حدَّثنا الحسنُ بنُ يَحيى، قال: أخبرنا عبد الرزَّاقِ، قال: أخبرنا الثوري، عن أبى هاشمٍ، عن مجاهد، قال: هذا في الصلاة في قوله: {وَإِذَا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ} .
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize es-Sevrî, Ebû Hâşim'den, o Mücâhid'den nakletti; [Mücâhid] dedi ki: {وَإِذَا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ} “Kur'an okunduğu zaman onu dinleyin” buyruğunda [kastedilen] bu, namazdadır .
قال : أخبرنا الثوري، عن ليث، عن مجاهدٍ، أنه كره إذا مرَّ الإمام بآية خوفٍ أو بآية رحمةٍ أن يقول أحدٌ مِمن خلفه شيئًا، قال: السكوت .
[el-Hasen b. Yahyâ] dedi ki : Bize es-Sevrî, Leys'ten, o Mücâhid'den nakletti; [Mücâhid], imam korku ayetine veya rahmet ayetine uğradığında arkasındakilerden birinin herhangi bir şey söylemesini mekruh görürdü ve: 'Susmaktır' derdi .
قال: أخبرنا الثورى، عن ليث، عن مجاهد، قال: لا بأسَ إذا قرأ الرجلُ في غير الصلاة أن يتكلم .
[el-Hasen b. Yahyâ] dedi ki: Bize es-Sevrî, Leys'ten, o Mücâhid'den nakletti; [Mücâhid] dedi ki: Kişi namaz dışında okuduğunda [oradakilerin] konuşmasında bir sakınca yoktur .
حدثني يونسُ، قال: أخبرنا ابن وَهْبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قوله: {وَإِذَا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنصِتُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ}. قال: هذا إذا قام الإمامُ للصلاة فاستمعوا له وأنصتوا.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {وَإِذَا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنصِتُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ} “Kur'an okunduğu zaman onu dinleyin ve susun ki size merhamet edilsin” [ayeti] hakkında şöyle dedi: Bu, imam namaza kalktığı zamandır; artık onu dinleyin ve susun.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا سُوَيدٌ، قال: أخبرنا ابن المبارك، عن يونسَ، عن الزهريِّ، قال: لا يُقرأ من وَراءِ الإمامِ فيما يجهر به من القراءةِ، تكفيهم قراءة الإمام وإن لم يُسْمِعْهُم صوته، ولكنهم يقرءون فيما لا يجهر به سرًّا في أنفسِهم، ولا يصلح لأحدٍ خلفه أن يقرأ معه فيما يجهرُ به سرًّا ولا علانيةً، قال الله: {وَإِذَا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَم وَأَنصِتُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ} .
Bana el-Musennâ anlattı, dedi ki: Bize Süveyd anlattı, dedi ki: Bize İbnu'l-Mubârek, Yûnus'tan, o ez-Zührî'den haber verdi; [ez-Zührî] dedi ki: İmamın açıktan (cehren) okuduğu kıraatinde onun arkasından okunmaz; sesini onlara işittirmese bile imamın okuması onlara yeterlidir; fakat açıktan okumadığı yerlerde içlerinden gizlice okurlar. Açıktan okuduğu yerlerde ise onun arkasındaki hiç kimsenin ne gizlice ne de açıktan onunla birlikte okuması uygun olmaz. Allah: {وَإِذَا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَم وَأَنصِتُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ} “Kur'an okunduğu zaman onu dinleyin ve susun ki size merhamet edilsin” buyurmuştur.
حدثني المثنى، قال: ثنا سُوَيدٌ، قال: أخبرنا ابن المبارك، عن ابن لهيعة، عن ابن هُبيرَة، عن ابن عباسٍ، أنه كان يقولُ في هذه: {وَاذْكُر ربَّكَ فِي نَفْسِكَ تَضَرُّعًا وَخِيفَةً}. هذا في المكتوبةِ. وأما ما كان من قَصَص أو قراءة بعد ذلك، فإنما هي نافلةٌ، إن نبي الله ﷺ قرأ في صلاة مكتوبةٍ، وقرأ أصحابه وراءه فخلطوا عليه، قال: فنزل القرآن: {وَإِذَا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (٢٠٤)}. فهذا في المكتوبة.
Bana el-Musennâ anlattı, dedi ki: Bize Süveyd anlattı, dedi ki: Bize İbnu'l-Mubârek, İbn Lehîa'dan, o İbn Hübeyre'den, o İbn Abbâs'tan nakletti; o, şu: {وَاذْكُر ربَّكَ فِي نَفْسِكَ تَضَرُّعًا وَخِيفَةً} “Rabbini içinden yalvararak ve korkarak an” [ayeti] hakkında şöyle derdi: Bu, farz namazdadır. Bundan sonraki kıssalar veya kıraat ise sadece nafiledir. Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem farz bir namazda [Kur'an] okudu; sahabileri de arkasından okudular ve onun [kıraatini] karıştırdılar. Dedi ki: Bunun üzerine: {وَإِذَا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (٢٠٤)} “Kur'an okunduğu zaman onu dinleyin ve susun ki size merhamet edilsin” [ayeti] indi. Dolayısıyla bu, farz namazdadır.
وقال آخرون: بل عُنى بهذه الآية الأمرُ بالإنصات للإمام في الخطبة إذا قُرئَ القرآن في خطبة.
Başkaları ise şöyle dedi: Aksine bu ayetle, hutbede Kur'an okunduğu zaman hutbedeki imama susup kulak verilmesi emri kastedilmiştir.
ذكر من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدثنا تميمُ بن المنتصرِ، قال: ثنا إسحاقُ الأزرقُ، عن شريك، عن سعيدِ بن مسروقٍ، عن مجاهدٍ في قوله: {وَإِذَا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا}. قال: الإنصاتُ للإمام يومَ الجمعةِ.
Bize Temîm b. el-Muntasır anlattı, dedi ki: Bize İshâk el-Ezrak, Şerîk'ten, o Saîd b. Mesrûk'tan, o da Mücâhid'den {وَإِذَا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا} “Kur'an okunduğu zaman ona kulak verin ve susun” ayeti hakkında nakletti; [Mücâhid] şöyle dedi: Cuma günü imama susup kulak vermektir.
حدثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبو خالد وابن أبي غَنِيَّةَ ، عن العوامِ، عن مجاهد، قال: في خطبة يوم الجمعة .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Ebû Hâlid ve İbn Ebî Ganyeh , el-Avvâm'dan, o Mücâhid'den nakletti; [Mücâhid]: 'Cuma gününün hutbesindedir' dedi .
وقال آخرون: عُنى بذلك الإنصاتُ في الصلاة وفي الخطبة.
Başkaları da şöyle dedi: Bununla, hem namazda hem de hutbede susup dinlemek kastedilmiştir.
ذِكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدثني ابن المثنى، قال: ثنا محمدُ بن جعفرٍ، قال: ثنا شعبة، عن منصور، قال: سمعتُ إبراهيم بن أبي حرَّةَ ، يُحدَّثُ أنه سمع مجاهدا يقولُ في هذه الآية: {وَإِذَا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنصِتُوا}. قال: في الصلاة والخطبة يوم الجمعة .
Bana İbnu'l-Musennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Mansûr'dan anlattı, dedi ki: İbrâhîm b. Ebî Hurre'nin , Mücâhid'den şu ayet: {وَإِذَا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنصِتُوا} “Kur'an okunduğu zaman onu dinleyin ve susun” hakkında şöyle dediğini işittiğini anlatırken duydum: 'Namazda ve cuma günü hutbededir' dedi .
حدثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا هارون، عن عَنْبَسةَ، عن جابر، عن عطاء، قال: وجَب الصُّموتُ في اثنتين: عندَ الرجل يقرأُ القرآن وهو يصلى، وعند الإمام وهو يَخطُبُ.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hârûn, Anbese'den, o Câbir'den, o Atâ'dan nakletti; [Atâ] dedi ki: Susmak iki yerde vacip oldu: Kişi namaz kılarken Kur'an okuduğunda ve imam hutbe okurken.
حدثنا ابن وكيع، قال: ثنا أبي، عن سفيانَ، عن جابر، عن مجاهد: {وَإِذَا قُرِئَ الْقُرْآنُ}. قال: وجَب الإنصات في اثنتين: في الصلاةِ والإمامُ يَقرأُ، والجمعة والإمامُ يَخطب.
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân’dan, o Câbir’den, o Mücâhid’den {وَإِذَا قُرِئَ الْقُرْآنُ} “Kur'an okunduğu zaman” [ayeti hakkında] anlattı; [Mücâhid] dedi ki: Susup dinlemek iki yerde vacip oldu: Namazda imam okurken ve cuma günü imam hutbe okurken.
حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسين: قال هشيم: أخبرنا من سمع الحسن يقولُ: في الصلاة المكتوبة، وعند الذكر .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı: Huşeym dedi ki: Bize el-Hasen'in şöyle dediğini işiten kimse haber verdi: 'Farz namazda ve zikir (vaaz/hutbe) esnasındadır' .
حدثنا الحسن بن يحيى، قال: أخبرَنا عبد الرزَّاقِ، قال: أخبرنا الثورى، عن جابر، عن مجاهد، قال: وجَب الإنصاتُ في اثنتين: في الصلاة ويوم الجمعة .
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize es-Sevrî, Câbir'den, o Mücâhid'den nakletti; [Mücâhid] dedi ki: Susup dinlemek iki yerde vacip oldu: Namazda ve cuma gününde .
حدثني المثنى، قال: ثنا سويدٌ، قال: أخبرنا ابن المباركِ، عن بقيةَ بن الوليدِ، قال: سمعتُ ثابت بن عجلان يقولُ: سمعتُ سعيد بن جبير يقولُ في قوله: {وَإِذَا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنصِتُوا}. قال: الإنصاتُ يومَ الأضحَى، ويوم الفطر، ويومَ الجمعةِ، وفيما يجهر به الإمامُ من الصلاة .
Bana el-Musennâ anlattı, dedi ki: Bize Süveyd anlattı, dedi ki: Bize İbnu'l-Mubârek, Bakıyye b. el-Velîd'den haber verdi, dedi ki: Sâbit b. Aclân'ı şöyle derken duydum: Saîd b. Cübeyr'in Allah'ın: {وَإِذَا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنصِتُوا} “Kur'an okunduğu zaman onu dinleyin ve susun” buyruğu hakkında şöyle dediğini işittim: 'Susup dinlemek Kurban bayramı gününde, Ramazan bayramı gününde, cuma gününde ve imamın namazda sesli okuduğu yerlerdedir' .
حدثني المثنى، قال: ثنا عمرُو بنُ عَوْنٍ ، قال: أخبرنا هشيم، عن الربيع بن صُبيح عن الحسن، قال: في الصلاة، وعند الذكر .
Bana el-Musennâ anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Avn anlattı, dedi ki: Bize Huşeym, er-Rebî' b. Sabîh'ten, o el-Hasen'den haber verdi; [el-Hasen]: 'Namazda ve zikir (vaaz/hutbe) esnasındadır' dedi .
حدثنا ابن البرقيِّ، قال: ثنا ابن أبي مريم، قال: ثنا يحيى بن أيوب، قال: ثنى ابن جريجٍ، عن عطاء بن أبي رباحٍ، قال: أوْجَبَ الإنصات يومَ الجمعةِ قولُ اللَّهِ تعالى: {وَإِذَا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُمْ وَأَنصِتُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ}. وفى
Bize İbnu'l-Berkî anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Meryem anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Eyyûb anlattı, dedi ki: Bana İbn Cüreyc, Atâ b. Ebî Rabâh'tan anlattı; [Atâ] şöyle dedi: Yüce Allah'ın: {وَإِذَا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُمْ وَأَنصِتُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ} “Kur'an okunduğu zaman onu dinleyin ve susun ki size merhamet edilsin” buyruğu cuma günü susup dinlemeyi farz kılmıştır. Ve
الصلاة مثل ذلك .
namazda da bunun gibidir .
قال أبو جعفر: وأولى الأقوال في ذلك بالصواب قول من قال: أُمروا باستماع القرآن في الصلاةِ إذا قرأ الإمامُ، وكان من خلفه ممن يأتم به يَسْمَعُه، وفي الخطبة.
Ebû Ca'fer der ki: Bu husustaki görüşlerin doğruya en yakın olanı: 'İmam okuduğunda ve arkasında ona uyan kişi onu duyduğunda, namazda Kur'an'ı dinlemekle ve bir de hutbede [dinlemekle] emrolundular' diyenin görüşüdür.
وإنما قلنا: ذلك أولى بالصواب؛ لصحة الخبر عن رسول الله ﷺ أنه قال: "إِذَا قرأ الإمامُ فأنْصِتوا" . وإجماع الجميع على أن مَن سَمِع خطبة الإمامِ ممن عليه الجمعة، الاستماع والإنصاتُ لها، مع تتابع الأخبار بالأمر بذلك عن رسول الله ﷺ، وأنَّه لا وقتَ يجبُ على أحدٍ استماعُ القرآنِ والإنصات لسامعه من قارئه إلا في هاتين الحالتين، على اختلاف في إحداهما، وهي حالة أن يكون خلف إمام مؤتم به. وقد صح الخبر عن رسول الله ﷺ بما ذكرنا من قوله: "إذا قرأ الإمام فأَنْصِتُوا". فالإنصاتُ خلفه لقراءته واجبٌ على مَن كان به مؤتمًا سامعا قراءته بعموم ظاهر القرآن والخبر عن رسول الله ﷺ.
Bunun doğruya en yakın [görüş] olduğunu söylememizin sebebi; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den: "İmam okuduğu zaman susup dinleyin" buyurduğu rivayetinin sahih olması ve cuma [namazı] ile yükümlü olup imamın hutbesini duyan kimsenin onu dinlemesi ve susmasının gerekliliği konusundaki icmâ ile birlikte Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den bunu emreden rivayetlerin peş peşe gelmesidir; ayrıca bir kimseye Kur'an'ı dinlemenin ve işitenin okuyana susup kulak vermesinin vacip olduğu -biri hakkında, yani arkasında uyulan bir imamın arkasında bulunma durumunda ihtilaf olmakla birlikte- bu iki durum dışında hiçbir vakit bulunmamasıdır. Zikrettiğimiz: "İmam okuduğu zaman susup dinleyin" sözüyle Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den gelen rivayet sahih olmuştur. Dolayısıyla Kur'an'ın zahirinin umumiliği ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den gelen rivayet gereğince, ona uyan ve onun kıraatini duyan kimse üzerine, arkasında onun kıraati için susup dinlemek vaciptir.
القولُ في تأويل قوله: {وَاذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ تَضَرُّعًا وَخِيفَةً وَدُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ وَلَا تَكُنْ مِنَ الْغَافِلِينَ (٢٠٥)}.
Allah'ın: {وَاذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ تَضَرُّعًا وَخِيفَةً وَدُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ وَلَا تَكُنْ مِنَ الْغَافِلِينَ (٢٠٥)} “Rabbini, sabah akşam, içinden yalvararak ve korkarak, yüksek olmayan bir sesle an; gafillerden olma!” buyruğunun tefsiri:
يقول تعالى ذكره: واذكر أيها المستمِع المنصتُ للقرآن، إذا قُرى في صلاةٍ أو خطبة - {رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ}. يقولُ: اتعِظْ بما في آي القرآنِ، واعتبر به،
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Ey bir namazda veya hutbede [Kur'an] okunduğu zaman Kur'an'ı can kulağıyla dinleyip susan kimse! {رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ} “Rabbini içinden [an]”. [Yani] şöyle buyurmaktadır: Kur'an ayetlerindeki öğütleri tut, onlardan ibret al,
وتذكَّرْ معادَك إليه عند سماعكه. {تَضَرُّعًا}، يقول: افعل ذلك تخشُّعًا لله، وتواضعًا له. {وَخِيفَةً}، يقول: وخوفًا [من الله] أن يعاقبَك على تقصير يكونُ منك في الاتعاظ به والاعتبارِ، وغفلةٍ عما بَيَّنَ اللَّهُ فيه من حدودِه، {وَدُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ}، يقولُ: ودعاءٌ باللسانِ للهِ في خفاءٍ لا جهارٍ. يقولُ: ليكن ذكرُ اللَّهِ عند استماعك القرآنَ في دعاء إن دعوت غير جهارٍ، ولكن في خفاء من القول.
Onu işittiğinde O'na döneceğin günü hatırla. {تَضَرُّعًا} “yalvararak”, yani: Bunu Allah'a boyun eğerek ve O'na tevazu göstererek yap. {وَخِيفَةً} “ve korkarak”, yani: Ondan öğüt ve ibret alma konusundaki bir kusurun ve Allah'ın onda açıkladığı sınırlarından bir gaflet sebebiyle [Allah'ın] seni cezalandırmasından korkarak [yap]. {وَدُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ} “yüksek olmayan bir sesle”, yani: Dille Allah'a açıktan değil, gizlice dua etmektir. Şöyle buyurmaktadır: Kur'an'ı dinlerken eğer dua edeceksen Allah'ı anman açıkça değil, sözü gizleyerek olsun.
كما حدثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهب، قال: قال ابن زيد في قوله: {وَاذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ تَضَرُّعًا وَخِيفَةً وَدُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ}. لا يجهرُ بذلك .
Nitekim bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah'ın: {وَاذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ تَضَرُّعًا وَخِيفَةً وَدُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ} “Rabbini içinden yalvararak, korkarak ve yüksek olmayan bir sesle an” buyruğu hakkında: 'Bunu açıktan yapmaz' dedi .
حدثني الحارث، قال: ثنا عبد العزيز، قال: ثنا أبو سعد، قال: سمعتُ مجاهدا يقول في قوله: {وَاذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ تَضَرُّعًا وَخِيفَةً وَدُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ} الآية، قال: أُمِرُوا أن يذكروه في الصدور تضرعا وخيفةً .
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sa'd anlattı, dedi ki: Mücâhid'in: {وَاذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ تَضَرُّعًا وَخِيفَةً وَدُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ} “Rabbini içinden yalvararak, korkarak ve yüksek olmayan bir sesle an” ayeti hakkında şöyle dediğini işittim: 'O'nu gönüllerinde yalvararak ve korkarak anmakla emrolundular' .
حدثنا الحسن بن يحيى، قال: أخبرنا عبد الرزّاقِ، قال: أخبرنا ابن التّيمى، عن أبيه، عن حيانَ بن عُميرٍ، عن عُبيدِ بن عُمير في قوله: {وَاذكُر رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ}. قال: يقول الله: إذا ذكرني عبدى في نفسه ذكرته في نفسي، وإذا ذكرني عبدى وحده ذكرتُه وحدى، وإذا ذكرني في ملأ ذكرتُه في أحسن منهم وأكرم".
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize İbnu't-Teymî babasından, o Hayyân b. Umeyr'den, o da Ubeyd b. Umeyr'den {وَاذكُر رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ} “Rabbini içinden an” buyruğu hakkında nakletti; [Ubeyd b. Umeyr] dedi ki: Allah Teâlâ şöyle buyurur: «Kulum Beni kendi içinde anarsa Ben de onu kendi nefsimde anarım. Kulum Beni yalnız başına anarsa Ben de onu tek başıma anarım. Beni bir topluluk içinde anarsa Ben de onu onlardan daha hayırlı ve daha şerefli bir toplulukta anarım.»
حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثني حجاج، عن ابن جريج قوله: {وَاذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ تَضَرُّعًا وَخِيفَةً}. قال: يُؤمر بالتضرُّع في الدعاء والاستكانة، ويُكرَهُ رفعُ الصوت والنداء والصياحِ بالدعاء .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den {وَاذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ تَضَرُّعًا وَخِيفَةً} “Rabbini içinden yalvararak ve korkarak an” buyruğu hakkında nakletti; [İbn Cüreyc] dedi ki: Duada yalvarmak ve boyun eğmek emredilir; duada sesi yükseltmek, bağırmak ve haykırmak ise mekruh görülür .
وأما قوله: {بِالْغُدُوِّ وَالأصَالِ}. فإنه يعنى: بالبُكْرِ والعَشِيَّاتِ. وأما الأصال فجمعٌ.
Allah'ın: {بِالْغُدُوِّ وَالأصَالِ} “sabah akşam” buyruğuna gelince; bununla sabahları ve akşam vakitlerini kastetmektedir. Âsâl (الآصال) ise çoğuldur.
واختلف أهل العربية فيها؛ فقال بعضُهم: هي جمع أصيلٍ، كما الأيمانُ جمعُ يمين، والأسرارُ جمعُ سَريرٍ.
Arap dili âlimleri bu kelime hakkında ihtilaf etmişlerdir; onlardan bazısı şöyle demiştir: O, tıpkı *eymân*ın (الأيمان) *yemîn*in (يمين) çoğulu ve *esrâr*ın (الأسرار) *serîr*in (سرير) çoğulu olduğu gibi *asîl*in (أصيل) çoğuludur.
وقال آخرون منهم: هي جمع أُصُلٍ، والأصل جمع أصيلٍ .
Onlardan başkaları ise şöyle demiştir: O, *usul*ün (أُصُل) çoğuludur; *usul* de *asîl*in (أصيل) çoğuludur .
وقال آخرون منهم: هي جمعُ أُصل وأصيل . قال: وإن شئت جعلت الأصل جمعًا للأصيل، وإن شئت جعلته واحدا. قال: والعرب تقول: قد دَنا الأصل. فيجعلونه واحدًا.
Onlardan diğerleri de şöyle demiştir: O, hem *usul*ün hem de *asîl*in çoğuludur . Dedi ki: İstersen *usul*ü *asîl*in çoğulu kılarsın, istersen de onu tekil kılarsın. Dedi ki: Araplar: 'Usul yaklaştı' derler ve onu tekil sayarlar.
وهذا القولُ أولى بالصواب في ذلك، وهو أنه جائز أن يكون جمع أصيلٍ وأُصل؛ لأنهما قد يُجمعان على أفعال.
Bu konudaki en doğru görüş budur; o da hem *asîl*in hem de *usul*ün çoğulu olmasının caiz olduğudur; çünkü her ikisi de *ef'âl* kalıbında çoğul yapılabilir.
وأما الآصالُ فهى فيما يقالُ في كلام العرب ما بين العصر إلى المغرب.
Âsâl (الآصال) ise Arapların kelamında söylendiğine göre ikindi ile akşam arasındaki vakittir.
وأما قوله: {وَلَا تَكُن مِنَ الْغَافِلِينَ}. فإنه يقولُ: ولا تكن من اللاهين إذا قرئ القرآنُ عن عظاتِه وعِبَره، وما فيه من عجائبه، ولكن تدبَّر ذلك وتفهَّمه، وأشعره قلبك [بذكرِ اللهِ] وخُضوع له، وخوف من قدرة الله
Allah'ın: {وَلَا تَكُن مِنَ الْغَافِلِينَ} “Ve gafillerden olma!” buyruğuna gelince; [Cenâb-ı Hak] şöyle buyurmaktadır: Kur'an okunduğu zaman onun öğütlerinden, ibretlerinden ve onda yer alan eşsiz inceliklerinden habersiz kalan kimselerden olma! Bilakis onu etraflıca düşün, iyice kavra ve O'na boyun eğip Allah'ın kudretinden korkarak [Allah'ın zikrini] kalbine duyur,
عليك إن أنت غَفَلتَ عن ذلك.
şayet bundan gafil olursan senin aleyhine [olacak kudretinden kork].
حدثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهب، قال: قال ابن زيد في قوله: {بِالْغُدُوِّ وَالأصَالِ}. قال: بالبُكْرِ والعَشِيِّ، {وَلَا تَكُن مِنَ الْغَافِلِينَ} .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah'ın: {بِالْغُدُوِّ وَالأصَالِ} “sabah akşam” buyruğu hakkında: 'Sabahleyin ve akşamleyin' dedi; {وَلَا تَكُن مِنَ الْغَافِلِينَ} “ve gafillerden olma” .
حدثني الحارث، قال: ثنا عبد العزيز، قال: ثنا مُعَرِّفُ بنُ واصلِ السَّعدى، قال: سمعت أبا وائل يقولُ لغلامه [عند مغيب الشمس] : آصَلْنا بعدُ ؟.
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize Muarrif b. Vâsıl es-Sa'dî anlattı, dedi ki: Ebû Vâil'in [güneş batarken] kölesine: 'Akşam vaktine girdik mi ?' dediğini işittim.
حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثنى حجاج، قال: قال ابن جريج، قال مجاهدٌ، قوله: {وَلَا تَكُن مِنَ الْغَافِلِينَ}. قال: الغدوُّ: آخرُ الفجرِ صلاة الصبح، والآصال: آخرُ العَشِيِّ صلاة العصر، قال: وكلُّ ذلك لها وقتٌ، أوّلُ الفجر وآخره، وذلك مثل قوله في سورة آل عمران: {وَاذْكُرْ رَبَّكَ كَثِيرًا وَسَبِّحْ بِالْعَشِيِّ وَالْإِبْكَارِ} آل عمران: ٤١]. وقيل: العشِيُّ: ميل الشمس إلى أن تغيبَ، والإبكارُ: أولُ الفجر .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc anlattı, dedi ki: İbn Cüreyc dedi ki: Mücâhid Allah'ın: {وَلَا تَكُن مِنَ الْغَافِلِينَ} “gafillerden olma” buyruğu hakkında şöyle dedi: el-Guduvv (الغدو); fecrin sonu olan sabah namazıdır; el-Âsâl (الآصال) ise akşam vaktinin sonu olan ikindi namazıdır. Dedi ki: Bunların her birinin bir vakti vardır; fecrin başı ve sonu. Bu da tıpkı Âl-i İmrân sûresindeki: {وَاذْكُرْ رَبَّكَ كَثِيرًا وَسَبِّحْ بِالْعَشِيِّ وَالْإِبْكَارِ} [Âl-i İmrân: 41] “Rabbini çokça an, akşam ve sabah O'nu tesbih et” buyruğu gibidir. Şöyle de denilmiştir: el-Aşiyy (العشي); güneşin batmaya meyletmesidir; el-İbkâr (الإبكار) ise fecrin başlangıcıdır .
حدثنا ابن وكيع، قال: ثنا أبى، عن محمد بن شريكٍ، عن ابن أبي مليكة، عن ابن عباس، سُئل عن صلاة الفجرِ، فقال: إنها لفى كتاب الله، ولا يقوم عليها، ثم قرأ: {فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَن تُرْفَعَ} الآية [النور: ٣٦].
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Muhammed b. Şerîk'ten, o İbn Ebî Müleyke'den, o İbn Abbâs'tan nakletti; ona fecir (sabah) namazı soruldu da şöyle dedi: O muhakkak Allah'ın Kitabı'ndadır, ancak insanlar onun üzerinde durmuyorlar. Sonra: {فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَن تُرْفَعَ} [en-Nûr: 36] “[Bu kandil] Allah'ın yükseltilmesine izin verdiği evlerdedir” ayetini okudu.
حدثنا بشر، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادة قوله: {وَاذْكُر رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ تَضَرُّعًا وَخِيفَةً} إلى قوله: {بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ}. أمر الله بذكره،
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; o, Allah'ın: {وَاذْكُر رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ تَضَرُّعًا وَخِيفَةً} “Rabbini gönülden ve korkarak an” buyruğundan: {بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ} “sabah akşam” buyruğuna kadar olan kısım hakkında şöyle dedi: Allah Kendisini zikretmeyi emretti,
ونهَى عن الغفلةِ. أما {بِالْغُدُوِّ}: فصلاة الصبح، {وَالْأَصَالِ}: بالعَشِيِّ .
gafletten ise nehyetti. {بِالْغُدُوِّ} “sabah” [ifadesine gelince], sabah namazıdır; {وَالْأَصَالِ} “akşam” ise akşam vaktidir .
القولُ في تأويل قوله: {إِنَّ الَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ لَا يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِهِ وَيُسَبِّحُونَهُ وَلَهُ يَسْجُدُونَ (٢٠٦)}.
Allah'ın: {إِنَّ الَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ لَا يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِهِ وَيُسَبِّحُونَهُ وَلَهُ يَسْجُدُونَ (٢٠٦)} “Şüphesiz Rabbinin katındakiler O'na kulluk etmekten büyüklenmezler, O'nu tesbih ederler ve yalnız O'na secde ederler” buyruğunun tefsiri:
يقول تعالى ذكره: لا تَستَكبر أيها المستَمِعُ المنصتُ للقرآن عن عبادة ربك، واذكره إذا قُرئَ القرآنُ تَضَرُّعًا وخيفةً، ودون الجهر من القول، فإن الذين عند ربِّك من ملائكته لا يستكبرون عن التواضع له والتَّخَشُّع، وذلك هو العبادةُ.
Yüce Allah'ın zikri buyuruyor ki: Ey Kur'an'ı dinleyip susan kimse! Rabbine kulluk etmekten büyüklenme; Kur'an okunduğu zaman O'nu yalvararak, korkarak ve yüksek olmayan bir sesle an. Zira Rabbinin katındaki melekleri O'na tevazu göstermekten ve boyun eğmekten büyüklenmezler; kulluk da işte budur.
{وَيُسَبِّحُونَهُ}. يقولُ: ويعظمون ربَّهم بتواضعهم له وعبادتهم، {وَلَهُ يَسْجُدُونَ}. يقولُ: واللَّهِ يُصلُّون، وهو سجودهم، فصلوا أنتم أيضًا له، وعظِّموه بالعبادة كما يفعله من عندَه مِن ملائكته.
{وَيُسَبِّحُونَهُ} “O'nu tesbih ederler”. [Yüce Allah] şöyle buyurmaktadır: O'na boyun eğip tevazu göstermek ve kulluk etmek suretiyle Rablerini yüceltirler. {وَلَهُ يَسْجُدُونَ} “Ve yalnız O'na secde ederler”. [Yüce Allah] şöyle buyurmaktadır: Yalnızca Allah için namaz kılarlar; secdeleri de işte budur. Öyleyse siz de O'nun için namaz kılın ve katındaki meleklerinin yaptığı gibi O'na kulluk ederek O'nu yüceltin.