Binûn

İçinde Enfâl'in Zikredildiği Surenin Tefsiri Hakkındaki Görüş — 16. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ويعنى بقولِه: {إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ} لذنوبِ أهلِ الإيمانِ من عبادِه، {رَحِيمٌ} بهم أن يعاقبَهم بعدَ توبتِهم منها.

{إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ} “Şüphesiz Allah çok bağışlayandır” kavliyle kullarından iman ehlinin günahlarını bağışlayıcı olduğunu, {رَحِيمٌ} “çok merhamet edendir” kavliyle de tövbelerinden sonra onları cezalandırmama hususunda onlara merhamet edici olduğunu kastetmektedir.

القولُ في تأويلِ قولِه: {يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِمَنْ فِي أَيْدِيكُمْ مِنَ الْأَسْرَى إِنْ يَعْلَمِ اللَّهُ فِي قُلُوبِكُمْ خَيْرًا يُؤْتِكُمْ خَيْرًا مِمَّا أُخِذَ مِنْكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٧٠)}.

{يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِمَنْ فِي أَيْدِيكُمْ مِنَ الْأَسْرَى إِنْ يَعْلَمِ اللَّهُ فِي قُلُوبِكُمْ خَيْرًا يُؤْتِكُمْ خَيْرًا مِمَّا أُخِذَ مِنْكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٧٠)} “Ey Peygamber! Elinizdeki esirlere de ki: Eğer Allah kalplerinizde bir hayır olduğunu bilirse, sizden alınandan daha hayırlısını size verir ve sizi bağışlar. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” kavlinin tevili hakkındaki söz:

يقولُ تعالى ذكره لنبيِّه محمدٍ ﷺ: يا أيها النبيُّ، قُلْ لَمَن فِي يَدَيْك وفي يَدَيْ أصحابِك من أَسرى المشركين الذين أُخِذ منهم من الفداءِ ما أُخِذ {إِنْ يَعْلَمِ اللَّهُ فِي قُلُوبِكُمْ خَيْرًا}. يقولُ: إن يَعْلَمِ اللَّهُ في قلوبِكم إسلامًا {يُؤْتِكُمْ خَيْرًا مِمَّا أُخِذَ مِنْكُمْ} من الفداءِ {وَيَغْفِرْ لَكُمْ}. يقولُ: ويَصْفَحُ لكم عن عقوبةِ جُرمِكم الذي اجتَرَمتموه بقتالكم نبيَّ اللَّهِ وأصحابَه، وكفرِكم باللَّهِ، {وَاللَّهُ غَفُورٌ} لذنوب عباده إذا تابُوا، {رَحِيمٌ} بهم أن يُعاقِبَهم عليها بعدَ التوبةِ.

Zikri yüce olan Allah Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyuruyor: Ey Peygamber! Senin elinde ve ashabının elinde bulunan, kendilerinden fidye alınan müşrik esirlerine de ki: {إِنْ يَعْلَمِ اللَّهُ فِي قُلُوبِكُمْ خَيْرًا} Buyuruyor ki: Eğer Allah kalplerinizde İslam [inancı] olduğunu bilirse, {يُؤْتِكُمْ خَيْرًا مِمَّا أُخِذَ مِنْكُمْ} sizden fidye olarak alınandan daha hayırlısını size verir, {وَيَغْفِرْ لَكُمْ} Buyuruyor ki: Allah'ın Peygamberi ve ashabıyla savaşarak işlediğiniz suçun ve Allah'ı inkârınızın cezasından ötürü sizi affeder. {وَاللَّهُ غَفُورٌ} Tövbe ettiklerinde kullarının günahlarını çok bağışlayandır, {رَحِيمٌ} Tövbeden sonra onları cezalandırmama hususunda onlara çok merhamet edendir.

وذُكِر أن العباسَ بنَ عبدِ المطلبِ كان يقولُ: فيَّ نَزَلَت هذه الآيةُ.

Abbâs b. Abdilmuttalib'in şöyle dediği zikredilmiştir: Bu ayet benim hakkımda indi.

[ذكرُ من قال ذلك]

[Bunu söyleyenlerin zikri]

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا ابن إدريسَ، عن ابن إسحاقَ، عن ابن أبي نجيحٍ،

Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize İbn İdrîs, İbn İshâk'tan, o İbn Ebî Necîh'ten nakletti,

عن مجاهدٍ، عن ابن عباسٍ، قال: قال العباسُ: فيَّ نزلَت {مَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرَى حَتَّى يُثْخِنَ فِي الْأَرْضِ}. فأخبرتُ النبيَّ ﷺ بإسلامي، وسألتُه أن يُحاسبَنى بالعشرين الأوقية التي أخَذ منى فأبَى، فأبْدَلَني اللَّهُ بها عشرين عبدًا، كلُّهم تاجرٌ، مالي في يَدَيه .

o Mücâhid'den, o İbn Abbâs'tan nakletti, dedi ki: Abbâs şöyle dedi: {مَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرَى حَتَّى يُثْخِنَ فِي الْأَرْضِ} “Hiçbir peygambere, yeryüzünde kesin bir zafer kazanıp hâkimiyet kuruncaya kadar esirler edinmesi yakışmaz” [ayeti] benim hakkımda indi. Ben Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e Müslüman olduğumu haber verdim ve benden aldığı yirmi ukıyyeyi hesaba katmasını istedim, ancak o kabul etmedi. Bunun üzerine Allah onun yerine bana, hepsi tüccar olan ve malım ellerinde bulunan yirmi köle verdi .

وقد حدَّثنا بهذا الحديثِ - ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، قال: قال محمدٌ: ثنى الكلبيُّ، عن أبي صالحٍ، عن ابن عباسٍ، عن جابرِ بن عبدِ اللَّهِ بن رِئابٍ، قال: كان العباسُ بنُ عبدِ المطلبِ يقولُ: فيَّ واللَّهِ نَزَلت حينَ ذكرتُ لرسولِ اللَّهِ ﷺ إسلامى. ثم ذَكَر نحوَ حديثِ ابن وكيعٍ.

Bize bu hadisi İbn Humeyd de anlattı, dedi ki: Bize Seleme anlattı, dedi ki: Muhammed dedi ki: Bana el-Kelbî, Ebû Sâlih'ten, o İbn Abbâs'tan, o Câbir b. Abdillâh b. Riâb'dan nakletti, dedi ki: Abbâs b. Abdilmuttalib şöyle diyordu: Vallahi [bu ayet], Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e Müslüman olduğumu söylediğimde benim hakkımda indi. Sonra İbn Vekî'in hadisinin benzerini zikretti.

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {قُلْ لِمَنْ فِي أَيْدِيكُمْ مِنَ الْأَسْرَى} الآية. قال: ذُكر لنا أن نبيَّ اللَّهِ ﷺ ما لمَّا قَدِم عليه مالُ البحرين ثمانون ألفًا، وقد توضَّأ لصلاةِ الظهرِ، فما أعطَى يومَئذٍ شاكيًا ، ولا حَرَم سائلًا، وما صَلَّى يومَئذٍ حتى فَرَّقَه، وأمَر العباسَ أن يأخذَ منه ويَحْتَثِيَ، فَأَخَذ. قال: وكان العباسُ يقولُ: هذا خيرٌ مما أُخِذ منَّا، وأرجُو المغفرةَ .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {قُلْ لِمَنْ فِي أَيْدِيكُمْ مِنَ الْأَسْرَى} “Elinizdeki esirlere de ki...” ayeti hakkında nakletti, dedi ki: Bize anlatıldığına göre Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e Bahreyn'in seksen bin [dirhemlik] malı geldiğinde, öğle namazı için abdest almıştı; o gün ne bir dertliye vermemezlik etti , ne de bir isteyeni mahrum bıraktı. O gün onu dağıtıncaya kadar [öğle namazını] kılmadı. Abbâs'a da ondan almasını ve kucaklamasını emretti, o da aldı. Dedi ki: Abbâs şöyle diyordu: Bu, bizden alınandan daha hayırlıdır; ayrıca bağışlanmayı da umuyorum .

حدَّثني المُثنى، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da...

ابن عباس قوله: {يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِمَنْ فِي أَيْدِيكُمْ مِنَ الْأَسْرَى} الآية، وكان العباسُ أُسِرَ يومَ بدرٍ، فاقْتَدى نفسَه بأربعين أُوقيةً من ذهبٍ، فقال العباسُ حينَ نَزَلت هذه الآيةُ: لقد أعطانا اللَّهُ خَصْلتين ما أحبُّ أن لي بهما الدنيا؛ إنى أُسِرتُ يومَ بدرٍ، ففَدَيتُ نفسي بأربعين أوقيةً، فآتاني أربعين عبدًا، وأنا أرجو المغفرةَ التي وَعَدنا اللَّهُ .

İbn Abbâs'tan O'nun: {يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِمَنْ فِي أَيْدِيكُمْ مِنَ الْأَسْرَى} “Ey Peygamber! Elinizdeki esirlere de ki...” ayeti hakkında nakletti; Abbâs Bedir günü esir edilmişti ve kırk ukıyye altın karşılığında kendini fidye vererek kurtarmıştı. Bu ayet indiğinde Abbâs şöyle dedi: Allah bize iki haslet vermiştir ki, bunlara karşılık bütün dünyanın benim olmasını istemezdim: Bedir günü esir edildim ve kırk ukıyye karşılığında kendimi fidye vererek kurtardım, O da bana kırk köle verdi; ve ben Allah'ın bize vadettiği bağışlanmayı da umuyorum .

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثني عمِّي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ، قولَه: {يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِمَنْ فِي أَيْدِيكُمْ مِنَ الْأَسْرَى} إلى قوله: {وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ}. يعنى بذلك مَن أُسِرَ يومَ بدرٍ، يقولُ: إِن عَمِلتُم بطاعتى، ونصَحتُم لرسولى، آتيتُكم خيرًا مما أُخِذ منكم، وغَفَرتُ لكم .

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o İbn Abbâs'tan O'nun: {يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِمَنْ فِي أَيْدِيكُمْ مِنَ الْأَسْرَى} kavlinden {وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ} kavline kadar nakletti: Bununla Bedir günü esir edilen kimseleri kastetmektedir; [Allah] buyuruyor ki: Eğer bana itaatle amel eder ve Resûlüme samimiyetle bağlanırsanız, sizden alınandan daha hayırlısını size veririm ve sizi bağışlarım .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن عطاءٍ الخراسانيِّ، عن ابن عباسٍ: {يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِمَنْ فِي أَيْدِيكُمْ مِنَ الْأَسْرَى}: عباسٌ وأصحابهُ، قال: قالوا للنبيِّ ﷺ: آمنَّا بما جئتَ به، ونَشْهَدُ أنك لرسولُ اللَّهِ، لنَنْصَحَنَّ لك على قومِنا، فنَزَل: {إِنْ يَعْلَمِ اللَّهُ فِي قُلُوبِكُمْ خَيْرًا يُؤْتِكُمْ خَيْرًا مِمَّا أُخِذَ مِنْكُمْ}: إيمانًا وتَصْديقًا، يَخْلُفُ لكم خيرًا مما أُصِيب منكم، {وَيَغْفِرْ لَكُمْ} الشركَ الذي كنتم عليه. قال: فكان العباسُ يقولُ: ما أُحبُّ أن هذه الآيةَ لم تنزلْ فينا وأن لىَ الدنيا، لقد قال: {يُؤْتِكُمْ خَيْرًا مِمَّا أُخِذَ مِنْكُمْ}، فقد أعْطاني خيرًا مما أُخِذَ منى مائةَ ضعفٍ، وقال: {وَيَغْفِرْ لَكُمْ}، وأرجو أن يكونَ قد غفرَ لي.

Bize el-Kāsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Atâ el-Horasânî'den, o İbn Abbâs'tan nakletti: {يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِمَنْ فِي أَيْدِيكُمْ مِنَ الْأَسْرَى} “Ey Peygamber! Elinizdeki esirlere de ki...”; Abbâs ve arkadaşlarıdır. Dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: "Getirdiğin şeye iman ettik ve şahitlik ederiz ki sen gerçekten Allah'ın Resûlüsün; kavmimize karşı kesinlikle senin lehine samimi davranacağız" dediler. Bunun üzerine: {إِنْ يَعْلَمِ اللَّهُ فِي قُلُوبِكُمْ خَيْرًا يُؤْتِكُمْ خَيْرًا مِمَّا أُخِذَ مِنْكُمْ} “Eğer Allah kalplerinizde bir hayır olduğunu bilirse, sizden alınandan daha hayırlısını size verir”; [yani kalbinizde] iman ve tasdik [olduğunu bilirse], sizden alınanın yerine size daha hayırlısını verir; {وَيَغْفِرْ لَكُمْ} “ve sizi bağışlar”; üzerinde bulunduğunuz şirki [bağışlar ayeti] indi. Dedi ki: Abbâs şöyle diyordu: Bu ayetin hakkımızda inmemiş olmasını ve dünyanın benim olmasını asla istemezdim. O: {يُؤْتِكُمْ خَيْرًا مِمَّا أُخِذَ مِنْكُمْ} “sizden alınandan daha hayırlısını size verir” buyurmuştur; nitekim bana, benden alınanın yüz katı daha hayırlısını verdi; ve: {وَيَغْفِرْ لَكُمْ} “ve sizi bağışlar” buyurmuştur; beni bağışlamış olduğunu da umuyorum.

حُدِّثتُ عن الحسينِ بن الفرجِ، قال: سمعتُ أبا معاذٍ، قال: ثنا عبيدُ بنُ

Bana el-Hüseyin b. el-Ferec'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd b.

سليمانَ، قال: سمعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِمَنْ فِي أَيْدِيكُمْ مِنَ الْأَسْرَى} من الآية. يعنى: العباسَ وأصحابهَ، أُسِروا يومَ بدرٍ، يقولُ اللَّهُ: إِن عَمِلتم بطاعتى، ونَصَحتم لي ولرسولى، أعطيتُكم خيرًا مما أُخذَ منكم، وغَفَرتُ لكم. وكان العباسُ بنُ عبدِ المطَّلب يقولُ: لقد أعْطانا اللَّهُ خَصْلتين ما شيءٌ هو أفضلُ منهما؛ عشرين عبدًا، وأما الثانيةُ، فنحن في موعودِ الصادقِ، نَنْتَظِرُ المغفرةَ من اللَّهِ سبحانَه .

Süleymân anlattı, dedi ki: Dahhâk'ı O'nun: {يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِمَنْ فِي أَيْدِيكُمْ مِنَ الْأَسْرَى} “Ey Peygamber! Elinizdeki esirlere de ki...” ayeti hakkında şöyle derken işittim: Abbâs ve arkadaşlarını kastetmektedir; Bedir günü esir edilmişlerdi. Allah buyuruyor ki: Eğer bana itaatle amel eder, bana ve Resûlüme samimiyetle bağlanırsanız, sizden alınandan daha hayırlısını size veririm ve sizi bağışlarım. Abbâs b. Abdilmuttalib şöyle diyordu: Allah bize öyle iki haslet vermiştir ki, hiçbir şey onlardan daha üstün değildir: [Biri] yirmi köle; ikincisine gelince, biz o Doğru Sözlü'nün vaadindeyiz, Allah Sübhânehu'dan bağışlanma bekliyoruz .

القولُ في تأويلِ قوله: {وَإِنْ يُرِيدُوا خِيَانَتَكَ فَقَدْ خَانُوا اللَّهَ مِنْ قَبْلُ فَأَمْكَنَ مِنْهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٧١)}.

{وَإِنْ يُرِيدُوا خِيَانَتَكَ فَقَدْ خَانُوا اللَّهَ مِنْ قَبْلُ فَأَمْكَنَ مِنْهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٧١)} “Eğer sana hıyanet etmek isterlerse, zaten daha önce de Allah'a hıyanet etmişlerdi de [Allah] onlara karşı [sana] imkân vermişti. Allah her şeyi bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir.” kavlinin tevili hakkındaki söz:

يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه: وإن يُرِدْ هؤلاء الأُسارى الذين في أيديكم {خِيَانَتَكَ}، أي الغدرَ بك والمكرَ والخداعَ، بإظهارِهم لك بالقولِ خلافَ ما في نفوسِهم، {فَقَدْ خَانُوا اللَّهَ مِنْ قَبْلُ}. يقولُ: فقد خالَفوا أمرَ اللَّهِ من قبل وقعة بدرٍ، وأمكَن منهم ببدرٍ المؤمنين، {وَاللَّهُ عَلِيمٌ} بما يقولون بألسنتِهم، ويُضْمِرونه في نفوسِهم، {حَكِيمٌ} في تَدْبيرِهم وتَدْبيرِ أمورِ خلقِه سواهم.

Zikri yüce olan Allah Peygamberine şöyle buyuruyor: Eğer elinizdeki bu esirler {خِيَانَتَكَ} sana hıyanet etmeyi, yani içlerinde olanın aksini sana sözle açığa vurarak sana kalleşlik etmeyi, tuzak kurmayı ve aldatmayı murat ederlerse, {فَقَدْ خَانُوا اللَّهَ مِنْ قَبْلُ} Buyuruyor ki: Onlar Bedir savaşından önce de Allah'ın emrine karşı gelmişlerdi ve [Allah], Bedir'de müminlere onlara karşı güç/imkân verdi. {وَاللَّهُ عَلِيمٌ} Dilleriyle söylediklerini ve içlerinde gizlediklerini hakkıyla bilendir, {حَكِيمٌ} Onların idaresinde ve onların dışındaki yaratıklarının işlerinin idaresinde hüküm ve hikmet sahibidir.

وبنحوِ الذي قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu hususta söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.

ذكر مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن عطاءٍ الخراسانيِّ، عن ابن عباسٍ: {وَإِنْ يُرِيدُوا خِيَانَتَكَ} يعنى العباسَ وأصحابَه في قولِهم: آمنَّا بما جئتَ به، ونشهدُ أنك رسولُ الله، لنَنصَحنَّ لك على قومِنا. يقولُ: إن كان قولهم خيانةً {فَقَدْ خَانُوا اللَّهَ مِنْ قَبْلُ فَأَمْكَنَ مِنْهُمْ}.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o] Atâ el-Horasânî'den, [o da] İbn Abbâs'tan nakletti; [İbn Abbâs]: {وَإِنْ يُرِيدُوا خِيَانَتَكَ} “Eğer sana hıyanet etmek isterlerse...” [ifadesiyle], el-Abbâs ve arkadaşlarının: “Getirdiğin şeylere iman ettik ve şahitlik ederiz ki sen Allah'ın elçisisin; kavmimize karşı kesinlikle senin samimi destekçin olacağız” şeklindeki sözlerini kastetmektedir. [Allah Teâlâ] buyuruyor ki: Eğer bu sözleri bir hıyanet ise, {فَقَدْ خَانُوا اللَّهَ مِنْ قَبْلُ فَأَمْكَنَ مِنْهُمْ} “Daha önce de Allah'a hıyanet etmişlerdi de [Allah] onlara karşı [sana] imkân vermişti.”

يقولُ: قد كَفَروا وقاتَلوك، فأمكَنك اللَّهُ منهم.

Buyuruyor ki: Onlar inkâr etmiş ve seninle savaşmışlardı; Allah da sana onlara karşı imkân/üstünlük verdi.

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَإِنْ يُرِيدُوا خِيَانَتَكَ} الآية. قال: ذُكِر لنا أن رجلًا كتب لنبيِّ اللَّهِ ﷺ، ثم عمَد فنافَقَ، فلَحِقَ بالمشركين بمكةَ، ثم قال: ما كان محمدٌ يَكْتُبُ إلا ما شئتُ. فلما سَمِعَ ذلك رجلٌ من الأنصارِ، نَذَر لئن أمكنَه اللَّهُ منه ليَضْرِبَنَّه بالسيفِ، فلما كان يومُ الفتحِ أمَّن رسولُ اللَّهِ ﷺ الناسَ إلا عبدَ اللَّهِ بنَ سعدِ بن أبي سَرْحٍ، ومِقْيَسَ بنَ صُبابةَ ، وابنَ خَطَلٍ، وامرأةً كانت تدعو على النبيِّ ﷺ كلَّ صباحٍ، فجاء عثمانُ بابنِ أبى سَرْحٍ، وكان رضيعَه أو أخاه من الرضاعةِ، فقال: يا رسولَ اللَّهِ، هذا فلانٌ أقبَل تائبًا نادمًا، فأعرَض عنه نبيُّ اللَّهِ ﷺ، فلمَّا سمِع به الأنصاريُّ أقبل متقلِّدًا سيفَه، فأطاف به، وجعَل يَنْظُرُ إلى رسولِ اللَّهِ ﷺ رَجاءَ أن يُومِئَ إليه، ثم إن رسولَ اللَّهِ ﷺ قَدَّم يدَه فبايَعَه، فقال: "أما واللَّهِ لقد تلوَّمْتُك فيه لتوفىَ نذرَك". فقال: يا نبيَّ اللَّهِ، إنى هِبْتُك، فلولا أو مَضتَ إليَّ . فقال: "إنه لا ينبغى لنبيٍّ أن يُومِضَ" .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; onun: {وَإِنْ يُرِيدُوا خِيَانَتَكَ} “Eğer sana hıyanet etmek isterlerse...” ayeti hakkında şöyle dediğini bildirdi: Bize anlatıldığına göre bir adam Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem için kâtiplik yapıyordu, sonra bilerek münafıklık etti ve Mekke'deki müşriklere katıldı. Ardından: "Muhammed ancak benim dilediğimi yazıyordu" dedi. Ensâr'dan bir adam bunu işitince, eğer Allah kendisine ona karşı imkân verirse onu kılıçla vuracağına dair adakta bulundu. Fetih günü olunca, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Abdullah b. Sa‘d b. Ebî Serh, Mıkyes b. Subâbe , İbn Hatal ve her sabah Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e beddua eden bir kadın müstesna olmak üzere insanlara eman verdi. Osman, süt kardeşi (veya emziktaşı) olan İbn Ebî Serh'i getirdi ve: "Ey Allah'ın Resûlü, bu falandır; tövbe etmiş ve pişman olmuş olarak geldi" dedi. Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem ondan yüz çevirdi . Ensârî bunu işitince kılıcını kuşanmış olarak geldi, etrafında dolaşmaya ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendisine işaret etmesi umuduyla ona bakmaya başladı. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem elini uzatıp ona biat etti ve: "Vallahi adağını yerine getiresin diye onun hakkında tereddütle bekledim (senin onu öldürmeni gözledim)" buyurdu. [Ensârî]: "Ey Allah'ın Peygamberi, senden çekindim; bana bir işaret verseydin ya!" dedi. [Resûlullah]: "Bir peygambere [öldürme kastıyla] göz kırpmak / gizlice işaret etmek yakışmaz" buyurdu.

حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضَّل، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {وَإِنْ يُرِيدُوا خِيَانَتَكَ فَقَدْ خَانُوا اللَّهَ مِنْ قَبْلُ فَأَمْكَنَ مِنْهُمْ}. يقولُ: قد كفَروا باللَّهِ، ونقَضوا عهدَه، فأمكَن منهم يبدرٍ.

Bana Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti; onun: {وَإِنْ يُرِيدُوا خِيَانَتَكَ فَقَدْ خَانُوا اللَّهَ مِنْ قَبْلُ فَأَمْكَنَ مِنْهُمْ} “Eğer sana hıyanet etmek isterlerse, zaten daha önce Allah'a da hıyanet etmişlerdi de [Allah] onlara karşı [sana] imkân vermişti” ayeti hakkında şöyle dediğini bildirdi: [Onlar] Allah'ı inkâr etmiş ve O'nun ahdini bozmuşlardı; [Allah da] Bedir'de onlara karşı [sana] imkân verdi.

القولُ في تأويلِ قولِه: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ آوَوْا وَنَصَرُوا أُولَئِكَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ}.

{إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ آوَوْا وَنَصَرُوا أُولَئِكَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ} “İman edip hicret eden, Allah yolunda mallarıyla ve canlarıyla cihad edenler ile [onları] barındırıp yardım edenler var ya, işte onlar birbirlerinin velileridirler.” kavlinin tevili hakkındaki söz:

يقولُ تعالى ذكره: إن الذين صدَّقوا اللَّهَ ورسولَه {وَهَاجَرُوا}. يعني: هجروا قومهم وعَشيرتَهم ودورَهم - يعني: تركوهم وخرجوا عنهم - وهجَرهم قومُهم وعشيرتُهم {وَجَاهَدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ}. يقولُ: بالغُوا في إتعابِ نفوسِهم وإنصابِها في حربِ أعداءِ اللَّهِ من الكفارِ، {فِي سَبِيلِ اللَّهِ}. يقولُ في دينِ اللَّهِ الذي جعَله طريقًا إلى رحمتِه والنجاةِ من عذابِه، {وَالَّذِينَ آوَوْا وَنَصَرُوا}. يقولُ: والذين آوَوْا رسولَ اللَّهِ والمهاجرين معه. يعنى: أنهم جعَلوا لهم مأوىً يَأْوُون إليه، وهو المثوى والمسكنُ. يقولُ: أسكنوهم وجعَلوا لهم من منازلِهم مساكنَ، إذ أخْرَجهم قومُهم من منازلِهم، {وَنَصَرُوا}. يقولُ: ونصروهم على أعدائِهم وأعداءِ اللَّهِ من المشركين. {أُولَئِكَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ}. يقولُ: هاتان الفرقتان يعنى المهاجرين والأنصارَ - بعضُهم أنصارُ بعضٍ، وأعوانٌ على مَن سِواهم من المشركين، وأيديهم واحدةٌ على من كفَر باللهِ، وبعضُهم إخوانٌ لبعضٍ دونَ أقربائِهم الكفارِ.

Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Muhakkak ki Allah'ı ve Resûlünü tasdik edenler {وَهَاجَرُوا} Yani kavimlerini, aşiretlerini ve yurtlarını terk edip ayrılanlar —yani onları bırakıp içlerinden çıkanlar— ve kavimleri ile aşiretleri de kendilerini terk edenler; {وَجَاهَدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ} Buyuruyor ki: Allah'ın düşmanları olan kâfirlere karşı savaşta nefislerini son derece yorup zahmete sokanlar; {فِي سَبِيلِ اللَّهِ} Buyuruyor ki: Allah'ın, rahmetine ve azabından kurtuluşa bir yol kıldığı dini uğrunda [cihad edenler]; {وَالَّذِينَ آوَوْا وَنَصَرُوا} Buyuruyor ki: Allah'ın Resûlü'nü ve onunla birlikte olan muhacirleri barındıranlar. Yani onlara sığınacakları bir barınak sağlayanlar ki bu, kalınacak yer ve meskendir. Buyuruyor ki: Kavimleri onları yurtlarından çıkardığında, onları iskân ettiler ve kendi evlerinden onlara meskenler açtılar; {وَنَصَرُوا} Buyuruyor ki: Ve onları düşmanlarına ve Allah'ın düşmanları olan müşriklere karşı desteklediler. {أُولَئِكَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ} Buyuruyor ki: İşte bu iki fırka —yani Muhacirler ve Ensâr—, onların bir kısmı diğer bir kısmının yardımcıları, müşriklerden olan diğer kimselere karşı birbirlerinin destekçileridir; Allah'ı inkâr edenlere karşı tek bir eldirler ve kâfir akrabaları hariç birbirlerinin kardeşleridirler.

وقد قيل: إنما عُنى بذلك أن بعضَهم أولى بميراثِ بعضٍ وأن اللَّهَ ورَّث بعضَهم من بعضٍ بالهجرةِ والنُّصرة دونَ القرابةِ والأرحامِ، وأن اللَّهَ نسَخ ذلك بعدُ بقولِه: {وَأُولُو الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ} [الأنفال: ٧٥]، [الأحزاب: ٦].

Şöyle de denilmiştir: Bununla kastedilen, onların birbirlerinin mirasına daha layık oldukları ve Allah'ın, akrabalık ve hısımlık bağı olmaksızın sırf hicret ve yardım sebebiyle onları birbirine mirasçı kıldığıdır; daha sonra ise Allah bunu: {وَأُولُو الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ} [el-Enfâl: 75], [el-Ahzâb: 6] kavliyle neshetmiştir.

ذكر مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثني المثنى، قال ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ آوَوْا وَنَصَرُوا أُولَئِكَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ}. يعني: في الميراثِ، جعَل الميراثَ للمهاجرين والأنصارِ دونَ ذوى الأرحامِ، قال اللَّهُ: {وَالَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يُهَاجِرُوا مَا لَكُمْ مِنْ وَلَايَتِهِمْ مِنْ شَيْءٍ حَتَّى يُهَاجِرُوا}. يقولُ: ما لكم من ميراثِهم من شيءٍ، وكانوا يَعْمَلون بذلك، حتى أنزل اللَّهُ هذه الآية: {وَأُولُو الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ} [الأنفال: ٧٥]، [الأحزاب: ٦] في الميراث، فنَسَخت التي قبلَها، وصار الميراثُ لذوى الأرحامِ .

Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Ebu Salih anlattı, dedi ki: Bana Muaviye, Ali'den, o da İbn Abbas'tan [naklettiğine göre, İbn Abbas] Allah'ın: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ آوَوْا وَنَصَرُوا أُولَئِكَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ} “İman edip hicret edenler, Allah yolunda mallarıyla ve canlarıyla cihad edenler ve [muhacirleri] barındırıp yardım edenler var ya, işte onlar birbirlerinin velileridirler.” kavli hakkında şöyle demiştir: [Bu,] miras hakkındadır; mirası akrabalara değil, muhacirler ile ensara kılmıştır. Allah: {وَالَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يُهَاجِرُوا مَا لَكُمْ مِنْ وَلَايَتِهِمْ مِنْ شَيْءٍ حَتَّى يُهَاجِرُوا} “İman edip de hicret etmeyenlere gelince, hicret edinceye kadar onların velayetinden size hiçbir şey yoktur.” buyurmuştur. [Yani] der ki: [Hicret edinceye kadar] onların mirasından size hiçbir pay yoktur. Allah, miras hakkında: {وَأُولُو الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ} [el-Enfâl: 75], [el-Ahzâb: 6] “Akrabalar ise, Allah'ın Kitabı'nda birbirlerine [mirasta] daha önceliklidirler.” ayetini indirinceye kadar bununla amel ediyorlardı. [Bu ayet] kendinden öncekini nesh etti (hükmünü kaldırdı) ve miras akrabalara ait oldu .

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال ثني عمِّي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قوله: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ}. يقولُ: لا هجرة بعد الفتح، وإنما هو الشهادةُ بعدَ ذلك، {وَالَّذِينَ آوَوْا وَنَصَرُوا أُولَئِكَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ} إلى قولِه: {حَتَّى يُهَاجِرُوا}، وذلك أن المؤمنين كانوا على عهد رسولِ الله ﷺ على ثلاثِ منازلَ؛ منهم المؤمنُ المهاجرُ المباينُ لقومِه في الهجرةِ، خرَج إلى قومٍ مؤمنين في ديارِهم وعَقارِهم وأموالِهم. {آوَوْا وَنَصَرُوا}. وأعلنوا ما أعْلَن أهلُ الهجرةِ، وشهَروا السيوفَ على من كذَّب وجحَد، فهذانِ مؤمنانِ جعَل اللَّهُ بعضَهم أولياءَ بعضٍ، فكانوا يَتَوارَثون بينَهم إذا تُوُفِّي المؤمنُ المهاجرُ بالولايةِ في الدينِ، وكان الذي آمَن ولم يهاجِرْ لا يَرِثُ؛ من أجلِ أنه لم يُهاجِرْ ولم ينصُرْ، فبرَّأ اللَّهُ المؤمنين المهاجرين من

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan [naklettiğine göre, İbn Abbâs] Allah'ın: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ} “İman edip hicret edenler, Allah yolunda mallarıyla ve canlarıyla cihad edenler...” kavli hakkında şöyle demiştir: [İbn Abbâs] der ki: Fetih'ten sonra hicret yoktur, bundan sonrası ancak şehadettir. {وَالَّذِينَ آوَوْا وَنَصَرُوا أُولَئِكَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ} “...barındıranlar ve yardım edenler var ya, işte onlar birbirlerinin velileridir” [ayetinden] {حَتَّى يُهَاجِرُوا} “...hicret edinceye kadar” kavline kadar [şöyle dedi]: Bu [durum], Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde müminlerin üç mertebe üzere olmalarındandır. Bunlardan biri; kavminden hicretle ayrılan, kendi yurtlarında, gayrimenkullerinde ve mallarında mümin bir topluluğun yanına çıkan mümin muhacirdir. [Diğeri ise] {آوَوْا وَنَصَرُوا} “[muhacirleri] barındırdılar ve yardım ettiler” [ayetinde zikredilen Ensâr'dır]. Bunlar, hicret ehlinin açıkça ilan ettiğini ilan etmişler ve [dini] yalanlayıp inkâr edenlere kılıç çekmişlerdir. İşte bunlar, Allah'ın birbirlerini veli kıldığı iki mümin [zümre]dir. Dindeki velayet [bağı] sebebiyle mümin muhacir vefat ettiğinde aralarında birbirlerine mirasçı olurlardı. İman edip hicret etmemiş olan kimse ise hicret etmediği ve yardımda bulunmadığı gerekçesiyle mirasçı olamazdı. Bunun üzerine Allah, mümin muhacirleri...

ميراثِهم، وهى الوَلايةُ التي قال اللَّهُ: {مَا لَكُمْ مِنْ وَلَايَتِهِمْ مِنْ شَيْءٍ حَتَّى يُهَاجِرُوا}، وكان حقًّا على المؤمنين و الذين آوَوا ونصَروا إذا اسْتَنصَروهم في الدين أن يَنْصُروهم إن قاتَلوا ، إلا أن يَستَنْصروا على قومٍ بينَهم وبينَ النبيِّ ﷺ ميثاقٌ، فلا نصر لهم عليهم إلا على العدوِّ الذين لا ميثاقَ لهم، ثم أنزل اللَّهُ بعدَ ذلك أَلْحَقَ كلَّ ذى رَحِمٍ برَحمِه من المؤمنين الذين هاجروا والذين آمنوا ولم يُهاجروا، فجعَل لكلِّ إنسانٍ من المؤمنين نصيبًا مفروضًا بقولِه: {وَأُولُو الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ}. وبقوله: {وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ} .

mirasından muaf tuttu; bu, Allah'ın: {مَا لَكُمْ مِنْ وَلَايَتِهِمْ مِنْ شَيْءٍ حَتَّى يُهَاجِرُوا} “Hicret edinceye kadar onların velayetinden size hiçbir şey yoktur” buyurduğu velayettir. Barındıran ve yardım eden müminler ile [muhacirlerin], eğer dinde yardım isterlerse, savaştıkları takdirde onlara yardım etmeleri hak idi; ancak aralarında Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile bir antlaşma bulunan bir kavme karşı yardım isterlerse, antlaşması olmayan düşman hariç onlara karşı yardım edilmezdi. Sonra bundan sonra Allah [hüküm] indirdi ve hicret eden müminlerden ve iman edip hicret etmeyenlerden her akrabayı kendi hısımına bağladı. {وَأُولُو الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ} “Rahim sahipleri (akrabalar) ise, Allah'ın Kitabı'nda birbirlerine [mirasta] daha önceliklidirler. Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir” kavliyle ve: {وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ} “Mümin erkeklerle mümin kadınlar birbirlerinin velileridirler” kavliyle müminlerden her insana belirlenmiş bir pay verdi.

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ، قال: الثلاثُ الآياتِ خواتيمُ "الأنفالِ"، فيهن ذِكرُ ما كان من وَلايةِ رسولِ اللَّهِ ﷺ بينَ مهاجرى المسلمين، و بينَ الأنصارِ في الميراثِ، ثم نسَخ ذلك آخرُها: {وَأُولُو الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ}.

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den nakletti, dedi ki: el-Enfâl'in sonundaki üç ayette, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Müslüman muhacirler ile Ensâr arasında mirasta kılmış olduğu velayetin zikri vardır. Sonra bu [üç ayetin] sonuncusu olan: {وَأُولُو الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ} “Rahim sahipleri (akrabalar) ise, Allah'ın Kitabı'nda birbirlerine [mirasta] daha önceliklidirler. Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir.” ayeti bunu neshetti.

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن عبدِ اللَّهِ بن كثيرٍ قولَه: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا} إلى قولِه: {بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ}. قال: بَلَغنا أنها كانت في الميراثِ، لا يتوارثُ المؤمنون الذين هاجروا والمؤمنون الذين لم يهاجروا. قال: ثم نزَل بعدُ: {وَأُولُو الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ}. فتوارثوا ولم يهاجِروا. قال ابن جريجٍ: قال مجاهدٌ: خواتيمُ "الأنفالِ" الثلاثُ الآياتِ فيهن ذِكرُ ما كان والَى رسولُ اللَّهِ ﷺ بينَ المهاجرين المسلمين وبينَ الأنصارِ في الميراثِ، ثم نسَخ ذلك آخرُها: {وَأُولُو الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ}.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Abdullah b. Kesîr'den nakletti; o: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا} “İman edip hicret eden ve cihat edenler...” kavlinden {بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ} “...yaptıklarınızı hakkıyla görendir” kavline kadar [olan ayetler hakkında] şöyle dedi: Bize ulaştığına göre bu [hüküm], miras hakkındaydı; hicret eden müminler ile hicret etmeyen müminler birbirine mirasçı olamazlardı. Dedi ki: Daha sonra: {وَأُولُو الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ} “Allah'ın Kitabı'nda akraba olanlar birbirine [mirasta] daha yakındır. Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir” [ayeti] indi. Böylece hicret etmemiş olsalar da birbirlerine mirasçı oldular. İbn Cüreyc dedi ki: Mücâhid şöyle dedi: el-Enfâl'in sonundaki üç ayette Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Müslüman muhacirler ile Ensâr arasında mirasta kılmış olduğu velayetin zikri vardır. Sonra bunun sonuncusu olan: {وَأُولُو الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ} “Allah'ın Kitabı'nda akraba olanlar birbirine [mirasta] daha yakındır” [ayeti] bu hükmü neshetti.

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {الَّذِينَ آمَنُوا وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ آوَوْا وَنَصَرُوا} إلى قولِه: {مَا لَكُمْ مِنْ وَلَايَتِهِمْ مِنْ شَيْءٍ حَتَّى يُهَاجِرُوا} قال: لَبِث المسلمون زمانًا يَتوارثون بالهجرةِ، والأعرابيُّ المسلمُ لا يَرِثُ من المهاجرِ شيئًا، فنسَخ ذلك بعدَ ذلك قولُ اللَّهِ: {وَأُولُو الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُهَاجِرِينَ إِلَّا أَنْ تَفْعَلُوا إِلَى أَوْلِيَائِكُمْ مَعْرُوفًا} [الأحزاب: ٦]، أي: من أهلِ الشركِ، فأُجيزت الوصيةُ، ولا ميراثَ لهم، وصارت المواريثُ بالمللِ، والمسلمون يَرِثُ بعضُهم بعضًا من المهاجرين والمؤمنين، ولا يرثُ أهلُ مِلَّتين.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {الَّذِينَ آمَنُوا وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ آوَوْا وَنَصَرُوا} kavlinden {مَا لَكُمْ مِنْ وَلَايَتِهِمْ مِنْ شَيْءٍ حَتَّى يُهَاجِرُوا} kavline kadar... Dedi ki: Müslümanlar bir müddet hicret bağıyla mirasçı oldular; Müslüman bedevi muhacirden hiçbir şey miras alamazdı. Bundan sonra Allah'ın şu kavli bunu neshetti: {وَأُولُو الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُهَاجِرِينَ إِلَّا أَنْ تَفْعَلُوا إِلَى أَوْلِيَائِكُمْ مَعْرُوفًا} [el-Ahzâb: 6] “Rahim sahipleri (akrabalar), Allah'ın Kitabı'nda müminlerden ve muhacirlerden birbirlerine daha yakındırlar. Ancak dostlarınıza bir iyilik yapmanız müstesnadır.” Yani şirk ehlinden olanlara vasiyet geçerli kılındı fakat onlara miras yoktur; miraslar dinlere göre oldu, Muhacir ve müminlerden Müslümanlar birbirine mirasçı olurlar; iki ayrı dinin mensupları ise birbirine mirasçı olamazlar.

حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، عن الحُسَينِ، عن يزيدَ، عن عكرمةَ والحسنِ، قالا: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ} إلى قولِه: {مَا لَكُمْ مِنْ وَلَايَتِهِمْ مِنْ شَيْءٍ حَتَّى يُهَاجِرُوا}. وكان الأعرابيُّ لا يرثُ المهاجرَ، ولا يرِثُه المهاجرُ، فنسَخها فقال: {وَأُولُو الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ}.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh, el-Huseyn'den, [o] Yezîd'den, [o da] İkrime ve el-Hasan'dan nakletti; onlar şöyle dediler: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ} “Şüphesiz iman edip hicret eden ve Allah yolunda mallarıyla, canlarıyla cihat edenler...” ayetinden {مَا لَكُمْ مِنْ وَلَايَتِهِمْ مِنْ شَيْءٍ حَتَّى يُهَاجِرُوا} “...hicret edinceye kadar onların velayetinden size hiçbir şey yoktur.” kavline kadar... [İslam'ın ilk döneminde] Bedevi muhacire mirasçı olamazdı, muhacir de ona mirasçı olamazdı. Sonra [Allah Teâlâ] bunu neshetti ve şöyle buyurdu: {وَأُولُو الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ} “Akrabalar ise Allah'ın Kitabı'nda birbirlerine [mirasta] daha önceliklidir. Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir.”

حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ آوَوْا وَنَصَرُوا أُولَئِكَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ} في الميراثِ {وَالَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يُهَاجِرُوا} وهؤلاء الأعرابُ {مَا لَكُمْ مِنْ وَلَايَتِهِمْ مِنْ شَيْءٍ} في الميراثِ {وَإِنِ اسْتَنْصَرُوكُمْ فِي الدِّينِ}. يقولُ: بأنهم مسلمون. {فَعَلَيْكُمُ النَّصْرُ إِلَّا عَلَى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ}، {وَالَّذِينَ كَفَرُوا بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ} في الميراث {وَالَّذِينَ آمَنُوا مِنْ بَعْدُ وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا مَعَكُمْ فَأُولَئِكَ مِنْكُمْ} الذين توارثوا على الهجرةِ في كتابِ الله، [ثم نسَختْها الفرائضُ والمواريثُ] ، فتَوارَث الأعرابُ والمهاجرون .

Bana Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ آوَوْا وَنَصَرُوا أُولَئِكَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ} “İman edip hicret eden, Allah yolunda mallarıyla ve canlarıyla cihad edenler ile [onları] barındırıp yardım edenler var ya, işte onlar birbirlerinin velileridirler” mirasta. {وَالَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يُهَاجِرُوا} “İman edip de hicret etmeyenlere gelince” bunlar bedevilerdir {مَا لَكُمْ مِنْ وَلَايَتِهِمْ مِنْ شَيْءٍ} “onların velayetinden size hiçbir şey yoktur” mirasta. {وَإِنِ اسْتَنْصَرُوكُمْ فِي الدِّينِ} “Eğer dinde sizden yardım isterlerse...” Buyuruyor ki: Müslüman oldukları gerekçesiyle. {فَعَلَيْكُمُ النَّصْرُ إِلَّا عَلَى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ} “Aralarında sizinle antlaşma bulunan bir kavim aleyhine olmamak üzere onlara yardım etmeniz gerekir.” {وَالَّذِينَ كَفَرُوا بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ} “Kâfir olanlar da birbirlerinin velileridirler” mirasta. {وَالَّذِينَ آمَنُوا مِنْ بَعْدُ وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا مَعَكُمْ فَأُولَئِكَ مِنْكُمْ} “Sonradan iman edip hicret eden ve sizinle beraber cihad edenler de sizdendir”; Allah'ın Kitabı'nda hicret üzere birbirlerine mirasçı olanlardır. [Sonra miras payları ve feraiz hükümleri bunu neshetti] , böylece bedeviler ile muhacirler [akrabalık bağıyla] birbirlerine mirasçı oldular .

القولُ في تأويلِ قوله: {وَالَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يُهَاجِرُوا مَا لَكُمْ مِنْ وَلَايَتِهِمْ مِنْ شَيْءٍ حَتَّى يُهَاجِرُوا وَإِنِ اسْتَنْصَرُوكُمْ فِي الدِّينِ فَعَلَيْكُمُ النَّصْرُ إِلَّا عَلَى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (٧٢)}.

{وَالَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يُهَاجِرُوا مَا لَكُمْ مِنْ وَلَايَتِهِمْ مِنْ شَيْءٍ حَتَّى يُهَاجِرُوا وَإِنِ اسْتَنْصَرُوكُمْ فِي الدِّينِ فَعَلَيْكُمُ النَّصْرُ إِلَّا عَلَى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (٧٢)} “İman edip de hicret etmeyenlere gelince, hicret edinceye kadar onların velayetinden size hiçbir şey yoktur. Eğer dinde sizden yardım isterlerse, aranızda antlaşma bulunan bir kavme karşı olmamak şartıyla onlara yardım etmeniz gerekir. Allah yaptıklarınızı hakkıyla görendir.” kavlinin tevili hakkındaki söz:

يعنى بقوله تعالى ذكرُه: {وَالَّذِينَ آمَنُوا} باللَّهِ ورسولِه {وَلَمْ يُهَاجِرُوا} قومَهم الكفارَ، ولم يُفارِقوا دارَ الكفرِ إلى دارِ الإسلامِ، {مَا لَكُمْ} أيُّها المؤمنون باللَّهِ ورسولِه المهاجرون قومَهم المشركين وأرضَ الحربِ {مِنْ وَلَايَتِهِمْ}. يعنى: من نُصرتهم وميراثِهم - وقد ذكَرتُ قولَ بعضِ من قال: معنى الوَلايةِ ههنا

Yüce zikri [olan Allah] şunu kastetmektedir: {وَالَّذِينَ آمَنُوا} “İman edip” [yani] Allah’a ve Resûlü’ne [inanan], {وَلَمْ يُهَاجِرُوا} “ve hicret etmeyenler” [yani] kâfir kavimlerini terk etmeyip küfür diyarından İslam diyarına ayrılmayan kimseler; {مَا لَكُمْ} “size yoktur” ey Allah’a ve Resûlü’ne iman eden, müşrik kavimlerini ve harp yurdunu terk eden müminler! {مِنْ وَلَايَتِهِمْ} “onların velayetinden” yani onlara yardım etmekten ve miraslarından –nitekim daha önce burada velayetin anlamının

الميراثُ. وسأذكُرُ إن شاء اللَّهُ من حضَرَنى ذكرُه بعد - {مِنْ شَيْءٍ حَتَّى يُهَاجِرُوا} قومَهم ودورَهم من دارِ الحربِ إلى دارِ الإسلامِ {وَإِنِ اسْتَنْصَرُوكُمْ فِي الدِّينِ} يقولُ: إن استنصركم هؤلاء الذين آمنوا، ولم يُهاجروا. {فِي الدِّينِ}. يعنى: بأنهم من أهلِ دينِكم على أعدائِكم وأعدائِهم من المشركين، فعليكم أيُّها المؤمنون من المهاجرين والأنصار النصرُ، إلا أن يَستَنصروكم {عَلَى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ}. يعني: عهدٌ قد وثَّق به بعضُكم على بعضٍ أن لا يحارِبَه {وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ}. يقولُ: واللَّهُ بما تعمَلون فيما أمَرَكم ونهاكم من وَلايةِ بعضِكم بعضًا أيُّها المهاجرون والأنصارُ، وتركِ وَلايةِ من آمن ولم يُهاجرْ، ونُصْرتِكم إياهم عندَ استنصارِكم في الدين، وغير ذلك من فرائضِ اللَّهِ التي فَرَضَها عليكم {بَصِيرٌ} يراه ويبصرُه، فلا يخفَى عليه من ذلك ولا من غيرِه شيءٌ.

miras olduğunu söyleyenlerin sözünü zikretmiştim; Allah dilerse bundan sonra aklıma gelenleri de zikredeceğim— {مِنْ شَيْءٍ حَتَّى يُهَاجِرُوا} kavimlerini ve yurtlarını harp diyarından İslam diyarına hicret ettirinceye kadar hiçbir şey yoktur. {وَإِنِ اسْتَنْصَرُوكُمْ فِي الدِّينِ} Buyuruyor ki: İman edip de hicret etmeyen bu kimseler dinde sizden yardım isterlerse; {فِي الدِّينِ} yani sizin dininizin ehlinden olmaları sebebiyle, düşmanlarınız ve onların düşmanları olan müşriklere karşı sizden yardım isterlerse; ey Muhacirler ve Ensâr'dan olan müminler, onlara yardım etmek üzerinize vazifedir; ancak {عَلَى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ} aranızda antlaşma bulunan bir kavme karşı sizden yardım istemeleri müstesnadır. Yani birbirinizle savaşmamak üzere birbirinize karşı teyit ettiğiniz bir ahit bulunan [kavme karşı yardım yoktur]. {وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ} Buyuruyor ki: Ey Muhacirler ve Ensâr, Allah birbirinizi dost edinmeniz, iman edip hicret etmeyenin velayetini terk etmeniz, dinde sizden yardım istediklerinde onlara yardım etmeniz ve üzerinize farz kıldığı Allah'ın diğer farzları hususunda size emrettiği ve yasakladığı şeylerde yaptıklarınızı {بَصِيرٌ} görendir, onu müşahede eder; O'na bundan da başka bir şeyden de hiçbir şey gizli kalmaz.

حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {مَا لَكُمْ مِنْ وَلَايَتِهِمْ مِنْ شَيْءٍ}. قال: كان المسلمون يَتوارثون بالهجرةِ، وآخَى النبيُّ ﷺ بينَهم، فكانوا يَتَوارَثون بالإسلامِ والهجرةِ، وكان الرجلُ يُسْلِمُ ولا يُهاجِرُ، لا يَرِثُ أخاه، فنَسخ ذلك قولُه: {وَأُولُو الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُهَاجِرِينَ} [الأحزاب: ٦].

Bize Muhammed b. Abdil‘a‘lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma‘mer'den, o Katâde'den nakletti: {مَا لَكُمْ مِنْ وَلَايَتِهِمْ مِنْ شَيْءٍ} “onların velayetinden size hiçbir şey yoktur” kavli hakkında dedi ki: Müslümanlar hicret bağıyla birbirlerine mirasçı oluyorlardı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem aralarında kardeşlik bağı kurmuştu; böylece İslam ve hicret sebebiyle birbirlerine mirasçı oluyorlardı. Bir kimse Müslüman olup da hicret etmediğinde kardeşine mirasçı olamazdı . Bunu O'nun şu kavli neshetti: {وَأُولُو الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُهَاجِرِينَ} [el-Ahzâb: 6] “Rahim sahipleri (akrabalar), Allah'ın Kitabı'nda müminlerden ve muhacirlerden birbirlerine daha yakındırlar.”

حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا محمدُ بن ثورٍ، عن معمرٍ، عن الزهريِّ، أن النبيَّ ﷺ أخَذ على رجلٍ دخَل في الإسلامِ، فقال: "تُقيم الصلاةَ، وتؤتِي الزكاةَ، وتَحُجُّ البيتَ، وتَصومُ رمضانَ، وأنك لا تَرَى نارَ مشركٍ إلا وأنت حربٌ".

Bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma‘mer'den, o ez-Zührî'den nakletti: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem İslâm'a giren bir adamdan [şöylece] söz aldı ve: «Namazı kılarsın, zekâtı verirsin, Beytullah'ı haccedersin, Ramazan [orucunu] tutarsın ve bir müşrikle savaş halinde olmadığın müddetçe onun ateşini görmezsin [onunla bir arada oturmazsın].» buyurdu.

حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَإِنِ اسْتَنْصَرُوكُمْ}. يعنى: إن استَنْصَرَكم الأعرابُ المسلمون أيُّها المهاجرون والأنصارُ على عدوِّهم فعليكم أن تَنْصُروهم {إِلَّا عَلَى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ} .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o İbn Abbâs'tan şu kavlini nakletti: {وَإِنِ اسْتَنْصَرُوكُمْ} “Eğer sizden yardım isterlerse...”; Yani: Ey Muhacirler ve Ensâr, Müslüman bedeviler düşmanlarına karşı sizden yardım isterlerse onlara yardım etmeniz gerekir; {إِلَّا عَلَى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ} “ancak aranızda antlaşma bulunan bir kavme karşı olmamak şartıyla.”

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ قال: قال ابن عباسٍ: ترَك النبيُّ ﷺ الناسَ يومَ تُوُفِّي على أربع منازلَ؛ مؤمنٌ مهاجرٌ، والأنصارُ، وأعرابيٌّ مؤمنٌ لم يُهاجرْ، إن استَنْصَره النبيُّ ﷺ نصَره، وإن ترَكه فهو إذُنه ، وإن استنْصَر النبيَّ ﷺ ما في الدينِ كان حقًّا عليه أن يَنصُرَه ، فذلك قولُه: {وَإِنِ اسْتَنْصَرُوكُمْ فِي الدِّينِ فَعَلَيْكُمُ النَّصْرُ}، والرابعةُ التابعون بإحسانٍ.

Bize el-Kāsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti, dedi ki: İbn Abbâs şöyle dedi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem vefat ettiği gün insanları dört mertebede bıraktı: Mümin muhacir, Ensâr, hicret etmemiş mümin bedevi ki; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ondan yardım isterse yardım eder, eğer onu bırakırsa bu onun iznidir (serbesttir) , şayet o dinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den yardım isterse ona yardım etmesi bir haktır ; işte bu O'nun: {وَإِنِ اسْتَنْصَرُوكُمْ فِي الدِّينِ فَعَلَيْكُمُ النَّصْرُ} “Eğer dinde sizden yardım isterlerse onlara yardım etmeniz gerekir” kavlidir; dördüncüsü ise ihsanla tâbi olanlardır.

حُدِّثْتُ عن الحسينُ بن الفرجِ، قال: سمعتُ أبا معاذٍ، قال: ثنا عبيدُ بنُ سليمانَ، قال: سمعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَهَاجَرُوا} إلى آخر السورةِ: فإن رسولَ اللَّهِ ﷺ تُوُفِّي وترك الناسَ على أربعِ منازلَ؛ مؤمنٌ مهاجرٌ، ومسلمٌ أعرابيٌّ، والذين آوَوْا ونصَروا، والتابعون بإحسانٍ .

Hüseyn b. el-Ferec'den bana anlatıldığına göre, o şöyle demiştir: Ebû Muâz'ı işittim, dedi ki: Bize Ubeyd b. Süleyman anlattı, dedi ki: Dahhâk'ın: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَهَاجَرُوا} kavlinden surenin sonuna kadar olan kısım hakkında şöyle dediğini işittim: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem vefat etti ve insanları dört mertebede bıraktı: Mümin muhacir, Müslüman bedevi, barındırıp yardım edenler ve ihsanla tâbi olanlar .

القولُ في تأويلِ قولِه: {وَالَّذِينَ كَفَرُوا بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ إِلَّا تَفْعَلُوهُ تَكُنْ فِتْنَةٌ فِي الْأَرْضِ وَفَسَادٌ كَبِيرٌ (٧٣)}.

{وَالَّذِينَ كَفَرُوا بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ إِلَّا تَفْعَلُوهُ تَكُنْ فِتْنَةٌ فِي الْأَرْضِ وَفَسَادٌ كَبِيرٌ (٧٣)} “Kâfir olanlar da birbirlerinin velileridirler. Eğer bunu yapmazsanız, yeryüzünde bir fitne ve büyük bir fesat çıkar.” kavlinin tevili hakkındaki söz:

يقولُ تعالى ذكره: {وَالَّذِينَ كَفَرُوا} باللَّهِ ورسوله {بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ}. يقولُ: بعضُهم أعوانُ بعضٍ وأنصارُه، وأحقُّ به من المؤمنين باللَّهِ ورسولِه.

Allah Teâlâ -zikri yücedir- şöyle buyurmaktadır: {وَالَّذِينَ كَفَرُوا} “İnkâr edenler de” -Allah'ı ve Resûlünü [inkâr edenler]- {بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ} “birbirlerinin velileridirler.” [Yani] onların bir kısmı diğer bir kısmının yardımcıları ve destekçileridir; Allah'a ve Resûlüne iman eden müminlerden ziyade birbirlerine [miras ve velayette] daha layıktırlar.

وقد ذكَرنا قولَ من قال: عنى بأنَّ بعضَهم أحقُّ بميراثِ بعضٍ من قرابتِهم من المؤمنين. وسنذكُرُ بقيةَ من حضَرَنا ذكرُه.

Bununla, mümin akrabalarından ziyade onların birbirlerinin mirasına daha layık olduklarının kastedildiğini söyleyen kimsenin sözünü zikretmiştik. Hatırımızda kalan diğer rivayetleri de zikredeceğiz.

حدَّثنا محمدُ بنُ بشَّارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن السدِّيِّ، عن أبي مالكٍ، قال: قال رجلٌ: نُورِّثُ أرحامَنا من المشركين؟ فنزَلَت: {وَالَّذِينَ كَفَرُوا بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ} الآيةَ .

Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, es-Süddî'den, o Ebû Mâlik'ten nakletti, dedi ki: Bir adam: "Müşriklerden olan akrabalarımıza miras bırakabilir miyiz?" dedi; bunun üzerine: {وَالَّذِينَ كَفَرُوا بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ} “Kâfir olanlar da birbirlerinin velileridirler...” ayeti indi .

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثني عمِّي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَالَّذِينَ كَفَرُوا بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ إِلَّا تَفْعَلُوهُ تَكُنْ فِتْنَةٌ فِي الْأَرْضِ وَفَسَادٌ كَبِيرٌ}. نزَلَت في مواريثِ مُشركي أهلِ العهدِ .

Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o İbn Abbâs'tan şu kavlini nakletti: {وَالَّذِينَ كَفَرُوا بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ إِلَّا تَفْعَلُوهُ تَكُنْ فِتْنَةٌ فِي الْأَرْضِ وَفَسَادٌ كَبِيرٌ} “Kâfir olanlar da birbirlerinin velileridirler. Eğer bunu yapmazsanız, yeryüzünde bir fitne ve büyük bir fesat çıkar.” Bu ayet, antlaşmalı müşriklerin mirasları hakkında inmiştir .

حدَّثني يونُسُ، قال: أخبرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زِيدٍ في قوله: {وَالَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يُهَاجِرُوا مَا لَكُمْ مِنْ وَلَايَتِهِمْ مِنْ شَيْءٍ حَتَّى يُهَاجِرُوا} إلى قولِه: {وَفَسَادٌ كَبِيرٌ}. قال: كان المؤمنُ المهاجِرُ والمؤمنُ الذي ليس بمهاجرٍ لا يتَوارَثان وإن كانا أخوَين مؤمنين. قال: وذلك لأن هذا الدينَ كان بهذا البلدِ قليلًا، حتى كان يومُ الفتحِ وانقَطَعت الهجرةُ توارَثوا حيثما كانوا بالأرحامِ، وقال النبيُّ ﷺ: "لا هجرةَ بعدَ الفتحِ". وقرَأ : {وَأُولُو الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ}.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd şu kavli hakkında dedi ki: {وَالَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يُهَاجِرُوا مَا لَكُمْ مِنْ وَلَايَتِهِمْ مِنْ شَيْءٍ حَتَّى يُهَاجِرُوا} ayetinden {وَفَسَادٌ كَبِيرٌ} kavline kadar... Dedi ki: Mümin muhacir ile muhacir olmayan mümin, iki mümin kardeş olsalar dahi birbirlerine mirasçı olamıyorlardı. Dedi ki: Bu, dinin bu beldede az olmasından dolayı idi. Nihayet Fetih günü gelip hicret sona erince nerede olurlarsa olsunlar akrabalık bağıyla birbirlerine mirasçı oldular ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "Fetih'ten sonra hicret yoktur" buyurdu ve {وَأُولُو الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ} “Rahim sahipleri (akrabalar) ise, Allah'ın Kitabı'nda birbirlerine daha önceliklidirler” ayetini okudu.

وقال آخرون: معنى ذلك أن الكفارَ بعضُهم أنصارُ بعضٍ، وأنه لا يكونُ مؤمنًا من كان مقيمًا بدارِ الحربِ لم يهاجِرْ.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı; kâfirlerin birbirlerinin yardımcıları olduğu ve hicret etmeyip dârüharbde ikamet eden kimsenin mümin sayılamayacağıdır.

ذكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَالَّذِينَ كَفَرُوا بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ}. قال: كان يَنْزِلُ الرجلُ بينَ المسلمين والمشركين، فيقولُ: إن ظهَر هؤلاء كنتُ معهم، وإن ظهَر هؤلاء كنتُ معهم. فأبَى اللَّهُ عليهم ذلك، وأنزَل اللَّهُ في ذلك، فلا تَراءى نارُ مسلمٍ و نارُ مشركٍ، إلا صاحبَ جِزيةٍ مُقرًّا بالخراجِ.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den şu kavlini nakletti: {وَالَّذِينَ كَفَرُوا بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ} “Kâfir olanlar da birbirlerinin velileridirler.” Dedi ki: Adam Müslümanlar ile müşrikler arasında konaklar ve: "Şayet şunlar galip gelirse onlarla olurum, eğer bunlar galip gelirse bunlarla olurum" derdi. Allah onlardan bunu kabul etmedi ve bu hususta [ayet] indirdi. Cizye ödeyen ve haracı kabul eden kimse müstesna, bir Müslümanın ateşi ile bir müşriğin ateşi birbirini görmez (aralarında oturulmaz).

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، قال: حضَّ اللَّهُ المؤمنين على التواصُلِ، فجعَل المهاجرين والأنصارَ أهلَ وَلايةٍ في الدينِ دونَ من سِواهم، وجعَل الكفارَ بعضَهم أولياءَ بعض .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan nakletti, dedi ki: Allah müminleri birbirleriyle bağ kurmaya teşvik etti; Muhacirler ve Ensâr'ı onların dışındakileri hariç tutarak dinde velayet ehli kıldı, kâfirleri de birbirlerinin velileri yaptı .

وأما قوله: {إِلَّا تَفْعَلُوهُ تَكُنْ فِتْنَةٌ فِي الْأَرْضِ وَفَسَادٌ كَبِيرٌ}. فإن أهلَ التأويلِ اختَلَفوا في تأويلِه؛ فقال بعضُهم: معناه: إلا تَفْعَلُوا أَيُّها المؤمنون ما أُمِرتُم به من مُوارَثةِ المهاجرين منكم بعضِهم من بعضٍ بالهجرةِ والأنصارِ بالإيمانِ، دونَ أقربائِهم من أعرابِ المسلمين و دونَ الكفارِ {تَكُنْ فِتْنَةٌ}. يقولُ: يحدُثْ بلاءٌ في الأرضِ بسببِ ذلك، {وَفَسَادٌ كَبِيرٌ}. يعنى: ومعاصٍ للَّهِ .

O'nun: {إِلَّا تَفْعَلُوهُ تَكُنْ فِتْنَةٌ فِي الْأَرْضِ وَفَسَادٌ كَبِيرٌ} “Eğer bunu yapmazsanız, yeryüzünde bir fitne ve büyük bir fesat çıkar” kavline gelince; tevil ehli bunun tevilinde ihtilaf etmiştir: Bazıları şöyle demiştir: Bunun manası şudur: Ey müminler! Sizden olan muhacirlerin hicret sebebiyle, Ensâr'ın da iman sebebiyle —Müslüman bedevilerden olan akrabalarını ve kâfirleri hariç tutarak— birbirlerine mirasçı olmaları hususunda emrolunduğunuz şeyi yapmazsanız {تَكُنْ فِتْنَةٌ} Buyuruyor ki: Bundan dolayı yeryüzünde bir bela meydana gelir; {وَفَسَادٌ كَبِيرٌ} Yani ve Allah'a karşı büyük isyanlar [doğar] .

ذكر مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثني يونُسُ، قال: أخبرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {إِلَّا تَفْعَلُوهُ تَكُنْ فِتْنَةٌ فِي الْأَرْضِ وَفَسَادٌ كَبِيرٌ}. إلا تَفْعلوا هذا تَتْرُكوهم يَتَوارثون كما كانوا يَتَوارثون {تَكُنْ فِتْنَةٌ فِي الْأَرْضِ وَفَسَادٌ كَبِيرٌ}. قال: ولم يَكُنْ رسولُ اللَّهِ ﷺ يَقْبَلُ الإيمانَ إلا بالهجرةِ، ولا يَجعلونهم منهم إلا بالهجرةِ.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {إِلَّا تَفْعَلُوهُ تَكُنْ فِتْنَةٌ فِي الْأَرْضِ وَفَسَادٌ كَبِيرٌ} “Eğer bunu yapmazsanız, yeryüzünde bir fitne ve büyük bir fesat çıkar” kavli hakkında şöyle dedi: Eğer bunu yapmaz ve eskiden birbirlerine mirasçı oldukları gibi onları mirasçı kılmaya devam ederseniz {تَكُنْ فِتْنَةٌ فِي الْأَرْضِ وَفَسَادٌ كَبِيرٌ} “yeryüzünde bir fitne ve büyük bir fesat çıkar”. Dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hicret etmedikçe imanı kabul etmez ve hicret etmedikçe onları kendilerinden saymazlardı.

حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولِه: {وَالَّذِينَ كَفَرُوا بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ}. يعنى: في الميراثِ. {إِلَّا تَفْعَلُوهُ}. يقولُ: إلا تأْخُذوا في الميراثِ بما أَمَرتُكم به {تَكُنْ فِتْنَةٌ فِي الْأَرْضِ وَفَسَادٌ كَبِيرٌ} .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o İbn Abbâs'tan şu kavlini nakletti: {وَالَّذِينَ كَفَرُوا بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ} “Kâfir olanlar da birbirlerinin velileridirler”; Yani: Mirasta. {إِلَّا تَفْعَلُوهُ} “Eğer bunu yapmazsanız...” Buyuruyor ki: Şayet mirasta size emrettiğim şeyleri uygulamazsanız, {تَكُنْ فِتْنَةٌ فِي الْأَرْضِ وَفَسَادٌ كَبِيرٌ} “yeryüzünde bir fitne ve büyük bir fesat çıkar.”

وقال آخرون: معنى ذلك: إلا تَناصروا أيُّها المؤمنون في الدِّينِ تَكُنْ فتنةٌ في الأرض وفسادٌ كبيرٌ.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun manası: Ey müminler, dinde birbirinize yardım etmezseniz yeryüzünde bir fitne ve büyük bir fesat çıkar.

ذكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، قال: جعَل المهاجرين والأنصارَ أهلَ وَلايةٍ في الدين دونَ من سِواهم، وجعل الكفارَ بعضَهم أولياءَ بعضٍ، ثم قال: {إِلَّا تَفْعَلُوهُ تَكُنْ فِتْنَةٌ فِي الْأَرْضِ وَفَسَادٌ كَبِيرٌ} أَن يَتَولَّى المؤمنُ الكافرَ دونَ المؤمنِ. ثم ردَّ المواريثَ إلى الأرحامِ .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan nakletti, dedi ki: [Allah], Muhacirler ve Ensâr'ı onların dışındakileri hariç tutarak dinde velayet ehli kıldı, kâfirleri de birbirlerinin velileri yaptı. Sonra şöyle buyurdu: {إِلَّا تَفْعَلُوهُ تَكُنْ فِتْنَةٌ فِي الْأَرْضِ وَفَسَادٌ كَبِيرٌ} “Eğer bunu yapmazsanız, yeryüzünde bir fitne ve büyük bir fesat çıkar.” Yani müminin, mümini bırakıp kâfiri dost edinmesi [durumunda bu olur]. Sonra mirasları akrabalara geri döndürdü .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، قال: قال ابن جريجٍ: قولُه: {إِلَّا تَفْعَلُوهُ تَكُنْ فِتْنَةٌ فِي الْأَرْضِ وَفَسَادٌ كَبِيرٌ}. قال: إلا

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc anlattı, dedi ki: İbn Cüreyc şöyle dedi: O'nun {إِلَّا تَفْعَلُوهُ تَكُنْ فِتْنَةٌ فِي الْأَرْضِ وَفَسَادٌ كَبِيرٌ} “Eğer bunu yapmazsanız, yeryüzünde bir fitne ve büyük bir fesat çıkar” kavli hakkında dedi ki: Eğer

تَعاوَنوا وتَناصروا في الدين تكن فتنةٌ في الأرض وفسادٌ كبيرٌ .

dinde yardımlaşmaz ve birbirinize destek olmazsanız, yeryüzünde bir fitne ve büyük bir fesat çıkar .

قال أبو جعفر: وأولى التأويلين بتأويل قوله: {وَالَّذِينَ كَفَرُوا بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ} قولُ من قال: معناه أن بعضَهم أنصارُ بعضٍ دونَ المؤمنين، وأنه دَلالةٌ على تحريمِ الله على المؤمنِ المُقامَ في دار الحربِ، وتركَ الهجرةِ؛ لأن المعروفَ في كلامِ العربِ من معنى الوليِّ أنه النَّصيرُ والمُعينُ، أو ابن العمِّ والنَّسيبُ. فأما الوارثُ فغيرُ معروفٍ ذلك من معانيه، إلا بمعنى أنه يَليه في القيام بإِرثِه من بعدِه، وذلك معنًى بعيدٌ، وإن كان قد يَحتَمِلُه الكلامُ. وتوجيهُ معنى كلامِ الله إلى الأظهرِ الأشهرِ أولى من توجيههِ إلى خلافِ ذلك.

Ebû Ca‘fer der ki: {وَالَّذِينَ كَفَرُوا بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ} “Kâfir olanlar da birbirlerinin velileridirler” kavlinin tevili hususunda iki görüşten en evla olanı; bunun manasının, müminler hariç onların birbirlerinin yardımcıları olduğu ve bu ayetin, müminin harp yurdunda ikamet etmesini ve hicreti terk etmesini Allah'ın haram kıldığına bir delil teşkil ettiği yönündeki görüştür. Çünkü Arap kelamında "veli" kelimesinin bilinen anlamı; yardımcı ve destekçi ya da amcaoğlu ve hısımdır. Varis anlamına gelince, kendisinden sonra mirasını çekip çevirmeyi üstlenen kimse anlamı hariç bu onun bilinen anlamlarından değildir; söz bunu kaldırabilecek olsa bile bu uzak bir manadır. Allah'ın kelamının anlamını en açık ve en meşhur olana hamletmek, bunun hilafına hamletmekten daha evladır.

وإذ كان ذلك كذلك، فبيِّنٌ أن أولى التأويلين بقوله: {إِلَّا تَفْعَلُوهُ تَكُنْ فِتْنَةٌ فِي الْأَرْضِ وَفَسَادٌ كَبِيرٌ} تأويلُ من قال: إلا تَفْعَلوا ما أمرتُكم به من التعاونِ والنُّصرةِ على الدين، تكُنْ فتنةٌ في الأرضِ. إذ كان مبتدأُ الآيةِ من قولِه: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ} بالحثِّ على الموالاةِ على الدين والتَّناصُرِ جاء، وكذلك الواجبُ أن يكونَ خاتمتُها به.

Durum böyle olunca, {إِلَّا تَفْعَلُوهُ تَكُنْ فِتْنَةٌ فِي الْأَرْضِ وَفَسَادٌ كَبِيرٌ} “Eğer bunu yapmazsanız, yeryüzünde bir fitne ve büyük bir fesat çıkar” kavli hakkında iki tevilin en evla olanının: "Din uğrunda yardımlaşma ve destek olma hususunda size emrettiğim şeyi yapmazsanız, yeryüzünde bir fitne çıkar" diyen kimsenin tevili olduğu açıktır. Zira ayetin başlangıcı: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ} “İman edip hicret eden, Allah yolunda mallarıyla ve canlarıyla cihad edenler...” kavliyle din uğrunda dostluğa ve yardımlaşmaya teşvik olarak gelmiştir; aynı şekilde ayetin sonunun da bununla [bağlantılı] olması vaciptir.

القولُ في تأويل قوله: {وَالَّذِينَ آمَنُوا وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ آوَوْا وَنَصَرُوا أُولَئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ (٧٤)}.

{وَالَّذِينَ آمَنُوا وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ آوَوْا وَنَصَرُوا أُولَئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ (٧٤)} “İman edip hicret eden ve Allah yolunda cihad edenler ile [onları] barındırıp yardım edenler var ya, işte onlar hakiki müminlerdir. Onlar için bir bağışlanma ve bol/cömertçe bir rızık vardır.” kavlinin tevili hakkındaki söz:

يقولُ تعالى ذكرُه: {وَالَّذِينَ آمَنُوا وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ آوَوْا وَنَصَرُوا} آوَوْا رسول الله ﷺ والمهاجرين معه، ونصروهم ونصَروا دينَ الله، أولئك هم أهلُ الإيمانِ بالله ورسوله حقًّا، لا مَن آمَن ولم يُهاجرْ دارَ الشركِ، وأقام بينَ أظهرِ أهلِ الشركِ، ولم يَغزُ مع المسلمين عدوَّهم، {لَهُمْ مَغْفِرَةٌ}. يقولُ: لهم

Allah Teâlâ —zikri yücedir— buyuruyor ki: {وَالَّذِينَ آمَنُوا وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ آوَوْا وَنَصَرُوا} “İman edip hicret eden ve Allah yolunda cihad edenler ile [onları] barındırıp yardım edenler”; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i ve beraberindeki muhacirleri barındıranlar, onlara yardım edenler ve Allah'ın dinine yardım edenler [var ya], işte Allah'a ve Resûlüne hakiki anlamda iman edenler onlardır; iman edip şirk yurdundan hicret etmeyen, müşriklerin arasında ikamet etmeye devam eden ve Müslümanlarla birlikte düşmanlarına karşı savaşmayan kimseler değildir. {لَهُمْ مَغْفِرَةٌ} “Onlar için bir bağışlanma vardır”. Buyuruyor ki: Onlar için

سِترٌ من الله على ذنوبهم بعفوه لهم عنها {وَرِزْقٌ كَرِيمٌ}. يقولُ: لهم في الجنةِ مَطعمٌ ومشربٌ هَنيٌّ كريمٌ، لا يتغيَّرُ في أجوافِهم فيصيرَ نَجوًا ، ولكنه يصيرُ رَشْحًا كرشحِ المسكِ.

Allah'ın günahlarını affetmesiyle onlar üzerine bir örtü [vardır]. {وَرِزْقٌ كَرِيمٌ} “ve bol/cömertçe bir rızık”. Buyuruyor ki: Onlar için Cennette hoş, cömertçe bir yiyecek ve içecek vardır ki karınlarında değişip dışkıya dönüşmez, bilakis misk kokusu gibi bir tere dönüşür.

وهذه الآيةُ تُنْبئُ عن صحةِ ما قلنا: إن معنى قول الله: {بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ} في هذه الآيةِ، وقولِه: {مَا لَكُمْ مِنْ وَلَايَتِهِمْ مِنْ شَيْءٍ} إنما هو النُّصرةُ والمعونةُ دونَ الميراثِ؛ لأنه جلَّ ثناؤُه عقَّب ذلك بالثناء على المهاجرين والأنصارِ، والخبرِ عما لهم دونَ من لم يُهاجرْ بقولِه: {وَالَّذِينَ آمَنُوا وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ آوَوْا وَنَصَرُوا} الآية، ولو كان مُرادًا بالآيات قبل ذلك الدَّلالةُ على حكم ميراثِهم لم يَكُنْ عقيب ذلك إلا الحثُّ على مُضِيِّ الميراثِ على ما أمَر، وفى صحةِ ذلك كذلك الدليلُ الواضحُ على أن لا ناسخَ في هذه الآيات لشيءٍ ولا منسوخَ.

Bu ayet, Allah'ın bu ayetteki {بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ} “birbirlerine daha yakındırlar” kavli ile: {مَا لَكُمْ مِنْ وَلَايَتِهِمْ مِنْ شَيْءٍ} “onların velayetinden size hiçbir şey yoktur” kavlinin anlamının miras değil, yalnızca yardım ve destek olduğuna dair söylediğimiz sözün doğruluğunu haber vermektedir. Zira O'nun övgüsü yüce olan [Allah], bunun peşinden: {وَالَّذِينَ آمَنُوا وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ آوَوْا وَنَصَرُوا} “İman edip hicret eden ve Allah yolunda cihad edenler ile [onları] barındırıp yardım edenler...” ayetiyle Muhacirleri ve Ensar'ı övmüş, hicret etmeyenlere değil sadece onlara ait olan mükâfatı bildirmiştir. Şayet bundan önceki ayetlerle onların miras hükmünü göstermek kastedilmiş olsaydı, bunun akabinde ancak emrettiği şekilde mirasın infazına teşvik yer alırdı. Bunun bu şekilde doğru olmasında, bu ayetlerde herhangi bir nesh edenin (nasih) veya nesh edilenin (mensuh) bulunmadığına dair apaçık bir delil vardır.

القولُ في تأويلِ قوله: {وَالَّذِينَ آمَنُوا مِنْ بَعْدُ وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا مَعَكُمْ فَأُولَئِكَ مِنْكُمْ}.

{وَالَّذِينَ آمَنُوا مِنْ بَعْدُ وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا مَعَكُمْ فَأُولَئِكَ مِنْكُمْ} “Daha sonra iman edip hicret eden ve sizinle beraber cihad edenler var ya, işte onlar da sizdendir.” kavlinin tevili hakkındaki söz:

يقولُ تعالى ذكرُه: والذين آمنوا بالله ورسولِه من بعدِ تِبياني ما بيَّنْتُ من وَلايةِ المهاجرين والأنصار بعضهم بعضًا، وانقطاعِ وَلايتِهم ممن آمَن ولم يُهاجِرْ حتى يُهاجر، {وَهَاجَرُوا} دارَ الكفرِ إلى دارِ الإسلامِ، {وَجَاهَدُوا مَعَكُمْ} أيُّها المؤمنون، {فَأُولَئِكَ مِنْكُمْ} في الوَلايةِ، يَجبُ عليكم لهم من الحقِّ والنُّصرةِ في الدينِ والموارثةِ مثلُ الذي يجبُ لكم عليهم، ولبعضكم على بعضٍ.

Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Muhacirler ve Ensar'ın birbirlerine olan velayetini ve iman edip de hicret etmeyenlerle -hicret edinceye kadar- velayet bağlarının kesildiğini beyan etmemden sonra Allah'a ve Resûlü'ne iman eden, küfür diyarından İslam diyarına {وَهَاجَرُوا} “hicret eden”, {وَجَاهَدُوا مَعَكُمْ} -ey müminler- “sizinle beraber cihad edenler”, {فَأُولَئِكَ مِنْكُمْ} velayet hususunda “işte onlar sizdendir.” Hak, dinde yardımlaşma ve mirasçılık hususunda sizin onlar üzerinde ve birbiriniz üzerinde olan hakkınız gibi, onların da sizin üzerinizde aynı şekilde hakkı vardır.

كما حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، قال: ثم ردَّ المواريثَ إلى الأرحامِ التي بينَهم فقال: {وَالَّذِينَ آمَنُوا مِنْ بَعْدُ وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا مَعَكُمْ فَأُولَئِكَ مِنْكُمْ وَأُولُو الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ} أي: بالميراثِ ، {إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ} .

Nitekim bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan naklen anlattı, dedi ki: Sonra mirasları aralarındaki akrabalık bağlarına iade etti ve şöyle buyurdu: {وَالَّذِينَ آمَنُوا مِنْ بَعْدُ وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا مَعَكُمْ فَأُولَئِكَ مِنْكُمْ وَأُولُو الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ} “Daha sonra iman edip hicret eden ve sizinle beraber cihad edenler var ya, işte onlar da sizdendir. Akraba olanlar ise Allah'ın Kitabı'nda birbirlerine daha yakındırlar.” Yani: Miras hususunda , {إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ} “Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir” .

القول في تأويل قوله: {وَأُولُو الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٧٥)}.

{وَأُولُو الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٧٥)} “Akraba olanlar ise Allah'ın Kitabı'nda birbirlerine daha yakındırlar. Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir.” kavlinin tevili hakkındaki söz:

يقولُ تعالى ذكرهُ: والمُتناسِبون بالأرحامِ بعضُهم أولى ببعضٍ في الميراثِ، إذا كانوا ممَّن قسَم الله له منه نصيبًا وحظًّا من الحليف والوليِّ، {فِي كِتَابِ اللَّهِ}. يقولُ: في حكم الله الذي كتبَه في اللوحِ المحفوظِ والسابقِ من القضاءِ، {إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ} يقولُ: إن الله عالمٌ بما يُصلِحُ عبادهَ في توريثِه بعضَهم من بعضٍ بالقَرابةِ والنسب دونَ الحِلْفِ بالعَقْدِ، وبغير ذلك من الأمور كلِّها، لا يَخفَى عليه شيءٌ منها.

Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Akrabalık bağı ile birbirine bağlı olanlar, şayet Allah'ın kendilerine ondan bir pay ve nasip takdir ettiği kimselerden iseler, müttefik ve veliden ziyade mirasta birbirlerine daha evladır/yakındır. {فِي كِتَابِ اللَّهِ} “Allah'ın Kitabı'nda”. Buyuruyor ki: Allah'ın Levh-i Mahfûz'da yazdığı hükmünde ve ezeli takdirinde [böyledir]. {إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ} “Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir”. Buyuruyor ki: Allah, sözleşmeli ittifak yoluyla değil akrabalık ve nesep yoluyla kullarını birbirine mirasçı kılmasında ve bunun dışındaki bütün işlerde kullarının maslahatına olanı hakkıyla bilendir; bunlardan hiçbir şey O'na gizli kalmaz.

وبنحوِ ما قلنا في ذلك قال أهلُ التأويل.

Bu konuda bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا أحمدُ بنُ المِقْدامِ، قال: ثنا المُعْتَمِرُ بن سليمانَ، قال: ثنا أبي، قال: ثنا قتادةُ أنَّه قال: لا يَرِثُ الأعرابيُّ المُهَاجِرَ، حتى أنزل الله: {وَأُولُو الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ} [الأنفال: ٧٥]، [الأحزاب: ٦].

Bize Ahmed b. el-Mikdâm anlattı, dedi ki: Bize el-Mu'temir b. Süleymân anlattı, dedi ki: Bize babam anlattı, dedi ki: Bize Katâde anlattı; o şöyle demiştir: Allah, {وَأُولُو الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ} “Allah'ın Kitabı'nda akraba olanlar birbirlerine [mirasta] daha önceliklidir” [el-Enfâl: 75; el-Ahzâb: 6] [ayetini] indirinceye kadar bedevî muhâcire mirasçı olamazdı.

حدَّثنا محمدُ بنُ المُثَنَّى، قال: ثنا مُعاذٌ، قال: ثنا ابن عَوْنٍ، عن عيسى بن الحارثِ، أن أخاه شُريحَ بن الحارثِ كانت له سُرِّيَّةٌ، فوَلَدت منه جاريةً، فلما شَبَّت الجاريةُ زُوِّجَت، فوَلَدَت غلامًا، ثم ماتَت السُّرِّيَّةُ، واختَصم شُرَيحُ بنُ الحارثِ والغلامُ إلى شُرَيحٍ القاضي في ميراثها، فجَعَل شُرَيحُ بنُ الحارثِ يقولُ: ليس له ميراثٌ في كتابِ اللهِ. قال: فقَضَى شُرَيحٌ بالميراثِ للغلامِ. قال: {وَأُولُو الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ}. فرَكِبَ مَيْسَرَةُ بنُ يَزِيدَ إِلى ابن الزُّبَيرِ، وأخبرَه بقضاءِ شُريحٍ وقوله، فكَتَب ابن الزَّبَيرِ إِلى شُرَيحٍ: إِن مَيْسَرَةَ أَخبرني أنك قَضَيتَ بكذا وكذا، وقلتَ: {وَأُولُو الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ}. وإنه ليس كذلك، إنما نَزَلَت هذه الآيةُ؛ أن الرجلَ كان يُعاقِدُ الرجلَ يقولُ: تَرِثْنى وأَرِتُك: فنَزَلَت: {وَأُولُو الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ}. فجاء بالكتابِ إِلى شُرَيحٍ، فقال شُرَيحٌ: أَعْتَقَهَا جَنَانُ بَطْنِها. وأبَى أَن يَرْجِعَ عن قضائه .

Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muâz anlattı, dedi ki: Bize İbn Avn, Îsâ b. el-Hâris'ten naklen anlattı ki: Kardeşi Şüreyh b. el-Hâris'in bir cariyesi vardı, cariye ondan bir kız çocuğu doğurdu. Kız büyüyünce evlendirildi ve bir erkek çocuk doğurdu. Sonra cariye öldü; Şüreyh b. el-Hâris ile erkek çocuk onun mirası hakkında Kadı Şüreyh'e dava açtılar. Şüreyh b. el-Hâris: "Allah'ın Kitabı'nda onun için miras yoktur" deyip duruyordu. [Ravi] dedi ki: Kadı Şüreyh mirasa erkek çocuğun lehine hükmetti ve: {وَأُولُو الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ} “Akraba olanlar ise Allah'ın Kitabı'nda birbirlerine daha yakındırlar” dedi. Bunun üzerine Meysere b. Yezîd binek sırtında İbnü'z-Zübeyr'e gitti ve ona Şüreyh'in hükmünü ve sözünü haber verdi. İbnü'z-Zübeyr, Şüreyh'e şöyle yazdı: "Meysere bana senin şöyle şöyle hükmettiğini ve: {وَأُولُو الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ} “Akraba olanlar ise Allah'ın Kitabı'nda birbirlerine daha yakındırlar” dediğini haber verdi. Oysa durum öyle değildir; bu ayet ancak bir adamın başka bir adamla sözleşme yapıp 'Sen bana mirasçı ol, ben de sana mirasçı olayım' demesi üzerine indi ve: {وَأُولُو الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ} “Akraba olanlar ise Allah'ın Kitabı'nda birbirlerine daha yakındırlar” [ayeti] nazil oldu." [Meysere] mektubu Şüreyh'e getirdi. Bunun üzerine Şüreyh: "Karnındaki cenin onu azat etmiştir" dedi ve verdiği hükümden dönmeyi reddetti .

حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا ابن عُلَيَّةَ، عن ابن عَوْنٍ، قال: ثنى عيسى بنُ الحارثِ، قال: كانت لشُرَيح بن الحارث سُرِّيَّةٌ، فَذَكَر نحوَه، إلا أنه قال في حديثِه: كان الرجلُ يُعاقِدُ الرجلَ يقولُ: تَرِثُنى وأَرِثُك. فلمَّا نَزَلَت تُرِك ذلك.

Bana Ya'kūb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, İbn Avn'dan naklen anlattı, dedi ki: Bana Îsâ b. el-Hâris anlattı, dedi ki: Şüreyh b. el-Hâris'in bir cariyesi vardı... [diyerek] benzerini zikretti. Ancak rivayetinde şöyle dedi: "Kişi bir adamla sözleşme yapar ve 'Sen bana mirasçı ol, ben de sana mirasçı olayım' derdi. [Ayet] inince bu terk edildi."

[آخر تفسيرِ سورةِ "الأنفالِ". والحمد لله وحدَه، وصلى الله على سيدنا محمد وآله].

[Enfâl sûresi tefsirinin sonu. Hamd yalnızca Allah'a aittir. Allah, Efendimiz Muhammed'e ve âline salât eylesin.]