وقال: [خفَض البخلَ] مَن رَوَى: أبى جودُه لا البخلِ. بمعنى: كلمةَ البخلِ؛ لأن "لا" هي كلمةُ البخلِ، فكأنه قال: كلمةَ البخلِ.
Ve dedi ki: "Onun cömertliği cimriliğin 'hayır'ını reddetti" (أبى جودُه لا البخلِ) şeklinde rivayet eden kimse [el-buhl kelimesini mecrur kılmıştır] ; [bu da] "cimrilik sözü" anlamındadır; zira "lâ" (hayır) cimrilik sözüdür, dolayısıyla sanki "cimrilik sözünü [reddetti]" demiş gibi olmaktadır.
وقال بعضُهم: معنى المنعِ الحولُ بينَ المرءِ وما يريدُه. قال: والممنوعُ مضطرٌّ إلى خلافِ ما مُنِعَ منه، كالممنوعِ مِن القيامِ وهو يريدُه، فهو مضطرٌّ مِن الفعلِ إلى ما كان خلافًا للقيامِ، إذ كان المختارُ للفعلِ هو الذي له السبيلُ إليه وإلى خلافِه، فيُؤثِرُ أحدَهما على الآخرِ فيفعلُه. قال: فلما كانت صفةُ المنعِ ذلك، فخوطِب إبليسُ بالمنعِ، فقيل له: {مَا مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ}. كان معناه: كأنه قيل له: أيُّ شيءٍ اضطرَّك إلى ألا تسجدَ؟
Bazıları da şöyle dedi: Men etmenin manası, kişi ile istediği şey arasına engel koymaktır. Dedi ki: Men edilen kimse, men olunduğu şeyin aksini yapmaya mecbur kalır ; tıpkı ayakta durmak istediği halde bundan men edilen kimsenin, eylem olarak ayakta durmanın zıddı olan şeye mecbur kalması gibi. Çünkü fiili seçen kimse, hem ona hem de zıddına imkânı olan ve ikisinden birini diğerine tercih edip onu yapandır. Dedi ki: Men etmenin vasfı bu olunca ve İblis'e men etme ile hitap edilip ona: {مَا مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ} “Seni secde etmemeye sevk eden neydi?” denilince, bunun manası sanki ona: "Seni secde etmemeye mecbur bırakan neydi?" denilmiş gibi olmaktadır.
والصوابُ عندى مِن القولِ في ذلك أن يقالَ: إِنَّ في الكلامِ محذوفًا قد كَفَى دليلُ الظاهرِ منه، وهو أن معناه: ما مَنَعك من السجودِ فأحْوجَك ألا تسجدَ؟ فتَرَك ذكرَ "أحْوجك" استغناءً بمعرفةِ السامعين قولَه: {إِلَّا إِبْلِيسَ لَمْ يَكُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ}. أن ذلك معنى الكلامِ، من ذكره، ثم عَمِلَ قولُه: {مَا مَنَعَكَ}. في "أنْ" ما كان عاملًا فيه قبلَ "أحْوجَك" لو ظَهَر، إذ كان قد نابَ عنه.
Bu hususta bana göre doğru olan görüş, şöyle denilmesidir: Şüphesiz kelamda, zâhirin delaletinin kendisinden müstağni kıldığı mahzuf bir [öge] vardır. O da [sözün] anlamının: "Seni secdeden men edip secde etmemeye sevk eden nedir?" şeklinde olmasıdır. [Cenâb-ı Hak], dinleyenlerin { إِلَّا إِبْلِيسَ لَمْ يَكُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ } “İblis hariç; o secde edenlerden olmadı.” buyruğundan sözün anlamının bu olduğunu bilmelerine dayanarak "seni sevk etti" (أحْوجك) ifadesini zikretmeyi terk etmiştir. Sonra { مَا مَنَعَكَ } “Seni men eden nedir?” buyruğu, -onun yerine geçmiş olduğu için- şayet açığa çıkmış olsaydı "seni sevk etti" ifadesinin "en" (أنْ) edatı üzerinde yapacağı ameli kendisi yapmıştır.
وإنما قلنا: هذا القولُ أولى بالصوابِ؛ لِما قد مَضَى مِن دلالتِنا قبلُ على أنه غيرُ جائزٍ أن يكونَ في كتابِ اللهِ شيءٌ لا معنَى له، وأن لكلِّ كلمةٍ معنًى صحيحًا، فبَيِّنٌ بذلك فسادُ قولِ مَن قال: "لا" في الكلامِ حشوٌ لا معنَى لها.
Bu görüşün doğruya daha yakın olduğunu ancak şunun için söyledik: Zira daha önce Allah'ın Kitabı'nda manasız hiçbir şeyin bulunmasının caiz olmadığına ve her kelimenin sahih bir anlamı olduğuna dair delilimiz geçmişti. Dolayısıyla kelamdaki "lâ"nın (لا) hiçbir manası olmayan zâid bir fazlalık (haşv) olduğunu söyleyen kimsenin görüşünün tutarsızlığı bununla açıktır .
وأما قولُ مَن قال: معنى المنعِ ههنا القولُ، فلذلك دخلَت "لا" مع "أن". فإن المنعَ وإن كان قد يكونُ قولًا وفعلًا، فليس المعروفَ في الناسِ استعمالُ المنعِ في الأمرِ بتركِ شيءٍ؛ لأن المأمورَ بتركِ الفعلِ إذا كان قادرًا على فعلِه وتركِه، ففعَلَه، لا يقالُ: فَعَله وهو ممنوعٌ مِن فعلِه. إلا على اسْتكراهٍ للكلامِ. وذلك أن المنعَ من الفعلِ حَوْلٌ بينَه وبينَه، فغيرُ جائزٍ أن يكونَ وهو مَحُولٌ بينَه وبينه فاعلًا له؛ لأنه إن جازَ ذلك وَجَب أن يكونَ محولًا بينَه وبينَه، لا مَحولًا، وممنوعًا لا ممنوعًا.
"Burada men etmenin anlamı kavildir (sözdür), bundan dolayı 'en' ile birlikte 'lâ' girmiştir" diyen kimsenin sözüne gelince: Men etme bazen söz ve fiille olabilse de, bir şeyi terk etmeyi emretmede men etme lafzının kullanılması insanlar arasında bilinen/yaygın bir kullanım değildir. Çünkü bir fiili terk etmekle emrolunan kimse, onu yapmaya ve terk etmeye kadir olduğu halde o fiili işlerse, kelamı zorlama (tekellüf) dışında "o, fiilinden men edilmiş olduğu halde onu yaptı" denilmez. Zira fiilden men etmek, kişi ile o fiil arasına engel koymaktır; dolayısıyla kişi ile fiili arasına engel konulmuşken onun o fiili işleyen olması caiz değildir. Çünkü şayet bu caiz olsaydı, arasına engel konulmuşken konulmamış, men edilmişken men edilmemiş olması gerekirdi.
وبعدُ، فإن إبليسَ لم يأتمِرْ لأمرِ اللهِ بالسجودِ لآدمَ كِبْرًا، فكيف كان يأتمرُ لغيرِه في تركِ أمرِ اللهِ وطاعتِه بتركِه السجودَ لآدمَ، فيجوزَ أن يقالَ له: أيُّ شيءٍ قال لك: لا تسجُدْ لآدمَ إذ أمرتُك بالسجودِ له ؟ ولكن معناه إن شاء اللهُ ما قلتُ: ما منَعَك من السجودِ له فأحْوجَك، أو: فأخْرجك، أو: فاضْطرَّك إلى ألا تسجُدَ له. على ما بَيَّنتُ.
Bundan başka, İblis kibrinden ötürü Allah'ın Âdem'e secde etme emrine uymamışken, Âdem'e secde etmeyi terk ederek Allah'ın emrini ve O'na itaati terk etme hususunda başkasının emrine nasıl uyardı ki ona: "Ben sana ona secde etmeni emrettiğimde, sana Âdem'e secde etme diyen neydi?" denilmesi caiz olsun? Fakat bunun manası -inşallah- açıkladığım üzere şudur: "Seni ona secde etmekten menedip secde etmemeye muhtaç kılan veya sevk eden ya da mecbur bırakan neydi?"
[وأمّا قولُه]: {أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نَارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ}. فإنه خبرٌ مِن
[Allah Teâlâ'nın şu] buyruğuna gelince: {أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نَارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ} “Ben ondan daha hayırlıyım; beni ateşten yarattın, onu ise çamurdan yarattın.” Şüphesiz bu,
اللهِ جلّ ثناؤه عن جوابِ إبليسَ إياه إذ سأله ما الذي منَعه من السجودِ لآدمَ فأحْوجَه إلى ألا يسجدَ له، واضْطرَّه إلى خلافِه [أمرَ ربِّه]، وتركه طاعتَه، أن المانعَ كان له من السجودِ، والداعيَ له إلى خلافِ أمرِ ربِّه في ذلك، أنه أشدُّ منه أيْدًا، وأقوى منه قوةً، وأفضلُ منه فضلًا؛ لفضلِ الجنسِ الذي منه خُلِقَ، وهو النارُ، على الذي منه خُلِق آدمُ، وهو الطينُ، فجَهِلَ عدوُّ اللهِ وجهَ الحقِّ، وأخْطأ سبيلَ الصوابِ، إذ كان معلومًا أن مِن جوهرِ النارِ الخِفَّةَ والطيشَ والاضْطرابَ والارتفاعَ علوًّا، والذي في جوهرِها مِن ذلك هو الذي حَمَل الخبيثَ بعد الشقاءِ الذي كان سَبَق له مِن اللهِ في الكتابِ السابقِ، على الاستكبارِ عن السجودِ لآدمَ، والاسْتخْفافِ بأمرِ ربِّه، فأورَثَه العَطَبَ والهلاكَ، وكان معلومًا أن مِن جوهرِ الطينِ الرَّزانةَ والأناةَ والحلمَ والحياءَ والتثبُّتَ، وذلك الذي [هو مِن] جوهرِه من ذلك، كان الداعيَ لآدمَ، بعدَ السعادةِ التي كانت سَبَقَت له مِن ربِّه في الكتابِ السابقِ، إلى التوبةِ مِن خطيئتِه، ومسألتِه ربَّه العفوَ عنه والمغفرةَ. ولذلك كان الحسنُ وابنُ سيرينَ يقولان: أولُ مَن قاسَ إبليسُ. يعنيان بذلك القياس الخطأَ. وهو هذا الذي ذكرنا من خطإِ قولِه، وبُعْدِه مِن إصابةِ الحقِّ، في الفضلِ الذي خَصَّ اللهُ به آدمَ على سائرِ خلقِه، من خلقِه إياه بيدِه، ونفخِه فيه مِن روحه، وإسجادِه له ملائكتَه، وتعليمِه أسماءَ كلِّ شيءٍ، مع سائرِ ما خَصَّه اللهُ به مِن كرامتِه، فضَرَبَ عن ذلك كلِّه الجاهلُ صفحًا، وقَصَدَ إلى الاحتجاجِ بأنه خُلِقَ مِن نارٍ وخُلِقَ آدمُ من طينٍ، وهو في ذلك أيضًا له غيرُ كُفْءٍ، لو لم يكنْ لآدمَ مِن اللهِ تَكْرِمةٌ بشيءٍ غيرِه، فكيف والذي خُصَّ
...şan ve övgüsü yüce olan Allah'ın, Âdem'e secde etmekten kendisini neyin alıkoyup da secde etmemeye sevk ettiğini, [Rabbinin emrine] muhalefet etmeye ve O'na itaati terk etmeye zorladığını sorduğunda İblis'in O'na verdiği cevaba dair bir haberdir. Şöyle ki; onun secde etmesine engel olan ve bu hususta Rabbinin emrine karşı gelmesine sevk eden sebep, [kendisinin] ondan daha kuvvetli, daha güçlü ve daha üstün olduğu; zira kendisinin yaratıldığı unsurun, yani ateşin, Âdem'in yaratıldığı unsur [olan çamurdan] daha üstün olduğu [iddiasıydı]. Böylece Allah'ın düşmanı hakikatten habersiz kalıp doğru yoldan saptı. Çünkü ateşin tabiatında hafiflik, acelecilik, kararsızlık ve yukarılara yükselme eğiliminin bulunduğu bilinmektedir. Ateşin tabiatındaki bu özellikler, önceki kitapta Allah katından hakkında [takdir edilmiş] bulunan bedbahtlığın ardından, o habisi Âdem'e secde etmekten kibirlenmeye ve Rabbinin emrini hafife almaya sevk etti; bu da onun helâkine ve mahvına yol açtı. Çamurun tabiatında ise vakar, teenni (ağırbaşlılık), hilim, hayâ ve sebat bulunduğu bilinmektedir. Çamurun tabiatında [bulunan] bu vasıflar ise, önceki kitapta Rabbi katından hakkında takdir edilmiş bulunan saadetin ardından, Âdem'i işlediği günahtan ötürü tövbe etmeye ve Rabbinden kendisini affedip bağışlamasını dilemeye sevk eden âmil oldu. İşte bu sebeple Hasan[-ı Basrî] ve İbn Sîrîn: 'İlk kıyas yapan İblis'tir' derlerdi. Bununla hatalı kıyası kastetmektedirler. Bu da, sözündeki hatadan ve hakka isabetten uzaklaşmasından bahsettiğimiz şu husustur: Allah'ın; Âdem'i bizzat Kendi eliyle yaratması, ona Kendi ruhundan üflemesi, meleklerini ona secde ettirmesi, ona her şeyin ismini öğretmesi ve ona tahsis ettiği diğer ikramlarıyla diğer bütün yaratılmışlara üstün kılması karşısında o cahil [İblis], bütün bunları bir kenara bırakıp kendisinin ateşten, Âdem'in ise çamurdan yaratıldığı gerekçesiyle delil getirmeye kalkıştı. Âdem'e Allah'tan başka hiçbir ikramda bulunulmamış olsaydı bile o [İblis], bu bakımdan da ona denk olamazdı; nerede kaldı ki kendisine tahsis edilen...
به مِن كرامتِه يكثرُ تعدادُه، ويُمَلُّ إحصاؤُه.
ikramlar saymakla bitmez ve tek tek saymaktan usanılır!
حدَّثني عمرُو بنُ مالكٍ ، قال: ثنا يحيى بنُ سُلَيْمٍ الطائفيُّ، عن هشامٍ، عن ابن سيرينَ، قال: أَوَّلُ مَن قاسَ إبليسُ، وما عُبِدَت الشمسُ والقمرُ إلا بالمقاييسِ .
Bana Amr b. Mâlik anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Süleym et-Tâifî, Hişâm'dan, o da İbn Sîrîn'den naklen anlattı; o şöyle dedi: İlk kıyas yapan İblis'tir; güneşe ve aya da ancak [hatalı] kıyaslar sebebiyle tapılmıştır .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا محمدُ بنُ كثيرٍ، عن ابن شَوْذَبٍ، عن مطرٍ الورَّاقِ، عن الحسنِ قولَه: {خَلَقْتَنِي مِنْ نَارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ}. قال: قاسَ إبليسُ، وهو أولُ من قاسَ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Kesîr, İbn Şevzeb'den, o Matar el-Verrâk'tan, o da Hasan'ın: {خَلَقْتَنِي مِنْ نَارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ} “Beni ateşten yarattın, onu ise çamurdan yarattın” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: İblis kıyas yaptı; o, ilk kıyas yapandır .
وبنحوِ ما قلنا في تأويلِ ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bunun tevili hakkında söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.
ذكر من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا عثمانُ بنُ سعيدٍ، قال: ثنا بشرُ بنُ عمارةَ، عن أبي روقٍ، عن الضحاكِ، عن ابن عباسٍ، قال: لمَّا خَلَقَ الله آدمَ قال للملائكةِ الذين كانوا مع إبليسَ خاصةً دونَ الملائكةِ الذين في السماواتِ: اسْجُدُوا لآدمَ. فسَجَدوا كلُّهم أجمعون، إلا إبليسَ [أبَى و] استكبَر، لما كان [حدَّثَتْه به] نفسُه مِن كبرِه واعتزازِه. فقال: لا أسجدُ له، وأنا خيرٌ منه، وأكبرُ سِنًّا، وأقوى خَلْقًا؛ {خَلَقْتَنِي مِنْ نَارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ}. يقولُ: إن النارَ أقوى مِن الطينِ.
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Osmân b. Saîd anlattı, dedi ki: Bize Bişr b. Umâre, Ebû Ravk'tan, o ed-Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan [şöyle] dediğini anlattı: Allah Âdem'i yarattığında, göklerdeki melekler hariç, özellikle İblis ile birlikte olan meleklere: "Âdem'e secde edin" buyurdu. Hepsi toptan secde ettiler; ancak İblis [yüz çevirdi ve] kibrinden ve azamet taslamasından ötürü nefsinin kendisine telkin ettiği şey yüzünden büyüklük tasladı. Ve şöyle dedi: "Ben ona secde etmem; ben ondan daha hayırlıyım, yaşça daha büyüğüm ve yaratılış bakımından daha güçlüyüm; {خَلَقْتَنِي مِنْ نَارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ} “Beni ateşten yarattın, onu ise çamurdan yarattın”." [İbn Abbâs] der ki: Şüphesiz ateş, çamurdan daha güçlüdür.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {خَلَقْتَنِي مِنْ نَارٍ}. قال: ثم جَعَل ذرِّيتَه مِن ماءٍ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'in: {خَلَقْتَنِي مِنْ نَارٍ} “Beni ateşten yarattın” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: [İblis'i ateşten yarattı], sonra onun zürriyetini bir sudan var etti.
وهذا الذي قاله عدوُّ اللهِ ليس لِما سألَه عنه بجوابٍ، وذلك أن الله تعالى ذكرُه قال له: ما مَنَعك من السجودِ؟ فلم يُجِبْ بأن الذي منعه من السجودِ أنه خُلِقَ مِن نارٍ وخُلِقَ آدمُ من طينٍ، ولكنه ابتدَأ خبرًا عن نفسِه، فيه دليلٌ على موضعِ الجواب، فقال: {أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نَارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ}.
Allah'ın düşmanının söylediği bu söz, O'nun kendisine sorduğu şeyin cevabı değildir; zira zikri yüce olan Allah ona: "Seni secdeden alıkoyan neydi?" buyurmuştu. O ise kendisini secdeden alıkoyan şeyin, kendisinin ateşten, Âdem'in ise çamurdan yaratılması olduğunu söyleyerek cevap vermedi; fakat kendi nefsi hakkında cevabın yerine delalet eden bir habere başlayarak şöyle dedi: {أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نَارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ} “Ben ondan daha hayırlıyım; beni ateşten yarattın, onu ise çamurdan yarattın”.
القول في تأويلِ قوله ﷿: {قَالَ فَاهْبِطْ مِنْهَا فَمَا يَكُونُ لَكَ أَنْ تَتَكَبَّرَ فِيهَا فَاخْرُجْ إِنَّكَ مِنَ الصَّاغِرِينَ (١٣)}.
Yüce Allah'ın şu kavlinin teviline dair görüş: {قَالَ فَاهْبِطْ مِنْهَا فَمَا يَكُونُ لَكَ أَنْ تَتَكَبَّرَ فِيهَا فَاخْرُجْ إِنَّكَ مِنَ الصَّاغِرِينَ (١٣)} “[Allah] buyurdu ki: 'Öyleyse oradan in! Orada büyüklük taslamak senin haddin değildir. Çık, çünkü sen alçaklardansın!'”.
يعنى بذلك جلَّ ثناؤُه: قال اللهُ لإبليسَ عندَ ذلك: فاهْبِطْ منها.
Şânı yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Allah o vakit İblis'e: "Öyleyse oradan in!" buyurdu.
وقد بَيَّنا معنى الهبوطِ فيما مَضَى قبلُ بما أغنَى عن إعادتِه .
İnmenin (el-hubût) manasını daha önce tekrarına gerek bırakmayacak şekilde açıklamıştık .
{فَمَا يَكُونُ لَكَ أَنْ تَتَكَبَّرَ فِيهَا}. يقولُ تعالى ذكرُه: فقال اللهُ له: اهبِطْ منها. يعنى من الجنةِ، {فَمَا يَكُونُ لَكَ}. يقولُ: فليس لك أن تستكبرَ في الجنةِ عن أمرى وطاعتى.
{فَمَا يَكُونُ لَكَ أَنْ تَتَكَبَّرَ فِيهَا} “Orada büyüklük taslamak senin haddin değildir”. Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Allah ona: "Oradan -yani cennetten- in!" buyurdu; {فَمَا يَكُونُ لَكَ} “Senin haddin değildir” kavliyle de: "Cennette emrime ve bana itaate karşı büyüklük taslamak sana düşmez" demektedir.
فإن قال قائلٌ: وهل لأحدٍ أن يَتَكَبَّرَ [عن أمرِ اللهِ وطاعتِه في غيرِ الجنةِ فيقالَ: ليس لك أن تتكبَّرَ] في الجنةِ؟
Eğer birisi: "Cennetten başka bir yerde [Allah'ın emrine ve O'na itaate karşı kibirlenmek kimse için caiz midir ki cennette 'Büyüklük taslamak senin haddin değildir'] densin?" diyecek olursa,
قيل: إن معنى ذلك بخلافِ ما إليه ذهبتَ، وإنما معنى ذلك: فاهبِطْ مِن الجنةِ؛ فإنه لا يسكُنُ الجنةَ مُتَكَبِّرٌ عن أمرِ اللهِ، فأما غيرُها، فإنه قد يَسْكُنُها المستكبرُ
Şöyle cevap verilir: Şüphesiz bunun anlamı senin anladığının aksinedir. Bunun anlamı ancak şudur: Cennetten in! Zira Allah'ın emrine karşı büyüklük taslayan kimse cennette barınamaz. Cennetin dışındaki yerlere gelince; oralarda büyüklük taslayan da barınabilir,
عن أمرِ اللهِ والمستكينُ لطاعتِه.
O'na itaatle boyun eğen de yaşayabilir.
وقولُه: {فَاخْرُجْ إِنَّكَ مِنَ الصَّاغِرِينَ}. يقولُ: فاخرُجْ مِن الجنةِ، إنك من الذين قد نالَهم مِن اللهِ الصَّغَارُ، وذلك الذلُّ والمَهانةُ. يقالُ منه: صَغِرَ يَصْغَرُ صَغَرًا وصَغَارًا وصُغْرانًا. وقد قيل: صَغُرَ يَصْغُرُ صَغَارًا وصَغَارَةً. وبنحوِ ذلك قال السديُّ.
O'nun: {فَاخْرُجْ إِنَّكَ مِنَ الصَّاغِرِينَ} “Çık, çünkü sen alçaklardansın!” kavli şöyle buyurmaktadır: Cennetten çık; şüphesiz sen Allah katından kendilerine sağâr (alçaklık) isabet edenlerdensin; bu da zillet ve hakarettir. Bu kökten: "Sağıra yasğaru sağaran ve sağâran ve suğrânen" (صَغِرَ يَصْغَرُ صَغَرًا وصَغَارًا وصُغْرانًا) denilir. "Sağura yasğuru sağâran ve sağâraten" (صَغُرَ يَصْغُرُ صَغَارًا وصَغَارَةً) denildiği de söylenmiştir. es-Süddî de buna benzer bir söz söylemiştir .
حدَّثنا موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {فَاخْرُجْ إِنَّكَ مِنَ الصَّاغِرِينَ}: والصَّغَارُ هو الذلُّ.
Bize Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {فَاخْرُجْ إِنَّكَ مِنَ الصَّاغِرِينَ} “Çık, çünkü sen alçaklardansın!”; sağâr (الصَّغَارُ) zillettir.
القولُ في تأويل قولِه ﷿: {قَالَ أَنْظِرْنِي إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ (١٤) قَالَ إِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ (١٥)}.
Yüce Allah'ın şu kavlinin teviline dair görüş: {قَالَ أَنْظِرْنِي إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ (١٤) قَالَ إِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ (١٥)} “[İblis:] 'İnsanların diriltileceği güne kadar bana mühlet ver' dedi. [Allah da:] 'Şüphesiz sen mühlet verilenlerdensin' buyurdu”.
وهذه جَهْلةٌ أُخرى من جَهَلاتِه الخبيثِ ، سأل ربَّه ما قد علِم أنه لا سبيلَ لأحدٍ من خلقِ اللهِ إليه، وذلك أنه سأل النَّظِرةَ إلى قيامِ الساعةِ، وذلك هو يومُ يَبْعَثُ اللهُ فيه الخلقَ، ولو أُعطِى ما سأل مِن النَّظرةِ، كان قد أُعطِي الخلودَ، وبقاءً لا فناءَ معه، وذلك أنه لا موتَ بعد البعثِ.
Bu da o habîsin cehaletlerinden bir başka cehalettir: Rabbinden, Allah'ın yarattıklarından hiç kimse için bir imkân olmadığını bildiği bir şeyi istemiştir; o da kıyametin kopuşuna kadar mühlet istemesidir ki bu, Allah'ın mahlukatı dirilteceği gündür. Eğer istediği bu mühlet kendisine verilmiş olsaydı, ebedilik ve kendisiyle birlikte yok oluş bulunmayan bir bekâ verilmiş olurdu; çünkü dirilişten sonra ölüm yoktur.
فقال جلّ ثناؤُه له: {إِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ (٣٧) إِلَى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ} [الحجر: ٣٧، ٣٨، ص: ٨٠، ٨١]. وذلك إلى اليومِ الذي قد كَتَبَ اللهُ عليه فيه الهلاكَ والموتَ والفناءَ؛ لأنه لا شيءَ يَبْقَى فَلا يَفْنَى، غيرُ رَبِّنَا الحَيِّ الذي لا يموتُ. يقولُ اللهُ: {كُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ} [آل عمران: ١٨٥، الأنبياء: ٣٥، العنكبوت: ٥٧].
Şânı yüce olan [Allah] ona şöyle buyurdu: {إِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ (٣٧) إِلَى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ} “Şüphesiz sen bilinen vaktin gününe kadar mühlet verilenlerdensin” [Hicr: 37, 38; Sâd: 80, 81]. Bu da Allah'ın onun hakkında helaki, ölümü ve yok oluşu takdir ettiği güne kadardır; zira ölmeyen Hayy olan Rabbimizden başka kalıp da yok olmayacak hiçbir şey yoktur. Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: {كُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ} “Her nefis ölümü tadacaktır” [Âl-i İmrân: 185; Enbiyâ: 35; Ankebût: 57].
والإنظارُ في كلام العرب التأخيرُ، يقالُ منه: أنظرتُه بحقِّى عليه، أُنْظِرُه به إنْظارًا.
Arap kelâmında inzâr (الإنظار), ertelemek [mühlet vermek] demektir. Nitekim bundan hareketle: «أنظرتُه بحقِّى عليه، أُنْظِرُه به إنْظارًا» “Ondaki hakkım konusunda ona mühlet tanıdım” denilir.
فإن قال قائلٌ: فإن الله ﵎ قد قال له إذ سأله الإنظارَ إلى يومِ يُبْعَثون: {إِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ}. في هذا الموضعِ، فقد أجابه إلى ما سأل؟
Eğer birisi: "O diriltilecekleri güne kadar mühlet istediğinde, Allah celle celâluhu bu yerde ona: {إِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ} “Şüphesiz sen mühlet verilenlerdensin” buyurmuştur; o halde istediği şeye icabet etmiş olmuyor mu?" derse,
قيل : ليس الأمرُ كذلك، وإنما كان يكونُ مُجِيبًا له إلى ما سأل لو كان قال له: إنك مِن المُنْظَرِين إلى الوقتِ الذي سألتَ، أو إلى يومِ البعثِ، أو إلى يومِ يُبْعَثون. أو ما أشبهَ ذلك مما يدلُّ على إجابتِه إلى ما سأل مِن النَّظِرةِ.
Şöyle denilir : Mesele öyle değildir; şayet ona: "Sen dilediğin vakte kadar veya ba's (diriliş) gününe kadar yahut diriltilecekleri güne kadar mühlet verilenlerdensin" deseydi veya mühlet konusunda istediği şeye icabet edildiğine delalet eden benzeri bir ifade kullansaydı, ancak o zaman onun istediğine icabet etmiş olurdu .
فأما قولُه: {إِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ}. فلا دليلَ فيه لولا الآيةُ الأخرى التي قد بَيَّن فيها مدةَ إنظارِه إياه إليها، وذلك قولُه: {إِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ (٣٧) إِلَى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ}. كم المدةُ التي أنْظَره إليها؛ لأنه إذا أَنْظَرَه يومًا واحدًا أو أقلَّ منه أو أكثرَ، فقد دَخَلَ في عِدادِ المُنْظَرين، وتَمَّ فيه وعدُ اللهِ الصادقُ، ولكنه بَيَّنَ قدرَ مدةِ ذلك بالذي ذكرنا، فعُلِمَ بذلك الوقتُ الذي أُنْظِر إليه.
O'nun: {إِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ} “Şüphesiz sen mühlet verilenlerdensin” kavline gelince; kendisine ne kadar mühlet verdiğini beyan ettiği diğer ayet -yani O'nun: {إِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ (٣٧) إِلَى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ} “Şüphesiz sen bilinen vaktin gününe kadar mühlet verilenlerdensin” kavli- olmasaydı, bunda bir delil olmazdı. Çünkü ona bir gün yahut daha az ya da daha çok mühlet verdiğinde de mühlet verilenlerin sayısına dahil olmuş ve Allah'ın sadık vaadi onda gerçekleşmiş olurdu. Fakat [Allah] zikrettiğimiz ayetle bu sürenin miktarını açıklamış, böylece kendisine mühlet verilen vakit bilinmiştir.
وبنحوِ ذلك كان السديُّ يقولُ.
es-Süddî de buna benzer bir söz söylerdi.
حدثني موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {قَالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِي إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ (٣٦) قَالَ فَإِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ (٣٧) إِلَى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ} [الحجر: ٣٦ - ٣٨، ص: ٧٩ - ٨١]. فلم يُنْظِرْه إلى يوم البعثِ، ولكن أنظَرَه إلى يومِ الوقتِ المعلومِ، وهو يومُ يُنفخُ في الصورِ النفخةُ الأولى، فصَعِقَ مَن في السماواتِ ومَن في الأرضِ فماتَ .
Bana Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {قَالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِي إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ (٣٦) قَالَ فَإِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ (٣٧) إِلَى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ} “[İblis:] 'Rabbim! Öyleyse insanların diriltileceği güne kadar bana mühlet ver' dedi. [Allah da:] 'Şüphesiz sen bilinen vaktin gününe kadar mühlet verilenlerdensin' buyurdu” [Hicr: 36-38; Sâd: 79-81]. Allah ona ba's (diriliş) gününe kadar mühlet vermedi; bilakis bilinen vaktin gününe kadar mühlet verdi. O da Sûr'a birinci üflemenin yapılacağı ve göklerde ve yerde olanların çarpılıp öleceği gündür .
فتأويلُ الكلامِ: قال إبليسُ لربِّه: {فَأَنْظِرْنِي}. أي: أَخِّرْنى وأَجِّلْنى:
[Ayetteki] sözün tefsiri [şöyledir]: İblis Rabbine: {فَأَنْظِرْنِي} “Bana mühlet ver” dedi. Yani: Beni ertele ve bana süre tanı:
وأنْسِئْ في أَجَلى، فلا تُمِتْنى {إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ}. يقولُ: إلى يومِ يُبْعَثُ الخَلقُ. فقال تعالى ذكرُه: {إِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ}: إلى يوم يُنْفَخُ في الصورِ فَيَصْعَقُ مَن في السماواتِ ومَن في الأرضِ إلا مَن شاء اللهُ.
ve ömrümü uzat, {إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ} “İnsanların diriltileceği güne kadar” beni öldürme -yani mahlukatın diriltileceği güne kadar- dedi. Zikri yüce olan [Allah] da şöyle buyurdu: {إِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ} “Şüphesiz sen mühlet verilenlerdensin”; Sûr'a üfleneceği ve Allah'ın diledikleri müstesna, göklerde ve yerde bulunanların çarpılıp öleceği güne kadar.
فإن قال قائلٌ: وهل أحدٌ مُنْظَرٌ إلى ذلك اليومِ سوى إبليسَ فيقالَ له: إنك منهم؟
Eğer birisi: "O güne kadar İblis'ten başka mühlet verilen kimse var mıdır ki ona: 'Sen de onlardansın' densin?" derse,
قيل: نعم، مَن لم يقبضِ اللهُ روحَه من خلقِه إلى ذلك اليومِ ممن تقومُ عليه الساعةُ، فهو مِن المُنْظَرين بآجالِهم إليه، ولذلك قيل لإبليسَ: {إِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ}. بمعنى: إنك ممن لا يُمِيتُه اللهُ إلا ذلك اليومَ.
Şöyle denilir: Evet, mahlukatı arasından kıyametin başlarına kopacağı ve o güne kadar Allah'ın ruhunu kabzetmediği kimseler, ecelleri o güne kadar ertelenen mühletlilerdendir . İşte bu sebeple İblis'e: {إِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ} “Şüphesiz sen mühlet verilenlerdensin” denilmiştir; yani: Sen, Allah'ın ancak o gün öldüreceği kimselerdensin.
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {قَالَ فَبِمَا أَغْوَيْتَنِي لأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِرَاطَكَ الْمُسْتَقِيمَ (١٦)}.
Yüce Allah'ın şu kavlinin teviline dair görüş: {قَالَ فَبِمَا أَغْوَيْتَنِي لأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِرَاطَكَ الْمُسْتَقِيمَ (١٦)} “[İblis:] 'Beni azdırmana karşılık, yemin ederim ki ben de onlar için senin dosdoğru yolunun üzerinde pusu kurup oturacağım' dedi”.
يقولُ جلّ ثناؤُه: قال إبليسُ لربِّه: {فَبِمَا أَغْوَيْتَنِي}. يقولُ: [فبأَيِّ شيءٍ] أضْلَلْتَني.
Şânı yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: İblis Rabbine dedi ki: {فَبِمَا أَغْوَيْتَنِي} “Beni azdırmana karşılık”; yani [hangi şeyle beni saptırdıysan] .
كما حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ، قال: {فَبِمَا أَغْوَيْتَنِي}. يقولُ: أَضْلَلْتَنى .
Nitekim bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; o: {فَبِمَا أَغْوَيْتَنِي} “Beni azdırmana karşılık” kavli hakkında: "Beni saptırmana [karşılık]" demiştir.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {فَبِمَا أَغْوَيْتَنِي}. قال: فبما أضْللتني.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {فَبِمَا أَغْوَيْتَنِي} “Beni azdırmana karşılık” kavli hakkında: "Beni saptırmana karşılık" dedi.
وكان بعضُهم يتأوَّلُ قولَه: {فَبِمَا أَغْوَيْتَنِي}: بما أَهْلَكْتَنى. مِن قولِهم:
Onlardan bazıları ise O'nun: {فَبِمَا أَغْوَيْتَنِي} “Beni azdırmana karşılık” kavlini; "Beni helak etmene [karşılık]" şeklinde tevil ediyordu. [Bu da Arapların] şu sözünden gelmektedir:
غَوِيَ الفَصيلُ يَغْوَى غَوًى. وذلك إذا فَقَدَ اللبنَ فماتَ، من قولِ الشاعرِ :
"Sütten kesilen deve yavrusu süt bulamayıp telef oldu" (غَوِيَ الفَصيلُ يَغْوَى غَوًى); bu da sütsüz kalıp öldüğü zaman söylenir. Şairin şu sözünde olduğu gibi :
مُعَطَّفَةُ الأَثْنَاءِ ليس فَصِيلُها … بِرازِئِها دَرًّا ولا مَيِّتٍ غَوَى
"Kıvrımları bükülmüş [bir yaydır ki], onun yavrusu ne annesinin sütünden eksiltir ne de sütsüzlükten helak olup ölür."
وأصلُ الإغواءِ في كلامِ العربِ تَزْيِينُ الرجلِ للرجلِ الشيءَ حتى يُحَسِّنَه عندَه، غارًّا له به .
Arap kelamında iğvâ (الإغواء) kelimesinin aslı; kişinin, bir şeyi diğerine süsleyip onu kandırarak gözünde güzel göstermesidir .
وقد حُكِى عن بعضِ قبائلِ طيِّئ أنها تقولُ: أصبح فلانٌ غاوِيًا. أي: أصبَح مريضًا.
Tayy kabilesinin bazılarından, bir kimse hastalandığında: "Falanca gâvî oldu (أصبح فلان غاويًا)", yani hastalandı, dedikleri nakledilmiştir.
وكان بعضُهم يتأوَّلُ ذلك أنه بمعنى القَسَمِ، كأن معناه عندَه: فبإغْوائِك إياى لأقعدنَّ لهم صراطَك المستقيمَ. كما يقالُ: باللهِ لأفعلنَّ كذا.
Bazıları da bunun yemin anlamında olduğunu tevil etmişlerdir; sanki onlara göre bunun manası: 'Beni azdırmana yemin olsun ki, ben de onlar için senin dosdoğru yolunun üzerinde oturacağım' şeklindedir. Nitekim: 'Allah'a yemin olsun ki şöyle yapacağım' denilmesi gibidir.
وكان بعضُهم يتأوَّلُ ذلك أنه بمعنى المُجازاةِ، كأن معناه عندَه: فلأَنك أغويتَنى، أو: فبأنك أغويتَنى، لأقعدنَّ لهم صراطَك المستقيمَ.
Bazıları da bunun karşılık (mücâzât) anlamında olduğunu tevil etmişlerdir; sanki onlara göre manası: 'Mademki beni azdırdın' yahut 'Beni azdırmış olman sebebiyle, ben de onlar için senin dosdoğru yolunun üzerinde oturacağım' demektir.
وفى هذا بيانٌ واضحٌ على فساد ما يقولُ القَدريَّةُ، مِن أن كلَّ مَن كَفَر أو آمَن فبتفويضِ اللهِ أسبابَ ذلك إليه، وأن السببَ الذي به يصِلُ المؤمنُ إلى الإيمانِ هو السببُ الذي به يصل الكافرُ إلى الكفرِ. وذلك أن ذلك لو كان كما قالوا: لكان الخبيثُ قد قال بقولِه: {فَبِمَا أَغْوَيْتَنِي}: فبما أصْلَحتَنى. إذ كان سببُ الإغواء هو سببَ الإصلاحِ، وكان في إخبارِه عن الإغواءِ إخبارٌ عن
Bunda, kim küfre düşmüş veya iman etmişse [bunun], Allah'ın bu husustaki sebepleri onun tercihine bırakması (tefviz) sebebiyle olduğuna ve müminin kendisiyle imana ulaştığı sebebin, kâfirin kendisiyle küfre ulaştığı sebeple aynı olduğuna dair Kaderiyye'nin ileri sürdüğü iddiaların batıllığına açık bir delil vardır. Zira durum onların söylediği gibi olsaydı, o habis [İblis] {فَبِمَا أَغْوَيْتَنِي} “Beni azdırmana karşılık” sözüyle: 'Beni ıslah etmene karşılık' demiş olurdu. Çünkü azdırmanın sebebi ıslah etmenin sebebiyle aynı olurdu ve onun azdırmadan haber vermesi de [aslında] ...
الإصلاحِ، ولكن لما كان سبباهما مختلفَين، وكان السببُ الذي به غَوَى وهَلَكَ مِن عندِ اللهِ، أضافَ ذلك إليه فقال: {فَبِمَا أَغْوَيْتَنِي}.
haber vermek olurdu. Fakat ikisinin sebebi farklı olunca ve sapmasına ve helak olmasına yol açan sebep Allah katından olunca, bunu O'na isnat ederek: {فَبِمَا أَغْوَيْتَنِي} “Beni azdırmana karşılık” demiştir.
ولذلك قال محمدُ بنُ كعبٍ القُرَظِيُّ ما حدَّثني موسى بنُ عبدِ الرحمنِ المسروقيُّ، قال: ثنا زيدُ بنُ الحُبابِ، قال: قال أبو مودودٍ: سمعتُ محمدَ بنَ كعبٍ القُرَظيَّ يقولُ: قاتَلَ اللهُ القَدَريةَ، لإبليسُ أعلمُ باللهِ منهم.
İşte bundan dolayı Muhammed b. Kâ'b el-Kurazî, Mûsâ b. Abdirrahmân el-Mesrûkī'nin bana anlattığı rivayette şöyle demiştir: Bize Zeyd b. el-Hubâb anlattı, dedi ki: Ebû Mevdûd dedi ki : Muhammed b. Kâ'b el-Kurazî'nin şöyle dediğini işittim: 'Allah Kaderiyye'nin canını alsın! İblis bile Allah'ı onlardan daha iyi bilmektedir.'
وأما قولُه: {لأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِرَاطَكَ الْمُسْتَقِيمَ}. فإنه يقولُ: لأَجْلِسنَّ لبنى آدمَ صراطَك المستقيمَ. يعنى: طريقَك القويمَ، وذلك دينُ الله الحقُّ، وهو الإسلامُ وشرائعُه.
{لأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِرَاطَكَ الْمُسْتَقِيمَ} “Yemin ederim ki ben de onlar için senin dosdoğru yolunun üzerinde pusu kurup oturacağım” kavline gelince; [İblis] şöyle demektedir: 'Âdemoğulları için senin dosdoğru yolunun üzerine oturacağım.' Yani: Senin dosdoğru yolun ki, o da Allah'ın hak dini olan İslâm ve onun şeriatleridir.
وإنما معنى الكلام: لأَصُدَّنَّ بني آدمَ عن عبادتك وطاعتِك، ولأُغْوينَّهم كما أَغْويتَنِي، ولأُضِلَّنَّهم كما أضْلَلْتَني.
Sözün anlamı şudur: Âdemoğullarını sana ibadetten ve sana itaatten mutlaka alıkoyacağım; beni azdırdığın gibi onları da azdıracağım ve beni saptırdığın gibi onları da saptıracağım.
وذلك كما رُوِى عن [سَبْرةَ بن أبى] الفاكهِ أنه سمِع النبيَّ ﷺ يقولُ: "إن الشيطانَ قَعَدَ لابنِ آدمَ بأَطْرُقِه، فَقَعَدَ له بطريقِ الإسلامِ، فقال: أَتُسْلِمُ وتَذَرُ دينَك ودينَ آبائِك؟ فَعَصاه فأسْلمَ، ثم قَعَدَ له بطريقِ الهجرةِ، فقال: أتهاجرُ وتذرُ أرضَك وسماءَك، وإنما مَثَلُ المهاجرِ كالفرسِ في الطِّوَلِ؟ فعصاه وهاجَرَ، ثم قَعَدَ له بطريقِ الجهادِ، وهو جَهْدُ النفسِ والمالِ، فقال: أتقاتلُ فَتُقْتَلُ،
Bu durum, [Sebre b. Ebi’l-]Fâkih’ten rivayet edildiği gibidir; o, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem’i şöyle buyururken işitmiştir: «Şüphesiz şeytan Âdemoğlunun yollarına oturup pusu kurdu. Önce İslâm yolunda onun karşısına oturdu ve: 'Müslüman olup kendi dinini ve atalarının dinini bırakacak mısın?' dedi. Âdemoğlu ona karşı geldi ve Müslüman oldu. Sonra hicret yolunda onun karşısına oturdu ve: 'Hicret edip kendi toprağını ve göğünü terk mi edeceksin? Muhacirin durumu ancak kösteğe bağlı at gibidir' dedi. Âdemoğlu ona karşı geldi ve hicret etti. Sonra can ve mal ile çaba sarf etmek olan cihad yolunda onun karşısına oturdu ve: 'Savaşıp öldürülecek,
فَتَنْكَحُ المرأةُ، ويُقْسَمُ المالُ؟ قال: فَعَصاه فجاهَدَ" .
hanımın [başkasıyla] evlendirilecek ve malın bölüştürülecek [öyle mi]?' dedi. [Âdemoğlu] yine ona karşı gelip cihad etti" .
ورُوِيَ عن عونِ بن عبدِ اللهِ في ذلك ما حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا حَبُّويه أبو يزيدَ، عن عبدِ اللهِ بن بكيرٍ، عن محمدِ بن سُوقةَ، عن عونِ بن عبدِ اللهِ: {لأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِرَاطَكَ الْمُسْتَقِيمَ}. قال: طريقَ مكةَ .
Bu hususta Avn b. Abdillâh'tan da rivayet edilmiştir; nitekim bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Habbûye Ebû Yezîd, Abdullah b. Bükeyr'den, o Muhammed b. Sûka'dan, o da Avn b. Abdillâh'tan {لأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِرَاطَكَ الْمُسْتَقِيمَ} “Onlar için senin dosdoğru yolunun üzerinde oturacağım” ayeti hakkında: "Mekke yolu" dediğini rivayet etmiştir.
والذي [قال عونٌ من ذلك] ، وإن كان من صراطِ اللهِ المستقيمِ، فليس هو الصراطَ كلَّه. وإنما أخبرَ عدوُّ اللهِ أنه يقعُدُ لهم صراطَ اللهِ المستقيمَ، ولم يَخْصُصْ منه شيئًا دونَ شيءٍ. فالذى رُوِىَ في ذلك عن رسولِ اللهِ ﷺ أشبهُ بظاهرِ التنزيلِ، وأوْلى بالتأويلِ؛ لأن الخبيثَ لا يَأْلو عبادَ اللهِ الصَّدَّ عن كلِّ ما كان لهم قُرْبةً إلى اللهِ ﷿.
[Avn'ın bu söylediği] , gerçi Allah'ın dosdoğru yolundan bir cüz olsa da, yolun tamamı demek değildir. Oysa Allah düşmanı, kendisinin onlar için Allah'ın dosdoğru yolunun üzerinde oturacağını haber vermiş ve bundan hiçbir şeyi diğerinden ayırt etmemiştir. Dolayısıyla bu hususta Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem'den rivayet edilen, tenzilin zahirine daha uygun ve tevile daha layıktır; çünkü o habis, kulları kendileri için aziz ve celil olan Allah'a yakınlık vesilesi olan her şeyden alıkoymakta hiçbir kusur işlemez.
وبنحوِ ما قلنا قال أهلُ التأويلِ في معنى "المستقيمِ" في هذا الموضعِ.
Tevil ehli de bu yerdeki "müstakîm" kelimesinin anlamı hakkında bizim söylediğimize benzer şeyler söylemişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {صِرَاطَكَ الْمُسْتَقِيمَ}. قال: الحقَّ.
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {صِرَاطَكَ الْمُسْتَقِيمَ} “Senin dosdoğru yolun” [ayeti hakkında], "Hak[tır]" dedi.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den aynısını nakletti.
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا أبو سعدٍ المدنيُّ، قال: سمِعتُ مجاهدًا يقولُ: {لأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِرَاطَكَ الْمُسْتَقِيمَ}. قال: سبيلَ الحقِّ، فَلأُضلَّنهم إلا قليلًا.
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sa'd el-Medenî anlattı, dedi ki: Mücâhid'in {لأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِرَاطَكَ الْمُسْتَقِيمَ} “Onlar için senin dosdoğru yolunun üzerinde oturacağım” kavli hakkında şöyle dediğini işittim: "Hak yolu [üzerinde oturacağım]; pek azı müstesna onları mutlaka saptıracağım."
واختلف أهلُ العربيةِ في ذلك؛ فقال بعضُ نحويِّى البصرةِ: معناه: لأقعُدنَّ لهم على صراطِك المستقيمِ. كما يقالُ: تَوجَّه مكةَ. أي: إلى مكةَ، كما قال الشاعرُ :
Arap dili âlimleri bu hususta ihtilaf etmişlerdir; Basralı bazı nahivciler şöyle demiştir: Bunun manası: 'Onlar için senin dosdoğru yolun üzerinde oturacağım' demektir. Nitekim 'Mekke'ye yöneldi' manasında [harf-i cersiz olarak] 'Teveccehe Mekkete' (توجّه مكة) denilmesi gibidir; şairin dediği gibi :
كأَنِّي إِذْ أَسْعَى لأَظْفَرَ طائرًا … مع النَّجْمِ في جَوِّ السماءِ يَصُوبُ
"Kuşu yakalamak için çabaladığımda sanki ben … yıldızla birlikte göğün boşluğunda süzülen [biriyim]."
بمعنى: لأظفَرَ بطائرٍ. فألقَى الباءَ. وكما قال جل ثناؤُه: {أَعَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّكُمْ} [الأعراف: ١٥٠]. بمعنى: أَعَجِلتُم عن أمرِ ربِّكم.
Yani: 'Kuşu yakalamak için' (لأظفر بطائر) manasındadır da ba (ب) harf-i ceri düşürülmüştür. Nitekim şânı yüce olan [Allah]'ın: {أَعَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّكُمْ} [A'râf: 150] kavlinde olduğu gibi; yani: 'Rabbinizin emrinden acele mi ettiniz?' (أعجلتم عن أمر ربكم) demektir.
وقال بعضُ نحويِّي الكوفيين : المعنى واللهُ أعلمُ: لأقعُدنَّ لهم على طريقِهم. وفي طريقِهم. قال: وإلقاءُ الصفةِ من هذا جائزٌ، كما تقولُ: قعَدتُ لك وجهَ الطريقِ، وعلى وجهِ الطريقِ؛ لأن الطريقَ صفةٌ في المعنى، فاحْتمَل ما يحتمِلُه اليومُ والليلةُ والعامُ، إذ قيل: آتِيك غدًا، وآتيك في غدٍ.
Kûfeli bazı nahivciler ise şöyle demiştir: Allahu a'lem mana şudur: 'Onların yolu üzerinde oturacağım' ve 'onların yolunda oturacağım'. Şöyle demiştir: Bundan sıfatın (harf-i cerin) düşürülmesi caizdir; nitekim senin: 'Senin için yolun yönünü tuttum' (قعدت لك وجه الطريق) ve 'yolun yönü üzerinde durdum' (على وجه الطريق) demen gibidir; çünkü yol mana bakımından sıfattır (zarftır) , dolayısıyla gündüz, gece ve yıl kelimelerinin taşıdığı ihtimali taşımıştır; nitekim 'Sana yarın geleceğim' (آتيك غدا) ve 'Sana yarın içinde geleceğim' (آتيك في غد) denilir.
وهذا القولُ هو أَولى القولين في ذلك بالصوابِ؛ لأن القعودَ مُقْتَضٍ مكانًا
Bu görüş, bu hususta iki görüşten doğruya en evlâ olanıdır; çünkü oturmak (kuûd), bir mekân gerektirir
يُقْعَدُ فيه، فكما يقالُ: [قعدتُ مكانَك. كذلك يقالُ: قعَدتُ صراطَك. وكما يقالُ: قعَدتُ في مكانِك. يقالُ: قعَدتُ على صراطِك] ، وفي صراطِك. كما قال الشاعرُ :
dolayısıyla: ["Senin yerine oturdum" (قعدت مكانك) denildiği gibi: "Senin yoluna oturdum" (قعدت صراطك) da denilir. Ve nasıl ki: "Senin yerinde oturdum" (قعدت في مكانك) deniliyorsa: "Senin yolunun üzerinde oturdum" (قعدت على صراطك)] ve "senin yolunda [oturdum]" (في صراطك) da denilir. Nitekim şair şöyle demiştir :
لَدْنٌ بِهَزِّ الكَفُّ يَعْسِلُ مَنْتُهُ … فيه كما عَسَلَ الطَّرِيقَ الثَّعْلَبُ
"Elin sallamasıyla yumuşak sırtı titrer … onda , tıpkı tilkinin yolda hızlıca koştuğu gibi."
ولا تكادُ العربُ تقولُ ذلك في أسماءِ البلدانِ، لا يكادون يقولون: جلستُ مكةَ، [أو: قعَدتُ] بغدادَ.
Araplar şehir isimlerinde ise bunu pek söylemezler; 'Mekke oturdum' (جلست مكة) [veya: 'Bağdat] oturdum' (قعدت بغداد) demezler.
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {ثُمَّ لَآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَمِنْ خَلْفِهِمْ وَعَنْ أَيْمَانِهِمْ وَعَنْ شَمَائِلِهِمْ وَلَا تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شَاكِرِينَ (١٧)}.
Yüce Allah'ın şu kavlinin teviline dair görüş: {ثُمَّ لَآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَمِنْ خَلْفِهِمْ وَعَنْ أَيْمَانِهِمْ وَعَنْ شَمَائِلِهِمْ وَلَا تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شَاكِرِينَ (١٧)} “Sonra elbette onlara önlerinden, arkalarından, sağlarından ve sollarından sokulacağım ve sen onların çoğunu şükredenler olarak bulamayacaksın (17)”.
اخْتلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ ذلك؛ فقال بعضُهم: معنى قولِه: {لَآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ}: مِن قِبَلِ الآخرةِ، {وَمِنْ خَلْفِهِمْ}: مِن قِبَلِ الدنيا، {وَعَنْ أَيْمَانِهِمْ}: مِن قِبَلِ الحقِّ، {وَعَنْ شَمَائِلِهِمْ}: مِن قِبَلِ الباطلِ.
Tevil ehli bunun tevilinde ihtilaf etmişlerdir; bazısı şöyle demiştir: {لَآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ} “Onlara önlerinden sokulacağım” kavlinin manası: Âhiret cihetinden; {وَمِنْ خَلْفِهِمْ} “Arkalarından”: Dünya cihetinden; {وَعَنْ أَيْمَانِهِمْ} “Sağlarından”: Hak cihetinden; {وَعَنْ شَمَائِلِهِمْ} “Sollarından”: Bâtıl cihetindendir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {ثُمَّ لَآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ}. يقولُ: أُشَكِّكُهم في آخرتِهم، {وَمِنْ خَلْفِهِمْ}: [أُرَغِّبُهم في دنياهم]، {وَعَنْ أَيْمَانِهِمْ}: أُشَبِّهُ عليهم أمرَ دينِهم، {وَعَنْ شَمَائِلِهِمْ}: أُشَهِّى لهم المعاصىَ.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan [rivayetle] onun: {ثُمَّ لَآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ} “Sonra elbette onlara önlerinden sokulacağım” kavli hakkında şöyle dediğini [anlattı]: "Onları âhiretleri hususunda şüpheye düşürürüm", {وَمِنْ خَلْفِهِمْ} “Arkalarından”: [Onları dünyalarına rağbet ettiririm], {وَعَنْ أَيْمَانِهِمْ} “Sağlarından”: Onlara dinlerinin işini karmaşık kılarım, {وَعَنْ شَمَائِلِهِمْ} “Sollarından”: Onlara günahları arzulattırırım.
وقد رُوِى عن ابن عباس بهذا الإسنادِ في تأويلِ ذلك خلافُ هذا التأويلِ.
Aynı isnadla İbn Abbâs'tan bunun teviline dair bu tevilin aksine bir rivayet de gelmiştir.
وذلك ما حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {ثُمَّ لَآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ}: يعنى مِن الدنيا، {وَمِنْ خَلْفِهِمْ}: مِن الآخرةِ، {وَعَنْ أَيْمَانِهِمْ}: مِن قِبَلِ حسناتِهم، {وَعَنْ شَمَائِلِهِمْ}: مِن قِبَلِ سيئاتِهم .
Nitekim bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {ثُمَّ لَآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ} “Sonra elbette onlara önlerinden sokulacağım”: Yani dünyaları tarafından, {وَمِنْ خَلْفِهِمْ} “Arkalarından”: Âhiret tarafından, {وَعَنْ أَيْمَانِهِمْ} “Sağlarından”: İyilikleri cihetinden, {وَعَنْ شَمَائِلِهِمْ} “Sollarından”: Kötülükleri cihetinden dediğini nakletti.
وتُحَقِّقُ [بهذه الروايةِ] الروايةُ الأخرى التي حدَّثني بها محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه {ثُمَّ لَآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَمِنْ خَلْفِهِمْ وَعَنْ أَيْمَانِهِمْ وَعَنْ شَمَائِلِهِمْ}. قال: أما {مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ}: فمِن [قِبَلِ دنياهم] ، وأما {وَمِنْ خَلْفِهِمْ}: فأمرُ آخرتِهم، وأما {وَعَنْ أَيْمَانِهِمْ}: فمِن قِبَلِ حسناتِهم، وأما {وَعَنْ شَمَائِلِهِمْ}: فمِن قِبَلِ سيئاتِهم .
[Bu rivayeti] , bana Muhammed b. Sa'd'ın anlattığı diğer şu rivayet de doğrulamaktadır; dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {ثُمَّ لَآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَمِنْ خَلْفِهِمْ وَعَنْ أَيْمَانِهِمْ وَعَنْ شَمَائِلِهِمْ} “Sonra elbette onlara önlerinden, arkalarından, sağlarından ve sollarından sokulacağım” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: {مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ} “Önlerinden” kısmına gelince: [Dünyaları tarafından] ; {وَمِنْ خَلْفِهِمْ} “Arkalarından” kısmına gelince: Âhiret işleri tarafından; {وَعَنْ أَيْمَانِهِمْ} “Sağlarından” kısmına gelince: İyilikleri cihetinden; {وَعَنْ شَمَائِلِهِمْ} “Sollarından” kısmına gelince: Kötülükleri cihetindendir .
حدثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {ثُمَّ لَآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ} الآية: أتاهم مِن بين أيديهم فأخْبَرَهم أنه لا بعثَ ولا جنةَ ولا نارَ،
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {ثُمَّ لَآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ} “Sonra elbette onlara önlerinden sokulacağım” ayeti hakkında şöyle dediğini anlattı: Onlara önlerinden geldi ve kendilerine yeniden dirilmenin, cennetin ve cehennemin olmadığını haber verdi;
{وَمِنْ خَلْفِهِمْ}: مِن أمرِ الدنيا، فزيَّنها لهم، ودعاهم إليها، {وَعَنْ أَيْمَانِهِمْ}: مِن قِبَلِ حسناتِهم؛ بطَّأهم عنها، {وَعَنْ شَمَائِلِهِمْ}: زيَّن لهم السيئاتِ والمعاصيَ، ودعاهم إليها، وأمَرَهم بها، أتاك يا بنَ آدمَ مِن كلِّ وجهٍ، غيرَ أنه لم يَأْتِك مِن فوقِك، [لم يَسْتَطِعْ] أن يَحُولَ بينَك وبينَ رحمةِ اللَّهِ .
{وَمِنْ خَلْفِهِمْ} “Arkalarından”: Dünya işi cihetinden [geldi], onu kendilerine süsledi ve onları ona çağırdı; {وَعَنْ أَيْمَانِهِمْ} “Sağlarından”: İyilikleri cihetinden [geldi], onları bundan ağırlaştırdı (engelledi); {وَعَنْ شَمَائِلِهِمْ} “Sollarından”: Kötülükleri ve günahları kendilerine süsledi, onları bunlara çağırdı ve bunları emretti. Ey âdemoğlu, sana her yönden geldi; şu kadar var ki üstünden gelemedi, seninle Allah'ın rahmeti arasına girmeye [güç yetiremedi] .
وقال آخرون: بل معنى قولِه: {مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ}: مِن قِبَلِ دنياهم، {وَمِنْ خَلْفِهِمْ}: مِن قِبَلِ آخرتِهم.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis O'nun: {مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ} “Önlerinden” kavlinin manası: Dünyaları tarafından; {وَمِنْ خَلْفِهِمْ} “Arkalarından” kavlinin manası: Âhiretleri tarafındandır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا مُؤَمَّلٌ، قال: ثنا سفيانُ، عن منصورٍ، عن إبراهيمَ قولَه: {ثُمَّ لَآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَمِنْ خَلْفِهِمْ}. قال: {مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ}: مِن قِبَلِ دنياهم، {وَمِنْ خَلْفِهِمْ}: مِن قِبَلِ آخرتِهم، {وَعَنْ أَيْمَانِهِمْ}: مِن قِبَلِ حسناتِهم، {وَعَنْ شَمَائِلِهِمْ}: مِن قِبَلِ سيئاتِهم .
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Müemmel anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Mansûr'dan, o İbrâhîm'den O'nun: {ثُمَّ لَآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَمِنْ خَلْفِهِمْ} “Sonra elbette onlara önlerinden ve arkalarından sokulacağım” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: {مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ} “Önlerinden”: Dünyaları tarafından; {وَمِنْ خَلْفِهِمْ} “Arkalarından”: Âhiretleri tarafından; {وَعَنْ أَيْمَانِهِمْ} “Sağlarından”: İyilikleri cihetinden; {وَعَنْ شَمَائِلِهِمْ} “Sollarından”: Kötülükleri cihetindendir .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن سفيانَ، عن منصورٍ، عن الحكمِ: {ثُمَّ لَآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَمِنْ خَلْفِهِمْ وَعَنْ أَيْمَانِهِمْ وَعَنْ شَمَائِلِهِمْ}. قال: {مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ}: مِن دنياهم، {وَمِنْ خَلْفِهِمْ}: مِن آخرتِهم، {وَعَنْ أَيْمَانِهِمْ}: عن حسناتِهم، {وَعَنْ شَمَائِلِهِمْ}: مِن قِبَلِ سيئاتِهم.
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o Mansûr'dan, o el-Hakem'den nakletti: {ثُمَّ لَآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَمِنْ خَلْفِهِمْ وَعَنْ أَيْمَانِهِمْ وَعَنْ شَمَائِلِهِمْ} “Sonra elbette onlara önlerinden, arkalarından, sağlarından ve sollarından sokulacağım” [ayeti hakkında] şöyle dedi: {مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ} “Önlerinden”: Dünyaları cihetinden; {وَمِنْ خَلْفِهِمْ} “Arkalarından”: Âhiretleri cihetinden; {وَعَنْ أَيْمَانِهِمْ} “Sağlarından”: İyilikleri cihetinden; {وَعَنْ شَمَائِلِهِمْ} “Sollarından”: Kötülükleri cihetinden.
حدَّثنا سفيانُ، قال: ثنا جريرٌ، عن منصورٍ، عن الحكمِ: {ثُمَّ لَآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ}. قال: مِن قِبَلِ الدنيا يُزَيِّنُها لهم، {وَمِنْ خَلْفِهِمْ}: مِن قِبَلِ الآخرةِ، يُثَبِّطُهم عنها، {وَعَنْ أَيْمَانِهِمْ}: مِن قِبَلِ الحقِّ، يَصُدُّهم عنه، {وَعَنْ شَمَائِلِهِمْ}: مِن قِبَلِ الباطلِ، يُرَغِّبُهم فيه، ويُزَيِّنُه لهم.
Bize Süfyân anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, o Hakem'den nakletti: {ثُمَّ لَآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ} “Sonra elbette onlara önlerinden sokulacağım” kavli hakkında şöyle dedi: Dünya cihetinden [gelir], onu onlara süsler; {وَمِنْ خَلْفِهِمْ} “Arkalarından”: Âhiret cihetinden [gelir], onları ondan alıkoyar ; {وَعَنْ أَيْمَانِهِمْ} “Sağlarından”: Hak cihetinden [gelir], onları ondan çevirir; {وَعَنْ شَمَائِلِهِمْ} “Sollarından”: Bâtıl cihetinden [gelir], onları ona rağbet ettirir ve onu kendilerine süsler.
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السديِّ: {ثُمَّ لَآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَمِنْ خَلْفِهِمْ وَعَنْ أَيْمَانِهِمْ وَعَنْ شَمَائِلِهِمْ}: أما {مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ}: فالدنيا أَدْعُوهم إليها، وأُرَغِّبُهم فيها، {وَمِنْ خَلْفِهِمْ}: فمِن الآخرةِ، أُشَكِّكُهم فيها، وأُباعِدُها عليهم، {وَعَنْ أَيْمَانِهِمْ}: يعنى الحقَّ، فأُشَكِّكُهم فيه، {وَعَنْ شَمَائِلِهِمْ}: يعنى الباطلَ، أُخَفِّفُه عليهم، وأُرَغِّبْهم فيه .
Bana Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {ثُمَّ لَآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَمِنْ خَلْفِهِمْ وَعَنْ أَيْمَانِهِمْ وَعَنْ شَمَائِلِهِمْ} “Sonra elbette onlara önlerinden, arkalarından, sağlarından ve sollarından sokulacağım” kavli hakkında şöyle dedi: {مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ} “Önlerinden” kısmına gelince: Dünyadır; onları ona çağırır ve onları ona rağbet ettiririm. {وَمِنْ خَلْفِهِمْ} “Arkalarından” kısmına gelince: Âhirettendir; onları onda şüpheye düşürür ve onu onlara uzak gösteririm . {وَعَنْ أَيْمَانِهِمْ} “Sağlarından” kısmına gelince: Hakkı kastetmektedir; onları onda şüpheye düşürürüm. {وَعَنْ شَمَائِلِهِمْ} “Sollarından” kısmına gelince: Bâtılı kastetmektedir; onu onlara hafif gösterir ve onları ona rağbet ettiririm .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ قولَه: {مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ}: مِن دُنْياهم، أُرَغِّبُهم فيها، {وَمِنْ خَلْفِهِمْ}: آخرتِهم، أُكَفِّرُهم بها، وأُزَهِّدُهم فيها، {وَعَنْ أَيْمَانِهِمْ}: حسناتِهم، أُزَهِّدُهم فيها، {وَعَنْ شَمَائِلِهِمْ}: مَساوِى أعمالِهم، أُحَبِّبُها إليهم.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti; o: {مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ} “Önlerinden”: Dünyalarından [gelir], onları ona rağbet ettiririm; {وَمِنْ خَلْفِهِمْ} “Arkalarından”: Âhiretlerinden [gelir], onları onu inkâr ettirir ve onları onda zahit kılarım (ondan soğuturum); {وَعَنْ أَيْمَانِهِمْ} “Sağlarından”: İyiliklerinden [gelir], onları onlardan soğuturum; {وَعَنْ شَمَائِلِهِمْ} “Sollarından”: Kötü amellerinden [gelir], bunları onlara sevimli kılarım demiştir.
وقال آخرون: بل معنى ذلك: لآتِيَنَّهم مِن حيث يُبْصِرون ومن حيث لا يُبْصِرون.
Diğerleri ise şöyle dedi: Bilakis bunun anlamı: Onlara gördükleri yerden ve görmedikleri yerden mutlaka geleceğim, [şeklindedir].
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني محمدُ بنُ عمرِو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني المُثَنَّى، قال: حدَّثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللَّهِ: {مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ} - {وَعَنْ أَيْمَانِهِمْ}. قال: حيث يُبْصِرون، {وَمِنْ خَلْفِهِمْ} - {وَعَنْ شَمَائِلِهِمْ}: حيث لا يُبْصِرون .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Müsennâ da anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ} “Önlerinden” - {وَعَنْ أَيْمَانِهِمْ} “Sağlarından” kavli hakkında: "Gördükleri yerden", {وَمِنْ خَلْفِهِمْ} “Arkalarından” - {وَعَنْ شَمَائِلِهِمْ} “Sollarından” kavli hakkında ise: "Görmedikleri yerden" dediğini naklettiler.
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا أبو سعدٍ المَدَنيُّ، قال: قال مجاهدٌ. فذكَر نحوَه.
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sa'd el-Medenî anlattı, dedi ki: Mücâhid dedi... ve benzerini zikretti.
حدَّثنا ابن وكيعٍ وابنُ حُميدٍ، قالا: ثنا جريرٌ، عن منصورٍ، قال: تَذاكَرْنا عندَ مجاهدٍ قولَه: {ثُمَّ لَآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَمِنْ خَلْفِهِمْ وَعَنْ أَيْمَانِهِمْ وَعَنْ شَمَائِلِهِمْ}. [فقال مجاهدٌ: هو كما قال: يَأْتِيهم مِن بين أيديهم ومِن خلفِهم وعن أيمانِهم وعن شمائِلهم] ، زاد ابن حميدٍ، قال: يَأْتِيهم مِن ثَمَّ.
Bize İbn Vekî' ile İbn Humeyd anlattılar, dediler ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan nakletti; o şöyle dedi: Mücâhid'in yanında O'nun: {ثُمَّ لَآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَمِنْ خَلْفِهِمْ وَعَنْ أَيْمَانِهِمْ وَعَنْ شَمَائِلِهِمْ} “Sonra elbette onlara önlerinden, arkalarından, sağlarından ve sollarından sokulacağım” kavlini müzakere ettik. [Mücâhid dedi ki: 'O, [Allah'ın] buyurduğu gibidir; onlara önlerinden, arkalarından, sağlarından ve sollarından gelir'] ; İbn Humeyd [rivayetinde] ziyade ederek şöyle dedi: 'Onlara oradan gelir.'
وأولى هذه الأقوالِ عندى بالصوابِ قولُ مَن قال: معناه: ثم لآتِيَنَّهم مِن جميعِ وجوهِ الحقِّ والباطلِ، فأَصُدُّهم عن الحقِّ، وأُحَسِّنُ لهم الباطلَ. وذلك أن ذلك عَقِيبُ قولِه: {لأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِرَاطَكَ الْمُسْتَقِيمَ}. فأخْبَر أَنه يَقْعُدُ لبنى آدمَ على الطريقِ الذي أمَرَهم اللَّهُ أن يَسْلُكوه، وهو ما وصَفْنا مِن دينِ اللَّهِ دينِ الحقِّ، فيَأْتِيهم في ذلك مِن كلِّ وُجوهِه، مِن الوجهِ الذي أمَرَهم اللَّهُ به، فيَصُدُّهم عنه، وذلك {مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ} - {وَعَنْ أَيْمَانِهِمْ}، ومِن الوجهِ الذي نهاهم اللَّهُ عنه، فيُزَيِّنُه لهم، ويَدْعُوهم إليه، وذلك {وَمِنْ خَلْفِهِمْ} - {وَعَنْ شَمَائِلِهِمْ}.
Bu görüşler içerisinde bana göre doğruya en yakın olanı; bunun anlamının, "Sonra onlara hakkın ve batılın bütün cihetlerinden geleceğim; böylece onları haktan alıkoyacak, batılı da onlara güzel göstereceğim" şeklinde olduğunu söyleyen kimsenin görüşüdür. Çünkü bu [ifade], O'nun: {لأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِرَاطَكَ الْمُسْتَقِيمَ} “Andolsun, onlar için senin dosdoğru yolunun üzerinde oturacağım” kavlinin hemen ardından gelmektedir. [İblis] böylece, Allah'ın Âdemoğullarına gitmelerini emrettiği yol üzerinde oturacağını haber vermiştir; bu [yol] ise nitelediğimiz üzere Allah'ın dini, hak dindir. Dolayısıyla [İblis] bu hususta onlara her cihetten gelecektir: Allah'ın kendilerine emrettiği cihetten [gelip] onları ondan alıkoyacaktır ki bu, {مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ} “önlerinden” [ve] {وَعَنْ أَيْمَانِهِمْ} “sağlarından” [demektir]; Allah'ın kendilerini nehyettiği cihetten [gelip] onu onlara süslü gösterecek ve kendilerini ona çağıracaktır ki bu da {وَمِنْ خَلْفِهِمْ} “arkalarından” [ve] {وَعَنْ شَمَائِلِهِمْ} “sollarından” [demektir].
وقيل: ولم يَقُلْ: مِن فوقِهم؛ لأن رحمةَ اللَّهِ تَنْزِلُ على عبادِه مِن فوقِهم.
Şöyle de denilmiştir: 'Üstlerinden' dememiştir; çünkü Allah'ın rahmeti kullarının üzerine üstlerinden iner.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني سعدُ بنُ عبدِ اللَّهِ بن عبدِ الحكمِ، قال: ثنا حفصُ بنُ عمرَ، قال: ثنا الحكمُ بنُ أبانٍ، عن عكرمةَ، عن ابن عباسٍ في قولِه: {ثُمَّ لَآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَمِنْ خَلْفِهِمْ وَعَنْ أَيْمَانِهِمْ وَعَنْ شَمَائِلِهِمْ}. ولم يَقُلْ: مِن فوقِهم؛ لأن الرحمةَ تَنْزِلُ مِن فوقِهم .
Bana Sa'd b. Abdillâh b. Abdilhakem anlattı, dedi ki: Bize Hafs b. Ömer anlattı, dedi ki: Bize el-Hakem b. Ebân, İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {ثُمَّ لَآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَمِنْ خَلْفِهِمْ وَعَنْ أَيْمَانِهِمْ وَعَنْ شَمَائِلِهِمْ} “Sonra elbette onlara önlerinden, arkalarından, sağlarından ve sollarından sokulacağım” kavli hakkında nakletti: "Üstlerinden demedi; çünkü rahmet onların üstlerinden iner" .
وأما قولُه: {وَلَا تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شَاكِرِينَ (١٧)}. فإنه يقولُ: ولا تَجِدُ يا ربِّ أكثرَ بني آدمَ شاكرين لك نعمتَك التي أنْعَمْتَ عليهم، بتَكْرمتِك أباهم آدمَ بما أكْرَمْتَه به، مِن إسجادِك له ملائكتَك، وتفضيلِك إياه عليَّ. وشكرُهم إياه طاعتُهم له بالإقرارِ بتوحيدِه، واتِّباعِ أمرِه ونهيِه.
O'nun: {وَلَا تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شَاكِرِينَ (١٧)} “Onların çoğunu şükredenler olarak bulamayacaksın” kavline gelince; [İblis] şöyle der: 'Ey Rabbim! Âdemoğullarının çoğunu, meleklerini ona secde ettirerek ve onu bana üstün kılarak babaları Âdem'e bahşettiğin ikram ile kendilerine verdiğin nimetine şükreder bulamayacaksın.' Onların [Allah'a] şükretmesi ise O'nun birliğini ikrar ederek, emir ve nehyine uyarak O'na itaat etmeleridir.
وكان ابن عباسٍ يقولُ في ذلك بما حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَلَا تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شَاكِرِينَ}. يقولُ: مُوَحِّدِين .
İbn Abbâs bu hususta bana el-Müsennâ'nın anlattığı şu sözü söylerdi: Dedi ki: Bize Abdullâh anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَلَا تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شَاكِرِينَ} “Onların çoğunu şükredenler olarak bulamayacaksın” kavli hakkında: "Muvahhidler [olarak bulamayacaksın]" dediğini nakletti.
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {قَالَ اخْرُجْ مِنْهَا مَذْءُومًا مَدْحُورًا}.
Allah azze ve celle'nin: {قَالَ اخْرُجْ مِنْهَا مَذْءُومًا مَدْحُورًا} “[Allah] buyurdu ki: 'Kınanmış ve kovulmuş olarak oradan çık!'” kavlinin tevili hakkında söz:
وهذا خبرٌ مِن اللَّهِ جل ثناؤُه عن إحلالِه بالخبيثِ عدوِّ اللَّهِ ما أحَلَّ به مِن نِقْمتِه ولعنتِه، وطردِه إياه عن جنتِه، إذ عصاه وخالَف أمرَه، وراجَعَه مِن الجوابِ بما لم تَكُنْ
Bu, Allah celle senâuh'nun; kendisine isyan edip emrine karşı geldiğinde ve kendisi için caiz olmayan bir cevapla O'na karşılık verdiğinde, o habis Allah düşmanının başına indirdiği azabı, laneti ve onu cennetinden kovması hakkında [verdiği] bir haberdir;