وهذا قولٌ غيرُ بعيدٍ مِن الحقِّ، غيرَ أن الصحيحَ مِن الخبرِ، عن رسولِ اللهِ ﷺ أنه قال: "ما منكم مِن أحدٍ إلا سيُكلِّمُه ربُّه يومَ القيامةِ ليس بينَه وبينَه تُرْجُمَانٌ، فيقولُ له: أتذكُرُ يومَ فعلتَ كذا وفعلتَ كذا؟ حتى يُذَكِّرَه ما فَعَل في الدنيا" . والتسليمُ لخبرِ رسولِ اللهِ ﷺ أَولى مِن التسليمِ لغيرِه.
Bu, doğrudan uzak olmayan bir görüştür. Ancak Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem gelen sahih haberde o şöyle buyurmuştur: "Sizden her bir kimseyle kıyamet gününde Rabbi, arada bir tercüman olmaksızın mutlaka konuşacak ve ona: 'Şu ve şu gün falan falan işi yaptığını hatırlıyor musun?' diyecektir; ta ki ona dünyada yaptıklarını hatırlatıncaya kadar." Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem haberine teslim olmak, başkasına teslim olmaktan daha evladır.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَالْوَزْنُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوَازِينُهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (٨)}.
[Allah'ın]: {وَالْوَزْنُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوَازِينُهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (٨)} “O gün tartı haktır. Artık kimin tartıları ağır gelirse, işte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir.” kavlinin tevili hakkında [söz]:
الوزنُ مصدرٌ مِن قولِ القائلِ: وَزَنتُ كذا وكذا، أَزِنُه وَزْنًا وزِنَةً. مثلَ: وَعَدتُه أَعِدُه وعدًا وعِدَةً.
Vezn (الوزن), söz söyleyen kimsenin; "Şunu şunu tarttım, tartar veya tartarım, tartmak ve tartı" anlamındaki: {وَزَنتُ كذا وكذا، أَزِنُه وَزْنًا وزِنَةً} sözünden türemiş bir masdardır. Tıpkı: {وَعَدتُه أَعِدُه وعدًا وعِدَةً} "Ona vadettim, vadederim, vadetmek ve vaat" [kullanımı] gibi.
وهو مرفوعٌ بـ {الْحَقُّ}، و {الْحَقُّ} به.
O (el-Vezn), {الْحَقُّ} ile merfûdur; {الْحَقُّ} da onunla [merfûdur].
ومعنى الكلامِ: والوزنُ يومَ نسألُ الذين أُرسل إليهم والمرسلين الحقُّ.
Sözün anlamı şudur: Kendilerine elçi gönderilenleri ve gönderilen elçileri hesaba çekeceğimiz gün tartı haktır/adalettir.
ويعنى بـ {الْحَقُّ} العدلَ. وكان مجاهدٌ يقولُ: الوزنُ في هذا الموضعِ القضاءُ.
{الْحَقُّ} ile adalet kastedilmektedir. Mücâhid ise şöyle diyordu: Bu yerdeki tartı [kelimesi], hükümdür/yargıdır.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ {وَالْوَزْنُ يَوْمَئِذٍ}: القضاءُ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {وَالْوَزْنُ يَوْمَئِذٍ} “O gün tartı...” hakkında rivayet etti: "[Tartı], hükümdür/yargıdır" dedi.
وكان يقولُ أيضًا: معنى {الْحَقُّ} ههنا: العدلُ.
O yine şöyle diyordu: "Burada {الْحَقُّ} kelimesinin anlamı: Adalettir."
ذكرُ الروايةِ بذلك
Buna dair rivayetin zikri:
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن الأعمشِ، عن مجاهدٍ: {وَالْوَزْنُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ}. قال: العدلُ .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, el-A'meş'ten, o da Mücâhid'den {وَالْوَزْنُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ} “O gün tartı haktır” hakkında rivayet etti: "Adalettir" dedi.
وقال آخرون: معنى قولِه: {وَالْوَزْنُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ}: وزنُ الأعمالِ.
Başkaları ise: Allah Teâlâ'nın: {وَالْوَزْنُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ} “O gün tartı haktır” kavlinin anlamı, amellerin tartılmasıdır, dediler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ قولَه: {وَالْوَزْنُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ}: تُوزَنُ الأعمالُ .
Bana Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti; o, {وَالْوَزْنُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ} “O gün tartı haktır” kavli hakkında: "Ameller tartılır" demiştir.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ: {وَالْوَزْنُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ}. قال: قال عبيدُ بنُ عميرٍ: يؤتى بالرجلِ العظيمِ الطويلِ الأكُولِ الشَّروبِ فلا يَزِنُ جناحَ بعوضةٍ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti; o, Allah'ın: {وَالْوَزْنُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ} kavli hakkında: Ubeyd b. Umeyr şöyle dedi: "[O gün] iri cüsseli, uzun boylu, çok yiyen ve çok içen adam getirilir de bir sivrisineğin kanadı kadar bile ağırlık çekmez" demiştir.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da...
مجاهدٍ: {وَالْوَزْنُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ}. قال: قال عبيدُ بنُ عميرٍ: يُؤتَى بالرجلِ الطويلِ العظيمِ فلا يَزِنُ جناحَ بعوضةٍ.
Mücâhid'den rivayet etti; o, {وَالْوَزْنُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ} hakkında şöyle dedi: Ubeyd b. Umeyr: "Uzun boylu ve iri cüsseli bir adam getirilir de bir sivrisineğin kanadı kadar ağırlık çekmez" demiştir.
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيز، قال: ثنا يوسفُ بنُ صهيبٍ، عن موسى، عن بلالِ بن يحيى، عن حذيفةَ، قال: صاحبُ الموازينِ يومَ القيامةِ جبريلُ ﵇، قال: يا جبريلُ، زِنْ بينَهم، [فردَّ مِن بعضٍ على بعضٍ. قال: وليس ثُمَّ ذَهَبٌ ولا فضةٌ. قال: فإن كان للظالمِ حسناتٌ أُخِذَ مِن حسناتِه] فَرُدَّ على المظلومِ، وإن لم يكنْ له حسناتٌ حُمِلَ عليه من سيئاتِ صاحبِه، فيرجِعُ الرجلُ وعليه مثلُ الجبالِ، فذلك قولُه: {وَالْوَزْنُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ} .
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize Yûsuf b. Suheyb, Mûsâ'dan, o Hilâl b. Yesâf'tan, o da Huzeyfe'den rivayet etti; o şöyle demiştir: "Kıyamet gününde terazilerin sahibi Cibrîl'dir aleyhisselâm. [Allah]: 'Ey Cibrîl! Onların arasında tart [ve haksızlığı giderip birbirinden alıp diğerine ver]' buyurur. O gün orada altın da gümüş de yoktur. [Huzeyfe] dedi ki: 'Eğer zalimin sevapları varsa, sevaplarından alınır] ve mazluma verilir. Şayet sevapları yoksa, hasmının günahlarından ona yüklenir. Böylece o adam dağlar misali [günah yükü] ile geri döner. İşte Allah'ın: {وَالْوَزْنُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ} [kavli] budur."
واختلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ قولِه: {فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوَازِينُهُ}؛ فقال بعضُهم: معناه: فمَن كَثُرت حسناتُه.
Tevil ehli, [Allah'ın]: {فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوَازِينُهُ} “Kimin tartıları ağır gelirse” kavlinin tevilinde ihtilaf ettiler. Bazıları: Bunun anlamı, kimin sevapları çok olursa, demektir dediler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن الأعمشِ، عن مجاهدٍ: {فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوَازِينُهُ}. قال: حسناتُه .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, el-A'meş'ten, o da Mücâhid'den {فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوَازِينُهُ} “Kimin tartıları ağır gelirse” kavli hakkında nakletti; o: "Sevapları [ağır gelirse]" demiştir.
وقال آخرون: معنى ذلك: فمن ثَقُلَتْ موازِينُه التي تُوزَنُ بها حسناتُه وسيئاتُه.
Başkaları ise şöyle dediler: Bunun anlamı; kimin sevaplarının ve günahlarının tartıldığı terazileri ağır gelirse, demektir.
قالوا: وذلك هو الميزانُ الذي يعرِفُه الناسُ، له لسانٌ وكِفَّتان.
Onlar dediler ki: Bu, insanların bildiği, bir dili ve iki kefesi olan mîzandır (terazidir).
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، قال: قال ابن جريجٍ:
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc anlattı, dedi ki: İbn Cüreyc şöyle dedi:
قال لي عمرُو بنُ دينارٍ قولَه: {وَالْوَزْنُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ}. قال: إنا نرى ميزانًا وكِفَّتَين، سمِعتُ عبيدَ بنَ عميرٍ يقولُ: يُجْعَلُ الرجلُ العظيمُ الطويلُ في الميزانِ، ثم لا يقومُ بجناحِ ذبابٍ.
Amr b. Dînâr bana, [Allah'ın]: {وَالْوَزْنُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ} kavli hakkında şöyle dedi: "Biz, bir terazi ve iki kefe görüyoruz (var olduğunu kabul ediyoruz). Ubeyd b. Umeyr'in şöyle dediğini işittim: 'İri cüsseli ve uzun boylu adam teraziye konulur, sonra bir sinek kanadı kadar bile ağırlık tutmaz.'"
قال أبو جعفرٍ: والصوابُ من القولِ في ذلك عندى القولُ الذي ذكرْناه عن عمرِو بن دينارٍ، من أن ذلك هو الميزانُ المعروفُ الذي يُوزَنُ به، وأَن الله جلّ ثناؤه يزِنُ أعمالَ خلقِه الحسناتِ منها والسيئاتِ، كما قال جلّ ثناؤُه: {فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوَازِينُهُ}: موازينُ عملِه الصالحِ، {فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ}. يقولُ: فأولئك هم الذين ظَفِروا بالنجاحِ، وأدْرَكوا الفوزَ بالطَّلِباتِ، والخلودَ والبقاءَ في الجناتِ؛ لتظاهرِ الأخبارِ عن رسولِ اللهِ ﷺ بقولِه: "ما وُضِعَ في الميزانِ شيءٌ أثقلُ مِن حسنِ الخلقِ" . ونحوِ ذلك الأخبارِ التي تُحقِّقُ أن ذلك ميزانٌ توزنُ به الأعمالُ على ما وصفْتُ.
Ebû Ca'fer der ki: Bana göre bu hususta doğru olan söz; Amr b. Dînâr'dan zikrettiğimiz, bunun kendisiyle tartım yapılan bilinen mîzan (terazi) olduğu ve övgüsü yüce olan Allah'ın, kullarının iyilik ve kötülük nevinden amellerini tartacağı yönündeki görüştür. Nitekim övgüsü yüce olan [Allah] şöyle buyurmuştur: {فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوَازِينُهُ} yani salih amel terazileri [ağır basarsa], {فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ} [Allah] buyuruyor ki: İşte onlar kurtuluşa eren, taleplerine kavuşup zafere ulaşan ve cennetlerde ebedî kalacak olan kimselerdir. Çünkü Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem: "Mîzana güzel ahlaktan daha ağır gelen hiçbir şey konulmamıştır" sözü ve benzeri, nitelediğim şekilde bunun amellerin kendisiyle tartıldığı bir terazi olduğunu doğrulayan haberler birbirini teyit eder tarzda gelmiştir.
فإن أنكر ذلك جاهلٌ بتَوْجيهِ معنى خبرِ اللهِ عن الميزانِ وخبرِ رسولِه ﷺ عنه، وِجْهَتَه، وقال: أو باللهِ حاجةٌ إلى وزنِ الأشياءِ وهو العالمُ بمقدارِ كلِّ شيءٍ قبلَ خلقِه إياه وبعدَه وفى كلِّ حالٍ؟ أو قال: وكيف توزنُ الأعمالُ، والأعمالُ ليست بأجسامٍ توصفُ بالثِّقَلِ والخِفَّةِ، وإنما توزنُ الأشياءُ ليُعْرَفَ ثِقَلُهَا مِن خِفَّتِها، وكثرتُها مِن قلتِها، وذلك لا يجوزُ إلا على الأشياءِ التي توصفُ بالثقلِ والخفةِ، والكثرةِ والقلةِ؟
Eğer mîzan hakkında Allah'ın haberinin ve Resûlü'nün sallallâhu aleyhi ve sellem haberinin taşıdığı anlam yönünü bilmeyen bir cahil bunu inkâr eder ve: "O, her şeyin miktarını onu yaratmadan önce de yarattıktan sonra da her hâlükârda bilirken Allah'ın eşyayı tartmaya ne ihtiyacı vardır?" derse veya: "Ameller ağırlık ve hafiflikle nitelenen cisimler değilken ameller nasıl tartılır? Zira eşya ancak ağırlığı hafifliğinden, çokluğu azlığından bilinsin diye tartılır; bu ise sadece ağırlık, hafiflik, çokluk ve azlıkla nitelenebilen şeyler hakkında caiz olur" derse,
قيل له في قولِه: وما وجهُ وزنِ اللهِ الأعمالَ وهو العالمُ بمقاديرِها قبلَ كونِها؟ [قيل: وَزْنُه] ذلك نظيرُ إثباتِه إياه في أمِّ الكتابِ واستِنساخُه ذلك في
Onun: "Allah amelleri henüz var olmadan önce miktarlarını bildiği hâlde onları tartmasının yönü nedir?" sözüne karşılık şöyle denir: [Denilir ki: O'nun] bunu tartması, O'nun bunu Ümmü'l-Kitâb'da tespit etmesi ve bunu [yazılı bir]...
الكتابِ، من غيرِ حاجةٍ به إليه، ومن غير خوفٍ من نسيانِه، وهو العالمُ بكلِّ ذلك في كلِّ حالٍ ووقتٍ، قبلَ كونِه وبعدَ وجودِه، بل ليكونَ ذلك حجةً على خلقِه، كما قال جلّ ثناؤُه في تنزيلِه: {كُلُّ أُمَّةٍ تُدْعَى إِلَى كِتَابِهَا الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٢٨) هَذَا كِتَابُنَا يَنْطِقُ عَلَيْكُمْ بِالْحَقِّ} الآية [الحائية: ٢٨، ٢٩]. فكذلك وزنُه تعالى أعمالَ خلقِه بالميزانِ؛ حجةً عليهم ولهم، إما بالتقصيرِ في طاعتِه والتضييعِ، وإما بالتكميلِ والتتميمِ.
Aksine bu, tıpkı övgüsü yüce olan [Allah]'ın indirdiği [Kitap]'ta: {كُلُّ أُمَّةٍ تُدْعَى إِلَى كِتَابِهَا الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٢٨) هَذَا كِتَابُنَا يَنْطِقُ عَلَيْكُمْ بِالْحَقِّ} ayetinde [Câsiye: 28, 29] “Her ümmet kendi kitabına çağrılır: 'Bugün size yaptıklarınızın karşılığı verilecektir. İşte bu bizim kitabımızdır, sizin aleyhinize hakkı konuşuyor'” buyurduğu gibi, kullarına karşı bir delil/hüccet olsun diyedir. İşte Teâlâ'nın, kullarının amellerini mîzan ile tartması da böyledir; ya O'na itaatte kusur işleyip zayi etmelerine karşı yahut [itaati] kemale erdirip tamamlamalarına mükâfat olarak aleyhlerine ve lehlerine bir hüccettir.
وأمَّا وجهُ جوازِ ذلك، فإنه كما حدَّثني موسى بنُ عبدِ الرحمنِ المسروقيُّ، قال: ثنا جعفرُ بنُ عونٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ بنُ زيادٍ الإفريقيُّ، عن عبدِ اللهِ بن يزيدَ، عن عبدِ اللهِ بن عمرٍو ، قال: يُؤتَى بالرجلِ يومَ القيامةِ إلى الميزانِ، فيُوضَعُ في الكفَّةِ، فيُخرجُ له تسعةٌ وتسعون سِجلًّا فيها خطاياه وذنوبُه. قال: ثم يُخرجُ له كتابٌ مثلُ الأُنْمُلةِ، فيها شهادةُ ألا إلهَ إلا اللهُ، وأن محمدًا عبدُه ورسولُه ﷺ. قال: فتُوضعُ في الكِفَّةِ، فتَرْجَحُ بخطاياه وذنوبِه .
Bunun caiz oluşunun yönüne gelince; bu, Mûsâ b. Abdirrahmân el-Mesrûkī'nin bana anlattığı gibidir; dedi ki: Bize Ca'fer b. Avn anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahmân b. Ziyâd el-İfrîkī, Abdullah b. Yezîd'den, o da Abdullah b. Amr'dan nakletti; o şöyle demiştir: "Kıyamet gününde kişi mîzanın yanına getirilir ve kefeye konur. Derken onun için içinde hatalarının ve günahlarının bulunduğu doksan dokuz tomar/sicil çıkarılır. [Abdullah] dedi ki: Sonra onun için üzerinde 'Lâ ilâhe illallâh ve Muhammedün abdühû ve resûlüh sallallâhu aleyhi ve sellem' şahadeti yazılı parmak ucu kadar bir kâğıt çıkarılır. Dedi ki: Bu da kefeye konur ve hataları ile günahlarına ağır basar."
فكذلك وزنُ اللهِ أعمال خلقِه، بأن يُوضعَ العبدُ وكتبُ حسناتِه في كِفةٍ مِن كفتى الميزانِ، وكتبُ سيئاتِه في الكِفةِ الأخرى، ويُحْدِثُ اللهُ ﵎ ثقلًا وخفةً في الكِفةِ التي الموزونُ بها أَوْلى؛ احتجاجًا مِن اللهِ بذلك على خلقِه، كفعلِه بكثيرٍ منهم، من اسْتنطاقِ أيدِيهم وأرجلِهم، استشهادًا بذلك عليهم، وما أشبهَ ذلك مِن حُجَجِه.
Allah'ın, kullarının amellerini tartması da böyledir: Kul ve sevap defterleri mîzanın iki kefesinden birine, günah defterleri de diğer kefeye konur. Allah tebâreke ve teâlâ tartılan şeyin layık olduğu kefede ağırlık ve hafiflik yaratır; bu, Allah'ın kullarına karşı bir hüccetidir. Tıpkı onlardan birçoğuna karşı şahitlik etsin diye ellerini ve ayaklarını konuşturması ve benzeri hüccetleri gibi.
ويُسألُ مَن أنكَر ذلك، فيقالُ له: إن الله أخبرَنا تعالى ذكرُه أنه يُثَقِّلُ موازينَ
Bunu inkâr eden kimseye sorulur ve ona şöyle denir: Şânı yüce olan Allah bize, [kıyamet gününde bir] topluluğun mîzanlarını ağır kılacağını haber vermiştir
قومٍ في القيامةِ، ويُخِفُّ موازينَ آخرين، وتظاهَرت الأخبارُ عن رسولِ اللهِ ﷺ بتحقيقِ ذلك، فما الذي أوجبَ لك إنكارَ الميزانِ أن يكونَ هو الميزانَ الذي وصَفنا صفتَه، الذي يتعارفُه الناسُ؟ أحجةُ عقلٍ؟ فقد يقالُ: وجهُ صحتِه مِن جهةِ العقلِ، وليس في وزنِ اللهِ جلّ ثناؤه خلقَه وكتبَ أعمالِهم، لتعريفهم أثقلَ القِسمين منها بالميزانِ، خروجٌ من حكمةٍ، ولا دخولٌ في جورٍ في قضيةٍ، فما الذي أحالَ ذلك عندَك من حجةِ عقلٍ أو خبرٍ؟ إذ كان لا سبيلَ إلى حقيقةِ القولِ بإفسادِ ما لا يدفَعُه العقلُ إِلا مِن أحدِ الوجهَين اللذين ذكرتُ، ولا سبيلُ إلى ذلك. وفى عدمِ البرهانِ على صحةِ دَعْواه من هذين الوجهين، وضوحُ فسادِ قولِه، وصحةِ ما قاله أهلُ الحقِّ في ذلك.
Peki, mîzanın bizim niteliğini anlattığımız, insanların bildiği mîzan olmasını inkâr etmeni gerektiren şey nedir? Akli bir delil mi? Zira aklî açıdan da onun sıhhati belirtilebilir: Övgüsü yüce olan Allah'ın, kullarını ve amel defterlerini mîzanda tartarak bu iki kısımdan hangisinin daha ağır olduğunu onlara bildirmesinde ne hikmetten çıkış ne de hükümde bir zulüm vardır. O halde akıl veya nakil delilinden senin nezdinde bunu imkânsız kılan nedir? Zira aklın reddetmediği bir şeyi geçersiz kılma sözünün hakikatine ulaşmanın, zikrettiğim bu iki yönden başka bir yolu yoktur; buna da imkân yoktur. Onun bu iki yönden davasının doğruluğuna dair delil bulunmaması, sözünün batıllığını ve hak ehlinin bu husustaki sözünün doğruluğunu açıkça göstermektedir.
وليس هذا الموضعُ من مواضعِ الإكثارِ في هذا المعنى على من أنكَر الميزانَ الذي وصفْنا صفتَه، إذ كان قصدُنا في هذا الكتابِ البيانَ عن تأويلِ القرآنِ دونَ غيرِه. ولولا ذلك لقَرَنَّا إلى ما ذكرنا نظائرَه، وفى الذي ذكَرْنا من ذلك كفايةٌ لمَن وُفِّق لفهمِه إن شاء اللهُ.
Bu makam, niteliğini belirttiğimiz mîzanı inkâr eden kimseye karşı bu anlamda sözü uzatma yeri değildir; zira bu kitaptaki gayemiz başkasını değil, Kur'an'ın tevilini beyan etmektir. Şayet öyle olmasaydı, zikrettiğimiz şeylere benzerlerini de eklerdik. Zikrettiklerimizde, anlamaya muvaffak kılınan kimse için —inşallah— yeterli açıklama vardır.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَمَنْ خَفَّتْ مَوَازِينُهُ فَأُولَئِكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ بِمَا كَانُوا بِآيَاتِنَا يَظْلِمُونَ (٩)}.
[Allah'ın]: {وَمَنْ خَفَّتْ مَوَازِينُهُ فَأُولَئِكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ بِمَا كَانُوا بِآيَاتِنَا يَظْلِمُونَ (٩)} “Kimin de tartıları hafif gelirse, işte onlar ayetlerimize zulmettiklerinden (haksızlık ettiklerinden) ötürü kendilerini ziyana uğratanlardır.” kavlinin tevili hakkında [söz]:
يقولُ جلّ ثناؤُه: ومَن خَفَّتْ موازينُ أعمالِه الصالحةِ، فلم تثقُلْ بإقرارِه بتوحيدِ اللهِ، والإيمانِ به وبرسولِه، واتباعِ أمرِه ونهيهِ، فأولئك الذين غَبَنوا أنفسَهم حظوظَها من جزيلِ ثوابِ اللهِ وكرامتِه، {بِمَا كَانُوا بِآيَاتِنَا يَظْلِمُونَ}. يقولُ:
Celle senâuh şöyle buyurmaktadır: Kimin salih amellerinin tartıları hafif gelir; Allah'ın birliğini ikrar etmekle, O'na ve Peygamberi'ne iman edip emrine ve yasağına uymakla [tartıları] ağır basmazsa, işte onlar Allah'ın bol mükâfatı ve ikramından yana nefislerini paylarından mahrum bırakanlardır. {بِمَا كَانُوا بِآيَاتِنَا يَظْلِمُونَ} “Âyetlerimize haksızlık ettiklerinden ötürü.” [Yani] şöyle buyurmaktadır:
بما كانوا بحججِ اللهِ وأدِلَّتِه يَجْحَدون، فلا يُقرُّون بصحتِها ، ولا يُوقنون بحقيقتِها.
Allah'ın delillerini ve hüccetlerini inkâr ettiklerinden, onların doğruluğunu ikrar etmeyip gerçekliğine kesin olarak inanmadıklarından ötürü [ziyana uğramışlardır].
كالذى حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن الأعمشِ، عن مجاهدٍ: {وَمَنْ خَفَّتْ مَوَازِينُهُ}. قال: حسناتُه .
Nitekim bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, el-A'meş'ten, o da Mücâhid'den {وَمَنْ خَفَّتْ مَوَازِينُهُ} “Kimin de tartıları hafif gelirse” hakkında nakletti; o: "Sevapları [hafif gelirse]" demiştir.
وقيل: {فَأُولَئِكَ}، و {مَنْ} في لفظِ الواحدِ؛ لأن معناه الجمعُ، ولو جاء مُوحَّدًا، كان صوابًا فصيحًا.
{مَنْ} [şart edatı] tekil lafızda olduğu halde {فَأُولَئِكَ} [çoğul ismi işareti ile] getirilmiştir; çünkü onun manası çoğuldur. Şayet tekil olarak gelseydi yine doğru ve fasih olurdu.
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {وَلَقَدْ مَكَّنَّاكُمْ فِي الْأَرْضِ وَجَعَلْنَا لَكُمْ فِيهَا مَعَايِشَ قَلِيلًا مَا تَشْكُرُونَ (١٠)}.
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın: {وَلَقَدْ مَكَّنَّاكُمْ فِي الْأَرْضِ وَجَعَلْنَا لَكُمْ فِيهَا مَعَايِشَ قَلِيلًا مَا تَشْكُرُونَ (١٠)} “Andolsun, sizi yeryüzünde yerleştirdik ve orada sizin için geçimlikler kıldık. Ne kadar da az şükrediyorsunuz!” kavlinin tevili hakkında [söz]:
يقولُ تعالى ذكرُه: ولقد وطَّأْنا لكم أيُّها الناسُ في الأرضِ، وجعلْناها لكم قرارًا تستقِرُّون فيها، ومِهادًا تَمْتهِدونها، وفراشًا تَفْترِشُونها، وجَعَلْنا فيها لكم معايشَ تعيشُون بها أيامَ حياتِكم، من مطاعمَ ومشاربَ، نعمةً منى عليكم، وإحسانًا منى إليكم، {قَلِيلًا مَا تَشْكُرُونَ}. يقولُ: وأنتم قليلٌ شكرُكم على هذه النعمِ التي أنعَمتُها عليكم لعبادتِكم غيرى، واتخاذِكم إلهًا سواى.
Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Ey insanlar! Andolsun, yeryüzünü sizin için elverişli ve hazır kıldık ; onu sizin için yerleşip barınacağınız bir karar yeri, rahat edeceğiniz bir döşek ve sereceğiniz bir yaygı yaptık. Benden size bir nimet ve bir lütuf olarak, hayatınız boyunca kendisiyle yaşayacağınız yiyecek ve içeceklerden geçimlikler kıldık. {قَلِيلًا مَا تَشْكُرُونَ} “Ne kadar da az şükrediyorsunuz!” buyuruyor ki: Benden başkasına kulluk etmeniz ve benden başka ilah edinmeniz sebebiyle, size bahşettiğim bu nimetlere karşı şükrünüz pek azdır.
والمعايشُ جمعُ معيشةٍ.
Meâyiş (المعايش), maişet (معيشة) kelimesinin çoğuludur.
واختلَفت القرأةُ في قراءتِها؛ فقرأ ذلك عامةُ قرأةِ الأمصارِ: {مَعَايِشَ}. بغيرِ همزٍ.
Kurrâ (kıraat âlimleri) bu kelimenin okunuşunda ihtilaf etmişlerdir; İslâm beldelerinin kurrâsının geneli bunu hemzesiz olarak {مَعَايِشَ} şeklinde okumuştur.
وقرَأه عبدُ الرحمنِ الأعرجُ: (معائِشَ) بالهمزِ .
Abdurrahmân el-A'rec ise hemze ile (معائِشَ / meâişe) şeklinde okumuştur .
والصوابُ مِن القراءةِ في ذلك عندنا {مَعَايِشَ} بغيرِ همزٍ؛ لأنها "مَفاعِلُ"، مِن قولِ القائلِ: عشتَ، تعيشُ. فالميمُ فيها زائدةٌ، والياءُ في الحكمِ متحركةٌ؛ لأن واحدَها "مَفْعَلَةٌ"، مَعْيَشةٌ، متحركةُ الياءِ، نُقِلت حركةُ الياءِ منها إلى العينِ في واحدِها، فلما جُمعت رُدَّت حركتُها إليها، لسكونِ ما قبلَها وتحركِها. وكذلك تفعلُ العربُ بالياءِ والواوِ إذا سَكَنَ ما قبلَهما وتَحرَّكَتا، في نظائرِ ما وصفنا مِن الجمعِ الذي يأتى على مثالِ "مَفاعِلَ"، وذلك مخالفٌ لما جاء مِن الجمعِ على مثالِ "فعائلَ"، التي تكونُ الياءُ فيها زائدةً ليست بأصلٍ، فإن ما جاء مِن الجمعِ على هذا المثالِ، فالعربُ تهمِزُه، كقولِهم: هذه مدائنُ، وصحائفُ، وبصائرُ، لأن مدائنَ جمعُ مدينةٍ، والمدينةُ "فَعِيلةٌ" من قولِهم: مَدَنْتُ المدينةَ. وكذلك صحائفُ، جمعُ صحيفةٍ، والصحيفةُ "فَعِيلةٌ" مِن قولِك: صَحَفْتُ الصحيفةَ. فالياءُ في واحدِها زائدةٌ ساكنةٌ، فإذا جمَعْتَ هَمزتَ، لخلافِها في الجمعِ الياءَ التي كانت في واحدِها، وذلك أنها كانت في واحدِها ساكنةً، وهى في الجمعِ متحركةٌ. ولو جَعَلْتَ مَدِينَةً "مَفْعِلةً" مِن: دانَ يدينُ، [وجَمَعْت على] "مفاعلَ"، كان الفصيحُ تركَ الهمزِ وتحريكَ الياءِ. وربما هَمَزتِ العربُ جمعَ "مَفْعِلةٍ" في ذواتِ
Bize göre bu konudaki doğru kıraat, hemzesiz olarak {مَعَايِشَ} [şeklindedir]; çünkü bu [kelime], konuşanın 'iştin, yaşıyorsun' (عشتَ، تعيشُ / 'işte, te'îşu) sözünden türeyen 'mefâil' (مَفاعِلُ) veznindedir. Buradaki mim harfi zâiddir (fazlalıktır); yâ harfi ise hükmen harekeli bir harftir. Çünkü onun tekili, yâ'sı harekeli olan 'mef'ale' (مَفْعَلَةٌ) veznindeki 'ma'yeşetün' (مَعْيَشةٌ) kelimesidir; tekilinde yâ'nın harekesi ayn harfine nakledilmiş, çoğul yapıldığında ise öncesinin sükûnu ve kendisinin harekeli olması sebebiyle harekesi tekrar kendisine döndürülmüştür. Nitekim Araplar, 'mefâil' (مَفاعِلَ) vezninde gelen çoğulda tarif ettiğimiz benzer durumlarda, yâ ve vâv harflerinin öncesi sâkin olup kendileri harekeli olduğunda böyle yaparlar. Bu durum, yâ harfinin aslî olmayıp zâid olduğu 'feâil' (فعائلَ) vezninde gelen çoğula aykırıdır. Zira bu vezinde gelen çoğulu Araplar hemzeli okurlar; nitekim 'Bunlar medâindir (şehirlerdir), sahâiftir (sayfalardır), basâirdir (basiretlerdir)' (هذه مدائنُ، وصحائفُ، وبصائرُ) demeleri böyledir. Çünkü 'medâin' (مدائنُ), 'medîne'nin (مدينةٍ) çoğuludur; 'medîne' ise 'şehre yerleştim / şehri imar ettim' (مَدَنْتُ المدينةَ / medentü'l-medînete) sözünden 'feîle' (فَعِيلةٌ) veznindedir. Aynı şekilde 'sahâif' (صحائفُ), 'sahîfe'nin (صحيفةٍ) çoğuludur; 'sahîfe' de 'sayfayı yazdım' (صَحَفْتُ الصحيفةَ / sahaftü's-sahîfete) sözünden 'feîle' (فَعِيلةٌ) veznindedir. Dolayısıyla tekilinde yâ harfi zâid ve sâkindir. Çoğul yaptığında ise tekilinde bulunan yâ harfine muhalif olduğu için hemzelersin; çünkü tekilinde sâkindi, çoğulda ise harekelidir. Şayet sen 'medîne' kelimesini 'borçlandı / boyun eğdi' (دانَ يدينُ / dâne-yedînu) fiilinden 'mef'ile' (مَفْعِلةً) vezninde saysaydın [ve] 'mefâil' (مفاعلَ) [vezninde çoğul yapsaydın], fasih olan hemzenin terk edilmesi ve yâ harfinin harekelenmesi olurdu. Araplar bazen...
الياءِ والواوِ، وإن كان الفصيحُ من كلامِها تركَ الهمزِ فيها، إذا جاءت على "مفاعلَ"، تشبيهًا منهم لجَمْعِها بجمعِ "فَعِيلةٍ"، كما تُشَبِّهُ "مَفْعَلًا" بـ "فَعِيلٍ"، فتقولُ: مَسِيلُ الماءِ. مِن: سَالَ يسيلُ، ثم تجمعُها جمعَ "فعيلٍ"، فتقولُ: هي أمسِلةٌ. في الجمعِ، تشبيهًا منهم لها بجمعِ "بعيرٍ" وهو "فعيلٌ"، إذ تجمعُه "أبعرةً"، وكذلك تجمعُ المَصِيرَ وهو "مَفْعِلٌ"، "مُضرانٌ"، تشبيهًا له بجمعِ "بعيرٍ" وهو "فعيلٌ"، إذ تجمعُه "بُعْرانٌ". وعلى هذا هَمَز الأعرجُ (معائشَ). وليس ذلك بالفصيحِ في كلامِها. وأولى ما قُرِئَ به كتابُ اللهِ مِن الألسنِ أفصحُها [وأعربُها] وأعرفُها، دونَ أَنْكَرِها وأَشَذِّها.
kendi fasih kelamlarında hemzeyi terk etmek bulunmasına rağmen, "mefâil" (مفاعلَ) vezninde geldiğinde yâ'lı ve vâv'lı kelimelerde "mef'ile" (مَفْعِلةٍ) vezninin çoğulunu, "feîle"nin (فَعِيلةٍ) çoğuluna benzeterek hemzeli yaparlar. Tıpkı "mef'al" (مَفْعَلًا) veznini "feîl"e (فَعِيلٍ) benzetip; "sâle-yesîlü" (سَالَ يسيلُ) fiilinden olan suyun aktığı yere mesîlü'l-mâi (مَسِيلُ الماءِ) demeleri, sonra da "feîl"in (فعيلٍ) çoğulu gibi çoğul yapıp çoğulunda -onu "feîl" (فعيلٌ) vezninde olup çoğulu eb'ira (أبعرةً) şeklinde gelen baîr (بعيرٍ / deve) kelimesinin çoğuluna benzeterek- emsile (أمسِلةٌ) demeleri gibi. Yine "mef'il" (مَفْعِلٌ) vezninde olan masîr (المَصِيرَ / bağırsak) kelimesini de, "feîl" (فعيلٌ) vezninde olup çoğulu bu'rân (بُعْرانٌ) gelen baîr (بعيرٍ) kelimesinin çoğuluna benzeterek mudrân (مُضرانٌ) şeklinde çoğul yaparlar. İşte el-A'rec de (معائشَ / meâişe) kelimesini bu kabil üzere hemzeli okumuştur. Fakat bu, Arapların kelamında fasih olan kullanım değildir. Allah'ın Kitabı'nın kendisiyle okunmasına en layık olan lehçe; en garip ve en şazz olanı değil, en fasih, [en edebi] ve en yaygın bilinenidir.
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {وَلَقَدْ خَلَقْنَاكُمْ ثُمَّ صَوَّرْنَاكُمْ ثُمَّ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ لَمْ يَكُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ (١١)}.
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın: {وَلَقَدْ خَلَقْنَاكُمْ ثُمَّ صَوَّرْنَاكُمْ ثُمَّ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ لَمْ يَكُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ (١١)} “Andolsun, sizi yarattık, sonra size şekil verdik, sonra da meleklere: 'Âdem'e secde edin' dedik. İblis hariç hepsi secde ettiler; o, secde edenlerden olmadı.” kavlinin tevili hakkında [söz]:
اختلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ ذلك؛ فقال بعضُهم: تأويلُ ذلك {وَلَقَدْ خَلَقْنَاكُمْ} في ظهرِ آدمَ أَيُّها الناسُ، {ثُمَّ صَوَّرْنَاكُمْ} في أرحامِ النساءِ خلقًا مخلوقًا، ومثالًا مُمثَّلًا في صورةِ آدمَ.
Tevil ehli bunun tevilinde ihtilaf ettiler. Bazıları dediler ki: Bunun tevili; 'Ey insanlar! {وَلَقَدْ خَلَقْنَاكُمْ} “Andolsun, sizi yarattık” yani Âdem'in sulbünde [yarattık], {ثُمَّ صَوَّرْنَاكُمْ} “sonra size şekil verdik” yani kadınların rahimlerinde yaratılmış bir hilkat ve Âdem'in suretinde şekil verilmiş bir suret kıldık' demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَلَقَدْ خَلَقْنَاكُمْ ثُمَّ صَوَّرْنَاكُمْ}: قولَه: {خَلَقْنَاكُمْ} آدمَ، وأما {صَوَّرْنَاكُمْ} فذرِّيتَه .
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan onun: {وَلَقَدْ خَلَقْنَاكُمْ ثُمَّ صَوَّرْنَاكُمْ} “Andolsun, sizi yarattık, sonra size şekil verdik” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: O'nun: {خَلَقْنَاكُمْ} “sizi yarattık” kavli Âdem['i yaratmamızdır], {صَوَّرْنَاكُمْ} “sonra size şekil verdik” kavli ise onun zürriyetidir .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, [...]'den anlattı:
أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَلَقَدْ خَلَقْنَاكُمْ ثُمَّ صَوَّرْنَاكُمْ} الآية. قال: أما {خَلَقْنَاكُمْ} فآدمَ، وأما {صَوَّرْنَاكُمْ} فذرِّيَّةَ آدمَ مِن بعدِه.
babasından, o da İbn Abbâs'tan onun: {وَلَقَدْ خَلَقْنَاكُمْ ثُمَّ صَوَّرْنَاكُمْ} “Andolsun, sizi yarattık, sonra size şekil verdik” ayeti hakkında şöyle dediğini anlattı: {خَلَقْنَاكُمْ} “sizi yarattık” kısmına gelince, o Âdem'dir; {صَوَّرْنَاكُمْ} “size şekil verdik” kısmına gelince, o da ondan sonra Âdem'in zürriyetidir.
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا حكامٌ، عن أبي جعفرٍ، عن الربيعِ: {وَلَقَدْ خَلَقْنَاكُمْ}: يعني آدمَ، {ثُمَّ صَوَّرْنَاكُمْ}: يعنى في الأرحامِ.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hukkâm, Ebû Ca'fer'den, o da er-Rebî'den anlattı: {وَلَقَدْ خَلَقْنَاكُمْ} “Andolsun, sizi yarattık”; yani Âdem'i, {ثُمَّ صَوَّرْنَاكُمْ} “sonra size şekil verdik”; yani rahimlerde.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ بنُ سعدٍ، قال: أخبَرنا أبو جعفرٍ الرازيُّ، عن الربيعِ بن أنسٍ في قولِه: {وَلَقَدْ خَلَقْنَاكُمْ ثُمَّ صَوَّرْنَاكُمْ}. يقولُ: خلَقناكم خلقَ آدمَ، ثم صَوَّرناكم في بطونِ أمهاتِكم .
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ca'fer er-Râzî, Rebî' b. Enes'ten onun: {وَلَقَدْ خَلَقْنَاكُمْ ثُمَّ صَوَّرْنَاكُمْ} “Andolsun, sizi yarattık, sonra size şekil verdik” kavli hakkında haber verdi; şöyle diyordu: Âdem'in yaratılışı gibi sizi yarattık, sonra annelerinizin karınlarında size şekil verdik .
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {وَلَقَدْ خَلَقْنَاكُمْ ثُمَّ صَوَّرْنَاكُمْ}. يقولُ: خلقْنا آدمَ، ثم صَوَّرنا الذريةَ في الأرحامِ .
Bana Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den anlattı: {وَلَقَدْ خَلَقْنَاكُمْ ثُمَّ صَوَّرْنَاكُمْ} “Andolsun, sizi yarattık, sonra size şekil verdik” [ayeti hakkında] şöyle diyordu: Âdem'i yarattık, sonra zürriyete rahimlerde şekil verdik .
حدَّثنا بشرٌ ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَلَقَدْ خَلَقْنَاكُمْ ثُمَّ صَوَّرْنَاكُمْ}. قال: خَلَقَ اللهُ آدمَ مِن طينٍ، ثم صَوَّركم في بطونِ أمهاتِكم خلقًا مِن بعدِ خلقٍ، عَلَقةً، ثم مضغةً، ثم عظامًا، ثم كسا العظامَ لحمًا، ثم أنشأْناه خلقًا آخرَ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den onun: {وَلَقَدْ خَلَقْنَاكُمْ ثُمَّ صَوَّرْنَاكُمْ} “Andolsun, sizi yarattık, sonra size şekil verdik” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: Allah Âdem'i çamurdan yarattı, sonra annelerinizin karınlarında yaratılıştan yaratılışa [geçirerek], [önce] bir alaka (embriyo), sonra bir mudğa (et parçası), sonra kemikler olarak size şekil verdi , sonra kemiklere et giydirdi, sonra da onu bambaşka bir yaratılışla inşa etti .
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ،
Bize Muhammed b. Abdi'l-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den [şöyle] anlattı:
قال: خَلَقَ اللهُ آدمَ، ثم صَوَّرَ ذريتَه بعدَه .
dedi ki: Allah Âdem'i yarattı, sonra ondan sonra zürriyetine şekil verdi .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا عمرُ بنُ هارونَ، عن نصرِ بن مُشارسِ ، عن الضحاكِ: {خَلَقْنَاكُمْ ثُمَّ صَوَّرْنَاكُمْ}: [{خَلَقْنَاكُمْ} آدمَ، {ثُمَّ صَوَّرْنَاكُمْ}] . قال: ذُرِّيَّتَه .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Ömer b. Hârûn, Nasr b. Müşâris'ten , o da ed-Dahhâk'tan rivayet etti: {خَلَقْنَاكُمْ ثُمَّ صَوَّرْنَاكُمْ} “Sizi yarattık, sonra size şekil verdik” [{خَلَقْنَاكُمْ} “Sizi yarattık” Âdem'dir, {ثُمَّ صَوَّرْنَاكُمْ} “sonra size şekil verdik”] [hakkında] dedi ki: Onun zürriyetidir .
حُدِّثْتُ عن الحسينِ بن الفرَجِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدُ بنُ سليمانَ، عن الضحاكِ قولَه: {وَلَقَدْ خَلَقْنَاكُمْ}: يعني آدمَ، {ثُمَّ صَوَّرْنَاكُمْ}: يعنى ذريتَه.
Hüseyn b. el-Ferec'den rivayet edildiğine göre, o şöyle demiştir: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd b. Süleyman, ed-Dahhâk'tan onun şu kavli hakkında haber verdi: {وَلَقَدْ خَلَقْنَاكُمْ} “Andolsun, sizi yarattık”; yani Âdem'i, {ثُمَّ صَوَّرْنَاكُمْ} “sonra size şekil verdik”; yani onun zürriyetini.
وقال آخرون : معنى ذلك: {وَلَقَدْ خَلَقْنَاكُمْ} في أصْلابِ آبائِكم، {ثُمَّ صَوَّرْنَاكُمْ} في بطونِ أمهاتِكم.
Başkaları ise şöyle dediler : Bunun manası: {وَلَقَدْ خَلَقْنَاكُمْ} “Andolsun, sizi yarattık” babalarınızın sulblerinde, {ثُمَّ صَوَّرْنَاكُمْ} “sonra size şekil verdik” annelerinizin karınlarında [demektir].
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن شريكٍ، عن سِماكٍ، عن عكرمةَ: {وَلَقَدْ خَلَقْنَاكُمْ ثُمَّ صَوَّرْنَاكُمْ}. قال: خلَقْناكم في أصْلابِ الرجالِ، ثم صَوَّرناكم في أرحامِ النساءِ .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Şerîk'ten, o Simâk'tan, o da İkrime'den anlattı: {وَلَقَدْ خَلَقْنَاكُمْ ثُمَّ صَوَّرْنَاكُمْ} “Andolsun, sizi yarattık, sonra size şekil verdik” [ayeti hakkında] şöyle dedi: Sizi erkeklerin sulblerinde yarattık, sonra kadınların rahimlerinde size şekil verdik .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا الحِمَّانيُّ، قال: ثنا شريكٌ، عن سِماكٍ، عن عكرمةَ
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize el-Himmânî anlattı, dedi ki: Bize Şerîk, Simâk'tan, o da İkrime'den anlattı:
مثلَه.
aynısını [rivayet etti].
حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا مؤمَّلٌ، قال: ثنا سفيانُ، قال: سمعتُ الأعمشَ يقرأُ: {وَلَقَدْ خَلَقْنَاكُمْ ثُمَّ صَوَّرْنَاكُمْ}. قال: خلَقناكم في أصْلابِ الرجالِ، ثم صَوَّرناكم في أرحامِ النساءِ .
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Müemmel anlattı, dedi ki: Bize Süfyân anlattı, dedi ki: el-A'meş'in {وَلَقَدْ خَلَقْنَاكُمْ ثُمَّ صَوَّرْنَاكُمْ} “Andolsun, sizi yarattık, sonra size şekil verdik” [ayetini] okuyup şöyle dediğini işittim: Erkeklerin sulblerinde sizi yarattık, sonra kadınların rahimlerinde size şekil verdik .
وقال آخرون: بل معنى ذلك: {خَلَقْنَاكُمْ}: يعني آدمَ، {ثُمَّ صَوَّرْنَاكُمْ} : في ظهرِه.
Başkaları ise şöyle dediler: Bilakis bunun manası: {خَلَقْنَاكُمْ} “Sizi yarattık”; yani Âdem'i, {ثُمَّ صَوَّرْنَاكُمْ} “sonra size şekil verdik” ; onun sulbünde [demektir].
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ: {وَلَقَدْ خَلَقْنَاكُمْ}. قال: آدمَ، {ثُمَّ صَوَّرْنَاكُمْ}. قال: في ظهرِ آدمَ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {وَلَقَدْ خَلَقْنَاكُمْ} “Andolsun, sizi yarattık” kavli hakkında rivayet etti; [Mücâhid]: Âdem'dir, {ثُمَّ صَوَّرْنَاكُمْ} “sonra size şekil verdik” kavli hakkında ise: Âdem'in sulbündedir , dedi.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَلَقَدْ خَلَقْنَاكُمْ ثُمَّ صَوَّرْنَاكُمْ}: في ظهرِ آدمَ.
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den rivayet etti: {وَلَقَدْ خَلَقْنَاكُمْ ثُمَّ صَوَّرْنَاكُمْ} “Andolsun, sizi yarattık, sonra size şekil verdik” [yani] Âdem'in sulbünde.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ قولِه: {وَلَقَدْ خَلَقْنَاكُمْ ثُمَّ صَوَّرْنَاكُمْ}. قال: صَوَّرناكم في ظهرِ آدمَ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'in: {وَلَقَدْ خَلَقْنَاكُمْ ثُمَّ صَوَّرْنَاكُمْ} “Andolsun, sizi yarattık, sonra size şekil verdik” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: [Mücâhid]: Sizi Âdem'in sulbünde şekillendirdik, dedi.
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا أبو سعدٍ المدنيُّ، قال: سمِعتُ مجاهدًا في قولِه: {وَلَقَدْ خَلَقْنَاكُمْ ثُمَّ صَوَّرْنَاكُمْ}. قال: في ظهرِ آدمَ، لِما تصِيرون إليه مِن الثوابِ في الآخرةِ.
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sa'd el-Medenî anlattı, dedi ki: Mücâhid'in: {وَلَقَدْ خَلَقْنَاكُمْ ثُمَّ صَوَّرْنَاكُمْ} “Andolsun, sizi yarattık, sonra size şekil verdik” kavli hakkında şöyle dediğini işittim: Âdem'in sulbünde; ahirette varacağınız sevaba göre [şekil verdik].
وقال آخرون: معنى ذلك: {وَلَقَدْ خَلَقْنَاكُمْ} في بُطُونِ أمهاتِكم، {ثُمَّ صَوَّرْنَاكُمْ} فيها.
Başkaları ise şöyle dediler: Bunun manası: {وَلَقَدْ خَلَقْنَاكُمْ} “Andolsun, sizi yarattık” annelerinizin karınlarında, {ثُمَّ صَوَّرْنَاكُمْ} “sonra size şekil verdik” onların içinde [demektir].
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عمن ذكَره، قال: {خَلَقْنَاكُمْ ثُمَّ صَوَّرْنَاكُمْ}. قال: خلَق اللهُ الإنسانَ في الرحمِ، ثم صَوَّره، فشَقَّ سمعَه وبصرَه وأصابعَه .
Bize Muhammed b. Abdil'a'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da zikrettiği kimseden rivayet etti: {خَلَقْنَاكُمْ ثُمَّ صَوَّرْنَاكُمْ} “Sizi yarattık, sonra size şekil verdik” [ayeti hakkında] dedi ki: Allah insanı rahimde yarattı, sonra ona şekil verip işitmesini, görmesini ve parmaklarını yarıp açtı .
قال أبو جعفرٍ: وأولى هذه الأقوالِ بالصوابِ قولُ مَن قال: تأويلُه: {وَلَقَدْ خَلَقْنَاكُمْ}: ولقد خلَقنا آدمَ، {ثُمَّ صَوَّرْنَاكُمْ}: بتصويرِ نا آدم، كما قد بَيَّنا فيما مضى قبلُ مِن خطابِ العربِ الرجلَ بالأفعالِ تضيفُها إليه، والمعْنَى في ذلك لسَلَفِه. وكما قال جلّ ثناؤه لمَن بينَ أظهُرِ المؤمنين من اليهودِ على عهدِ رسولِ اللهِ ﷺ: {وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَكُمْ وَرَفَعْنَا فَوْقَكُمُ الطُّورَ خُذُوا مَا آتَيْنَاكُمْ بِقُوَّةٍ}. [البقرة: ٦٣، ٩٣]. وما أشبَهَ ذلك مِن الخطابِ الموجَّهِ إلى الحيِّ الموجودِ، والمرادُ به السلفُ المعدومُ، فكذلك ذلك في قولِه: {وَلَقَدْ خَلَقْنَاكُمْ ثُمَّ صَوَّرْنَاكُمْ}. إنما معناه: ولقد خلَقنا أباكم آدمَ ثم صَوَّرناه.
Ebû Ca'fer [et-Taberî] dedi ki: Bu görüşler içerisinde doğruya en yakın olanı; [ayetin] yorumunun: {وَلَقَدْ خَلَقْنَاكُمْ} “Andolsun sizi yarattık”, yani Âdem'i yarattık; {ثُمَّ صَوَّرْنَاكُمْ} “sonra size şekil verdik”, yani Âdem'e şekil vermemizle [size şekil verdik] şeklinde olduğunu söyleyen kimsenin görüşüdür. Nitekim Arapların, bir kimseye eylemleri bizzat kendisine nispet ederek hitap ettikleri halde asıl kastedilen mananın onun atalarına ait olması usulünü daha önce açıklamıştık. Nitekim zikri yüce olan [Allah'ın], Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde müminlerin arasında yaşayan Yahudilere şöyle buyurması da böyledir: {وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَكُمْ وَرَفَعْنَا فَوْقَكُمُ الطُّورَ خُذُوا مَا آتَيْنَاكُمْ بِقُوَّةٍ} [el-Bakara: 63, 93] “Hani sizden kesin söz almış, Tûr'u üzerinize yükseltmiştik: 'Size verdiğimiz [kitab]a kuvvetle sarılın!' [demiştik]”. [Bu ayette] ve benzerlerinde hitap hayatta ve mevcut olana yöneltilmiş olsa da kastedilen geçmişte ölüp gitmiş atalardır. İşte O'nun: {وَلَقَدْ خَلَقْنَاكُمْ ثُمَّ صَوَّرْنَاكُمْ} “Andolsun sizi yarattık, sonra size şekil verdik” kavlinde de durum aynıdır. Bunun anlamı sadece şudur: Şüphesiz biz babanız Âdem'i yarattık, sonra da ona şekil verdik.
وإنما قلنا: هذا القولُ أولى الأقوالِ في ذلك بالصوابِ؛ لأن الذي يتلُو ذلك قولُه: {ثُمَّ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ}. ومعلومٌ أن الله قد أمَر الملائكةَ بالسجودِ لآدمَ قبلَ أن يصوِّرَ ذرِّيتَه في بطونِ أمهاتِهم، بل قبلَ أن يخلُقَ أمهاتِهم، و "ثم" في كلامِ العربِ لا تأتى إلا بإيذانِ انقطاعِ ما بعدَها عما قبلَها، وذلك كقولِ القائلِ: قمتُ ثم قعدتُ. لا يكونُ القعودُ إذا عُطِف به بـ "ثمَّ" على قولِه: قمتُ. إلا بعدَ القيامِ، وكذلك ذلك في جميعِ الكلامِ، ولو كان العطفُ في ذلك بالواوِ، جازَ أن يكونَ الذي بعدَها قد كان قبلَ الذي قبلَها، وذلك كقولِ القائلِ: قمتُ وقعدتُ. فجائزٌ أن يكونَ القعودُ في هذا الكلامِ قد كان قبلَ القيامِ؛ لأن الواوَ تدخُلُ في الكلامِ إذا كانت عطفًا لتُوجِبَ للذى بعدَها مِن المعنى ما وَجَبَ للذي قبلَها، مِن غيرِ دلالةٍ منها بنفسِها على أن ذلك كان في وقتٍ واحدٍ أو وقتَين مختلَفين، أو إن كانا في وقتَين، أيُّهما المتقدِّمُ وأيُّهما المتأخرُ. فلما وصفْنا قلنا: إن قولَه: {وَلَقَدْ خَلَقْنَاكُمْ ثُمَّ صَوَّرْنَاكُمْ}. لا يصحُّ تأويلُه إلا على ما ذكرْناه.
Bizim bu konuda, 'Bu görüş görüşlerin doğruya en yakın olanıdır' dememizin sebebi şudur: Çünkü bunun hemen ardından: {ثُمَّ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ} “Sonra meleklere: 'Âdem'e secde edin' dedik” kavli gelmektedir. Bilinmektedir ki Allah, Âdem'in zürriyetine annelerinin karınlarında şekil vermeden önce, hatta onların annelerini yaratmadan önce meleklere Âdem'e secde etmelerini emretmiştir. Arap kelamında "sümme" (ثم / sonra) edatı ise ancak kendisinden sonrasının kendisinden öncesinden kesilip [ayrı bir zaman diliminde gerçekleştiğini] bildirmek için gelir. Bu, bir kimsenin: "Ayağa kalktım, sonra oturdum" (قمتُ ثم قعدتُ) demesi gibidir; zira oturma fiili "sümme" (ثم) ile "ayağa kalktım" sözüne atfedildiğinde, ancak ayağa kalkıştan sonra olabilir. Bütün kelamda da durum böyledir. Şayet oradaki atıf vâv (و) harfiyle olsaydı, sonrasındakinin öncesindekinden önce gerçekleşmiş olması caiz olurdu. Bu, bir kimsenin: "Ayağa kalktım ve oturdum" (قمتُ وقعدتُ) demesi gibidir; bu sözde oturmanın kalkmadan önce gerçekleşmiş olması caizdir. Çünkü vâv harfi atıf olduğunda, kendisinden sonraki için, kendisinden önceki için gereken hükmü sabit kılmak üzere kelama girer; bunun bizzat kendisinde, bu iki şeyin aynı vakitte mi yoksa iki ayrı vakitte mi olduğuna veya iki ayrı vakitte ise hangisinin önce hangisinin sonra olduğuna dair bir delalet bulunmaz. İşte bu vasfettiğimiz durumdan ötürü dedik ki: O'nun: {وَلَقَدْ خَلَقْنَاكُمْ ثُمَّ صَوَّرْنَاكُمْ} “Andolsun, sizi yarattık, sonra size şekil verdik” kavlinin tevili ancak zikrettiğimiz şekilde sahih olur.
فإن ظنَّ ظانٌّ أن العربَ إذ كانت ربَّما نَطَقَت بـ "ثمَّ" في موضعِ الواوِ في ضرورة شعرٍ، كما قال بعضُهم :
Şayet birisi zannederse ki Araplar şiir zaruretinde bazen "sümme" (ثم) edatını vâv (و) yerinde kullanmışlardır; nitekim bazılarının şöyle dediği gibi :
سألتُ ربيعةً مَن خيرُها … أبًا ثم أُمًّا فقالت لِمَهْ
"Rebîa'ya kimdir en hayırlısı diye sordum... Baba sonra da anne yönünden, o ise: 'Niçin?' dedi."
بمعنى: أبًا وأمًّا. فإن ذلك جائزُ أن يكونَ نظيرَه - فإن ذلك بخلافِ ما ظنَّ؛ وذلك أن كتابَ اللهِ جلّ ثناؤُه نَزَلَ بأفصحِ لغاتِ العربِ، وغيرُ جائزٍ توجيهُ شيءٍ منه إلى الشاذِّ من لغاتِها، وله في الأفصحِ الأشهرِ معنًى مفهومٌ ووجهٌ معروفٌ.
[Yani] "baba ve anne" anlamındadır. Dolayısıyla bunun da onun benzeri olması caizdir [diye düşünecek olursa]; muhakkak ki durum onun zannettiğinin aksinedir. Çünkü Azamet ve Celâl sahibi Allah'ın Kitabı Arapçanın en fasih lehçeleriyle inmiştir. En fasih ve en meşhur olanında anlaşılır bir mana ve bilinen bir yön varken, ondan herhangi bir şeyi bu dillerin şazz olanına hamletmek caiz değildir.
وقد وجَّه بعضُ مَن ضَعُفَت معرفتُه بكلامِ العربِ مَعْنى ذلك إلى أنه مِن
Arap kelamına dair bilgisi zayıf olan bazı kimseler ise bunun anlamını şuna hamletmiştir: Muhakkak ki bu,
المؤخَّرِ الذي معناه التقديمُ، وزَعَم أن معنى ذلك: ولقد خلقْناكم ثم قلْنا للملائكةِ: اسجُدوا لآدمَ. ثم صَوَّرناكم.
[lafzen] sonraya bırakılıp manası önde olan (takdim-tehir) kabilinden saymış ve bunun manasının: "Andolsun, sizi yarattık, sonra meleklere: 'Âdem'e secde edin' dedik, sonra da size şekil verdik" şeklinde olduğunu iddia etmiştir.
وذلك غيرُ جائزٍ في كلامِ العربِ؛ لأنها لا تُدخِلُ "ثم" في الكلامِ وهى مرادٌ بها التقديمُ على ما قبلَها من الخبرِ، وإن [كان قد يُعترضُ بها] في الكلامِ، إذا كان فيه دليلٌ على أن معناها التأخيرُ، وذلك كقولِهم: قامَ ثم عبدُ اللهِ عمرٌو. فأما إذا قيل: قامَ عبدُ اللهِ ثم قَعَد عمرٌو. فغيرُ جائزٍ أن يكونَ قعودُ عمرٍو كان إلا بعدَ قيامِ عبدِ اللهِ، إذا كان الخبرُ صدقًا. فقولُ اللهِ: {وَلَقَدْ خَلَقْنَاكُمْ ثُمَّ صَوَّرْنَاكُمْ ثُمَّ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ}. نظيرُ قولِ القائلِ: قام عبدُ اللهِ ثم قَعَد عمرٌو. في أنه غيرُ جائزٍ أن يكونَ أمرُ اللهِ الملائكةَ بالسجودِ لآدمَ، كان إلا بعدَ الخلقِ والتصويرِ؛ لِما وصفنا قبلُ.
Bu ise Arap kelamında caiz değildir; çünkü Araplar, kelama kendisinden önceki haberin önüne geçirilmesi murat edilmiş olarak "sümme"yi (ثم) dahil etmezler. Gerçi kelamda manasının tehir (sonraya bırakma) olduğuna dair bir delil bulunduğunda [cümle arasına itiraz kabilinden de olsa girebilir] ; tıpkı: "Kalktı, sonra Abdullah, Amr" (قامَ ثم عبدُ اللهِ عمرٌو) demeleri gibi. Fakat şayet: "Abdullah kalktı, sonra Amr oturdu" (قامَ عبدُ اللهِ ثم قَعَد عمرٌو) denilirse, eğer bu haber doğru ise Amr'ın oturmasının ancak Abdullah'ın kalkışından sonra gerçekleşmiş olması gerekir, [aksini kabul etmek] caiz değildir. Allah'ın: {وَلَقَدْ خَلَقْنَاكُمْ ثُمَّ صَوَّرْنَاكُمْ ثُمَّ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ} “Andolsun, sizi yarattık, sonra size şekil verdik, sonra da meleklere: 'Âdem'e secde edin' dedik” kavli de, söz söyleyen kimsenin: "Abdullah kalktı, sonra Amr oturdu" sözünün bir benzeridir; bunda da daha önce vasfettiğimiz husustan dolayı Allah'ın meleklere Âdem'e secde etmelerini emretmesinin ancak yaratma ve suret vermeden sonra olmuş olması zorunludur.
وأما قولُه: {ثُمَّ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ}. فإنه يقولُ جلّ ثناؤُه: فلما صَوَّرنا آدمَ وجعلناه خلقًا سويًّا، ونَفَخنا فيه من روحِنا، قلنا للملائكةِ: اسجُدوا لآدمَ. ابتلاءً مِنَّا واختبارًا لهم بالأمرِ؛ لنَعْلَمَ الطائعَ منهم مِن العاصى.
O'nun: {ثُمَّ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ} “Sonra meleklere: 'Âdem'e secde edin' dedik” kavline gelince; Azamet ve Celâl sahibi [Allah] şöyle buyurmaktadır: Biz Âdem'e suret verip onu tastamam ve düzgün bir yaratılış kıldığımızda ve ona ruhumuzdan üflediğimizde, içlerinden itaat eden ile isyan edeni bilelim diye bu emirle katımızdan bir imtihan ve sınama olarak meleklere: "Âdem'e secde edin" dedik.
{فَسَجَدُوا}. يقولُ: فَسَجَد الملائكةُ {إِلَّا إِبْلِيسَ}، فإنه {لَمْ يَكُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ} لآدمَ حينَ أمَره اللهُ مع مَن أمَر مِن سائرِ الملائكةِ غيرِه بالسجودِ.
{فَسَجَدُوا} “Onlar da secde ettiler”. Şöyle buyurmaktadır: Melekler secde ettiler; {إِلَّا إِبْلِيسَ} “İblis hariç”, çünkü o, Allah kendisine diğer meleklerle birlikte secdeyi emrettiğinde Âdem'e {لَمْ يَكُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ} “secde edenlerden olmadı”.
وقد بَيّنا فيما مَضَى المعنى الذي مِن أجلِه امْتَحَنَ ﷻ ملائكتَه بالسجودِ لآدمَ، وأمْرَ إبليسَ وقصصَه، بما أغنَى عن إعادتِه في هذا الموضعِ .
Allah Teâlâ'nın meleklerini Âdem'e secde ile imtihan etmesinin gerekçesini, İblis'in durumunu ve onun kıssalarını bu yerde tekrar zikretmeye hacet bırakmayacak şekilde daha önce açıklamıştık .
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {قَالَ مَا مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُكَ قَالَ أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نَارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ (١٢)}.
Allah Azze ve Celle'nin şu buyruğunun tevili hakkındaki görüş: {قَالَ مَا مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُكَ قَالَ أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نَارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ} “[Allah] buyurdu: 'Sana emrettiğim zaman seni secde etmekten alıkoyan neydi?' [İblis] dedi: 'Ben ondan daha hayırlıyım; beni ateşten yarattın, onu ise çamurdan yarattın.'”
وهذا خبرٌ مِن اللهِ تعالى ذكرُه عن قيلِه لإبليسَ إذ عصاه فلم يسجُدْ لآدمَ إذ أمَره بالسجودِ له. يقولُ: {قَالَ} اللهُ لإبليسَ: {مَا مَنَعَكَ}: أيُّ شيءٍ منَعك {أَلَّا تَسْجُدَ}: أن تدعَ السجودَ لآدم، {إِذْ أَمَرْتُكَ} أَن تسجُدَ له ؟ {قَالَ أَنَا خَيْرٌ}. يقولُ: قال إبليسُ: أنا خيرٌ [منه. يَعْنى: مِن آدمَ] ، {خَلَقْتَنِي مِنْ نَارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ}.
Bu, zikri yüce olan Allah'ın, kendisine isyan edip Âdem'e secde etmesini emrettiğinde secde etmeyen İblis'e söylediği sözü hakkında bir haberdir. Şöyle buyurmaktadır: Allah İblis'e: {قَالَ} “Buyurdu”, {مَا مَنَعَكَ} “Seni meneden neydi?”; yani hangi şey seni engelledi de {أَلَّا تَسْجُدَ} “secde etmedin?”; yani Âdem'e secde etmeyi terk ettin, {إِذْ أَمَرْتُكَ} “Sana emrettiğim vakit” ona secde etmeni ? {قَالَ أَنَا خَيْرٌ} “[İblis] dedi: 'Ben hayırlıyım'”. Şöyle buyurmaktadır: İblis dedi ki: "Ben [ondan, yani Âdem'den] daha hayırlıyım; {خَلَقْتَنِي مِنْ نَارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ} “Beni ateşten yarattın, onu ise çamurdan yarattın"."
فإن قال قائلٌ: فأخبِرْنا عن إبليسَ، أَلَحِقَتْه المَلامةُ على السجودِ أم على تركِ السجودِ؟ فإن تكنْ لِحقَته المَلامةُ على تركِ السجودِ، فكيف قيل له: {مَا مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ}؟ [والنَّكِيرُ إذا كان على تركِ السجودِ فإنَّما يقالُ: ما منَعَك أن تسجدَ. وإن كان النكيرُ على السجودِ] ، فذلك خلافُ ما جاء به التنزيلُ في سائرِ القرآنِ، وخلافُ ما يعرِفُه المسلمون؟
Şayet birisi derse ki: Bize İblis'ten haber ver; kınama ona secde etmesinden ötürü mü yoksa secdeyi terk etmesinden ötürü mü yöneldi? Eğer kınama ona secdeyi terk etmesinden ötürü yöneldiyse, nasıl ona: {مَا مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ} “Seni secde etmemekten alıkoyan neydi?” denildi? [Zira kınama secdeyi terk etmek üzerine olsaydı ancak: 'Seni secde etmekten alıkoyan neydi?' denilirdi. Şayet kınama secde etmek üzerine olsaydı] , bu Kur'an'ın diğer yerlerinde indirilen naslara aykırı ve Müslümanların bildiğinin zıddı olurdu?
قيل: إن الملامةَ لم تلحَقْ إبليسَ إلا على معصيتِه ربَّه بتركِه السجودَ لآدمَ إذ أمَره بالسجودِ له، غيرَ أن في تأويلِ قولِه: {مَا مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُكَ}. بينَ أهلِ المعرفةِ بكلامِ العربِ اختلافًا، أبدأُ بذكرِ ما قالوا، ثم أذكُرُ الذي هو أولى ذلك بالصوابِ.
[Cevaben] denilir ki: Kınama İblis'e, ancak Allah kendisine Âdem'e secde etmesini emrettiğinde secdeyi terk ederek Rabbine isyan etmesinden ötürü yönelmiştir. Ancak O'nun: {مَا مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُكَ} “Sana emrettiğim zaman seni secde etmekten alıkoyan neydi?” kavlinin tevilinde Arap kelamını bilenler arasında bir ihtilaf vardır; ben onların söylediklerini zikretmekle başlayacağım, sonra da bunlardan doğruya en yakın olanını belirteceğim.
فقال بعضُ نحويى البصرةِ: معنى ذلك: ما مَنَعك أن تسجُدَ. و "لا" ههنا زائدةٌ، كما قال الشاعرُ:
Basra nahivcilerinden bazısı şöyle demiştir: Bunun manası; "Seni secde etmekten alıkoyan neydi?" demektir. Buradaki "lâ" (لا) ise şairin şöyle dediği gibi zâiddir:
أبى جُودُه لا البُخْلَ واسْتَعْجَلَتْ به … نَعَمْ مِنْ فَتًى لا يَمْنَعُ الجُوعَ قاتِلُهْ
"Onun cömertliği cimriliği reddetti; açlığın helak edici olduğu durumlarda [malı] esirgemeyen bir yiğitten 'evet' cevabı hemen geliverdi."
وقال: فَسَّرته العربُ: أَبَى جُودُه البخلَ. وجعلوا "لا" زائدةً حشوًا ههنا، وَصَلوا بها الكلامَ.
Ve [Basralı nahivci] dedi ki: Araplar bunu "Onun cömertliği cimriliği reddetti" (أَبَى جُودُه البخلَ) şeklinde tefsir etmişler ve buradaki "lâ"yı (لا) kelamı birbirine bağladıkları zâid bir fazlalık (haşv) kılmışlardır.
قال: وزَعَم يونسُ أن أبا عمرٍو كان يَجُرُّ البخلَ، ويجعلُ "لا" مضافةً إليه، أراد: أبى جودُه "لا" التي هي للبخلِ. ويجعلُ "لا" مضافةً؛ لأن "لا" قد تكونُ للجودِ والبخلِ؛ لأنه لو قال له: امنعِ الحقَّ ولا تُعْطِ المساكينَ. فقال: "لا". كان هذا جودًا منه.
Dedi ki: Yûnus, Ebû Amr'ın "el-buhl" kelimesini mecrur okuduğunu ve "lâ" kelimesini ona muzâf kıldığını iddia etti; [bununla] şunu kastediyordu: "Onun cömertliği, cimrilik için olan 'hayır'ı reddetti." "Lâ" kelimesini muzâf kılmıştır; çünkü "lâ" (hayır) sözü bazen cömertlik bazen de cimrilik için olabilir. Zira biri ona: "Hakkı men et ve yoksullara verme" dese, o da: "Hayır" (لا) dese, bu onun tarafından bir cömertlik olurdu.
وقال بعضُ نحويى الكوفةِ نحوَ القولِ الذي ذكرْناه عن البصريِّ في معناه وتأويلِه، غيرَ أنه زَعَم أن العلةَ في دخولِ "لا" في قولِه: {أَلَّا تَسْجُدَ}. أن في أولِ الكلامِ جحدًا، يعنى قولَه: {لَمْ يَكُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ}. وأن العربَ ربما أعادوا في الكلامِ الذي فيه جحدٌ، جحدًا، كالاستيثاقِ والتوكيدِ له، قال: وذلك كقولِهم :
Kûfeli nahivcilerden bazıları da anlam ve tevil bakımından Basralı'dan naklettiğimiz görüşe yakın bir şey söyledi; ancak o, O'nun: {أَلَّا تَسْجُدَ} “Secde etmemen” kavlinde "lâ"nın (لا) girmesinin illetinin, kelamın başında bir nefiy (olumsuzluk) bulunması olduğunu iddia etti; yani O'nun: {لَمْ يَكُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ} “Secde edenlerden olmadı” kavlini kastetti. Ve Arapların içinde nefiy bulunan bir kelamda, işi sağlama almak ve pekiştirmek için bazen ikinci bir nefiy daha getirdiklerini söyledi ve dedi ki: Bu, onların şu sözü gibidir :
ما إِنْ رَأَيْنا مِثْلَهُنَّ لمعشرٍ … سُودِ الرءوسِ فَوالجٌ وفُيُولُ
"Biz ne çift hörgüçlü ne de tek hörgüçlü develerden siyah başlı bir topluluk için bunlar gibisini görmedik."
فأعادَ على الجحدِ الذي هو "ما" جحدًا، وهو قولُه: "إنْ".
Burada nefiy olan "mâ" (ما) edatının üzerine diğer bir nefiy olan "in" (إنْ) sözünü tekrarlamıştır.
فجَمَعَهما للتوكيدِ.
[Şair], pekiştirme (tekit) amacıyla bu ikisini bir araya getirmiştir.
وقال آخرُ منهم: ليست "لا"، بحشوٍ في هذا الموضعِ ولا صلةٍ ، ولكن المنعَ ههنا بمعنى القولِ.
Onlardan bir başkası da şöyle dedi: Bu yerde "lâ" (لا) zâid bir fazlalık (haşv) veya sıla değildir; fakat buradaki men etme (el-men‘) "söz" (el-kavl) anlamındadır.
قال: وإنما تأويلُ الكلامِ: من قال لك: لا تسجُدْ إذ أمرتُك بالسجودِ؟ ولكن دَخَل في الكلامِ "أنْ"، إذ كان المنعُ بمعنى القولِ لا في لفظِه، كما يُفْعَلُ ذلك في سائرِ الكلام الذي يضارعُ القولَ وهو له في اللفظِ مخالفٌ، كقولِهم: ناديتُ ألَّا تَقُمْ. و: حلَفتُ ألَّا تجلسْ. وما أشبهَ ذلك من الكلامِ.
Dedi ki: Kelamın tevili ancak şöyledir: "Sana secde etmeni emrettiğimde, sana 'secde etme' diyen kimdi?" Fakat men etme fiili lafzen değil mana bakımından kavil (söz) anlamında olduğu için kelama "en" (أنْ) girmiştir; nitekim lafızda ona muhalif olup mana bakımından kavle benzeyen diğer kelamlarda da böyle yapılır; tıpkı onların: "Kalkmaman için seslendim" (ناديتُ ألَّا تَقُمْ) ve "Oturmaman için yemin ettim" (حلَفتُ ألَّا تجلسْ) sözleri ve kelamdan buna benzer ifadeler gibi.