له مراجعتُه به . قال اللَّهُ ﵎ له عندَ ذلك: {اخْرُجْ مِنْهَا}. أي: مِن الجنةِ، {مَذْءُومًا}. يقولُ: مَعِيبًا.
verdiğinde , habîs olan Allah düşmanının başına indirdiği azabı, laneti ve onu cennetinden kovması hakkındaki haberidir. Allah celle senâuh o vakit ona şöyle buyurdu: {اخْرُجْ مِنْهَا} “Oradan çık”, yani cennetten, {مَذْءُومًا} “kınanmış olarak”; ayıplanmış olarak demektir.
والذَّأْمُ العيبُ، يقالُ منه: ذأَمَه يَذْأَمُه ذأْمًا، فهو مَذْءُومٌ، ويَتْرُكون الهمزَ، فيقولون: ذِمْتُه أَذِيُمه ذَيْمًا وذامًا. والذَّأْمُ، والذَّيْمُ أبلغُ في العيبِ مِن الدمِّ، وقد أنْشَد بعضُهم هذا البيتَ :
ez-Ze'm (الذَّأْمُ), ayıplamak demektir; bu kökten "ذأَمَه يَذْأَمُه ذأْمًا" (onu ayıpladı, ayıplar) denir, o kimse de "مَذْءُومٌ" (ayıplanmış) olur. Hemzeyi terk ederek "ذِمْتُه أَذِيُمه ذَيْمًا وذامًا" da derler. ez-Ze'm (الذَّأْمُ) ve ez-Zeym (الذَّيْمُ) kelimeleri ayıplama hususunda zemm (الذم) kelimesinden daha beliğdir. Nitekim bazısı şu beyti inşad etmiştir :
صحِبْتُك إذ عَيْنِي عليها غِشاوةٌ … فلمَّا انْجَلَت قطَّعْتُ نفسي أَذِيمُها
Gözümde bir perde varken sana arkadaşlık ettim... O perde kalkınca kendimi ayıplayıp durdum.
وأكثرُ الرُّواةِ على إنشادِه : أَلومُها.
Râvilerin çoğu ise bu beyti "أَلومُها" (kendimi kınayıp durdum) şeklinde inşad etmiştir.
وأما المدحورُ فهو المُقْصَى، يقالُ: دحَرَه يَدْحَرُه دَحْرًا ودُحُورًا، إِذا أقْصَاه وأخْرَجَه. ومنه قولُهم: ادْحَرْ عنك الشيطانَ.
el-Medhûr (المدحور) ise uzaklaştırılmış olandır. Bir kimse birini uzaklaştırıp çıkardığı zaman "دحَرَه يَدْحَرُه دَحْرًا ودُحُورًا" denir. Nitekim onların: "ادْحَرْ عنك الشيطانَ" (Şeytanı kendinden uzaklaştır) sözü de bu kabildendir.
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {اخْرُجْ مِنْهَا مَذْءُومًا مَدْحُورًا}. يقولُ: اخْرُجْ منها لَعِينًا منفيًّا .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {اخْرُجْ مِنْهَا مَذْءُومًا مَدْحُورًا} “Kınanmış ve kovulmuş olarak oradan çık!” kavli hakkında: "Oradan lanetlenmiş ve sürülmüş olarak çık demektir" dediğini nakletti.
حدَّثنا المثنى، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ:
Bize el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti:
{مَذْءُومًا}: مَمْقوتًا .
{مَذْءُومًا} “kınanmış olarak”: Buğzedilmiş olarak demektir.
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {قَالَ اخْرُجْ مِنْهَا مَذْءُومًا مَدْحُورًا}. يقولُ: صغيرًا مقيتًا .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {قَالَ اخْرُجْ مِنْهَا مَذْءُومًا مَدْحُورًا} “[Allah] buyurdu ki: 'Kınanmış ve kovulmuş olarak oradan çık!'” kavli hakkında: "Küçültülmüş, buğzedilmiş olarak demektir" dediğini nakletti.
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ قولَه: {اخْرُجْ مِنْهَا مَذْءُومًا مَدْحُورًا}. أما {مَذْءُومًا} فمقيتًا ، وأما {مَدْحُورًا} فمطرودًا .
Bana Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den O'nun: {اخْرُجْ مِنْهَا مَذْءُومًا مَدْحُورًا} “Kınanmış ve kovulmuş olarak oradan çık!” kavli hakkında: "{مَذْءُومًا} ‘kınanmış olarak’ buğzedilmiş olarak ; {مَدْحُورًا} ‘kovulmuş olarak’ ise kovulup sürülmüş olarak demektir " dediğini nakletti.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {مَذْءُومًا}. قال: مَنْفيًّا ، {مَدْحُورًا}. قال: مطرودًا .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: "{مَذْءُومًا} [kavli hakkında]: 'Sürülmüş olarak' ; {مَدْحُورًا} [kavli hakkında da]: 'Kovulmuş olarak' dedi."
[حدَّثني المُثَنَّى، قال: حدَّثني أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه] .
[Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bana Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den aynısını nakletti] .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ بنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdullâh b. Ebî Ca'fer, babasından, o da
الربيعِ في قولِه: {اخْرُجْ مِنْهَا مَذْءُومًا مَدْحُورًا }. قال: {مَذْءُومًا} : منفيًّا، والمدْحورُ المُصَغَّرُ .
er-Rebî'den O'nun: {اخْرُجْ مِنْهَا مَذْءُومًا مَدْحُورًا } “Kınanmış ve kovulmuş olarak oradan çık!” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: "{مَذْءُومًا} sürülmüş; el-Medhûr ise horlanıp küçültülmüş olandır ."
حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ بنُ الزبيرِ، عن ابن عُيينةَ، عن يونُسَ وإسرائيلَ، عن أبي إسحاقَ، عن التَّميميِّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {اخْرُجْ مِنْهَا مَذْءُومًا}. قال: مقيتًا .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdullâh b. ez-Zübeyr, İbn Uyeyne'den, o Yûnus ve İsrâîl'den, onlar Ebû İshâk'tan, o et-Temîmî'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {اخْرُجْ مِنْهَا مَذْءُومًا} “Kınanmış olarak oradan çık!” kavli hakkında: "Buğzedilmiş olarak dedi" rivayetini nakletti.
حدَّثني أبو عمرٍو القَرْقَسانيُّ عثمانُ بنُ يحيى بن عثمانَ، قال: ثنا سفيانُ، عن أبي إسحاقَ، عن التَّميميِّ، سأَل ابنَ عباسٍ: ما {اخْرُجْ مِنْهَا مَذْءُومًا مَدْحُورًا}؟ قال: مَقِيتًا .
Bana Ebû Amr el-Karkasânî Osmân b. Yahyâ b. Osmân anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Ebû İshâk'tan, o et-Temîmî'den nakletti; o İbn Abbâs'a: "{اخْرُجْ مِنْهَا مَذْءُومًا مَدْحُورًا} 'ın anlamı nedir?" diye sormuş. O da: "Buğzedilmiş olarak cevabını vermiştir."
حدَّثني يونُسُ، قال: أخْبَرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {اخْرُجْ مِنْهَا مَذْءُومًا مَدْحُورًا}. فقال: ما نَعْرِفُ المذءومَ والمذمومَ إلا واحدًا، ولكن تكونُ الحروفُ منتقصةً، و [قد قال الشاعرُ] لعامر: يا عامِ، ولحارثٍ: يا حارِ، وإنما أُنْزِل القرآنُ على كلامِ العربِ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {اخْرُجْ مِنْهَا مَذْءُومًا مَدْحُورًا} “Kınanmış ve kovulmuş olarak oradan çık!” kavli hakkında şöyle dedi: "Biz mez'ûm (المذءوم) ile mezmûm (المذموم) kelimelerinin ancak bir ve aynı şey olduğunu biliriz . Fakat harfler eksiltilebilir; nitekim [şair de] Âmir için: 'Yâ Âm!', Hâris için: 'Yâ Hâr!' demiştir. Zira Kur'an ancak Arapların kelâmı üzere indirilmiştir."
القولُ في تأويلِ قولِه: {لَمَنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ لأَمْلأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكُمْ أَجْمَعِينَ (١٨)}.
Allah'ın: {لَمَنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ لأَمْلأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكُمْ أَجْمَعِينَ (١٨)} “Onlardan her kim sana uyarsa, andolsun ki cehennemi hepinizden dolduracağım!” kavlinin tevili hakkında söz:
وهذا قَسَمٌ مِن اللَّهِ، أقْسَم أَن مَن تبِع مِن بنى آدمَ عدوَّ اللَّهِ إبليسَ وأطاعه، وصدَّق ظنَّه عليه، أن يَمْلأَ مِن جميعِهم - يعنى مِن كفَرةِ بنى آدمَ و تُبَّاعِ إبليسَ، ومِن إبليسَ وذريتِه - جهنمَ، فرحِم اللَّهُ امرَأً كذَّب ظَنَّ عدوِّ اللَّهِ في نفسِه، وخيَّب فيها أملَه وأمنيتَه، ولم يُمَكِّنْ [مِن طمعٍ] فيها عدوَّه، واسْتَغَشَّه ولم يَسْتَنْصِحْه، فإن اللَّهَ جل ثناؤُه إنما نبَّه بهذه الآياتِ عبادَه على قِدَمِ عَداوةِ عدوِّهم وعدوِّه إبليسَ لهم، وسالفِ ما سلَف مِن حسَدِه لأبيهم، وبغْيِه عليه وعليهم، وعرَّفهم مواقعَ نِعَمِه عليهم قديمًا، في أنفسِهم ووالدِهم؛ ليَدَّبَّروا آياتِه، ولِيَتَذَكَّرَ أُولو الألبابِ، فيَنْزَجِروا عن طاعةِ عدوِّه وعدوِّهم إلى طاعتِه ويُنِيبوا إليها.
Bu, Allah'ın bir yeminidir. Âdemoğullarından her kim Allah'ın düşmanı İblis'e uyar , ona itaat eder ve onun kendisi hakkındaki zannını doğrularsa, cehennemi onların tümüyle -yani Âdemoğullarının kâfirleri ve İblis'e uyanlar ile İblis ve zürriyetiyle- dolduracağına yemin etmiştir. Allah, kendi nefsi hususunda Allah düşmanının zannını boşa çıkaran, nefsi hakkındaki emelini ve arzusunu hüsrana uğratan, düşmanına onda [bir tama' imkânı] vermeyen, onu samimiyetsiz bilip nasihatini dinlemeyen kimseye merhamet etsin! Zira övgüsü yüce olan Allah bu ayetlerle kullarını, gerek kendilerinin gerekse O'nun düşmanı olan İblis'in kendilerine yönelik kadim düşmanlığına; babalarına karşı geçmişteki hasedine, ona ve onlara karşı azgınlığına dikkat çekmiş ve gerek bizzat kendilerine gerekse babalarına geçmişte lütfettiği nimetlerinin yerlerini bildirmiştir; tâ ki ayetlerini düşünsünler, akıl sahipleri ibret alsın, böylece O'nun ve kendilerinin düşmanına itaat etmekten vazgeçip O'na itaate dönsünler ve O'na yönelsinler.
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {وَيَاآدَمُ اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ فَكُلَا مِنْ حَيْثُ شِئْتُمَا وَلَا تَقْرَبَا هَذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَكُونَا مِنَ الظَّالِمِينَ (١٩)}.
Allah azze ve celle'nin: {وَيَاآدَمُ اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ فَكُلَا مِنْ حَيْثُ شِئْتُمَا وَلَا تَقْرَبَا هَذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَكُونَا مِنَ الظَّالِمِينَ (١٩)} “'Ey Âdem! Sen ve eşin cennette kalın, dilediğiniz yerden yiyin; fakat şu ağaca yaklaşmayın, yoksa zalimlerden olursunuz' [buyurdu]” kavlinin tevili hakkında söz:
يقولُ تعالى ذكرُه: وقال اللَّهُ لآدمَ: {وَيَاآدَمُ اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ فَكُلَا مِنْ حَيْثُ شِئْتُمَا}، منها ، فأسْكَن جلَّ ثناؤُه آدمَ وزوجتَه الجنةَ بعدَ أن أهْبَط منها إبليسَ وأَخْرَجه منها، وأباح لهما أن يَأْكُلا مِن ثمارِها، من أيِّ مكانٍ شاءا منها، ونهاهما أن يَقْرَبا ثمرَ شجرةٍ بعينِها.
Zikri yüce olan buyuruyor ki: Allah Âdem'e şöyle dedi: {وَيَاآدَمُ اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ فَكُلَا مِنْ حَيْثُ شِئْتُمَا} “Ey Âdem! Sen ve eşin cennette kalın, dilediğiniz yerden yiyin”, yani ondan . Övgüsü yüce olan [Allah], İblis'i oradan indirip çıkardıktan sonra Âdem'i ve eşini cennete yerleştirdi; oranın meyvelerinden diledikleri yerden yemelerini kendilerine mubah kıldı ve onları bizzat belirli bir ağacın meyvesine yaklaşmaktan nehyetti.
وقد ذكَرْنا اختلافَ أهلِ التأويلِ في ذلك، وما نَرَى مِن القولِ فيه صوابًا، في غيرِ هذا الموضعِ، فكرِهْنا إعادتَه.
Bu hususta tevil ehlinin görüş ayrılığını ve bu konudaki sözlerden doğru gördüğümüzü bu [kitabın] başka bir yerinde zikretmiştik; bu sebeple onu tekrar etmeyi uygun görmedik.
{فَتَكُونَا مِنَ الظَّالِمِينَ}. يقولُ: فتكونا ممَّن خالَف أمْرَ ربِّه، وفعَل ما ليس له فعلُه.
{فَتَكُونَا مِنَ الظَّالِمِينَ} “Yoksa zalimlerden olursunuz”. [Yani] Rabbinin emrine muhalefet eden ve yapma hakkı olmayan şeyi yapan kimselerden olursunuz buyurmaktadır.
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {فَوَسْوَسَ لَهُمَا الشَّيْطَانُ لِيُبْدِيَ لَهُمَا مَا وُورِيَ عَنْهُمَا مِنْ سَوْآتِهِمَا}.
Allah azze ve celle'nin: {فَوَسْوَسَ لَهُمَا الشَّيْطَانُ لِيُبْدِيَ لَهُمَا مَا وُورِيَ عَنْهُمَا مِنْ سَوْآتِهِمَا} “Derken şeytan, birbirine kapalı avret yerlerini kendilerine göstermek için onlara vesvese verdi” kavlinin tevili hakkında söz:
يعنى جلَّ ثناؤُه بقولِه: {فَوَسْوَسَ لَهُمَا}: فوسْوَس إليهما. وتلك الوَسْوسةُ كانت قولَه لهما: {مَا نَهَاكُمَا رَبُّكُمَا عَنْ هَذِهِ الشَّجَرَةِ إِلَّا أَنْ تَكُونَا مَلَكَيْنِ أَوْ تَكُونَا مِنَ الْخَالِدِينَ}. وإقسامَه لهما على ذلك.
Övgüsü yüce olan: {فَوَسْوَسَ لَهُمَا} “Onlara vesvese verdi” buyruğuyla 'onlara fısıldadı/telkinde bulundu' manasını kastetmektedir. Bu vesvese de onun kendilerine: {مَا نَهَاكُمَا رَبُّكُمَا عَنْ هَذِهِ الشَّجَرَةِ إِلَّا أَنْ تَكُونَا مَلَكَيْنِ أَوْ تَكُونَا مِنَ الْخَالِدِينَ} “Rabbiniz size bu ağacı sırf melek olmayasınız yahut ebedî kalanlardan bulunmayasınız diye yasakladı” demesi ve bu hususta kendilerine yemin etmesiydi.
وقيل: وسوَس لهما، والمعنى ما ذكَرْتُ، كما قيل: غَرِضْتُ إليه ، بمعنى: اشتقْتُ إليه. وإنما يعنى: غَرِضْتُ من هؤلاء إليه. فكذلك معنى ذلك: فوسْوَس مِن نفسِه إليهما الشيطانُ بالكذبِ مِن القيلِ؛ ليُبْدِيَ لهما ما وُورِى عنهما مِن سوءاتِهما. كما قال رُؤْبةُ :
Şöyle de denilmiştir: [Arapçada] "غَرِضْتُ إليه " ifadesinin "اشتقْتُ إليه" (ona özlem duydum) anlamına gelmesi gibi; ki bunun asıl manası "غَرِضْتُ من هؤلاء إليه" (bunlardan sıkılıp ona yöneldim/özlem duydum) demektir; burada da "وسوَس لهما" denmiş olup anlam zikrettiğim gibidir. Dolayısıyla bunun manası şudur: Şeytan kendilerinden gizlenmiş olan avret yerlerini onlara açığa çıkarmak için kendi içinden onlara yalan sözlerle vesvese verdi. Nitekim Ru'be şöyle demiştir:
وَسْوَس يَدْعُو مُخْلِصًا ربَّ الفَلَقْ
Sabahın Rabbine içtenlikle dua ederek fısıldadı
ومعنى الكلامِ: فحدَّث إبليسُ إلى آدمَ و حوَّاءَ، وألْقَى إليهما: ما نهاكما
Sözün anlamı şudur: İblis, Âdem'e ve Havvâ'ya [şunları] söyledi ve onlara [şöyle] telkinde bulundu: [Rabbiniz] ikinize yasaklamadı...
ربُّكما عن أكلِ ثمرِ هذه الشجرةِ إلا أن تكونا مَلَكين أو تكونا مِن الخالدين؛ ليُبْدِيَ لهما ما واراه اللَّهُ عنهما مِن عوراتِهما فغطَّاه بسِتْرِه الذي ستَرَه عليهما.
iki melek olmayasınız yahut ebedî kalanlardan bulunmayasınız diye yasakladı' telkininde bulundu; tâ ki Allah'ın kendilerinden gizlediği ve üzerlerine örttüğü örtüsüyle kapattığı avret yerlerini onlara açığa çıkarsın.
وكان وهبُ بنُ مُنَبِّهٍ [فيما ذُكِر لنا عنه] يقولُ في السترِ الذي كان اللَّهُ ستَرَهما به، ما حدَّثني به حَوْثَرةُ بنُ محمدٍ المِنْقَريُّ، قال: ثنا سفيانُ بنُ عيينةَ، عن عمرٍو، عن ابن مُنَبهٍ في قولِه: {فَبَدَتْ لَهُمَا سَوْآتُهُمَا} [طه: ١٢١]. قال: كان عليهما نورٌ، لا تُرَى سوءاتُهما .
Vehb b. Münebbih [bize kendisinden aktarıldığına göre] Allah'ın onları kendisiyle örttüğü örtü hakkında Havsere b. Muhammed el-Minkarî'nin bana anlattığı şu sözü söylerdi: Dedi ki: Bize Süfyân b. Uyeyne, Amr'dan, o da İbn Münebbih'ten O'nun: {فَبَدَتْ لَهُمَا سَوْآتُهُمَا} [Tâhâ: 121] kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: "Üzerlerinde bir nur vardı, avret yerleri görünmezdi ."
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {وَقَالَ مَا نَهَاكُمَا رَبُّكُمَا عَنْ هَذِهِ الشَّجَرَةِ إِلَّا أَنْ تَكُونَا مَلَكَيْنِ أَوْ تَكُونَا مِنَ الْخَالِدِينَ (٢٠)}.
Allah azze ve celle'nin: {وَقَالَ مَا نَهَاكُمَا رَبُّكُمَا عَنْ هَذِهِ الشَّجَرَةِ إِلَّا أَنْ تَكُونَا مَلَكَيْنِ أَوْ تَكُونَا مِنَ الْخَالِدِينَ (٢٠)} “Ve dedi ki: 'Rabbiniz size bu ağacı sırf melek olmayasınız yahut ebedî kalanlardan bulunmayasınız diye yasakladı'” kavlinin tevili hakkında söz:
يقولُ جلَّ ثناؤُه: وقال الشيطانُ لآدمَ وزوجتِه حَوَّاءَ: ما نها كما ربُّكما عن هذه الشجرةِ أن تَأْكُلا ثمرَها، إلا لئلا تكونا ملَكَيْن.
Övgüsü yüce olan buyuruyor ki: Şeytan, Âdem'e ve eşi Havvâ'ya dedi ki: 'Rabbiniz bu ağacın meyvesini yemenizi, sırf iki melek olmayasınız diye yasakladı.'
وأُسْقِطَت: "لا" مِن الكلامِ لدَلالةِ ما ظهَر عليها، كما أُسْقِطَت مِن قولِه: {يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا} [النساء: ١٧٦]. والمعنى: يُبَيِّنُ اللَّهُ لكم ألَّا تَضِلُّوا.
Açık olan delaletten ötürü sözden "لا" (olumsuzluk eki) düşürülmüştür; nitekim O'nun: {يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا} [en-Nisâ: 176] kavlinden de düşürülmüştür ki manası: "يُبَيِّنُ اللَّهُ لكم ألَّا تَضِلُّوا" (Sapmayasınız diye Allah size açıklıyor) demektir.
وقد كان بعضُ أهلِ العربيةِ مِن أهلِ البصرةِ يَزْعُمُ أن معنى الكلامِ: ما نهاكما ربُّكما عن هذه الشجرةِ إلا كراهيةَ أن تكونا ملَكين. كما يقالُ: إياك أن تَفْعَلَ: كراهيةَ أن تَفْعَلَ.
Basralı bazı Arap dili âlimleri ise sözün manasının: 'Rabbiniz iki melek olmanızı istemediği için bu ağacı size yasakladı' şeklinde olduğunu ileri sürerlerdi. Nitekim: "إياك أن تَفْعَلَ" (Yapmandan sakınırım) sözünün "كراهيةَ أن تَفْعَلَ" (Yapmanı istemediğim için) anlamına gelmesi gibidir.
{أَوْ تَكُونَا مِنَ الْخَالِدِينَ}. في الجنةِ، الماكِثِين فيها أبدًا، فلا تَمُوتا.
{أَوْ تَكُونَا مِنَ الْخَالِدِينَ} “Yahut ebedî kalanlardan bulunmayasınız diye”; yani cennette ebediyen kalıp hiç ölmeyesiniz diye [yasakladı].
والقرأةُ على فتحِ اللامِ من: {مَلَكَيْنِ}. بمعنى: ملَكَين مِن الملائكةِ.
Okuyuş, {مَلَكَيْنِ} “iki melek” kelimesindeki lâm harfinin fethası üzeredir; [bu da] meleklerden iki melek manasındadır.
ورُوِى عن ابن عباسٍ ما حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا ابن أبي حمادٍ، قال: ثنا عيسى الأعمى، عن السديِّ، قال: كان ابن عباسٍ يَقْرَأُ: (إلا أن تكونا مَلِكَيْن). بكسرِ اللامِ .
İbn Abbâs'tan da bana el-Müsennâ'nın anlattığı şu rivayet nakledilmiştir: Dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Îsâ el-A'mâ, es-Süddî'den anlattı; o şöyle dedi: İbn Abbâs lâm harfinin kesresiyle (esre) (إلا أن تكونا مَلِكَيْن) [iki hükümdar olmayasınız diye] şeklinde okurdu .
وعن يحيى بن أبى كثيرٍ ما حدَّثني أحمدُ بنُ يوسُفَ، قال: ثنا القاسمُ بنُ سلَّامٍ، قال: ثنا حجاجٌ، عن هارونَ، قال: ثنى يَعْلَى بنُ حَكيمٍ، عن يحيى بن أبى كثيرٍ أنه قرَأَها: (مَلِكين). بكسرِ اللامِ .
Yahyâ b. Ebî Kesîr'den de bana Ahmed b. Yûsuf'un anlattığı şu rivayet nakledilmiştir: Dedi ki: Bize el-Kâsım b. Sellâm anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, Hârûn'dan nakletti; o dedi ki: Bana Ya'lâ b. Hakîm, Yahyâ b. Ebî Kesîr'den onun bu kelimeyi lâm harfinin kesresiyle (مَلِكين) şeklinde okuduğunu anlattı .
وكأن يحيى وابنَ عباسٍ وجَّها تأويلَ الكلامِ إلى أن الشيطانَ قال لهما: ما نَها كما ربُّكما عن هذه الشجرةِ إلا أن تكونا مَلِكَين مِن الملوكِ. أُراهما تأوَّلا في ذلك قولَ اللَّهِ ﷿ في موضعٍ آخرَ: {قَالَ يَاآدَمُ هَلْ أَدُلُّكَ عَلَى شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَمُلْكٍ لَا يَبْلَى} [طه: ١٢٠].
Sanki Yahyâ ve İbn Abbâs, sözün tevilini şeytanın onlara: 'Rabbiniz bu ağacı size sırf hükümdarlardan iki melik/hükümdar olmayasınız diye yasakladı' dediği cihete yöneltmişlerdir. Öyle sanıyorum ki onlar bu hususta Allah azze ve celle'nin başka bir yerdeki: {قَالَ يَاآدَمُ هَلْ أَدُلُّكَ عَلَى شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَمُلْكٍ لَا يَبْلَى} [Tâhâ: 120] “[Şeytan:] 'Ey Âdem! Sana sonsuzluk ağacını ve yok olmayacak bir saltanatı göstereyim mi?' dedi” kavlini tevil etmişlerdir.
والقراءةُ التي لا أَسْتَجِيرُ القراءةَ في ذلك بغيرِها، القراءةُ التي عليها قرأةُ الأمْصارِ، وهى فتحُ اللامِ مِن {مَلَكَيْنِ} بمعنى: ملَكين مِن الملائكةِ؛ لما قد تقدَّم مِن بيانِنا في أن ما كان مُسْتَفيضًا في قرأةِ الإسلامِ مِن القراءةِ، فهو الصوابُ الذي لا يَجوزُ خلافُه.
Bu hususta dışına çıkılmasına cevaz vermediğim kıraat, İslâm beldeleri kurrâsının üzerinde ittifak ettiği kıraattir; o da meleklerden iki melek manasında olmak üzere {مَلَكَيْنِ} kelimesinin lâm harfinin fethasıyladır. Nitekim İslâm kurrâsı arasında şüyû bulup yaygınlaşan kıraatin, dışına çıkılması caiz olmayan doğru kıraat olduğuna dair açıklamamız daha önce geçmişti.
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {وَقَاسَمَهُمَا إِنِّي لَكُمَا لَمِنَ النَّاصِحِينَ (٢١)}.
Övgüsü yüce olanın: {وَقَاسَمَهُمَا إِنِّي لَكُمَا لَمِنَ النَّاصِحِينَ (٢١)} “Ve onlara: 'Gerçekten ben sizin iyiliğinizi isteyenlerdenim' diye yemin etti” kavlinin tevili hakkında söz:
يعنى جلَّ ثناؤُه بقولِه: {وَقَاسَمَهُمَا}: وحلَف لهما، كما قال في موضعٍ آخرَ: {تَقَاسَمُوا بِاللَّهِ لَنُبَيِّتَنَّهُ} [النمل: ٤٩]. بمعنى: تَحالَفوا باللَّهِ. وكما قال
Övgüsü yüce olan [Allah], {وَقَاسَمَهُمَا} “Ve onlara yemin etti” sözüyle: "Ve ikisine yemin etti" [manasını] kastetmektedir. Nitekim başka bir yerde de: {تَقَاسَمُوا بِاللَّهِ لَنُبَيِّتَنَّهُ} [en-Neml: 49] “Aralarında Allah adına yemin ederek dediler ki: 'Ona mutlaka bir gece baskını yapalım'” buyurmuştur ki bu da "Allah adına yeminleştiler" manasındadır. Nitekim [şair] de şöyle demiştir:
خالدُ بنُ زُهَيْرٍ ابن عمِّ أبي ذُؤَيْبٍ :
Ebû Züeyb'in amcasının oğlu Hâlid b. Züheyr de şöyle demiştir:
وقاسَمَها باللَّهِ جَهْدًا لأنتُمُ … ألَدُّ مِن السَّلْوَى إذا ما نَشُورُها
Allah adına olanca gücüyle yemin etti ki sizler, Kovanından aldığımızda baldan daha tatlısınız
بمعنى: وحالَفَها باللَّهِ. وكما قال أعْشَى بنى ثَعْلَبَةَ :
Bu, 'ona Allah adına ant içti' anlamındadır. Nitekim A'şâ Benî Sa'lebe de şöyle demiştir:
رَضِيعَىْ لِبَانٍ ثَدْيَ أُمٍّ تَقاسَما … بأسْحَمَ داجِ عَوْضُ لا نَتَفَرَّقُ
Bir annenin memesinden süt emmiş iki sütkardeş, yeminleştiler Karanlık bir gecede : 'Asla ayrılmayacağız' diye.
بمعنى: تَحالَفا.
Bu da 'yeminleştiler/ant içtiler' manasındadır.
وقولُه: {إِنِّي لَكُمَا لَمِنَ النَّاصِحِينَ}: [إني لكما] لممن يَنْصَحُ لكما في مَشورتِه لكما، وأمْرِه إياكما بأكلِ ثمرِ هذه الشجرةِ التي نُهِيتُما عن أكلِ ثمرِها، وفي خبرِه إيا كما بما أَخْبَرَ كما به، مِن أنكما إن أكَلْتُماه كنتما مَلَكين أو كنتما مِن الخالدين.
{إِنِّي لَكُمَا لَمِنَ النَّاصِحِينَ} “Gerçekten ben sizin iyiliğinizi isteyenlerdenim” buyruğu ise; meyvesini yemeniz yasaklanan bu ağacın meyvesini yemenizi size tavsiye etme ve emretme hususunda ve şayet ondan yerseniz iki melek olacağınız yahut ebedî kalıcılardan olacağınız yönünde size verdiği haberde [ben gerçekten sizin için] sizin iyiliğinizi isteyenlerdenim, demektir.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَقَاسَمَهُمَا إِنِّي لَكُمَا لَمِنَ النَّاصِحِينَ}: فحلَف لهما باللَّهِ حتى خدَعَهما، وقد يُخْدَعُ المؤمنُ باللَّهِ، فقال: إنى خُلِقْتُ قبلَكما، وأنا أعْلَمُ منكما، فاتَّبِعاني
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin {وَقَاسَمَهُمَا إِنِّي لَكُمَا لَمِنَ النَّاصِحِينَ} “Onlara: 'Gerçekten ben sizin iyiliğinizi isteyenlerdenim' diye yemin etti” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etti: [İblis] kendilerini aldatıncaya kadar ikisine Allah adına yemin etti. Zaten mümin, Allah adına [yemin edildiğinde] aldanabilir. Dedi ki: 'Şüphesiz ben ikinizden önce yaratıldım ve sizden daha bilgiliyim; bana uyun [ki
أُرْشِدْكما. وكان بعضُ أهلِ العلمِ يقولُ: مَن خادَعَنا بِاللَّهِ خُدِعْنا .
size doğru yolu göstereyim.' İlim ehlinden bazısı şöyle derdi: 'Bizi Allah ile aldatmak isteyene biz aldanırız' .
القولُ في تأويلِ قولِه جلّ ثناؤُه: {فَدَلَّاهُمَا بِغُرُورٍ فَلَمَّا ذَاقَا الشَّجَرَةَ بَدَتْ لَهُمَا سَوْآتُهُمَا وَطَفِقَا يَخْصِفَانِ عَلَيْهِمَا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ}.
Övgüsü yüce olanın: {فَدَلَّاهُمَا بِغُرُورٍ فَلَمَّا ذَاقَا الشَّجَرَةَ بَدَتْ لَهُمَا سَوْآتُهُمَا وَطَفِقَا يَخْصِفَانِ عَلَيْهِمَا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ} “Böylece onları aldatarak düşürdü. Ağacın meyvesinden tattıklarında avret yerleri kendilerine göründü ve cennet yapraklarından üzerlerine örtmeye başladılar” kavlinin tevili hakkında söz:
يعنى جلَّ ثناؤُه بقولِه: {فَدَلَّاهُمَا بِغُرُورٍ}: فخدَعَهما بغُرورٍ.
Övgüsü yüce olan: {فَدَلَّاهُمَا بِغُرُورٍ} “Böylece onları aldatarak düşürdü” buyruğuyla 'onları bir aldanışla kandırdı' manasını kastetmektedir.
يقالُ منه: ما زال فلانٌ يُدَلِّى فلانًا بغُرورٍ. بمعنى: ما زال يَخْدَعُه، بغُرورٍ، ويُكَلِّمُه بزُخْرفٍ مِن القولِ باطلٍ.
Bu kökten olmak üzere şöyle denir: 'Falan kimse falanı kandırarak oyalayıp durdu.' Yani: 'Onu bir gurur ile aldatmaya ve ona süslü ama batıl sözler söylemeye devam etti' demektir.
{فَلَمَّا ذَاقَا الشَّجَرَةَ}. يقولُ: فلما ذاق آدمُ وحوَّاءُ ثمَرَ الشجرةِ، يقولُ: طعِماه. {بَدَتْ لَهُمَا سَوْآتُهُمَا}. يقولُ: انْكَشَفَت لهما سوءاتُهما؛ لأنَّ اللَّهَ ﵎ أعراهُما من الكِسوةِ التي كان كَساهما قبلَ الذنبِ والخطيئةِ، فسَلَبَهما ذلك بالخطيئةِ التي أخْطَأ و المعصيةِ التي ركِبا، {وَطَفِقَا يَخْصِفَانِ عَلَيْهِمَا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ}. [يقولُ: أقْبَلا وجعَلا يَشُدَّان عليهما مِن ورقِ الجنةِ] ؛ ليُوارِيا سوءاتِهما.
{فَلَمَّا ذَاقَا الشَّجَرَةَ} “Ağacın meyvesinden tattıklarında”. Şöyle demektedir: Âdem ile Havvâ ağacın meyvesinden tattıklarında; yani onu yediklerinde. {بَدَتْ لَهُمَا سَوْآتُهُمَا} “Avret yerleri kendilerine göründü”. Şöyle demektedir: Avret yerleri kendilerine açıldı; zira Allah cellet azametüh günahtan ve hatadan önce kendilerine giydirmiş olduğu elbiseyi üzerlerinden çekip aldı; işledikleri hata ve irtikâp ettikleri isyan sebebiyle o giysiyi onlardan soyup aldı. {وَطَفِقَا يَخْصِفَانِ عَلَيْهِمَا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ} “Ve cennet yapraklarından üzerlerine örtmeye başladılar”. [Şöyle demektedir: Yönelip avret yerlerini örtmek için cennet yapraklarından üzerlerine yapıştırmaya başladılar] .
كما حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، عن إسرائيلَ، عن سِماكٍ، عن عكرمةَ، عن ابن عباسٍ: {وَطَفِقَا يَخْصِفَانِ عَلَيْهِمَا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ}، [قال: جعَلا يَأْخُذان مِن ورقِ الجنةِ]، فيَجْعَلان على سوءاتِهما.
Nitekim bize Ebû Kureyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî‘, İsrâîl'den, o Simâk'tan, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan [naklen] anlattı: {وَطَفِقَا يَخْصِفَانِ عَلَيْهِمَا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ} “Cennet yapraklarından üst üste koyup üzerlerini örtmeye başladılar” [ayeti hakkında] [şöyle dedi: Cennet yapraklarından alıp] avret yerlerinin üzerine koymaya başladılar.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن أبي بكرٍ، عن الحسنِ، عن أُبَيِّ بن كعبٍ، قال: قال رسولُ اللَّهِ ﷺ: "كان آدمُ كأَنه نَخْلَةٌ سَحُوقٌ ، كثيرُ شعَرِ الرأسِ، فلمَّا وقَع بالخَطيئةِ بدَت له عورتُه، وكان لا يَراها، فانْطَلَق فارًّا، فعرَضَت له شجرةٌ، فحبَسَتَه بشعرِه، فقال لها: أرْسِلِيني. قالت : لسْتُ بمُرْسِلتِك. فناداه ربُّه: يا آدمُ، أمنِّي تَفِرُّ؟ قال: لا [يا ربِّ] ، ولكنى أسْتَحْيِيك ".
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, Ebû Bekir'den, o el-Hasan'dan, o da Übey b. Ka'b'dan nakletti; o şöyle dedi: Resûlullah ﷺ buyurdu ki: "Âdem sanki upuzun bir hurma ağacı gibiydi, başının saçı pek çoktu. Hataya düşünce avret yeri kendisine göründü; oysa daha önce onu görmezdi. Bunun üzerine kaçarak gitti. Karşısına bir ağaç çıktı ve onu saçından tuttu. Âdem ona: 'Beni bırak' dedi. Ağaç : 'Seni bırakacak değilim' dedi. Rabbi ona şöyle nida etti: 'Ey Âdem! Benden mi kaçıyorsun?' Âdem: 'Hayır [ey Rabbim] , fakat senden haya ediyorum ' dedi."
حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: حدَّثنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخْبرَنا سفيانُ بنُ عيينةَ وابنُ مباركٍ، عن الحسنِ بن عُمارةَ، عن المِنْهالِ بن عمرٍو، عن سعيدِ بن جبيرٍ، عن ابن عباسٍ، قال: كانت الشجرةُ التي نهَى اللَّهُ عنها آدمَ وزوجتَه السُّنْبُلةَ، فلمَّا أكَلا منها بدَت لهما سوءاتُهما، وكان الذي وارَى عنهما مِن سوءاتِهما أظفارُهما، {وَطَفِقَا يَخْصِفَانِ عَلَيْهِمَا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ} ورقِ التِّينِ، يُلْزِقان بعضَها إلى بعضٍ، فانْطَلَق آدمُ مُوَلِّيًا في الجنةِ، فأخَذَت برأسِه شجرةٌ مِن الجنةِ، فناداه [اللَّهُ: يا] آدمُ، أمنى تَفِرُّ؟ قال: لا، ولكنى أسْتَحْيِيك يا ربِّ، قال: أما
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk anlattı, dedi ki: Bize Süfyân b. Uyeyne ve İbnu'l-Mübârek, el-Hasen b. Umâre'den, o el-Minhâl b. Amr'dan, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; şöyle dedi: Allah'ın Âdem ve eşine yasakladığı ağaç başaktı (buğdaydı). Ondan yediklerinde kendilerine avret yerleri göründü. Avret yerlerini örten şey ise tırnaklarıydı. {وَطَفِقَا يَخْصِفَانِ عَلَيْهِمَا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ} “Ve cennet yapraklarından üzerlerine örtmeye başladılar” [ifadesindeki yapraklar], incir yaprağıydı; birbirine yapıştırıyorlardı. Âdem cennette arkasını dönüp kaçmaya başladı; cennetten bir ağaç onun başını tuttu. [Allah]: “[Ey] Âdem, benden mi kaçıyorsun?” diye seslendi. Âdem: “Hayır, fakat senden utanıyorum ey Rabbim!” dedi. [Allah] buyurdu ki: “Peki...
كان لك فيما منَحْتُك مِن الجنةِ، وأبَحْتُك منها مندوحةٌ عما حرَّمْتُ عليك؟ قال: بلى يا ربِّ، ولكن وعزَّتِك، ما حسِبْتُ أن أحدًا يَحْلِفُ بك كاذبًا. قال: وهو قولُ اللَّهِ: {وَقَاسَمَهُمَا إِنِّي لَكُمَا لَمِنَ النَّاصِحِينَ}. قال: فبعزَّتي لأُهْبِطَنَّك إلى الأرضِ، ثم لا تَنالُ العيشَ إِلا كَدًّا. قال: فأُهْبِط مِن الجنةِ وكانا يَأْكُلان فيها رَغَدًا، فأُهْبِطا إلى غيرِ رَغَدٍ مِن طعامٍ وشرابٍ، فعُلِّم صَنْعةَ الحديدِ، وأمِر بالحَرْثِ، فحرَث وزرَع، ثم سقَى، حتى إذا بلَغ حصَد ، ثم داسَه، ثم ذرَّاه، ثم طحَنه، ثم عجَنه، ثم خبَزه، ثم أكَله، فلم يَبْلُغْه حتى بلَغ منه ما شاء اللَّهُ أن يَبْلُغَ .
cennette bağışladığım ve mubah kıldığım şeyler içinde, sana haram kıldığım şeyden uzak duracak bir genişlik yok muydu?' Âdem: 'Evet vardı ey Rabbim; fakat izzetine yemin olsun ki hiç kimsenin senin adına yalan yere yemin edeceğini zannetmezdim' dedi. Dedi ki: İşte Allah'ın: {وَقَاسَمَهُمَا إِنِّي لَكُمَا لَمِنَ النَّاصِحِينَ} “Ve onlara: 'Gerçekten ben sizin iyiliğinizi isteyenlerdenim' diye yemin etti” kavli budur. Allah buyurdu ki: 'İzzetime andolsun ki seni mutlaka yeryüzüne indireceğim, sonra da geçimini ancak zahmetle elde edeceksin.' Dedi ki: Cennetten indirildi; onlar orada bol bol yiyorlardı; yiyecek ve içecek bakımından bolluk olmayan bir yere indirildiler. Kendisine demir sanatı öğretildi, tarım yapması emredildi; o da toprağı sürdü ve ekti, sonra suladı. Ürün yetişince hasat etti , sonra onu harmanlayıp dövdü, savurdu, öğüttü, yoğurdu, pişirdi ve yedi. Allah'ın erişmesini dilediği meşakkate erişmedikçe o ekmeğe ulaşamadı .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ عن مجاهدٍ في قولِ الله: {يَخْصِفَانِ}. قال: يَرْقَعان كهيئةِ الثوب .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den Allah'ın: {يَخْصِفَانِ} “Örtmeye başladılar” kavli hakkında şunu nakletti: 'Elbise gibi yamıyorlardı' dedi.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {يَخْصِفَانِ عَلَيْهِمَا [مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ}: يَخْصِفانِ عليهما] مِن الورقِ كهيئةِ الثوبِ.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den nakletti: {يَخْصِفَانِ عَلَيْهِمَا [مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ} “[Ve cennet yapraklarından] üzerlerine örtmeye başladılar”: [Elbise gibi yapraklardan üzerlerine] yamıyorlardı.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {فَلَمَّا ذَاقَا الشَّجَرَةَ بَدَتْ لَهُمَا سَوْآتُهُمَا}: وكانا قبلَ ذلك لا يَرَيانِها، {وَطَفِقَا يَخْصِفَانِ} الآية.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin şu sözünü nakletti: {فَلَمَّا ذَاقَا الشَّجَرَةَ بَدَتْ لَهُمَا سَوْآتُهُمَا} “Ağaçtan tattıklarında avret yerleri kendilerine açılıverdi”: Bundan önce onlar avret yerlerini görmüyorlardı. {وَطَفِقَا يَخْصِفَانِ} “Ve üzerlerine örtmeye başladılar...” ayetin sonuna kadar.
حدَّثنا بشرٌ، قال: حدَّثنا يزيدُ، قال: حدَّثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: ثنا الحسنُ، عن أُبَيِّ بن كعبٍ، أن آدمَ ﵇ كان رجلًا طُوالًا، كأنه نخلةٌ سَحُوقٌ، كثيرَ شعرِ الرأسِ، فلمَّا وقع بما وقَع به مِن الخطيئةِ، بدَت له عورتُه عندَ ذلك، وكان لا يرَاها، فانْطَلَق هاربًا في الجنةِ، فعِلقَت برأسِه شجرةٌ مِن شجرِ الجنةِ، فقال لها: أرْسِلِيني. قالت: إنى غيرُ مُرْسِلَتِكَ. [قال لها: أَرْسِلِيني. قالت: إنى غيرُ مُرْسِلَتِك] ، فناداه ربُّه: يا آدمُ، أمنِّي تَفِرُّ؟ قال: ربَّ إنى أسْتَحْييك . حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا جعفرُ بنُ عونٍ، عن سفيانَ الثوريِّ، عن ابن أبي ليلى، عن المِنْهالِ بن عمرٍو، عن سعيدِ بن جبيرٍ، عن ابن عباسٍ: {وَطَفِقَا يَخْصِفَانِ عَلَيْهِمَا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ}. قال: ورقِ التَّينِ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; dedi ki: Bize el-Hasan, Übey b. Ka'b'dan nakletti ki Âdem aleyhisselam uzun boylu bir adamdı, sanki upuzun bir hurma ağacı gibiydi; başının saçı pek çoktu. Başına gelen o hata başına gelince, o esnada avret yeri kendisine göründü; oysa daha önce onu görmezdi. Bunun üzerine cennet içinde kaçmaya başladı; derken cennet ağaçlarından bir ağaç onun saçına takıldı. Âdem ona: 'Beni bırak' dedi. Ağaç: 'Ben seni bırakacak değilim' dedi. [Âdem ona: 'Beni bırak' dedi. Ağaç: 'Ben seni bırakacak değilim' dedi] . Rabbi ona: 'Ey Âdem! Benden mi kaçıyorsun?' diye nida etti. Âdem: 'Rabbim! Senden haya ediyorum ' dedi. Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Ca'fer b. Avn, Süfyân es-Sevrî'den, o İbn Ebî Leylâ'dan, o el-Minhâl b. Amr'dan, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan {وَطَفِقَا يَخْصِفَانِ عَلَيْهِمَا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ} “Ve cennet yapraklarından üzerlerine örtmeye başladılar” kavli hakkında nakletti; İbn Abbâs: 'İncir yapraklarıydı ' dedi.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا يحيى بنُ آدمَ، عن شَريكٍ، عن ابن أبي ليلى، عن المِنْهالِ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، عن ابن عباسٍ مثلَه.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Âdem, Şerîk'ten, o İbn Ebî Leylâ'dan, o el-Minhâl'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan aynısını nakletti.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن حسامِ بن مِصَكٍّ، عن قتادةَ، وأبى بكرٍ، عن غيرِ قتادةَ، قال: كان لِباسُ آدمَ في الجنةِ ظُفُرًا
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, Hüssâm b. Mısak'tan, o Katâde'den; Ebû Bekir['in] de Katâde dışındaki bir kimseden [naklettiğine göre] o şöyle demiştir: Âdem'in cennetteki elbisesi tırnak [gibi] idi
كلُّه، فلما وقَع بالذنبِ كُشِط عنه، وبدَت سَوْءتُه. قال أبو بكرٍ: وقال غيرُ قتادةَ: {وَطَفِقَا يَخْصِفَانِ عَلَيْهِمَا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ}. قال: ورقِ التينِ.
gibiydi. Günaha düşünce bu elbise ondan soyuldu ve avret yeri göründü. Ebû Bekir dedi ki: Katâde dışındaki bir ravi de: {وَطَفِقَا يَخْصِفَانِ عَلَيْهِمَا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ} “Ve cennet yapraklarından üzerlerine örtmeye başladılar” kavli hakkında: 'İncir yapraklarıydı' demiştir.
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخْبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرنا معمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {بَدَتْ لَهُمَا سَوْآتُهُمَا}. قال: كانا لا يَرَيان سوءاتِهما .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den {بَدَتْ لَهُمَا سَوْآتُهُمَا} “Avret yerleri kendilerine göründü” kavli hakkında: 'Onlar avret yerlerini görmüyorlardı' dediğini nakletti.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ بنُ الزبيرِ، عن ابن عُيَينةَ، قال: ثنا عمرٌو، قال: سمِعْتُ وهَبَ بنَ مُنَبِّهٍ يقولُ [في قولِه] : {يَنْزِعُ عَنْهُمَا لِبَاسَهُمَا}. قال: كان لباسُ آدمَ وحواءَ ﵉ نورًا على فروجِهما، لا يَرَى هذا عورةَ هذه، ولا هذه عورةَ هذا، فلما أصابا الخطيئةَ بدَت لهما سوءاتُهما .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. ez-Zübeyr, İbn Uyeyne'den anlattı; o dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Vehb b. Münebbih'in [{يَنْزِعُ عَنْهُمَا لِبَاسَهُمَا} “Elbiselerini onlardan soyup çıkararak” kavli hakkında] şöyle dediğini işittim: 'Âdem ve Havvâ'nın aleyhimesselam elbiseleri avret yerleri üzerindeki bir nurdu; ne bu bunun avret yerini görürdü, ne de bu bunun avret yerini görürdü. Hatayı işlediklerinde avret yerleri kendilerine göründü' .
القولُ في تأويلِ قولِه جلّ وعزّ: {وَنَادَاهُمَا رَبُّهُمَا أَلَمْ أَنْهَكُمَا عَنْ تِلْكُمَا الشَّجَرَةِ وَأَقُلْ لَكُمَا إِنَّ الشَّيْطَانَ لَكُمَا عَدُوٌّ مُبِينٌ (٢٢)}.
Aziz ve celil olanın: {وَنَادَاهُمَا رَبُّهُمَا أَلَمْ أَنْهَكُمَا عَنْ تِلْكُمَا الشَّجَرَةِ وَأَقُلْ لَكُمَا إِنَّ الشَّيْطَانَ لَكُمَا عَدُوٌّ مُبِينٌ (٢٢)} “Rableri onlara: 'Ben sizi o ağaçtan menetmemiş miydim ve gerçekten şeytan sizin apaçık bir düşmanınızdır dememiş miydim?' diye nida etti” kavlinin tevili hakkında söz:
يقول تعالى ذكرُه: ونادَى آدمَ وحواءَ ربُّهما: ألم أنْهَكما عن أكلِ ثمرةِ الشجرةِ التي أكَلْتُما ثمرَها، وأُعْلِمْكما أن إبليسَ لكما عدوٌّ مبينٌ؟! يقولُ: قد أبان عَداوتَه لكما بتركِ السجودِ لآدمَ؛ حسدًا وبغيًا.
Zikri yüce olan buyuruyor ki: Rableri Âdem'e ve Havvâ'ya şöyle nida etti: 'Meyvesini yediğiniz o ağacın meyvesini yemekten sizi menetmedim mi ve İblis'in sizin için apaçık bir düşman olduğunu size bildirmedim mi?!' Şöyle demektedir: Haset ve azgınlık sebebiyle Âdem'e secdeyi terk etmekle size olan düşmanlığını açıkça ortaya koymuştu.
كما حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن أبي مَعْشَرٍ، عن محمدِ بن قيسٍ قولَه: {وَنَادَاهُمَا رَبُّهُمَا أَلَمْ أَنْهَكُمَا عَنْ تِلْكُمَا الشَّجَرَةِ وَأَقُلْ لَكُمَا إِنَّ الشَّيْطَانَ لَكُمَا عَدُوٌّ مُبِينٌ}: لم أكَلْتَها وقد نهَيْتُك عنها؟ قال: يا ربِّ أَطْعَمَتْني
Nitekim bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, Ebû Ma'şer'den, o da Muhammed b. Kays'ın: {وَنَادَاهُمَا رَبُّهُمَا أَلَمْ أَنْهَكُمَا عَنْ تِلْكُمَا الشَّجَرَةِ وَأَقُلْ لَكُمَا إِنَّ الشَّيْطَانَ لَكُمَا عَدُوٌّ مُبِينٌ} “Rableri onlara: 'Ben sizi o ağaçtan menetmemiş miydim ve gerçekten şeytan sizin apaçık bir düşmanınızdır dememiş miydim?' diye nida etti” kavli hakkında [şöyle dediğini] nakletti: 'Seni ondan menettiğim hâlde neden ondan yedin?' [Âdem]: 'Ey Rabbim! Bana...
حواءُ. قال لحواءَ: لمَ أطْعَمْتِه؟ قالت: أمَرَتْنى الحيةُ. قال للحيةِ: لمَ أمَرْتِها؟ قالت: أمَرَنى إبليسُ. قال: ملعونٌ مدحورٌ؛ أما أنت يا حواءُ، فكما أدميْتِ الشجرةَ تَدْمَيْن كلَّ شهرٍ، وأما أنت يا حيةُ، فأَقْطَعُ قَوائمَك، فتَمْشِين جرًّا على وجهِك، وسيَشْدَخُ رأسَك مَن لقِيَك، اهْبِطوا بعضُكم لبعضٍ عدوٌّ .
yedirdi' dedi. Havvâ'ya: 'Neden ona yedirdin?' buyurdu. O da: 'Bana yılan emretti' dedi. Yılana: 'Neden ona emrettin?' buyurdu. O da: 'Bana İblis emretti' dedi. Allah buyurdu ki: 'O lânetlenmiş ve kovulmuştur. Sana gelince ey Havvâ; ağacı kanattığın gibi sen de her ay kanayacaksın. Sana gelince ey yılan; senin ayaklarını keseceğim, yüzün üstünde sürünerek yürüyeceksin ve seninle karşılaşan herkes senin başını ezecek. Birbirinize düşman olarak inin!' .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا عبَّادُ بنُ العَوَّامِ، عن سفيانَ بن حسينٍ، عن يَعْلَى بن مسلمٍ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، عن ابن عباسٍ، قال: لمَّا أكَل آدمُ مِن الشجرةِ قيل له: لمَ أكَلْتَ مِن الشجرةِ التي نهَيْتُك عنها؟ قال: حوَّاءُ أمَرَتْنى. قال: فإني قد أعْقَبْتُها ألا تَحْمِلَ إلا كَرْهًا، ولا تَضَعَ إلا كَرْهًا. قال: فرنَّت حوَّاءُ عندَ ذلك، فقيل لها: الرَّنَّةُ عليك وعلى ولدِك .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Abbâd b. el-Avvâm, Süfyân b. Hüseyn'den, o Ya'lâ b. Müslim'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; o şöyle dedi: Âdem ağaçtan yiyince ona: 'Seni menettiğim ağaçtan neden yedin?' denildi. O: 'Bana Havvâ emretti' dedi. Allah buyurdu ki: 'Ben de onun ancak zahmetle hamile kalmasını ve ancak zahmetle doğurmasını takdir ettim.' Dedi ki: Bunun üzerine Havvâ feryat edip ağladı . Ona: 'Feryat ve inleme senin ve çocuklarının üzerinedir' denildi .
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {قَالَا رَبَّنَا ظَلَمْنَا أَنْفُسَنَا وَإِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنَا وَتَرْحَمْنَا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ (٢٣)}.
Övgüsü yüce olanın: {قَالَا رَبَّنَا ظَلَمْنَا أَنْفُسَنَا وَإِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنَا وَتَرْحَمْنَا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ (٢٣)} “Onlar: 'Ey Rabbimiz! Biz kendimize zulmettik. Eğer bizi bağışlamaz ve bize merhamet etmezsen elbette hüsrana uğrayanlardan oluruz' dediler” kavlinin tevili hakkında söz:
وهذا خبرٌ مِن اللَّهِ عن آدمَ وحواءَ فيما أجاباه به، واعترافِهما على أنفسِهما بالذنبِ، ومسألتِهما إياه المغفرةَ منه والرحمةَ، خلافَ جوابِ اللَّعينِ إبليسَ إياه.
Bu, lânetli İblis'in Allah'a verdiği cevabın aksine; Âdem ile Havvâ'nın Allah'a verdikleri cevap, kendi aleyhlerine günahı itiraf etmeleri ve O'ndan mağfiret ve merhamet dilemeleri hususunda Allah'tan bir haberdir.
ومعنى قولِه: {قَالَا رَبَّنَا ظَلَمْنَا أَنْفُسَنَا}. قال آدمُ وحوَّاءُ لربِّهما: يا ربَّنا فعَلْنا بأنفسِنا مِن الإساءةِ إليها بمعصيتِك وخلافِ أمرِك، وبطاعتِنا عدوَّنا وعدوَّك، فيما لم يكنْ لنا أن نُطِيعَه فيه مِن أكلِ الشجرةِ التي نهَيْتَنا عن أكلِها، {وَإِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنَا}. يقولُ: وإن أنت لم تَسْتُرُ علينا ذنبَنا فتُغَطِّيَه علينا، وتَتْرُكَ فَضِيحتَنا به بعقوبتِك إيانا
{قَالَا رَبَّنَا ظَلَمْنَا أَنْفُسَنَا} “Onlar: 'Ey Rabbimiz! Biz kendimize zulmettik' dediler” kavlinin anlamı şudur: Âdem ile Havvâ Rablerine şöyle dediler: "Ey Rabbimiz! Sana isyan etmek ve emrine muhalefet etmek suretiyle, yememizi yasakladığın ağaçtan yemek suretiyle kendisine itaat etmememiz gereken düşmanımıza ve senin düşmanına itaat ederek kendimize kötülük yaptık." {وَإِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنَا} “Eğer bizi bağışlamazsan” kavli ise; [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: "Eğer sen günahımızı örtüp gizlemezsen ve bundan dolayı bizi cezalandırarak bizi rezil rüsva etmeyi terk etmezsen..."
عليه، {وَتَرْحَمْنَا} بتعطُّفِك علينا، وتركِك أخْذَنا به، {لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ}. يعنى: لنكونَنَّ مِن الهالِكين.
{وَتَرْحَمْنَا} “Ve bize merhamet etmezsen”, bize lütufta bulunup bizi bundan dolayı muaheze etmeyi terk etmezsen, {لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ} “Elbette hüsrana uğrayanlardan oluruz”. Yani: Elbette helak olanlardan oluruz.
وقد بيَّنا معنى "الخاسرِ" فيما مضَى بشَواهدِه والروايةِ فيه، بما أغْنَى عن إعادتِه في هذا الموضعِ .
"Hâsir" (hüsrana uğrayan) kelimesinin manasını, şahitleri ve bu husustaki rivayetleriyle daha önce açıklamıştık; bu da bu yerde onu tekrar etmekten müstağni kılmaktadır .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخْبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخْبرنا معمرٌ، عن قتادةَ، قال: قال آدمُ: يا ربِّ، أرأيتَ إن تُبْتُ واسْتَغْفَرْتُك؟ قال: إذن أُدْخِلَك الجنةَ. وأما إبليسُ، فلم يَسْأَلْه التوبةَ، وسأَل النَّظِرةَ، فأعْطَى كلَّ واحدٍ منهما الذي سأل .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den haber verdi; o şöyle dedi: Âdem: 'Ey Rabbim! Şayet tevbe edip senden mağfiret dilersem ne dersin?' dedi. Allah: 'O takdirde seni cennete koyarım' buyurdu. İblis'e gelince; o tevbe istemedi, mühlet istedi. Allah da her ikisine istediği şeyi verdi .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا عمرُو بنُ عونٍ، قال: أخْبرنا هُشَيْمٌ، عن جُوَيْبرٍ، عن الضحاكِ في قولِه: {رَبَّنَا ظَلَمْنَا أَنْفُسَنَا وَإِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنَا [وَتَرْحَمْنَا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ}] . قال: هي الكلماتُ التي تلَقَّاها آدمُ مِن ربِّه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Avn anlattı, dedi ki: Bize Huşeym, Cüveybir'den, o ed-Dahhâk'tan {رَبَّنَا ظَلَمْنَا أَنْفُسَنَا وَإِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنَا [وَتَرْحَمْنَا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ}] “[Ey Rabbimiz! Biz kendimize zulmettik. Eğer bizi bağışlamaz ve bize merhamet etmezsen elbette hüsrana uğrayanlardan oluruz]” kavli hakkında şunu haber verdi: 'Bunlar Âdem'in Rabbinden telakki ettiği kelimelerdir' dedi.
القولُ في تأويلِ قولِه جل وعز: {قَالَ اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتَاعٌ إِلَى حِينٍ (٢٤)}.
Aziz ve celil olanın: {قَالَ اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتَاعٌ إِلَى حِينٍ (٢٤)} “[Allah] buyurdu ki: 'Birbirinize düşman olarak inin! Sizin için yeryüzünde bir süreye kadar bir yerleşme yeri ve bir geçimlik vardır'” kavlinin tevili hakkında söz:
وهذا خبرٌ مِن اللَّهِ عن فعلهِ بإبليسَ وذريتِه، وآدمَ وولدِه والحيةِ.
Bu, Allah'ın İblis ve zürriyetine, Âdem ve soyuna ve yılana yaptığı muameleye dair O'ndan bir haberdir.
يقولُ جل ثناؤُه: [قال اللَّهُ] لآدمَ وحواءَ وإبليسَ والحيةِ: اهْبِطوا مِن السماءِ إلى الأرضِ، بعضُكم لبعضٍ عدوٌّ.
Senâsı yüce olan [şöyle] buyurmaktadır: [Allah] Âdem'e, Havvâ'ya, İblis'e ve yılana: “Birbirinize düşman olarak gökten yere inin!” [buyurdu].
كما حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبو أسامةَ، عن أبي عَوانةَ، عن إسماعيلَ بن سالمٍ، عن أبي صالحٍ: {اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ}. قال: آدمُ وحواءُ والحيةُ .
Nitekim bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Ebû Üsâme, Ebû Avâne'den, o İsmâîl b. Sâlim'den, o Ebû Sâlih'ten {اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ} “Birbirinize düşman olarak inin” kavli hakkında nakletti; o: 'Âdem, Havvâ ve yılan' dedi.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا عمرُو بنُ طلحةَ، عن أسباطَ، عن السديِّ: {اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ}. قالَ: فلعنَ الحيةَ، وقطَع قوائمَها، وترَكها تمشِي على بطنِها، وجعَل رزقَها من الترابِ، وأُهبِطُوا إلى الأرضِ؛ آدمُ وحواءُ وإبليسُ والحيةُ .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Talha, Esbât'tan, o es-Süddî'den {اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ} “Birbirinize düşman olarak inin” kavli hakkında şunu nakletti: Dedi ki: Yılanı lânetledi, ayaklarını kesti ve onu karnı üzerinde yürür kıldı, rızkını da topraktan yaptı; Âdem, Havvâ, İblis ve yılan yeryüzüne indirildiler .
وقولُه: {وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ}. يقولُ: ولكم يا آدمُ وحواءُ وإبليسُ والحيةُ، في الأرضِ قَرارٌ تَسْتَقِرُّونه، وفِراشٌ تمتهِدونه .
{وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ} “Sizin için yeryüzünde bir yerleşme yeri vardır” buyruğu ise; ey Âdem, Havvâ, İblis ve yılan! Yeryüzünde sizin için yerleşeceğiniz bir karargâh ve döşek yapacağınız bir yaygı vardır, demektir.
كما حدَّثني المثنى، قال: ثنا آدمُ العَسْقَلانيُّ، قال: ثنا أبو جعفرٍ، عن الربيعِ، عن أبي العاليةِ في قولِه: {وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ}. قال: هو قولُه : {الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ فِرَاشًا} [البقرة: ٢٢].
Nitekim bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Âdem el-Askalânî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ca'fer, er-Rebî'den, o Ebû'l-Âliye'den {وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ} “Sizin için yeryüzünde bir yerleşme yeri vardır” kavli hakkında nakletti; o: Bu, O'nun: {الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ فِرَاشًا} [el-Bakara: 22] “O ki yeryüzünü sizin için bir döşek kıldı” kavlidir , dedi.
ورُوِى عن ابن عباسٍ في ذلك ما حُدِّثْتُ عن عبيدِ اللَّهِ، عن إسرائيلَ، عن السديِّ، عمَّن حدَّثه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ}. قال: القبورُ.
İbn Abbâs'tan bu hususta bana Ubeydullâh'tan, onun İsrâîl'den, onun es-Süddî'den, onun da kendisine anlatan kimseden rivayet edildiğine göre İbn Abbâs: {وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ} “Sizin için yeryüzünde bir yerleşme yeri vardır” kavli hakkında: "[Bunlar] kabirlerdir." demiştir.
والصوابُ مِن القولِ في ذلك أن يقالَ: إن اللَّهَ أخْبرَ آدمَ وحواءَ وإبليسَ والحيةَ إذ أهبطَهم إلى الأرض أنهم عدوٌّ بعضُهم لبعضٍ، وأن لهم مستقرًّا يَسْتَقِرُّون فيه، ولم يَخْصُصْها بأن لهم فيها مستقرًّا في حالِ حياتِهم دونَ حالِ موتِهم، بل عمَّ الخبرَ عنها بأن لهم فيها مستقرًّا، فذلك على عمومِه، كما عمَّ خبرُ اللَّهِ، ولهم فيها مستقرٌّ في حياتِهم على ظهرِها، وبعدَ وفاتِهم في بطنِها، كما قال جلَّ ثناؤُه: {أَلَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ كِفَاتًا (٢٥) أَحْيَاءً وَأَمْوَاتًا} [المرسلات: ٢٥، ٢٦].
Bu hususta doğru olan söz şudur: Allah Âdem'e, Havvâ'ya, İblis'e ve yılana, onları yeryüzüne indirdiğinde birbirlerine düşman olduklarını ve onlar için içinde yerleşecekleri bir karargâh bulunduğunu haber vermiştir; bunu ölüm hâlleri hariç sırf hayat hâllerinde bir karargâh olmakla sınırlandırmamış, bilakis onlar için yeryüzünde bir yerleşme yeri olduğu haberini umumi kılmıştır. Dolayısıyla bu, Allah'ın haberinin umumi olduğu gibi umumiliği üzeredir; onlar için hayatlarında yerin üstünde, vefatlarından sonra da karnında bir yerleşme yeri vardır. Nitekim övgüsü yüce olan şöyle buyurmuştur: {أَلَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ كِفَاتًا (٢٥) أَحْيَاءً وَأَمْوَاتًا} [el-Mürselât: 25-26] “Biz yeryüzünü dirilere de ölülere de bir toplanma yeri kılmadık mı?”.
وأما قولُه: {وَمَتَاعٌ إِلَى حِينٍ}. فإنه يقولُ جلَّ ثناؤُه: ولكم فيها متاعٌ تَسْتَمْتِعون به إلى انقطاعِ الدنيا، وذلك هو الحينُ الذي ذكَرَه.
{وَمَتَاعٌ إِلَى حِينٍ} “Ve bir süreye kadar bir geçimlik vardır” buyruğuna gelince; zikri yüce olan şöyle buyurmaktadır: Sizin için yeryüzünde dünyanın son bulmasına kadar faydalanacağınız bir geçimlik vardır; işte O'nun zikrettiği 'hîn' (süre) budur.
كما حُدِّثْتُ عن عبيدِ اللَّهِ بن موسى، قال: أخْبرَنا إسرائيلُ، عن السديِّ، عمَّن حدَّثه، عن ابن عباسٍ: {وَمَتَاعٌ إِلَى حِينٍ}. قال: إلى يومِ القيامةِ، وإلى انقطاعِ الدنيا.
Nitekim bana Ubeydullah b. Mûsâ'dan nakledildi; dedi ki: Bize İsrâîl, es-Süddî'den, o kendisine anlatan kimseden, o da İbn Abbâs'tan {وَمَتَاعٌ إِلَى حِينٍ} “Ve bir süreye kadar bir geçimlik vardır” kavli hakkında haber verdi; İbn Abbâs: 'Kıyamet gününe ve dünyanın son bulmasına kadar' demiştir.
والحينُ نفسُه الوقتُ، غيرَ أنه مجهولُ القَدْرِ، يَدُلُّ على ذلك قولُ الشاعرِ :
'el-Hîn' kelimesinin kendisi vakittir, ancak miktarı belirsizdir. Şairin şu sözü buna delalet eder:
[وما مِراحُك] بعدَ الحِلْمِ والدِّينِ … وقد عَلاك مَشِيبٌ حينَ لا حينِ
[Bu neş'en ve cür'etin nedir] olgunluk ve dinden sonra? Oysa vakti değilken ağaran saçlar kaplamış seni.
أي: وقتَ لا وقتَ.
Yani: Vakti olmayan bir vakitte.
القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {قَالَ فِيهَا تَحْيَوْنَ وَفِيهَا تَمُوتُونَ وَمِنْهَا تُخْرَجُونَ (٢٥)}.
Övgüsü yüce olan [Allah]’ın şu buyruğunun tefsiri: {قَالَ فِيهَا تَحْيَوْنَ وَفِيهَا تَمُوتُونَ وَمِنْهَا تُخْرَجُونَ} “[Allah] buyurdu ki: 'Orada yaşayacaksınız, orada öleceksiniz ve oradan [diriltilip] çıkarılacaksınız.'”
يقولُ تعالى ذكرُه: قال اللَّهُ للذين أهْبَطَهم مِن سماواتِه إلى أرضِه: {فِيهَا تَحْيَوْنَ}. يقولُ: في الأرضِ تَحْيَوْن. يقولُ: تَكونُون فيها أيامَ حياتِكم، {وَفِيهَا تَمُوتُونَ}. يقولُ: وفى الأرضِ تكونُ وفاتُكم، {وَمِنْهَا تُخْرَجُونَ}. يقولُ: ومِن الأرضِ يُخْرِجُكم ربُّكم ويَحْشُرُكم إليه لبعثِ القيامةِ أحياءً.
Zikri yüce olan şöyle buyuruyor: Allah, göklerinden yeryüzüne indirdiği kimselere şöyle buyurdu: {فِيهَا تَحْيَوْنَ} Şöyle buyurmaktadır: Yeryüzünde yaşayacaksınız; yani hayat günleriniz boyunca orada bulunacaksınız. {وَفِيهَا تَمُوتُونَ} Şöyle buyurmaktadır: Vefatınız da yeryüzünde olacaktır. {وَمِنْهَا تُخْرَجُونَ} Şöyle buyurmaktadır: Ve Rabbiniz sizi kıyametteki diriliş için diri olarak oradan çıkaracak ve Kendi huzuruna toplayacaktır.
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ وعزّ: {يَا بَنِي آدَمَ قَدْ أَنْزَلْنَا عَلَيْكُمْ لِبَاسًا يُوَارِي سَوْآتِكُمْ}.
Aziz ve celil olanın şu buyruğunun tefsiri: {يَا بَنِي آدَمَ قَدْ أَنْزَلْنَا عَلَيْكُمْ لِبَاسًا يُوَارِي سَوْآتِكُمْ} “Ey Âdemoğulları! Size mahrem yerlerinizi örtecek bir giysi indirdik”.
يقولُ جلَّ ثناؤُه للجَهَلةِ مِن العربِ الذين كانوا يَتَعَرَّوْن للطوافِ بالبيتِ، اتِّباعًا منهم أمرَ الشيطان، وتركًا منهم طاعةَ اللَّهِ، مُعرِّفَهم انْخداعَهم للشيطانِ بغُرورِه لهم، حتى تمكَّن منهم فسلَبَهم من سِتْرِ اللَّهِ الذي أنْعَم به عليهم، حتى أبْدَى سوءاتِهم وأظْهَرَها مِن بعضِهم لبعضٍ، مع تفَضُّلِ اللَّهِ عليهم بتَمْكينِهم مما يَسْتُرونها به، وأنهم قد سار بهم سِيرتَه في أبوَيْهم آدمَ وحوَّاءَ اللذين دلَّاهما بغُرورٍ حتى سلَبَهما سترَ اللَّهِ الذي كان أنْعَم به عليهما حتى أبْدَى لهما سوءاتِهما فعرَّاهما منه -: {يَا بَنِي آدَمَ قَدْ أَنْزَلْنَا عَلَيْكُمْ لِبَاسًا}. يعنى بإنزالِه عليهم ذلك: خلقَه لهم، ورزقَه إياهم. واللباسُ ما يَلْبَسون مِن الثيابِ. {يُوَارِي سَوْآتِكُمْ}. يقولُ: يَسْتُرُ عَوراتِكم عن أعينِكم. وكنَى بالسوءاتِ عن العوراتِ، واحدتُها سَوْءَةٌ، وهي فَعْلَةٌ مِن السَّوْءِ، وإنما سُمِّيَت سَوْءَةً لأنه يَسُوءُ صاحبَها انكشافُها مِن جسدِه، كما قال الشاعرُ:
Övgüsü yüce olan [Allah], şeytanın emrine uyarak ve Allah’a itaati terk ederek Beyt’i çıplak tavaf eden o cahil Araplara; şeytanın onları kandırmasına aldandıklarını, sonunda [şeytanın] onlara galebe çalarak Allah’ın kendilerine lütfettiği örtüyü çekip aldığını ve böylece –Allah onları örtebilecekleri imkânlarla donatıp lütufta bulunmuş olmasına rağmen– mahrem yerlerini açığa çıkarıp birbirlerine gösterdiğini ve şeytanın, kandırarak aldattığı, Allah’ın kendilerine lütfettiği örtüyü üzerlerinden soyup nihayetinde mahrem yerlerini kendilerine göstererek onları çıplak bıraktığı ana babaları Âdem ile Havvâ’ya yaptığı muamelenin aynısını kendilerine de reva gördüğünü hatırlatarak şöyle buyurmaktadır: {يَا بَنِي آدَمَ قَدْ أَنْزَلْنَا عَلَيْكُمْ لِبَاسًا} “Ey Âdemoğulları! Size bir giysi indirdik”. Bunu üzerlerine indirmesinden maksat; onu kendileri için yaratması ve kendilerine rızık olarak vermesidir. Libas (لِبَاس) ise giydikleri elbiselerdir. {يُوَارِي سَوْآتِكُمْ} “Mahrem yerlerinizi örtecek”. [Şöyle] buyurmaktadır: Avret yerlerinizi gözlerinizden örter. Sev’ât (سَوْآت) kelimesiyle avret yerleri kastedilmiştir. Tekili sev’e (سَوْءَة) olup sev’ (سَّوْء) kökünden fa‘le (فَعْلَة) veznindedir. Buna sev’e (çirkin/kötü şey) denilmesinin sebebi ise, bedenden açığa çıkmasının sahibini üzmesi ve rahatsız etmesidir. Nitekim şair şöyle demiştir:
خرَقوا جَيْبَ فَتاتِهم … لم يُبالُوا سَوْءَةَ الرَّجُلَهْ
Genç kızlarının yakasını yırttılar da … Adamın mahrem yerine aldırış etmediler.