Binûn

İçinde Enfâl'in Zikredildiği Surenin Tefsiri Hakkındaki Görüş — 15. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، عن ابن زيدٍ في قولِه: {يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ حَسْبُكَ اللَّهُ وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ}. قال: يا أيُّها النبيُّ حسبُك اللَّهُ وحسبُ مَن اتَّبَعَك مِن المؤمنين، إن حسبَك أنت وهم اللَّهُ.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb, İbn Zeyd'den nakletti; O'nun: {يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ حَسْبُكَ اللَّهُ وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ} “Ey Peygamber! Sana ve sana tabi olan müminlere Allah yeter” kavli hakkında dedi ki: Ey Peygamber! Sana Allah yeter, sana tabi olan müminlere de Allah yeter; şüphesiz senin de onların da yeteni Allah'tır.

فـ "من" من قوله: {وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ}، على هذا التأويلِ الذي ذَكَرناه عن الشعبيِّ، نُصِبَ عطفًا على معنى الكافِ في قولِه: {حَسْبُكَ اللَّهُ}. لا على لفظِه؛ لأنها في محلِّ خفضٍ في الظاهرِ، وفي محلِ نصبٍ في المعنى؛ لأن

O'nun: {وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ} “ve müminlerden sana tabi olanlar[a da]” kavlindeki 'men' (مَنْ), Şa'bî'den aktardığımız bu yoruma göre, {حَسْبُكَ اللَّهُ} “Allah sana yeter” kavlindeki kâf (ك) [zamirinin] lafzına değil manasına atfen nasb edilmiştir. Zira o, zâhirde cer mahallinde, manada ise nasb mahallindedir; çünkü

معنى الكلامِ: يَكْفيك اللَّهُ ويَكْفِى مَن اتَّبعك مِن المؤمنين.

sözün anlamı: "Allah sana yeter ve sana tabi olan müminlere de yeter" demektir.

وقد قال بعضُ أهلِ العربيةِ في "مَن": إنها في موضعِ رفعٍ على العطف على اسمِ اللَّهِ، كأنه قال: حَسْبُك اللَّهُ ومُتَّبعوك إلى جهادِ العدوِّ مِن المؤمنين، دونَ القاعِدين عنك منهم. واسْتشْهدَ على صحةِ قولهِ ذلك بقولهِ: {حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْقِتَالِ}.

Bazı Arap dili âlimleri "men" (مَنْ) hakkında şöyle demiştir: O, Allah'ın ismine atıfla ref mahallindedir; sanki şöyle demiştir: "Sana, senden geri kalanlar değil, düşmanla cihada çıkan mümin tabiîlerin ve Allah yeter." Sözünün doğruluğuna da: {حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْقِتَالِ} “Müminleri savaşa teşvik et” kavlini delil getirmiştir.

القولُ في تأويلِ قولِه: {يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْقِتَالِ إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صَابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ يَغْلِبُوا أَلْفًا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَفْقَهُونَ (٦٥) الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ وَعَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفًا فَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ صَابِرَةٌ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ أَلْفٌ يَغْلِبُوا أَلْفَيْنِ بِإِذْنِ اللَّهِ وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ (٦٦)}.

Allah Teâlâ'nın: {يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْقِتَالِ إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صَابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ يَغْلِبُوا أَلْفًا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَفْقَهُونَ (٦٥) الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ وَعَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفًا فَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ صَابِرَةٌ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ أَلْفٌ يَغْلِبُوا أَلْفَيْنِ بِإِذْنِ اللَّهِ وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ (٦٦)} “Ey Peygamber! Müminleri savaşa teşvik et. Eğer sizden sabırlı yirmi kişi olursa, iki yüz kişiyi yenerler. Eğer sizden yüz kişi olursa, inkâr edenlerden bin kişiyi yenerler; çünkü onlar anlamayan bir topluluktur. Şimdi Allah sizden [yükü] hafifletti ve sizde bir zaaf olduğunu bildi. Artık sizden sabırlı yüz kişi olursa, iki yüz kişiyi yenerler. Eğer sizden bin kişi olursa, Allah'ın izniyle iki bin kişiyi yenerler. Allah sabredenlerle beraberdir.” kavlinin teviline dair söz:

يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: {يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْقِتَالِ} يقول: حُثَّ مُتَّبِعيك ومُصَدِّقيك على ما جئتهم به من الحقِّ؛ على قتالِ مَن أَدْبَرَ وتَوَلَّى عن الحقِّ مِن المشركين، {إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ} رجلًا {صَابِرُونَ} عندَ لقاءِ العدوِّ، يَحْتَسِبون أنفسَهم ويَثْبُتون لعدوِّهم {يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ} من عدوِّهم ويَقْهَروهم، {وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ} عندَ ذلك {يَغْلِبُوا} منهم {أَلْفًا} - {بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَفْقَهُونَ}. يقولُ: مِن أجلِ أن المشركين قومٌ يُقاتلون على غيرِ رجاءِ ثوابٍ، ولا لطلبِ أجرٍ ولا احْتسابٍ؛ لأنهم لم يَفْقَهوا أن اللَّهَ مُوجِبٌ لمَن قاتَلَ احْتسابًا، وطلب موعودَ الله في المعادِ - ما وعَد المجاهدين في سبيلهِ، فهم لا يَثْبتُون إِذا صَدَقوا في اللقاءِ؛ خشيةَ أن يُقتلوا فتذهَبَ

Allah Teâlâ zikri Nebisi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: {يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْقِتَالِ} “Ey Peygamber! Müminleri savaşa teşvik et”. Şöyle buyurmaktadır: Getirdiğin hak hususunda sana tâbi olanları ve seni tasdik edenleri, müşriklerden haktan yüz çevirip arkasını dönenlerle savaşmaya teşvik et. {إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ} “Eğer sizden” düşmanla karşılaşıldığında ecirlerini Allah'tan umarak nefislerini adayan ve düşmanlarına karşı sebat eden {صَابِرُونَ} “sabırlı yirmi” kişi [olursa], düşmanlarından {يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ} “iki yüz kişiyi mağlup ederler” ve onlara üstün gelirler. {وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ} “Eğer sizden yüz” [kişi] olursa o durumda onlardan {يَغْلِبُوا} {أَلْفًا} “bin kişiyi mağlup ederler” - {بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَفْقَهُونَ} “çünkü onlar anlamayan bir topluluktur”. [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: [Bu,] müşriklerin bir sevap umudu, mükâfat talebi ve ecir beklentisi olmaksızın savaşan bir kavim olmaları sebebiyledir. Çünkü onlar, Allah'ın rızasını umarak savaşan ve ahirette Allah'ın vaadini talep eden kimse için Kendi yolunda cihad edenlere vadettiği mükâfatı gerekli kıldığını (ihsan edeceğini) idrak etmemişlerdir. Bu yüzden onlar [savaşta] ciddi bir çatışmayla yüz yüze geldiklerinde, öldürülüp de

دُنياهم.

dünyalarının yok olup gitmesi korkusuyla sebat edemezler.

ثم خَفَّفَ تعالى ذكرُه عن المؤمنين إذ عَلِمَ ضَعْفَهم، فقال لهم: {الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ وَعَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفًا}، يعنى: أن في الواحدِ منهم عن لقاءِ العشرةِ مِن عدوِّهم ضعفًا، {فَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ صَابِرَةٌ} عندَ لقائِهم للثباتِ لهم {يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ} منهم، {وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ أَلْفٌ يَغْلِبُوا أَلْفَيْنِ} منهم، {بِإِذْنِ اللَّهِ}. يعنى: بتَخْليةِ اللَّهِ إيَّاهم لغَلَبَتِهم، ومَعونته إياهم، {وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ} لعدوِّهم وعدوِّ اللَّهِ، احتسابًا في صَبْرِه، وطلبًا الجزيلِ الثوابِ مِن ربِّه، بالعَوْنِ منه له، والنصرِ عليه.

Sonra Allah Teâlâ, müminlerin zaafını bildiğinde onların [yükünü] hafifletti ve onlara şöyle buyurdu: {الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ وَعَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفًا} “Şimdi Allah sizden [yükü] hafifletti ve sizde bir zaaf olduğunu bildi”, yani onlardan bir kişinin düşmandan on kişiyle karşılaşmasında bir zaaf bulunduğunu [bildi]. {فَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ صَابِرَةٌ} “Artık sizden sabırlı yüz kişi olursa”, onlarla karşılaştığında onlara karşı sebat göstermek suretiyle onlardan {يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ} “iki yüz kişiyi yenerler”. {وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ أَلْفٌ يَغْلِبُوا أَلْفَيْنِ} “Eğer sizden bin kişi olursa, iki bin kişiyi yenerler” {بِإِذْنِ اللَّهِ} “Allah'ın izniyle”, yani Allah'ın onlara galip gelme imkânı vermesiyle ve onlara yardımıyla. {وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ} “Allah sabredenlerle beraberdir”; sabrında ecir umarak ve Rabbinden bol mükâfat dileyerek kendi düşmanına ve Allah'ın düşmanına karşı sabreden kimseye Allah'ın yardımı ve onun düşmana karşı muzaffer kılınması suretiyle [onunla beraberdir].

وبنحوِ ما قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şekilde demiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ مُحَبَّبٍ، قال: ثنا سفيانُ، عن لَيْثٍ، عن عطاءٍ في قولِه: {إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صَابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ}. قال: كان الواحدُ لعشرةٍ، ثم جُعِلَ الواحدُ باثْنين، لا ينبغى له أَن يَفِرَّ منهما .

Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Muhabbeb anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Leys'ten, o da Atâ'dan nakletti; O'nun: {إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صَابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ} “Eğer sizden sabırlı yirmi kişi olursa, iki yüz kişiyi yenerler” kavli hakkında dedi ki: Bir kişi on kişiye karşıydı; sonra bir kişi iki kişiye karşı kılındı, o ikisinden kaçması uygun olmaz .

حدَّثنا سعيدُ بنُ يحيى، قال: ثنا أبي، قال: ثنا ابن جريجٍ، عن عمرِو بن دينارٍ، عن ابن عباسٍ، قال: جُعِل على المسلمين على الرجلِ عشرةٌ مِن الكفارِ، فقال: {إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صَابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ} فخُفِّفَ ذلك عنهم، فجُعِلَ على الرجلِ رجلان. قال ابن عباسٍ: فما أحبُّ أن يعلمَ الناسُ تَخْفيفَ ذلك عنهم:

Bize Saîd b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize babam anlattı, dedi ki: Bize İbn Cüreyc, Amr b. Dînâr'dan, o da İbn Abbâs'tan nakletti; dedi ki: Müslümanlara, bir adama kâfirlerden on kişi [düşecek şekilde yükümlülük] kılındı ve: {إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صَابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ} “Eğer sizden sabırlı yirmi kişi olursa, iki yüz kişiyi yenerler” buyruldu. Sonra bu [hüküm] onlardan hafifletildi ve bir kişiye iki kişi [karşı gelecek şekilde] kılındı. İbn Abbâs dedi ki: İnsanların bunun kendilerinden hafifletildiğini bilmelerini hiç istemem:

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، قال: قال محمدُ بنُ إسحاقَ، ثنى عبدُ اللَّهِ بن أبي نجيحٍ المكيُّ، عن عطاءِ بن أبي رباحٍ، عن عبدِ اللَّهِ بن عباسٍ، قال: لمَّا نَزَلت هذه الآيةُ، ثقُلَت على المسلمين، وأعْظَموا أن يُقاتِلَ عشرون مائتين، ومئةٌ ألفًا، فَخَفَّفَ اللَّهُ عنهم، فنَسَخها بالآيةِ الأخرى فقال: {الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ وَعَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفًا فَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ صَابِرَةٌ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ أَلْفٌ يَغْلِبُوا أَلْفَيْنِ}. قال: وكانوا إذا كانوا على الشَّطْرِ من عدوِّهم لم يَنْبغِ لهم أن يَفِرُّوا منهم، وإن كانوا دونَ ذلك لم يَجِبْ عليهم أن يُقاتِلوا، وجازَ لهم أن يَتَحوَّزوا عنهم .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme anlattı, dedi ki: Muhammed b. İshâk dedi ki: Bana Mekkeli Abdullah b. Ebî Necîh, Atâ b. Ebî Rebâh'tan, o da Abdullah b. Abbâs'tan nakletti; dedi ki: Bu ayet indiğinde Müslümanlara ağır geldi ve yirmi kişinin iki yüz kişiyle, yüz kişinin de bin kişiyle savaşmasını çok büyük [zor] gördüler. Bunun üzerine Allah onlardan hafifletti ve diğer ayetle onu neshederek şöyle buyurdu: {الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ وَعَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفًا فَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ صَابِرَةٌ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ أَلْفٌ يَغْلِبُوا أَلْفَيْنِ} “Şimdi Allah sizden [yükü] hafifletti ve sizde bir zaaf olduğunu bildi. Artık sizden sabırlı yüz kişi olursa, iki yüz kişiyi yenerler. Eğer sizden bin kişi olursa, iki bin kişiyi yenerler”. Dedi ki: Düşmanlarının yarısı oranında olduklarında onlardan kaçmaları caiz olmazdı; şayet bundan daha az iseler savaşmaları kendilerine vacip olmaz ve onlardan geri çekilmeleri caiz olurdu .

حدَّثني المثنى، قال ثنا عبدُ اللَّهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صَابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ}، قال: كان لكلِّ رجلٍ مِن المسلمين عشرَةٌ، لا ينبغى له أن يَفِرَّ منهم، فكانوا كذلك حتى أنزلَ اللَّهُ: {الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ وَعَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفًا فَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ صَابِرَةٌ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ}، فَعَبَّأ لكلِّ رجلٍ مِن المسلمين رجلين مِن المشركين، فنسَخ الأمرَ الأَوَّلَ. وقال مرَّةً أخرى في قولِه: {إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صَابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ}. فأمَر اللَّهُ الرجلَ مِن المؤمنين أن يُقاتِلَ عشرةً مِن الكفارِ، فَشَقَّ ذلك على المؤمنين، ورَحِمَهم اللَّهُ فقال: {فَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ صَابِرَةٌ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ أَلْفٌ يَغْلِبُوا أَلْفَيْنِ بِإِذْنِ اللَّهِ وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ}. فأمرَ اللَّهُ الرجلَ مِن المؤمنين أن يُقاتِلَ رجلين مِن الكفار.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'ın {إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صَابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ} “Eğer sizden sabırlı yirmi kişi olursa, iki yüz kişiyi yenerler” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: Müslümanlardan her bir kişiye [kâfirlerden] on kişi düşüyordu ve onlardan kaçması kendisine uygun/helal değildi. Allah: {الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ وَعَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفًا فَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ صَابِرَةٌ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ} “Şimdi Allah sizden [yükü] hafifletti ve sizde bir zaaf bulunduğunu bildi. Artık sizden sabırlı yüz kişi olursa, iki yüz kişiyi yenerler” [ayetini] indirinceye kadar bu hal üzere devam ettiler. Bunun üzerine [Allah], Müslümanlardan her bir kişiye müşriklerden iki kişi denk kıldı (sorumlu tuttu) ve önceki emri nesh etti. [İbn Abbâs] başka bir sefer de {إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صَابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ} “Eğer sizden sabırlı yirmi kişi olursa, iki yüz kişiyi yenerler” kavli hakkında şöyle demiştir: Allah, müminlerden bir kişiye kâfirlerden on kişiyle savaşmasını emretmişti; bu durum müminlere ağır geldi. Bunun üzerine Allah onlara merhamet etti ve şöyle buyurdu: {فَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ صَابِرَةٌ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ أَلْفٌ يَغْلِبُوا أَلْفَيْنِ بِإِذْنِ اللَّهِ وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ} “Artık sizden sabırlı yüz kişi olursa iki yüz kişiyi yenerler; sizden bin kişi olursa Allah'ın izniyle iki bin kişiyi yenerler. Allah sabredenlerle beraberdir”. Böylece Allah, müminlerden bir adama kâfirlerden iki kişiyle savaşmasını emretti.

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْقِتَالِ}، إلى قولِه: {بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَفْقَهُونَ}: وذلك أنه كان جعَل على كلِّ رجلٍ من المسلمين عشرةً من العدوِّ يُؤشِّبُهم - يعنى: يُغْرِيهم - بذلك، ليُوَطِّنوا أنفسَهم على الغزوِ، وأن اللَّهَ ناصِرُهم على العدوِّ، ولم يكنْ أمرًا عَزَمَه اللَّهُ عليهم ولا أوجَبَه، ولكن كان تَحْريضًا ووصيةً أمَرَ اللَّهُ بها نبيَّه، ثم خَفَّفَ عنهم فقال: {الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ وَعَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفًا}، فجَعَل على كلِّ رجلٍ رجلين بعدَ ذلك تخفيفًا؛ ليعلمَ المؤمنون أن اللَّهَ بهم رحيمٌ، فَتَوَكَّلوا على اللَّهِ، وصبَروا وصَدَقوا. ولو كان عليهم واجبًا، كفَّروا إذنْ: كلُّ رجلٍ مِن المسلمين [نكَل] عمن لَقِىَ مِن الكفار إذ كانوا أكثرَ منهم فلم يُقاتِلوهم، فلا يَغُرَّنَّك قولُ رجالٍ، فإني قد سَمِعتُ رجالًا يقولون: إنه لا يَصلُحُ لرجلٍ من المسلمين أن يُقاتِلَ حتى يكونَ على كلِّ رجلٍ رجلان، وحتى يكونَ على كلِّ رجلين أربعةٌ، ثم بحسابِ ذلك، وزَعَموا أنهم يَعْصُون اللَّهَ إن قاتلوا حتى يَبْلُغوا عِدَّةَ ذلك، وأنه لا

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs'ın: {يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْقِتَالِ} “Ey Peygamber! Müminleri savaşa teşvik et” kavlinden {بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَفْقَهُونَ} “...çünkü onlar anlamayan bir topluluktur” kavline kadar [olan ayetler] hakkında şöyle dediğini anlattı: Bu, [Müslümanlar] nefislerini gazaya alıştırsınlar ve Allah'ın düşmana karşı kendilerine yardım edeceğini [bilsinler] diye Müslümanlardan her bir kişiye düşmandan on kişiyi denk kılmıştı; onları bununla gayrete getiriyor -yani teşvik ediyordu-. Bu, Allah'ın onlara kesinleştirdiği (farz kıldığı) veya vacip kıldığı bir emir değildi; bilakis Allah'ın Peygamberi'ne emrettiği bir teşvik ve tavsiye idi. Sonra onlardan [yükü] hafifletti ve şöyle buyurdu: {الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ وَعَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفًا} “Şimdi Allah sizden [yükü] hafifletti ve sizde bir zaaf olduğunu bildi”. Bundan sonra bir hafifletme olarak her bir kişinin karşısına iki kişiyi koydu; ta ki müminler Allah'ın kendilerine karşı merhametli olduğunu bilsinler de Allah'a tevekkül edip sabretsinler ve sadakat göstersinler. Eğer bu onlara vacip olsaydı, o takdirde karşılaştığı kâfirler kendilerinden çok olup da onlarla savaşmadıklarında [onlardan geri duran / kaçan] her Müslüman adam küfre nispet edilirdi; zira onlar kendilerinden çoktu ve onlarla savaşmamışlardı. Bir takım kimselerin sözü sakın seni aldatmasın! Zira ben birtakım adamların şöyle dediklerini işittim: Müslümanlardan bir kimsenin, her bir adama iki kişi, her iki adama dört kişi ve bu hesaba göre [düşman] olmadıkça savaşması caiz olmaz. Hatta bu sayıya ulaşmadıkça savaşırlarsa Allah'a isyan etmiş olacaklarını ve...

حَرَج عليهم أن لا يُقاتِلوا حتى يَبْلُغوا عدَّةَ أن يكونَ على كلِّ رجلٍ رجلان، وعلى كلِّ رجلين أربعةٌ، وقد قال اللَّهُ: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ وَاللَّهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ} [البقرة: ٢٠٧]، وقال الله: {فَقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا تُكَلَّفُ إِلَّا نَفْسَكَ وَحَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ} [النساء: ٨٤]، فهو التحريضُ الذي أنزلَ الله عليهم في "الأنفال"، فلا تعجزنَّ ، قاتلْ ، قد سَقَطتَ بينَ ظَهْرَى أَناسٍ كما شاء اللَّهُ أن يكونوا.

adama iki kişi ve her iki adama dört kişi olacak sayıya ulaşıncaya kadar savaşmamalarında bir vebal bulunmadığını iddia ettiler. Oysa Allah şöyle buyurmuştur: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ وَاللَّهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ} “İnsanlardan öylesi de vardır ki, Allah'ın rızasını kazanmak için canını satar (feda eder). Allah, kullarına çok şefkatlidir” [el-Bakara: 207]. Yine Allah şöyle buyurmuştur: {فَقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا تُكَلَّفُ إِلَّا نَفْسَكَ وَحَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ} “Artık Allah yolunda savaş; sen ancak kendinden sorumlusun. Müminleri de teşvik et” [en-Nisâ: 84]. İşte bu, Allah'ın Enfâl sûresinde onların üzerine indirdiği teşviktir. Sakın acze düşme , savaş ; sen Allah'ın olmalarını dilediği gibi olan bir topluluğun arasına düşmüşsün.

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، عن الحسينِ ، عن يزيدَ، عن عكرمةَ والحسنِ، قالا: قال في "سورة الأنفال": {إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صَابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ يَغْلِبُوا أَلْفًا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَفْقَهُونَ}، ثم نسَخ فقال: {الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ وَعَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفًا}، إلى قولِه: {وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ} .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh, el-Huseyn'den , o Yezîd'den, o da İkrime ve el-Hasan'dan nakletti; ikisi dediler ki: "Enfâl Sûresi"nde şöyle buyurdu: {إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صَابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ يَغْلِبُوا أَلْفًا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَفْقَهُونَ} “Eğer sizden sabırlı yirmi kişi olursa, iki yüz kişiyi yenerler. Eğer sizden yüz kişi olursa, inkâr edenlerden bin kişiyi yenerler; çünkü onlar anlamayan bir topluluktur”. Sonra neshederek: {الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ وَعَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفًا} “Şimdi Allah sizden [yükü] hafifletti ve sizde bir zaaf olduğunu bildi” kavlinden {وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ} “Allah sabredenlerle beraberdir” kavline kadar [olan kısmı] buyurdu.

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن مُغيرةً، عن عكرمةَ قولَه: {إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صَابِرُونَ}. قال: واحدٌ من المسلمين وعَشَرةٌ من المشركين، ثم خَفَّفَ عنهم، فجعَل عليهم أن لا يَفِرَّ رجلٌ مِن رجلين .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mugîre'den, o da İkrime'den nakletti; O'nun: {إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صَابِرُونَ} “Eğer sizden sabırlı yirmi kişi olursa” kavli hakkında dedi ki: Müslümanlardan bir kişi, müşriklerden on kişiydi; sonra onlardan hafifletti ve bir adamın iki adamdan kaçmamasını onlara [görev] kıldı .

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قوله: {إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صَابِرُونَ}، إلى قولِه: {وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ}. قال: هذا لأصحابِ محمدٍ ﷺ يومَ بدرٍ، جعَل على الرجل منهم قتالَ عشرةٍ مِن الكفارِ، فضجُّوا مِن ذلك، فجَعَل على الرجلِ قتالَ رجلين، تَخْفيفًا مِن اللَّهِ .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti; O'nun: {إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صَابِرُونَ} “Eğer sizden sabırlı yirmi kişi olursa” kavlinden {وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ} “Eğer sizden yüz kişi olursa” kavline kadar olan kısım hakkında dedi ki: Bu, Bedir günü Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem ashabı içindi. Onlardan bir adama kâfirlerden on kişiyle savaşmayı [görev] kıldı; bundan dolayı sızlandılar, bunun üzerine Allah'tan bir hafifletme olarak bir adama iki kişiyle savaşmayı [görev] kıldı.

حدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال ثنا إبراهيمُ بنُ يزيدَ، عن عمرِو بن دينارٍ وأبي معبدٍ، عن ابن عباسٍ، قال: إنما أُمِر الرجلُ أن يُصَبِّرَ نفسَه لعشرةٍ، والعشرةُ لمائةٍ، إذ المسلمون قليلٌ، فلما كثُر المسلمون خفَّف اللَّهُ عنهم، فأمَر الرجلَ أن يَصْبِرَ لرجلين، والعشرةَ للعشرين، والمائةَ المائتين.

Bize Ahmed b. İshâk anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize İbrâhîm b. Yezîd, Amr b. Dînâr ve Ebû Ma'bed'den, onlar da İbn Abbâs'tan nakletti; dedi ki: Müslümanlar az iken bir adama on kişiye karşı, on kişiye de yüz kişiye karşı sabretmesi emredilmişti. Müslümanlar çoğalınca Allah onlardan hafifletti; bir adama iki kişiye karşı, on kişiye yirmi kişiye karşı, yüz kişiye de iki yüz kişiye karşı sabretmesini emretti.

حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن ابن أبي نجيحٍ: {إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صَابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ}. قال: كان فُرِضَ عليهم إذا لَقِىَ عشرون مائتين أن لا يَفِرُّوا، فإنهم إن لم يَفِرُّوا غَلَبُوا، ثم خَفَّفَ اللَّهُ عنهم وقال: {فَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ صَابِرَةٌ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ أَلْفٌ يَغْلِبُوا أَلْفَيْنِ}، فيقولُ: لا ينبغى أن يَفِرَّ ألفٌ من ألفين، فإنهم إن صَبَروا لهم غَلَبُوهم.

Bize Muhammed b. Abdil-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da İbn Ebî Necîh'ten nakletti: {إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صَابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ} “Eğer sizden sabırlı yirmi kişi olursa, iki yüz kişiyi yenerler” [kavli hakkında] dedi ki: Yirmi kişi iki yüz kişiyle karşılaştığında kaçmamaları onlara farz kılınmıştı; zira kaçmazlarsa galip gelirlerdi. Sonra Allah onlardan hafifletti ve: {فَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ صَابِرَةٌ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ أَلْفٌ يَغْلِبُوا أَلْفَيْنِ} “Artık sizden sabırlı yüz kişi olursa, iki yüz kişiyi yenerler. Eğer sizden bin kişi olursa, iki bin kişiyi yenerler” buyurdu. [İbn Ebî Necîh] şöyle der: Bin kişinin iki bin kişiden kaçması uygun olmaz; zira onlara karşı sabrederlerse onlara galip gelirler.

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ وَعَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفًا فَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ صَابِرَةٌ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ أَلْفٌ يَغْلِبُوا أَلْفَيْنِ}: جَعَلَ اللَّهُ على كلِّ رجلٍ رجلين، بعدَ ما كان على كلِّ

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin şu sözünü nakletti: {الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ وَعَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفًا فَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ صَابِرَةٌ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ أَلْفٌ يَغْلِبُوا أَلْفَيْنِ} “Şimdi Allah sizden [yükü] hafifletti ve sizde bir zaaf olduğunu bildi. Artık sizden sabırlı yüz kişi olursa iki yüz kişiyi yenerler; eğer sizden bin kişi olursa iki bin kişiyi yenerler”. [Katâde] dedi ki: Allah, her bir kişinin üzerine [sorumluluk] varken bundan sonra her bir kişinin üzerine iki kişiyi [sorumlu] kıldı...

رجلٍ عشرةٌ. وهذا الحديثُ عن ابن عباسٍ .

Bu hadis İbn Abbâs'tan da [rivayet edilmiştir] .

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا يزيدُ بنُ هارونَ، عن جريرِ بن حازمٍ، عن الزبيرِ [بن الخرِّيتِ] ، عن عكرمةَ، عن ابن عباسٍ: كان فُرِضَ على المؤمنين أن يُقاتِلَ الرجلُ منهم عشرةً من المشركين؛ قولُه: {إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صَابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ يَغْلِبُوا أَلْفًا}. فشَقَّ ذلك عليهم، فأنزلَ اللَّهُ التخفيفَ، فجَعَلَ على الرجلِ أن يُقاتِلَ الرجلين، قولُه: {فَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ صَابِرَةٌ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ}، فخَفَّفَ اللَّهُ عنهم، ونُقِصوا مِن النّصرِ بقَدْرِ ذلك .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Hârûn, Cerîr b. Hâzim'den, o Zübeyr [b. el-Hirrît'ten] , o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: Müminlerden bir kişinin müşriklerden on kişiyle savaşması kendilerine farz kılınmıştı; O'nun: {إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صَابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ يَغْلِبُوا أَلْفًا} “Eğer sizden sabırlı yirmi kişi olursa, iki yüz kişiyi yenerler. Eğer sizden yüz kişi olursa, bin kişiyi yenerler” kavli [buna işaret eder]. Bu durum onlara ağır geldi; bunun üzerine Allah hafifletmeyi indirdi ve bir kişiye iki kişiyle savaşmayı [görev] kıldı; O'nun: {فَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ صَابِرَةٌ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ} “Artık sizden sabırlı yüz kişi olursa, iki yüz kişiyi yenerler” kavli [buna işaret eder]. Böylece Allah onlardan [yükü] hafifletti ve bu ölçüde yardımdan da eksiltildiler .

حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {فَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ صَابِرَةٌ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ}. يقولُ: يُقاتِلوا مائتين، فكانوا أضعفَ من ذلك، فنَسَخَها اللَّهُ عنهما، فَخَفَّفَ فقال: {فَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ صَابِرَةٌ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ}. فجَعَلَ أولَ مرةٍ الرجلَ لعشَرةٍ ، ثم جَعَلَ الرجلَ لاثنين.

Bana Muhammed b. el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {فَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ صَابِرَةٌ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ} “Artık sizden sabırlı yüz kişi olursa, iki yüz kişiyi yenerler”. [Süddî] der ki: [Yani] iki yüz kişiyle savaşırlar. Onlar bundan daha zayıf idiler; bunun üzerine Allah onlardan bunu nesh etti, hafifletti ve: {فَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ صَابِرَةٌ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ} “Artık sizden sabırlı yüz kişi olursa, iki yüz kişiyi yenerler” buyurdu. Böylece ilk defasında bir kişiyi on kişiye [karşı] kıldı , sonra bir kişiyi iki kişiye [karşı] kıldı.

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبد الرزاقِ، قال: أخبرَنا معمرٌ، عن ابن

Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdurrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, İbn

أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صَابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ}. قال: كان فُرِض عليهم إذا لَقِيَ عشرون مائتين أن لا يَفِرُّوا، فإنهم إن لم يَفِرُّوا غَلَبوا، ثم خَفَّفَ اللَّهُ عنهم فقال: {فَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ صَابِرَةٌ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ أَلْفٌ يَغْلِبُوا أَلْفَيْنِ بِإِذْنِ اللَّهِ}، فيقولُ: لا ينبغي أن يَفِرَّ ألفٌ مِن ألفين، فإنهم إن صَبَروا لهم غَلَبوهم .

Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صَابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ} “Eğer sizden sabırlı yirmi kişi olursa, iki yüz kişiyi yenerler” kavli hakkında nakletti: Yirmi kişi iki yüz kişiyle karşılaştığında kaçmamaları onlara farz kılınmıştı; zira kaçmazlarsa galip gelirlerdi. Sonra Allah onlardan hafifletti ve: {فَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ صَابِرَةٌ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ أَلْفٌ يَغْلِبُوا أَلْفَيْنِ بِإِذْنِ اللَّهِ} “Artık sizden sabırlı yüz kişi olursa, iki yüz kişiyi yenerler. Eğer sizden bin kişi olursa, Allah'ın izniyle iki bin kişiyi yenerler” buyurdu. [Mücâhid] şöyle der: Bin kişinin iki bin kişiden kaçması uygun olmaz; zira onlara karşı sabrederlerse onlara galip gelirler .

حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا الثوريُّ، عن جُويبرٍ، عن الضحاكِ، قال: كان هذا واجبًا أن لا يَفِرَّ واحدٌ من عشرةٍ .

Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Abdurrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize es-Sevrî, Cüveybir'den, o Dahhâk'tan nakletti, dedi ki: Bir kişinin on kişiden kaçmaması vacip idi .

وبه قال: أخبرنا الثوريُّ، عن لَيْثٍ، عن عطاءٍ مثلَ ذلك .

Ve aynı [isnadla] dedi ki: Bize es-Sevrî, Leys'ten, o da Atâ'dan bunun benzerini haber verdi .

وأما قوله: {بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَفْقَهُونَ} فقد بَيَّنَّا تأويلَه .

{بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَفْقَهُونَ} “Çünkü onlar anlamayan bir topluluktur” kavline gelince, onun tevilini açıklamıştık .

وكان ابن إسحاق يقولُ في ذلك ما حدَّثنا به ابن حميدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابن إسحاقَ: {بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَفْقَهُونَ}، أي: لا يُقاتِلون على نيةٍ ، ولا حقٍّ فيه، ولا معرفةٍ بخيرٍ ولا شرٍّ .

İbn İshâk da bu konuda bize İbn Humeyd'in anlattığı, onun: Bize Seleme, İbn İshâk'tan nakletti dediği şu sözü söylerdi: {بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَفْقَهُونَ} “Çünkü onlar anlamayan bir topluluktur”, yani: Bir niyet üzere , içinde bir hak olmaksızın, bir hayrı ve şerri bilmeksizin savaşırlar.

وهذه الآيةُ، أعنى قولَه: {إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صَابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ}، وإن كان مخرجُها مخرجَ الخبرِ، فإن معناها الأمرُ، يدلُّ على ذلك قولُه: {الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ}. فلم يكن التخفيفُ إلا بعدَ التثقيلِ، ولو كان ثبوتُ العشرةِ منهم للمائةِ مِن عدوِّهم، كان غيرَ فرضٍ عليهم قبلَ التخفيفِ، وكان ندبًا، لم يكنْ للتخفيفِ وجهٌ؛ لأن التخفيفَ إنما هو ترخيصٌ في تركِ الواحدِ من المسلمين الثبوتَ للعشرَةِ من العدوِّ، وإذا لم يكن التشديدُ قد كان له مُتقدِّمًا، لم يكنْ للترخيصِ وجهٌ، إذ كان المفهومُ مِن الترخيصِ إنما هو بعدَ التشديدِ. وإذ كان ذلك كذلك، فمعلومٌ أن حكمَ قولِه: {الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ وَعَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفًا} ناسخٌ لحكم قوله: {إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صَابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ يَغْلِبُوا أَلْفًا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا}. وقد بَيَّنَّا في كتابِنا "لطيفِ البيانِ عن أصولِ الأحكامِ"، أن كلَّ خبرٍ مِن اللَّهِ وَعَدَ فيه عبادَه على عملٍ ثوابًا وجزاءً، وعلى تَرْكِه عقابًا وعذابًا، وإن لم يكنْ خارجًا ظاهرُه مخرجَ الأمرِ، ففى معنى الأمرِ، بما أغنى عن إعادتِه في هذا الموضعِ.

Bu ayet, yani O'nun: {إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صَابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ} “Eğer sizden sabırlı yirmi kişi olursa, iki yüz kişiyi yener” kavli, her ne kadar haber kalıbında gelmiş olsa da anlamı emirdir. O'nun: {الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ} “Şimdi Allah sizden [yükü] hafifletti” kavli buna delalet etmektedir. Zira hafifletme, ancak bir ağırlaştırmadan sonra olur. Şayet onlardan on kişinin düşmanlarından yüz kişiye karşı direnip sebat göstermesi hafifletmeden önce kendilerine farz olmayıp mendup olsaydı, hafifletmenin bir anlamı olmazdı. Çünkü hafifletme, ancak Müslümanlardan bir kişinin düşmandan on kişiye karşı direnip sebat göstermeyi terk etmesi hususundaki bir ruhsattır. Eğer öncesinde bir zorunluluk bulunmasaydı, ruhsatın bir anlamı olmazdı; zira ruhsat kavramı ancak zorunluluktan sonra anlaşılır. Durum böyle olunca, malumdur ki O'nun: {الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ وَعَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفًا} “Şimdi Allah sizden [yükü] hafifletti ve sizde bir zaaf olduğunu bildi” kavlinin hükmü, O'nun: {إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صَابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ يَغْلِبُوا أَلْفًا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا} “Eğer sizden sabırlı yirmi kişi olursa, iki yüz kişiyi yener. Eğer sizden yüz kişi olursa, inkâr edenlerden bin kişiyi yener” kavlinin hükmünü neshetmiştir. Biz, "Latîfü'l-Beyân 'an Usûli'l-Ahkâm" adlı kitabımızda Allah'ın bir amele karşılık kullarına sevap ve mükâfat vadettiği, onu terk etmeye karşılık da ceza ve azap bildirdiği her haberin, zahiren emir kalıbında olmasa bile emir anlamında olduğunu, bu makamda tekrar edilmesine ihtiyaç bırakmayacak şekilde açıklamıştık.

واختلَفَت القرأةُ في قراءةِ قولِه: {وَعَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفًا}.

Kıraat âlimleri O'nun: {وَعَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفًا} “ve sizde bir zaaf olduğunu bildi” kavlinin kıraatinde ihtilaf etmişlerdir.

فقرأه بعضُ المدنيِّين وبعضُ البصريِّين: (وَعَلِمَ أنَّ فيكم ضُعْفًا). بضَمِّ الصَادِ في جميعِ القرآنِ، وتنوينِ الضعفِ على المصدرِ من: ضَعُفَ الرجلُ ضُعْفًا .

Medinelilerin bir kısmı ile Basralıların bir kısmı bunu, Kur'an'ın tamamında dâd harfinin ötresiyle ve da'fun (ضَعُفَ) fiilinin masdarı üzere zaafın tenviniyle: (وَعَلِمَ أنَّ فيكم ضُعْفًا) “ضُعُفَ الرَّجُلُ ضُعْفًا (adam zaafa uğradı)” şeklinde okudular .

وقرأ ذلك عامةُ قرأةِ الكوفيِّين: {وَعَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفًا}، بفتحِ الضادِ على المصدر أيضًا مِن ضَعُف.

Kûfeli kurrânın geneli ise bunu, yine "da'ufe" (ضَعُفَ) fiilinin masdarı olmak üzere dâd harfinin fethasıyla: {وَعَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفًا} “ve sizde bir zaaf olduğunu bildi” şeklinde okudu.

وقرأه بعضُ المدنيِّين: (ضُعفَاء) ، على تقديرِ "فُعلاء" ، جُمِعَ ضعيفٌ على ضُعفاءَ، كما يُجمعُ الشريكُ شركاءَ، والرحيمُ رُحماءَ.

Medinelilerin bir kısmı da bunu, "fu'alâ" (فُعَلاَء) vezni üzere (ضُعَفَاء) şeklinde okudu ; nitekim şerîk kelimesinin şürekâ, rahîm kelimesinin ruhamâ şeklinde çoğul yapılması gibi zaîf kelimesi de zu'afâ (ضُعَفَاء) olarak çoğul yapılmıştır.

وأَولى القراءاتِ في ذلك بالصوابِ قِراءةُ مَن قرأه: {وَعَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفًا}، و: (ضُعْفًا)، بفتحِ الضادِ أو ضمِّها؛ لأنهما القراءتان المعروفتان، وهما لغتان مشهورتان في كلامِ العربِ فصيحتان، بمعنًى واحدٍ، فبأيتِهما قَرأ القارئُ فمُصيبٌ الصوابَ.

Bu konuda kıraatlerin doğruya en yakın olanı, dâd harfinin fethasıyla {وَعَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفًا} ve ötresiyle (ضُعْفًا) şeklinde okuyanın kıraatidir. Çünkü bu ikisi bilinen iki kıraattir ve Arap kelamında aynı manada meşhur, fasih iki lehçedir. Okuyucu bu ikisinden hangisiyle okursa doğruyu isabet ettirmiş olur.

فأما قراءةُ مَن قرأ ذلك: (ضعفاءَ)، فإنها عن قراءة القرأةِ شاذةٌ، وإن كان لها في الصحةِ مخرجٌ، فلا أحبُّ لقارئٌ القراءةَ بها .

Bunu (ضعفاءَ) şeklinde okuyanın kıraatine gelince, sıhhat yönünden bir dayanağı olsa da kurrânın kıraatine göre şâzzdır; bir okuyucunun onunla okumasını uygun görmem .

القولُ في تأويلِ قولِه عزَّ ذكرُه: {مَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرَى حَتَّى يُثْخِنَ فِي الْأَرْضِ تُرِيدُونَ عَرَضَ الدُّنْيَا وَاللَّهُ يُرِيدُ الْآخِرَةَ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٦٧)}.

Zikri yüce olan O'nun şu kavlinin tevili hakkındaki söz: {مَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرَى حَتَّى يُثْخِنَ فِي الْأَرْضِ تُرِيدُونَ عَرَضَ الدُّنْيَا وَاللَّهُ يُرِيدُ الْآخِرَةَ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٦٧)} “Yeryüzünde iyice zafer kazanıp hâkimiyet kuruncaya kadar hiçbir peygambere esirler sahibi olmak yakışmaz. Siz dünya malını istiyorsunuz, Allah ise ahireti istiyor. Allah mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir.”

يقولُ تعالى ذكرهُ: ما كان لنبيٍّ أن يَحْتَبِسَ كافرًا قَدَرَ عليه وصار في يَدِه، من عَيْدَةِ الأُوثَانِ للفداءِ أو للمَنِّ.

Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Bir peygambere, fidye almak veya karşılıksız salıvermek için putperestlerden gücü yettiği ve eline geçen bir kâfiri hapsetmek yakışmaz.

والأسْرُ في كلامِ العربِ: الحبسُ، يقالُ منه: مأسورٌ. يرادُ به: محبوسٌ. ومسموعٌ منهم: أَنَالَه اللَّهُ أُسْرًا.

Arap kelâmında (dilinde) el-esr (الأسْر), hapsetmek demektir. Bundan türetilerek me'sûr (مأسورٌ) denilir ki bununla hapsedilmiş kimse kastedilir. Yine onlardan: «Enâlehu'llâhu esran» (أَنَالَه اللَّهُ أُسْرًا) [sözü] işitilmiştir.

وإنما قال اللَّهُ جلّ ثناؤه لنبيِّه محمدٍ ﷺ يُعرِّفُه أن قتلَ المشركين الذين أَسَرَهم ﷺ يومَ بدرٍ ثم فادَى بهم، كان أوْلي بالصوابِ من أَخْذِ الفِدية منهم وإطْلاقِهم.

Övgüsü yüce olan Allah, Bedir günü esir aldığı ve sonra kendilerinden fidye aldığı müşrikleri öldürmenin, onlardan fidye alıp serbest bırakmaktan doğruya daha uygun olduğunu bildirmek üzere Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e bunu söylemiştir.

وقوله: {حَتَّى يُثْخِنَ فِي الْأَرْضِ}. يقولُ: حتى يُبالغَ في قتلِ المشركين فيها، ويَقْهَرَهم غَلَبةً وقَسْرًا.

O'nun: {حَتَّى يُثْخِنَ فِي الْأَرْضِ} “Yeryüzünde iyice zafer kazanıp hâkimiyet kuruncaya kadar” kavli şöyle buyurmaktadır: [Yeryüzünde] müşrikleri öldürmede ileri gidinceye ve onları üstünlük ve zorla kahredinceye kadar.

يقال منه: أَثْخَنَ فلانٌ في هذا الأمرِ. إذا بالَغَ فيه. وحُكِى: أَنْخَنتُه معرفةً. بمعنى: قتلتُه معرفةً.

Ondan [bu kökten]: Eskhane fülânün fî hâze'l-emr (أَثْخَنَ فلانٌ في هذا الأمرِ) denilir; [bu], o işte ileri gittiğinde söylenir. Ve: İskhantuhu ma'rifeten (أَنْخَنتُه معرفةً) rivayet edilmiştir; yani: Onu iyice tanıdım manasındadır.

{تُرِيدُونَ}. يقولُ للمؤمنين مِن أصحابِ رسولِ اللَّهِ ﷺ: تُريدون أيُّها المؤمنون {عَرَضَ الدُّنْيَا} بأسْرِكمُ المشركين، وهو ما عَرضَ للمرءِ منها مِن مالٍ ومتاعٍ. يقولُ: تُرِيدون بأَخْذِكم الفداءَ مِن المشركين متاعَ الدنيا وطُعْمَها، {وَاللَّهُ يُرِيدُ الْآخِرَةَ}. يقولُ: واللَّهُ يريدُ لكم زينةَ الآخرةِ وما أعدَّ للمؤمنين وأهلِ ولايتهِ في جناتِه، بقَتْلِكم إياهم وإثْخانِكم في الأرضِ. يقولُ لهم: واطلُبوا ما يريدُ اللَّهُ لكم وله اعمَلوا، لا ما تَدْعوكم إليه أهواءُ أنفسِكم مِن الرغبةِ في الدنيا وأسبابِها، {وَاللَّهُ عَزِيزٌ}. يقولُ: إن أنتم أردتُم الآخرةَ لم يَغْلبْكم [عدوٌّ لكم] ؛ لأن اللَّهَ عزيزٌ لا يُقْهَرُ ولا يُغلَبُ، وأنه {حَكِيمٌ} في تَدْبِيرِه أَمرَ خلقِه.

{تُرِيدُونَ} “Siz istiyorsunuz”. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından olan müminlere buyuruyor ki: Ey müminler, müşrikleri esir almakla {عَرَضَ الدُّنْيَا} “dünya malını” istiyorsunuz; o da insanın karşısına çıkan mal ve metadan ibarettir. Buyuruyor ki: Müşriklerden fidye almakla dünya metaını ve menfaatini istiyorsunuz. {وَاللَّهُ يُرِيدُ الْآخِرَةَ} “Allah ise ahireti istiyor”. Buyuruyor ki: Allah ise onları öldürmeniz ve yeryüzünde hâkimiyet kurmanızla sizin için ahiret ziynetini ve cennetlerinde müminler ile velîleri için hazırladığı şeyleri istiyor. Onlara buyuruyor ki: Allah'ın sizin için istediğini talep edin ve O'nun için amel edin; nefislerinizin hevasının sizi dünyaya ve onun sebeplerine rağbet etmeye çağırdığı şeyi değil. {وَاللَّهُ عَزِيزٌ} “Allah mutlak güç sahibidir”. Buyuruyor ki: Eğer siz ahireti isterseniz [size bir düşman] galip gelemez ; çünkü Allah mutlak güç sahibidir, kahredilemez ve mağlup edilemez. Ve O, yaratıklarının işini tedbir etmesinde {حَكِيمٌ} “hüküm ve hikmet sahibidir”.

وبنحوِ الذي قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن

Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da

ابن عباسٍ قولَه: {مَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرَى حَتَّى يُثْخِنَ فِي الْأَرْضِ}: وذلك يومَ بدرٍ، والمسلمون يومَئذٍ قليلٌ، فلما كَثُروا واشتدَّ سلطانُهم، أنزلَ اللَّهُ ﵎ بعدَ هذا في الأُسارى: {فَإِمَّا مَنًّا بَعْدُ وَإِمَّا فِدَاءً} [محمد: ٤]، فجعَلَ اللَّهُ النبيَّ والمؤمنين في أمرِ الأُسارى بالخيارِ؛ إن شاءوا قَتَلوهم، وإن شاءوا اسْتَعْبَدوهم، وإن شاءوا فادَوْهم .

o da İbn Abbâs'tan O'nun: {مَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرَى حَتَّى يُثْخِنَ فِي الْأَرْضِ} “Yeryüzünde iyice zafer kazanıp hâkimiyet kuruncaya kadar hiçbir peygambere esirler sahibi olmak yakışmaz” kavli hakkında nakletti: Bu Bedir gününde idi ve o gün Müslümanlar az idi. Çoğalıp otoriteleri güçlenince, Allah celle celâluhu bundan sonra esirler hakkında: {فَإِمَّا مَنًّا بَعْدُ وَإِمَّا فِدَاءً} [Muhammed: 4] “Artık bundan sonra ya karşılıksız salıverin yahut fidye alın” [ayetini] indirdi. Böylece Allah, Peygamber'i ve müminleri esirler konusunda muhayyer kıldı; dilerlerse onları öldürürler, dilerlerse köle edinirler, dilerlerse de fidye alıp serbest bırakırlar .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {مَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرَى حَتَّى يُثْخِنَ فِي الْأَرْضِ تُرِيدُونَ عَرَضَ الدُّنْيَا} الآية. قال: أرادَ أصحابُ نبيِّ اللَّهِ ﷺ يومَ بدرٍ الفداءَ، ففادَوْهم بأربعةِ آلافٍ [أربعةٍ آلافٍ] ، ولعَمْرى ما كان أَثْخنَ رسولُ اللَّهِ ﷺ يومئذٍ، وكان أوَّلَ قتالٍ قاتلَه المشركين .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: [Bize] Saîd, Katâde'den nakletti; O'nun: {مَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرَى حَتَّى يُثْخِنَ فِي الْأَرْضِ تُرِيدُونَ عَرَضَ الدُّنْيَا} “Yeryüzünde iyice zafer kazanıp hâkimiyet kuruncaya kadar hiçbir peygambere esirler sahibi olmak yakışmaz. Siz dünya malını istiyorsunuz...” ayeti hakkında dedi ki: Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı Bedir günü fidyeyi istediler ve onları dörder bin [dirhem] karşılığında fidye ile salıverdiler . Ömrüme yemin olsun ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem o gün henüz hâkimiyetini pekiştirmemişti; bu, müşriklerle savaştığı ilk savaştı .

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا ابن فضيلٍ، عن حبيبِ بن أبي عمرةَ، عن مجاهدٍ، قال: الإثخانُ: القتلُ .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize İbn Fudayl, Habîb b. Ebî Amra'dan, o Mücâhid'den nakletti, dedi ki: İshân (الإثخان): Öldürmektir .

حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا شريكٌ، عن الأعمشِ، عن سعيدِ بن جبيرٍ في قولِه: {مَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرَى حَتَّى يُثْخِنَ فِي الْأَرْضِ}. قال: إِذا أَسَرْتُموهم فلا تُفادوُهم حتى تُثْخِنوا فيهم القتلَ.

Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize Şerîk, el-A‘meş'ten, o Saîd b. Cübeyr'den {مَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرَى حَتَّى يُثْخِنَ فِي الْأَرْضِ} “Yeryüzünde iyice zafer kazanıp hâkimiyet kuruncaya kadar hiçbir peygambere esirler sahibi olmak yakışmaz” [ayeti] hakkında nakletti; dedi ki: Onları esir aldığınızda, onlara karşı öldürmeyi iyice artırıp hâkimiyet kuruncaya (onları iyice kırıp geçirinceye) kadar fidye karşılığı serbest bırakmayın.

قال: حدَّثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا إسرائيلُ، عن خُصَيفٍ، عن مجاهدٍ: {مَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرَى} الآية: نَزَلت الرخصةُ بعدُ؛ إن شِئْتَ فمُنَّ، وإن شئتَ فَفادِ .

Dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize İsrâîl, Huseyf'ten, o Mücâhid'den nakletti: {مَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرَى} “Hiçbir peygambere esirler sahibi olmak yakışmaz” ayeti [hakkında]: Sonradan ruhsat indi; dilersen karşılıksız salıver, dilersen fidye al .

حُدِّثْتُ عن الحسينِ بن الفرجِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ، قال: ثنا عبيدُ بنُ سليمانَ، قال: سمعتُ الضحاكَ يقولُ في قوله: {مَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرَى حَتَّى يُثْخِنَ فِي الْأَرْضِ}. يعنى: الذين أُسِروا ببدرٍ .

Bana el-Huseyn b. el-Ferec'den anlatıldı, dedi ki: Ebû Muâz'ı işittim, dedi ki: Bize Ubeyd b. Süleymân anlattı, dedi ki: Dahhâk'ı O'nun: {مَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرَى حَتَّى يُثْخِنَ فِي الْأَرْضِ} “Yeryüzünde iyice zafer kazanıp hâkimiyet kuruncaya kadar hiçbir peygambere esirler sahibi olmak yakışmaz” kavli hakkında şöyle derken işittim: Bedir'de esir alınanları kastetmektedir .

حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابن إسحاقَ: {مَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرَى} مِن عدوِّه {حَتَّى يُثْخِنَ فِي الْأَرْضِ}، أي: يُثْخِنَ عدوَّه حتى يَنْفِيَهم مِن الأرضِ، {تُرِيدُونَ عَرَضَ الدُّنْيَا}، أي: المتاعَ والفداءَ بأخذِ الرجالِ، {وَاللَّهُ يُرِيدُ الْآخِرَةَ} بقَتْلِهِم، لظُهُورِ الدينِ الذي يُريدون إطفاءَه، الذي به تُدْرَكُ الآخرةُ .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan nakletti: Düşmanından {مَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرَى} “Hiçbir peygambere esirler sahibi olmak yakışmaz”, {حَتَّى يُثْخِنَ فِي الْأَرْضِ} “yeryüzünde iyice zafer kazanıp hâkimiyet kuruncaya kadar”, yani: Düşmanını yeryüzünden kovuncaya kadar onları sindirmedikçe; {تُرِيدُونَ عَرَضَ الدُّنْيَا} “Siz dünya malını istiyorsunuz”, yani: Adamları tutarak meta ve fidye [istiyorsunuz]; {وَاللَّهُ يُرِيدُ الْآخِرَةَ} “Allah ise ahireti istiyor”, söndürmek istedikleri ve kendisiyle ahirete ulaşılan dinin üstün gelmesi için onları öldürmenizle [bunu istiyor] .

حدَّثني أبو السائبِ، قال: ثنا أبو معاويةَ، قال: ثنا الأعمشُ، عن عمرِو بن مُرَّةً، عن أبي عُبيدةَ، عن عبدِ اللَّهِ، قال: لمَّا كان يومُ بدرٍ وجيء بالأَسْرى، قال رسولُ اللَّهِ ﷺ: "ما تقولون في هؤلاء الأَسْرى؟ ". فقال أبو بكرٍ: يا رسولَ اللَّهِ، قومُك وأهلُك، اسْتَبْقِهم واسْتأنِهم لعلَّ اللَّهَ أن يتوبَ عليهم. وقال عمرُ: يا رسولَ اللَّهِ، كَذَّبوك وأخْرجوك، قَدِّمْهم فاضرِبْ أعناقَهم. وقال عبدُ اللَّهِ بنُ رواحةَ: يا رسولَ اللَّهِ، انظُرْ واديًا كثيرَ الحَطَبِ، فأدخِلْهم فيه، ثم أضْرمْه عليهم

Bana Ebü’s-Sâib anlattı, dedi ki: Bize Ebû Muâviye anlattı, dedi ki: Bize el-A‘meş, Amr b. Mürre’den, o Ebû Ubeyde’den, o da Abdullah’tan nakletti, dedi ki: Bedir günü olup esirler getirildiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Bu esirler hakkında ne dersiniz?» buyurdu. Ebû Bekir: “Ey Allah’ın Resûlü! [Onlar] senin kavmin ve ailendir; onları sağ bırak ve onlara mühlet tanı, umulur ki Allah onların tevbelerini kabul buyurur.” dedi. Ömer ise: “Ey Allah’ın Resûlü! Onlar seni yalanladılar ve seni [yurdundan] çıkardılar. Onları öne sür ve boyunlarını vur!” dedi. Abdullah b. Revâha da: “Ey Allah’ın Resûlü! Odunu bol bir vadiye bak, onları oraya sok, sonra da üzerlerine ateşi yak!” dedi.

نارًا. قال: فقال له العباسُ: قَطَعتَ رَحِمَكَ. قال: فسَكتَ رسولُ اللَّهِ ﷺ فلم يُجبْهم، ثم دخَل. فقال ناسٌ: يأخُذُ بقَوْلِ أبي بكرٍ. وقال ناسٌ: يَأخُذُ بقَولِ عمرَ. وقال ناسٌ: يأخُذُ بقَولِ عبدِ اللَّهِ بن رَواحةَ. ثم خَرَجَ عليهم رسولُ اللَّهِ ﷺ، فقال: "إن اللَّهَ لَيُلَيِّنُ قلوبَ رجالٍ حتى تكونَ ألينَ من اللَّبَنِ، وإن اللَّهَ لَيُشَدِّدُ قلوبَ رجالٍ حتى تكونَ أشدَّ من الحجارةِ، وإن مَثَلَك يا أبا بكرٍ مَثَلُ إبراهيمَ، قال: {فَمَنْ تَبِعَنِي فَإِنَّهُ مِنِّي وَمَنْ عَصَانِي فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} [إبراهيم: ٣٦]، ومَثَلَك يا أبا بكرٍ مَثَلُ عيسى، قال: {إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبَادُكَ} الآية [المائدة: ١١٨]، ومَثَلَك مَثَلُ نوحٍ، قال: {رَبِّ لَا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكَافِرِينَ دَيَّارًا} [نوح: ٢٦]، ومَثَلَك كمَثَلِ موسى، قال: {رَبَّنَا اطْمِسْ عَلَى أَمْوَالِهِمْ وَاشْدُدْ عَلَى قُلُوبِهِمْ فَلَا يُؤْمِنُوا حَتَّى يَرَوُا الْعَذَابَ الْأَلِيمَ} [يونس: ٨٨] ". قال رسولُ اللَّهِ ﷺ: "أنتم اليومَ عالةٌ، فلا يَنْفَلِتَنَّ أحدٌ منهم إلا بفِداءٍ أو ضَرْبٍ عُنُقٍ". قال عبدُ اللَّهِ بنُ مسعودٍ: إلا سُهيلَ ابنَ بيضاءَ؛ فإني سمعتُه يذكُرُ الإسلامَ. فَسَكَتَ رسولُ اللَّهِ ﷺ، فما رأيتُني في يوم أخوفَ أن تقَعَ عليَّ الحجارةُ مِن السماءِ منى في ذلك اليومِ، حتى قال رسولُ اللَّهِ ﷺ: "إلا سُهيلَ ابنَ بيضاءَ". قال: فأنزلَ اللَّهُ: {مَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرَى حَتَّى يُثْخِنَ فِي الْأَرْضِ}، إلى آخرِ الثلاثِ الآياتِ.

...ateş [atılmalarını].» [Ravi] dedi ki: el-Abbâs ona: «Akrabalık bağını kopardın!» dedi. [Ravi] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sustu ve onlara cevap vermedi, sonra içeri girdi. İnsanlardan bazıları: «Ebû Bekir'in görüşünü uygulayacak» dedi. Bazıları: «Ömer'in görüşünü uygulayacak» dedi. Bazıları da: «Abdullah b. Revâha'nın görüşünü uygulayacak» dedi. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yanlarına çıkıp şöyle buyurdu: «Şüphesiz Allah birtakım adamların kalplerini sütten daha yumuşak oluncaya kadar yumuşatır; yine Allah birtakım adamların kalplerini taştan daha katı oluncaya kadar katılaştırır. Ey Ebû Bekir! Senin misalin İbrâhim'in misali gibidir; o: {فَمَنْ تَبِعَنِي فَإِنَّهُ مِنِّي وَمَنْ عَصَانِي فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “Artık kim bana uyarsa o bendendir; kim de bana karşı gelirse şüphesiz sen çok bağışlayansın, çok merhamet edensin.” demiştir [İbrâhim 36]. Ey Ebû Bekir! Senin misalin Îsâ'nın misali gibidir; o: {إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبَادُكَ} “Eğer onlara azap edersen şüphesiz onlar senin kullarındır...” ayetini söylemiştir [el-Mâide 118]. [Ey Ömer!] Senin misalin Nûh'un misali gibidir; o: {رَبِّ لَا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكَافِرِينَ دَيَّارًا} “Rabbim! Yeryüzünde kâfirlerden hiçbir yurt tutan [kimse] bırakma!” demiştir [Nûh 26]. Senin misalin Mûsâ'nın misali gibidir; o: {رَبَّنَا اطْمِسْ عَلَى أَمْوَالِهِمْ وَاشْدُدْ عَلَى قُلُوبِهِمْ فَلَا يُؤْمِنُوا حَتَّى يَرَوُا الْعَذَابَ الْأَلِيمَ} “Rabbimiz! Onların mallarını yok et ve kalplerini sıkılaştır (mühürle) ki o elem verici azabı görünceye kadar iman etmesinler!” demiştir [Yûnus 88].» [Ardından] Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Siz bugün muhtaç durumdasınız; bu sebeple onlardan hiçbiri fidye vermedikçe yahut boynu vurulmadıkça asla kurtulup gitmesin!» buyurdu. Abdullah b. Mes'ûd: «Süheyl b. Beyzâ hariç [ey Allah'ın Resûlü]! Çünkü ben onun İslâm'ı andığını (Müslüman olduğunu söylediğini) işitmiştim» dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sustu. Kendimi hiçbir günde, o gün gökten üzerime taş yağmasından korktuğum kadar bu denli korkar görmemiştim; ta ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Süheyl b. Beyzâ müstesna» buyuruncaya kadar. [İbn Mes'ûd] dedi ki: Bunun üzerine Allah: {مَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرَى حَتَّى يُثْخِنَ فِي الْأَرْضِ} “Hiçbir peygambere, yeryüzünde iyice zafer kazanıp hâkimiyet kuruncaya kadar esirler sahibi olmak yakışmaz...” ayetinden itibaren peş peşe gelen üç ayeti indirdi.

حدَّثنا ابن بشارٍ، [ثنا عمرُ بنُ يونُسَ اليماميُّ]، قال: ثنا عكرمةُ بنُ عمارٍ، قال: ثنا أبو زُمَيلٍ، قال: ثنى عبدُ اللَّهِ بنُ عباسٍ، قال: لمَّا أسَروا الأُسارى، يعنى يومَ بدرٍ، قال رسولُ اللَّهِ ﷺ: "أينَ أبو بكرٍ وعمرُ وعليٌّ؟ ". قال: "ما تَرون في الأُسارى؟ ". فقال أبو بكرٍ: يا رسولَ اللَّهِ، هم بنو العمِّ والعشيرةِ، وأرى أن تأخذَ منهم فِديةً تكونُ لنا قوةً على الكفارِ، وعسى اللَّهُ أن يَهْدِيَهم للإِسلامِ. فقال رسولُ اللَّهِ ﷺ: "ما ترَى يا بنَ الخطابِ؟ ". فقال: لا والذي لا إلهَ إلا هو، ما أرى الذي رأى أبو بكرٍ، يا نبيَّ اللَّهِ، ولكن أرى أن تُمَكَّنَنا منهم، فتُمَكِّنَ عَليًّا مِن عَقِيلٍ فيَضْرِبَ عنُقَه، وتُمَكِّنَنى من فلانٍ - نسيبٍ لعمرَ - فأضربَ عُنُقَه، فإن هؤلاء أئمةُ الكفرِ وصَناديدُها. فهَوِى رسولُ اللَّهِ ﷺ ما قال أبو بكرٍ، ولم يَهْوَ ما قلتُ. قال عمرُ: فلما كان من الغدِ جئتُ إلى رسولِ اللَّهِ ﷺ، فإذا هو وأبو بكرِ قاعدان يَبْكيان، فقلتُ: يا رسولَ اللَّهِ، أخبرْني من أيِّ شيءٍ تَبْكى أنت وصاحبُك، فإن وَجَدتُ بكاءً بكَيتُ، وإن لم أجِدْ بكاءً تَباكَيتُ لبُكائِكما. فقال رسولُ اللَّهِ ﷺ: "أبكِي للذى عَرَضَ [عليَّ أصحابُك] من أخذِهم الفداءَ، ولقد عليَّ عذابُكم أَدْني هذه الشجرةٍ" - شجرةٍ قريبةٍ من رسولِ اللَّهِ ﷺ فأنزلَ اللَّهُ ﷿: {مَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرَى حَتَّى يُثْخِنَ فِي الْأَرْضِ}، إلى قوله: {حَلَالًا طَيِّبًا}، وأحلَّ اللَّهُ الغنيمة لهم.

Bize İbn Beşşâr anlattı, [Bize Ömer b. Yûnus el-Yemâmî anlattı], dedi ki: Bize İkrime b. Ammâr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Zümeyl anlattı, dedi ki: Bana Abdullah b. Abbâs anlattı, dedi ki: [Müslümanlar] esirleri aldıklarında -Bedir gününü kastetmektedir- Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ebû Bekir, Ömer ve Ali nerede?» buyurdu. [Sonra]: «Esirler hakkında ne düşünüyorsunuz?» dedi. Ebû Bekir: “Ey Allah'ın Resûlü! Onlar amcaoğulları ve akrabalardır. Bence onlardan bir fidye almalısın; bu bizim için kâfirlere karşı bir güç olur, hem umulur ki Allah onlara İslam'ı nasip eder.” dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Sen ne dersin ey İbnü'l-Hattâb?» buyurdu. [Ömer] dedi ki: “Hayır, kendisinden başka ilah olmayana yemin olsun ki, Ebû Bekir'in gördüğü gibi görmüyorum ey Allah'ın Peygamberi! Bilakis bana göre [bize] onlara karşı imkân vermelisin; Ali'ye Akîl üzerinde imkân tanımalısın ve boynunu vurmalı; bana da falanca üzerinde -Ömer'in bir akrabası [üzerinde]- imkân tanımalısın ve boynunu vurmalıyım. Çünkü bunlar küfrün önderleri ve elebaşılarıdır.” Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ebû Bekir'in söylediğini benimsedi ve benim söylediğimi benimsemedi. Ömer dedi ki: Ertesi gün olduğunda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına gittim; bir de baktım ki o ve Ebû Bekir oturmuş ağlıyorlar. Dedim ki: “Ey Allah'ın Resûlü! Bana haber ver, sen ve arkadaşın neden ağlıyorsunuz? Eğer ağlayabilirsem ağlarım, ağlayamazsam da ikinizin ağlamasına hürmeten ağlar gibi yaparım.” Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «[Arkadaşlarının] fidye almaları sebebiyle [bana] sunduğu teklif yüzünden ağlıyorum. Andolsun ki azabınız bana şu ağaçtan daha yakın [olarak gösterildi]» -Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e yakın bir ağaçtı- buyurdu. Bunun üzerine Aziz ve Celil olan Allah: {مَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرَى حَتَّى يُثْخِنَ فِي الْأَرْضِ} “Yeryüzünde iyice savaşıp zafer elde edinceye kadar hiçbir peygambere esirler sahibi olmak yakışmaz” ayetinden {حَلَالًا طَيِّبًا} “Helal ve temiz olarak” kavline kadar [olan kısmı] indirdi ve Allah ganimeti onlara helal kıldı.

القولُ في تأويلِ قولِه: {لَوْلَا كِتَابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ لَمَسَّكُمْ فِيمَا أَخَذْتُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ (٦٨)}.

O'nun şu kavlinin tevili hakkındaki söz: {لَوْلَا كِتَابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ لَمَسَّكُمْ فِيمَا أَخَذْتُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ (٦٨)} “Eğer Allah'tan geçmiş bir yazı olmasaydı, aldığınız şeyden ötürü size mutlaka büyük bir azap dokunurdu.”

يقولُ تعالى ذكرُه لأهلِ بدرٍ الذين غَنِموا وأخَذوا من الأَسْرى الفداءَ: {لَوْلَا كِتَابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ}. يقولُ: لولا قضاءٌ من اللَّهِ سَبَقَ لكم، أهلَ بدرٍ، في اللوحِ المحفوظِ - بأن اللَّهَ مُحِلٌّ لكم الغنيمةَ، وأن اللَّهَ قَضَى فيما قَضَى أنه لا يُضِلُّ قومًا بعدَ إذ هَداهم حتى يُبَيِّنَ لهم ما يَتَّقون، وأنه لا يُعذِّبُ أحدًا شَهِدَ المشهدَ الذي شَهِدتُموه ببدرٍ مع رسولِ اللَّهِ ﷺ ناصرًا دينَ اللَّهِ - لنالَكم مِن اللَّهِ، بأخْذِكم الغنيمةَ والفِداءَ، عذابٌ عظيمٌ.

Zikri yüce olan [Allah], ganimet elde eden ve esirlerden fidye alan Bedir ehline şöyle buyurmaktadır: {لَوْلَا كِتَابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ} “Eğer Allah'tan geçmiş bir yazı olmasaydı”. Buyuruyor ki: Ey Bedir ehli, Levh-i Mahfuz'da sizin hakkınızda Allah'ın ganimeti size helal kılacağına, Allah'ın takdir ettiği hükümler arasında bir topluluğu doğru yola ilettikten sonra sakınacakları şeyleri kendilerine açıklamadıkça onları saptırmayacağına ve Allah'ın dinine yardım edici olarak Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Bedir'de şahit olduğunuz o meşhede şahit olan hiç kimseye azap etmeyeceğine dair Allah'tan geçmiş bir hüküm olmasaydı, ganimeti ve fidyeyi almanız sebebiyle Allah'tan size mutlaka büyük bir azap ulaşırdı.

وبنحوِ الذي قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.

ذكر مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا ابن أبي عَديٍّ، عن عوفٍ، عن الحسنِ في قولِه: {لَوْلَا كِتَابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ} الآية. قال: إن اللَّهَ كان مُطْعِمَ هذه الأمةِ الغنيمةَ، وإنهم أَخَذوا الفداءَ من أُسارى بدرٍ قبلَ أن يُؤمَروا به. قال فعاب اللَّهُ ذلك عليهم، ثم أحلَّه اللَّهُ .

Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Adiy, Avf'tan, o el-Hasen'den O'nun: {لَوْلَا كِتَابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ} “Eğer Allah'tan geçmiş bir yazı olmasaydı...” ayeti hakkında nakletti, dedi ki: Allah bu ümmete ganimeti yedirecekti; fakat onlar kendilerine emredilmeden önce Bedir esirlerinden fidye aldılar. Dedi ki: Bunun üzerine Allah bunu onlara kınadı, sonra Allah onu helal kıldı .

حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ اللَّهِ بن بَزيعٍ، قال: ثنا بشرُ بنُ المفضلِ، عن عَوفٍ، عن

Bize Muhammed b. Abdillâh b. Bezî‘ anlattı, dedi ki: Bize Bişr b. el-Mufaddal, Avf'tan, o da

الحسنِ في قولِ اللَّهِ: {لَوْلَا كِتَابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ} الآية، وذلك يومَ بدرٍ، أَخَذَ أصحابُ النبيِّ ﷺ المغانمَ والأُسارى قبلَ أن يُؤمَروا به، وكان اللَّهُ، ﵎، قد كتَب في أمِّ الكتابِ: المغانمُ والأُسارى حلالٌ لمحمدٍ وأمتِه. ولم يكنْ أحَلَّه لأمةٍ قبلَهم، فأَخذوا المغانَم، وأَسَروا الأُسارى قبلَ أن يُنزَّلَ إليهم في ذلك، قال اللَّهُ: {لَوْلَا كِتَابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ}. يعنى: في الكتابِ الأولِ أن المغانمَ والأُسارى حلالٌ لكم {لَمَسَّكُمْ فِيمَا أَخَذْتُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ}.

o el-Hasen'den Allah'ın: {لَوْلَا كِتَابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ} “Eğer Allah'tan geçmiş bir yazı olmasaydı...” ayeti hakkında nakletti: Bu Bedir gününde idi; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı kendilerine emredilmeden önce ganimetleri ve esirleri aldılar. Oysa Allah celle celâluhu Ümmü'l-Kitâb'da: “Ganimetler ve esirler Muhammed'e ve ümmetine helaldir” diye yazmıştı. Onlardan önceki hiçbir ümmete bunu helal kılmamıştı. Onlar ise bu konuda kendilerine [vahiy] indirilmeden önce ganimetleri aldılar ve esirleri tuttular. Allah buyurdu ki: {لَوْلَا كِتَابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ} “Eğer Allah'tan geçmiş bir yazı olmasaydı”; yani: İlk Kitap'ta ganimetlerin ve esirlerin size helal olduğuna dair [bir yazı olmasaydı], {لَمَسَّكُمْ فِيمَا أَخَذْتُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ} “aldığınız şeyden ötürü size mutlaka büyük bir azap dokunurdu”.

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال ثني عمِّي، قال ثني أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {لَوْلَا كِتَابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ} الآية، وكانت الغنائمُ قبلَ أن يُبْعَثَ النبيُّ ﷺ في الأممِ إذا أصابوا مَغْنمًا جَعَلوه للقربانِ، وحرَّمَ اللَّهُ عليهم أن يأكُلوا منه قليلًا أو كثيرًا، حُرِّمَ ذلك على كلِّ نبيٍّ وعلى أمته، فكانوا لا يأكلون منه، ولا يَغُلُّون منه، ولا يأخُذون منه قليلًا ولا كثيرًا إلا عَذَّبَهم اللَّهُ عليه، وكان اللَّهُ حرَّمَه عليهم تحريمًا شديدًا، فلم يُحِلُّه لنبيٍّ إلا لمحمدٍ ﷺ، وكان قد سبَق من الله في قضائِه أن المغنمَ له ولأمتِه حلالٌ، فذلك قولُه يومَ بدرٍ، في أخذِ الفداءِ من الأُسارى: {لَوْلَا كِتَابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ لَمَسَّكُمْ فِيمَا أَخَذْتُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ} .

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o İbn Abbâs'tan O'nun: {لَوْلَا كِتَابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ} “Eğer Allah'tan geçmiş bir yazı olmasaydı...” ayeti kavli hakkında nakletti: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem gönderilmeden önce ümmetlerde ganimetler, bir ganimet elde ettiklerinde onu kurbana ayırırlardı ve Allah ondan az veya çok yemelerini onlara haram kılmıştı; bu her peygambere ve ümmetine haram kılınmıştı. Bu sebeple ondan yemezler, ondan aşırmazlar ve ondan az veya çok almazlardı; aksi takdirde Allah bundan dolayı onlara azap ederdi. Allah onu onlara kesin bir haramlıkla haram kılmıştı; dolayısıyla onu Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem hariç hiçbir peygambere helal kılmamıştı. Allah'ın hükmünde ise ganimetin ona ve ümmetine helal olduğu önceden geçmişti. İşte Bedir günü esirlerden fidye alınması hakkında O'nun şu buyruğu budur: {لَوْلَا كِتَابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ لَمَسَّكُمْ فِيمَا أَخَذْتُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ} “Eğer Allah'tan geçmiş bir yazı olmasaydı, aldığınız şeyden ötürü size mutlaka büyük bir azap dokunurdu” .

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبو أسامةَ، عن عوف، عن الحسنِ: {لَوْلَا كِتَابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ}. قال: إن اللَّهَ كان مُعْطِىَ هذه الأمةِ الغنيمةَ، وفعَلوا الذي فَعَلوا قبل أن تَحِلَّ الغنيمةُ.

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Ebû Üsâme, Avf'tan, o da el-Hasen'den nakletti: {لَوْلَا كِتَابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ} “Eğer Allah'tan geçmiş bir yazı olmasaydı...”. Dedi ki: Şüphesiz Allah bu ümmete ganimeti verecekti; [fakat] onlar ganimet helal kılınmadan önce yaptıkları şeyi yaptılar.

حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن مَعمرٍ، قال: قال الأعمشُ في قولِه: {لَوْلَا كِتَابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ}، سبَق من الله أن أحلَّ لهم الغنيمةَ .

Bize Muhammed b. Abdil-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den nakletti, dedi ki: el-A'meş O'nun: {لَوْلَا كِتَابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ} “Eğer Allah'tan geçmiş bir yazı olmasaydı...” kavli hakkında: Allah'tan, ganimeti onlara helal kıldığı [hükmü] geçmişti, dedi .

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ عبدِ الرحمنِ بن أبي ليلى، عن بشيرِ بن مَيمونٍ، قال: سمعتُ سعيدًا يُحدِّثُ، عن أبي هريرةَ، قال: قرأ هذه الآيةَ: {لَوْلَا كِتَابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ لَمَسَّكُمْ فِيمَا أَخَذْتُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ}. قال: يعنى: لولا أنه سبَقَ في عِلْمى أنى سأُحِلَّ الغنائمَ، لَمَسَّكم فيما أَخَذْتُم من الأُسارى عذابٌ عظيمٌ .

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Abdirrahmân b. Ebî Leylâ, Beşîr b. Meymûn'dan nakletti, dedi ki: Saîd'i Ebû Hüreyre'den naklederken işittim; o şu ayeti okudu: {لَوْلَا كِتَابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ لَمَسَّكُمْ فِيمَا أَخَذْتُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ} “Eğer Allah'tan geçmiş bir yazı olmasaydı, aldığınız şeyden ötürü size mutlaka büyük bir azap dokunurdu”. Dedi ki: Yani: Şayet ilminde ganimetleri helal kılacağım geçmiş olmasaydı, esirlerden aldığınız şey sebebiyle size mutlaka büyük bir azap dokunurdu .

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا جابرُ بنُ نوحٍ وأبو مُعاويةَ بنحوِه، عن الأعمشِ، عن أبي صالحٍ، عن أبي هريرةَ، قال: قال رسولُ اللَّهِ ﷺ: "ما أَحلَّتِ الغنائمُ لأحدٍ سُود الرءوسِ من قَبْلِكم، كانت تَنْزلُ نارٌ من السماءِ [وتأكُلُها] ". حتى كان يومُ بدرٍ، فوقَع الناسُ في الغنائمِ، فأنزلَ اللَّهُ: {لَوْلَا كِتَابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ لَمَسَّكُمْ} حتى بلغَ: {حَلَالًا طَيِّبًا} .

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Câbir b. Nûh ve benzeri şekilde Ebû Muâviye, el-A'meş'ten, o Ebû Sâlih'ten, o Ebû Hüreyre'den nakletti, dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Ganimetler sizden önce kara başlı hiçbir kimseye helal kılınmamıştı; gökten bir ateş iner ve [onları yerdi] .” Nihayet Bedir günü oldu ve insanlar ganimetlere yöneldiler; bunun üzerine Allah: {لَوْلَا كِتَابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ لَمَسَّكُمْ} “Eğer Allah'tan geçmiş bir yazı olmasaydı, size mutlaka dokunurdu...” [ayetini] {حَلَالًا طَيِّبًا} “helal ve temiz olarak” kavline kadar indirdi .

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبو معاويةَ، عن الأعمشِ، عن أبي صالحٍ، عن أبي هريرةَ، عن النبيِّ ﷺ بنحوه، قال: فلما كان يومُ بدرٍ أسرع الناسُ في الغنائمِ.

Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Muâviye, el-A‘meş’ten, o Ebû Sâlih’ten, o Ebû Hüreyre’den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’den benzer şekilde nakletti; [Ebû Hüreyre] dedi ki: Bedir günü olunca insanlar ganimetlere aceleyle yöneldiler.

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا ابن فُضَيلٍ، عن أشعثَ بن سَوَّارٍ، عن ابن سيرينَ، عن عَبِيدةَ، قال: أَسَر المسلمون من المشركين سبعين، وقَتَلوا سبعين، فقال رسول الله ﷺ: "اختاروا أن تأخُذُوا منهم الفداءَ فتقَووا بهِ على عَدُوَّكُم، وإن قَبِلْتُموُه قُتِلَ منكم سبعونَ، أو تَقْتُلوهم". فقالوا: بل نأخذُ الفِديةَ منهم. وقُتِل منهم سبعون. قال عَبيدةُ: وطَلَبوا الخِيَرتين كلتيهما .

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn Fudayl, Eş'as b. Sevvâr'dan, o İbn Sîrîn'den, o Abîde'den nakletti, dedi ki: Müslümanlar müşriklerden yetmiş kişiyi esir aldılar ve yetmiş kişiyi öldürdüler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Onlardan fidye almayı seçin ki onunla düşmanınıza karşı güçlenesiniz; ancak bunu kabul ederseniz sizden yetmiş kişi öldürülecektir; yahut onları öldürün” buyurdu. Dediler ki: Bilakis biz onlardan fidyeyi alırız. Ve onlardan yetmiş kişi öldürüldü. Abîde dedi ki: Her iki hayrı birden istediler .

حدَّثنا أبو كُرَيبٍ، قال: ثنا ابن فُضيلٍ، عن أشعثَ، عن ابن سيرينَ، عن عَبيدةَ، قال: كان فِداءُ أُسارى بدرٍ مائةَ أوقيَّةٍ، والأوقيَّةُ أربعون درهمًا، ومن الدنانيرِ ستَّةُ دنانيرَ.

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn Fudayl, Eş'as'tan, o İbn Sîrîn'den, o Abîde'den nakletti, dedi ki: Bedir esirlerinin fidyesi yüz ukıyye idi; ukıyye kırk dirhemdir, dinarlardan ise altı dinardır.

حدَّثنا أبو كُريبٍ ويعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قالا: ثنا ابن عُليَّةَ، قال: ثنا ابن عونٍ، عن ابن سيرينَ، عن عبيدةَ، أنه قال في أسارى بدرٍ: قال رسولُ اللَّهِ ﷺ: "إن شئتم قَتَلتُموهُم، وإن شِئتم فاديتمُوهُم واستُشهِدَ منكُم بِعِدَّتهم". فقالوا: بلى، نأخُذُ الفداءَ فنستمتعُ به ويُستَشهدُ منا بعدَّتِهم .

Bize Ebû Küreyb ve Ya'kūb b. İbrâhîm anlattılar, dediler ki: Bize İbn Uleyye anlattı, dedi ki: Bize İbn Avn, İbn Sîrîn'den, o Abîde'den nakletti; o, Bedir esirleri hakkında şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Dilerseniz onları öldürürsünüz, dilerseniz onlardan fidye alırsınız ve sizden onların sayısı kadar kimse şehit edilir" buyurdu. Onlar: "Hayır, fidyeyi alırız, onunla faydalanırız ve bizden de onların sayısı kadar şehit verilir " dediler.

حدَّثني أحمدُ بنُ محمدٍ الطُّوسيُّ، قال: ثنا عبدُ الصَّمدِ بنُ عبدِ الوارثِ، قال: ثنَا هَمَّامُ بنُ يحيى، قال ثنا عطاءُ بنُ السائبِ، عن أبي وائلٍ، عن عبدِ اللَّهِ بن سعودٍ، قال: أمَر عمرُ، ﵁، بقَتْلِ الأُسارى، فأنزل اللَّهُ: {لَوْلَا كِتَابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ لَمَسَّكُمْ فِيمَا أَخَذْتُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ}.

Bana Ahmed b. Muhammed et-Tûsî anlattı, dedi ki: Bize Abdussamed b. Abdilvâris anlattı, dedi ki: Bize Hemmâm b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Atâ b. es-Sâib, Ebû Vâil'den, o Abdullah b. Mes'ûd'dan nakletti, dedi ki: Ömer radıyallâhu anh esirlerin öldürülmesini istedi. Bunun üzerine Allah: {لَوْلَا كِتَابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ لَمَسَّكُمْ فِيمَا أَخَذْتُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ} “Eğer Allah'tan geçmiş bir yazı olmasaydı, aldığınız şeyden ötürü size mutlaka büyük bir azap dokunurdu” [ayetini] indirdi.

حُدِّثْتُ عن الحسينِ بن الفَرجِ، قال: سمعتُ أبا معاذٍ، قال: ثنا عبيدُ بنُ سليمانَ،

Bana Hüseyin b. el-Ferec'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı işittim, dedi ki: Bize Ubeyd b. Süleymân anlattı,

قال: سمعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {لَوْلَا كِتَابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ}. قال: كان المَغْنَم مُحرَّمًا على كلِّ نبيٍّ وأُمَّتِه، وكانوا إذا غَنِموا يَجْعَلون المغنم للَّهِ قُربانًا تأكُلُه النارُ، وكان سَبَقَ في قضاءِ اللَّهِ وعلمِه أن يُحِلَّ المغنمَ لهذه الأمةِ يأكلُونه في بطونِهم.

Dedi ki: Dahhâk'ı O'nun: {لَوْلَا كِتَابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ} “Eğer Allah'tan geçmiş bir yazı olmasaydı...” kavli hakkında şöyle derken işittim: Ganimet her peygambere ve onun ümmetine haramdı; ganimet aldıklarında onu Allah için ateşin yediği bir kurban kılarlardı. Allah'ın kazasında ve ilminde ise ganimeti bu ümmete, karınlarına yiyecekleri şekilde helal kılacağı geçmişti.

حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا جَرِيرٌ، عن عطاءٍ في قولِ اللَّهِ: {لَوْلَا كِتَابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ لَمَسَّكُمْ فِيمَا أَخَذْتُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ}. قال: كان في علمِ اللَّهِ أن تَحِلَّ لهم الغنائمُ، فقال: {لَوْلَا كِتَابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ} بأنه أحلَّ لكم الغنائمَ {لَمَسَّكُمْ فِيمَا أَخَذْتُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ} .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Atâ'dan nakletti; Allah'ın: {لَوْلَا كِتَابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ لَمَسَّكُمْ فِيمَا أَخَذْتُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ} “Eğer Allah'tan geçmiş bir yazı olmasaydı, aldığınız şeyden ötürü size mutlaka büyük bir azap dokunurdu” kavli hakkında dedi ki: Allah'ın ilminde ganimetlerin onlara helal kılınacağı vardı; bu sebeple O: ganimeti size helal kıldığına dair {لَوْلَا كِتَابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ} “Eğer Allah'tan geçmiş bir yazı olmasaydı”, {لَمَسَّكُمْ فِيمَا أَخَذْتُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ} “aldığınız şeyden ötürü size mutlaka büyük bir azap dokunurdu” buyurdu .

وقال آخرون: معنى ذلك: لولا كتابٌ من اللَّهِ سبَق لأهلِ بدرٍ ألَّا يُعَذِّبَهم: لمَسَّهم عذابٌ عظيمٌ.

Başkaları ise şöyle dediler: Bunun anlamı şudur: Şayet Allah'tan Bedir ehline onları azaplandırmayacağına dair geçmiş bir yazı olmasaydı, onlara büyük bir azap dokunurdu.

ذكر مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: حدَّثنا أبو أحمدَ الزُّبيريُّ، عن شريكٍ، عن سالمٍ، عن سعيد: {لَوْلَا كِتَابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ}. قال: لأهلِ بدرٍ مِن السعادةِ .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed ez-Zübeyrî, Şerîk'ten, o Sâlim'den, o Saîd'den nakletti: {لَوْلَا كِتَابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ} “Eğer Allah'tan geçmiş bir yazı olmasaydı...”. Dedi ki: Bedir ehli için mutluluktan/saadetten yana [geçmiş bir hüküm olmasaydı] .

حدَّثنا ابن وكيعٍ قال: ثنا ابن نُمِيرٍ، عن وَرقاءَ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {لَوْلَا كِتَابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ} لأهلِ بدرٍ مَشْهدَهم .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize İbn Nümeyr, Varkā'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den nakletti: {لَوْلَا كِتَابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ} “Eğer Allah'tan geçmiş bir yazı olmasaydı...”; Bedir ehli için [oradaki] bulunuşlarına dair .

حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن مَعمرٍ، عن الحسنِ: {لَوْلَا كِتَابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ}. قال: سَبَقَ من اللَّهِ خيرٌ لأهلِ بدرٍ.

Bize Muhammed b. Abdi'l-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o el-Hasen'den nakletti: {لَوْلَا كِتَابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ} “Eğer Allah'tan geçmiş bir yazı olmasaydı...”. Dedi ki: Bedir ehli için Allah'tan bir hayır [hükmü] geçmişti.

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {لَوْلَا كِتَابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ لَمَسَّكُمْ فِيمَا أَخَذْتُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ}: كان سبَق لهم من اللَّهِ خيرٌ، وأَحَلَّ لهم الغنائمَ .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {لَوْلَا كِتَابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ لَمَسَّكُمْ فِيمَا أَخَذْتُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ} “Eğer Allah'tan geçmiş bir yazı olmasaydı, aldığınız şeyden ötürü size mutlaka büyük bir azap dokunurdu” kavli hakkında nakletti: Onlar için Allah'tan bir hayır geçmişti ve ganimetleri onlara helal kılmıştı .

حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا عبدُ الوارثِ بنُ سعيدٍ، عن عمرِو بن عُبيدٍ، عن الحسنِ: {لَوْلَا كِتَابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ}. قال: سبَق أن لا يُعذِّبَ أحدًا من أهلِ بدرٍ .

Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize Abdülvâris b. Saîd, Amr b. Ubeyd'den, o Hasen'den nakletti: {لَوْلَا كِتَابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ} “Eğer Allah'tan geçmiş bir yazı olmasaydı...”. Dedi ki: Bedir ehlinden hiçbir kimseye azap etmeyeceği [hükmü] geçmişti .

حدَّثنا محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {لَوْلَا كِتَابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ}. لأهلِ بدرٍ ومشهدَهم إيَّاه.

Bize Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den nakletti: {لَوْلَا كِتَابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ} “Eğer Allah'tan geçmiş bir yazı olmasaydı...”; Bedir ehli ve onların orada hazır bulunmaları için [geçmiş bir hüküm olmasaydı].

حدَّثني يونسُ، قال: أخبرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {لَوْلَا كِتَابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ لَمَسَّكُمْ فِيمَا أَخَذْتُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ}: لمسَّكم فيما أخذتُم من الغنائم يومَ بدرٍ قبلَ أن أُحِلَّها لكم. فقال: سبَق من اللَّهِ العَفْوُ عنهم، والرحمةُ لهم، سبَق أنه لا يُعذِّبُ المؤمنين؛ لأنه لا يعذِّبُ رسولَه، ومن آمن به، وهاجَر معه ونَصَره .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {لَوْلَا كِتَابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ لَمَسَّكُمْ فِيمَا أَخَذْتُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ} “Eğer Allah'tan geçmiş bir yazı olmasaydı, aldığınız şeyden ötürü size mutlaka büyük bir azap dokunurdu” kavli hakkında dedi ki: Bedir günü, ben onu size helal kılmadan önce aldığınız ganimetler sebebiyle size dokunurdu. Dedi ki: Allah'tan onları bağışlama ve onlara merhamet etme [hükmü] geçmişti; müminlere azap etmeyeceği geçmişti; zira O, Resûlüne ve ona iman edip onunla hicret eden ve ona yardım eden kimseye azap etmez .

وقال آخرون: معنى ذلك: {لَوْلَا كِتَابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ} أن لا يؤاخذَ أحدًا بفعلٍ أتاه على جهالةٍ؛ {لَمَسَّكُمْ فِيمَا أَخَذْتُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ}.

Başkaları ise şöyle dediler: Bunun anlamı şudur: {لَوْلَا كِتَابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ} “Eğer Allah'tan geçmiş bir yazı olmasaydı”; cehaletle işlediği bir fiilden ötürü hiç kimseyi cezalandırmayacağına dair [geçmiş bir yazı olmasaydı], {لَمَسَّكُمْ فِيمَا أَخَذْتُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ} “aldığınız şeyden ötürü size mutlaka büyük bir azap dokunurdu”.

ذكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {لَوْلَا كِتَابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ} لأهل بدرٍ ومشهدَهم إياه. قال: كتابٌ سبَق؛ لقولِه: {وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِلَّ قَوْمًا بَعْدَ إِذْ هَدَاهُمْ حَتَّى يُبَيِّنَ لَهُمْ مَا يَتَّقُونَ} [التوبة: ١١٥] سبَق ذلك وسبَق أن لا يُؤاخِذَ قومًا فَعَلُوا شيئًا بجهالةٍ {لَمَسَّكُمْ فِيمَا أَخَذْتُمْ} قال ابن جريجٍ: قال ابن عباسٍ: {فِيمَا أَخَذْتُمْ}: مما أسَرْتم. ثم قال بعد: {فَكُلُوا مِمَّا غَنِمْتُمْ}.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o da] Mücâhid'in {لَوْلَا كِتَابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ} “Eğer Allah'tan geçmiş bir yazı olmasaydı” sözü hakkında [şöyle] dediğini nakletti: Bedir ehline ve onların orada hazır bulunmalarına dair [geçmiş bir yazıdır]. [Mücâhid] dedi ki: O'nun {وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِلَّ قَوْمًا بَعْدَ إِذْ هَدَاهُمْ حَتَّى يُبَيِّنَ لَهُمْ مَا يَتَّقُونَ} [et-Tevbe: 115] “Allah, bir topluluğu doğru yola ilettikten sonra, sakınacakları şeyleri kendilerine açıklamadıkça onları saptıracak değildir” buyruğu gereğince geçmiş bir yazıdır. Bu ve cehaletle bir şey yapan bir topluluğu [bundan ötürü] cezalandırmayacağı [hükmü] önceden takdir edilmiştir. {لَمَسَّكُمْ فِيمَا أَخَذْتُمْ} “aldığınız şeyden ötürü size mutlaka [büyük bir azap] dokunurdu”. İbn Cüreyc dedi ki: İbn Abbâs [şöyle] demiştir: {فِيمَا أَخَذْتُمْ} “aldığınız şeyden ötürü” [ifadesi], esir aldığınız kimselerden dolayıdır. Sonra ardından: {فَكُلُوا مِمَّا غَنِمْتُمْ} “Artık elde ettiğiniz ganimetten yiyin” buyurmuştur.

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، قال: عاتَبَه في الأسارى وأخذِ الغنائمِ، ولم يكنْ أحدٌ قبلَه من الأنبياءِ يأكلُ مغنمًا من عدوٍّ له .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan nakletti, dedi ki: Esirler ve ganimetleri alma hususunda onu uyardı; oysa ondan önceki peygamberlerden hiçbiri düşmanından elde ettiği bir ganimeti yememişti .

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن محمدٍ، قال : ثني أبو جعفرٍ محمدُ بن عليّ بن الحسينِ بن عليّ بن أبى طالبٍ، قال: قال رسولُ اللَّهِ ﷺ: "نُصرتُ بالرُّعبِ، وجُعِلَت لِىَ الأرضُ مسجدًا وطَهورًا، وأُعطِيتُ جوامعَ الكَلِمِ، وأُحِلَّت لىَ المغائمُ ولم تَحِلُّ لنبيٍّ كان قَبْلى، وأُعطِيتُ الشفاعةَ، خمسٌ لم يؤتهنَّ نبيٌّ كان قبْلى". قال محمدٌ: فقال: {مَا كَانَ لِنَبِيٍّ}. أي: قبلَك {أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرَى}، إلى قوله: {لَوْلَا كِتَابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ لَمَسَّكُمْ فِيمَا أَخَذْتُمْ}. أي: من الأُسارى والمغانمِ، {عَذَابٌ عَظِيمٌ}: أي لولا أنه سبَق منى أن لا أُعَذِّبَ إلا بعدَ النهى، ولم أكُنْ نَهَيتُكم، لعذَّبتُكم فيما صنَعتم، ثم أُحِلُّها له ولهم، رحمةً ونعمةً وعائدةً من الرحمنِ الرحيمِ (١).

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, Muhammed'den nakletti, dedi ki : Bana Ebû Ca'fer Muhammed b. Ali b. el-Hüseyn b. Ali b. Ebî Tâlib anlattı, dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Korku ile bana yardım edildi, yeryüzü bana mescit ve temizleyici kılındı, bana cevâmiu'l-kelim (özlü sözler) verildi, ganimetler bana helal kılındı ki benden önceki hiçbir peygambere helal kılınmamıştı ve bana şefaat verildi; [bunlar] benden önceki hiçbir peygambere verilmeyen beş şeydir." Muhammed dedi ki: [Allah] şöyle buyurdu: {مَا كَانَ لِنَبِيٍّ} Yani: Senden önceki [hiçbir peygambere yakışmaz]; {أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرَى} [ayetinden] {لَوْلَا كِتَابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ لَمَسَّكُمْ فِيمَا أَخَذْتُمْ} kavline kadar; yani esirlerden ve ganimetlerden [aldığınız şey sebebiyle], {عَذَابٌ عَظِيمٌ} Yani: Şayet benden nehyetmedikçe azap etmeyeceğim [hükmü] geçmiş olmasaydı ve ben de sizi menetmemişken, yaptığınız şey sebebiyle size mutlaka azap ederdim. Sonra Rahmân ve Rahîm olan [Allah]'tan bir rahmet, nimet ve ihsan olarak onu ona ve onlara helal kıldı (١).

قال أبو جعفرٍ: وأولى الأقوالِ في ذلك بالصوابِ ما قد بَيَّناه قبلُ. وذلك أن قولَه: {لَوْلَا كِتَابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ}. خبرٌ عامٌّ غيرُ محصورٍ على معنًى دونَ معنًى، وكلُّ هذه المعانى التي ذكرتُها عمَّن ذكَرتُ مما قد سبَق في كتابِ اللَّهِ أَنه لا يُؤَاخِذُ بشيءٍ منها هذه الأمةَ، وذلك ما عَمِلوا من عملٍ بجهالةٍ، وإحلال الغنيمةِ، والمغفرةُ

Ebû Ca'fer der ki: Bu hususta görüşlerin gerçeğe en uygun olanı, daha önce açıkladığımız görüştür. Zira O'nun: { لَوْلَا كِتَابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ } “Eğer Allah’tan önceden geçmiş bir hüküm olmasaydı” buyruğu, bir mana dışarıda tutulmaksızın tek bir manayla sınırlandırılmamış genel bir haberdir. Kendilerinden rivayet ettiğim kimselerden zikrettiğim bütün bu manalar; Allah'ın bu ümmeti bunlardan herhangi biri sebebiyle muaheze etmeyeceğine (sorumlu tutmayacağına) dair Allah'ın kitabında önceden geçmiş olan hükümlerdendir. Bunlar da onların bilmeyerek işledikleri ameller, ganimetin helal kılınması ve mağfirettir...

لأهلِ بدرٍ، وكلُّ ذلك مما كُتِبَ لهم. وإذ كان ذلك كذلك، فلا وجهَ لأن يَخُصَّ من ذلك معنًى دونَ معنًى، وقد عَمَّ اللَّهُ الخبرَ بكلِّ ذلك بغيرِ دلالةٍ توجِبُ صحةَ القولُ بخصوصِه.

ve bunların hepsi onlar için yazılmış olan şeylerdendir. Durum böyle olunca, bundan bir manayı diğerinin dışında tahsis etmenin bir gerekçesi yoktur; zira Allah, haberin tahsis edildiğine dair sözün doğruluğunu gerektiren bir delil olmaksızın bütün bunlarla haberi genel kılmıştır.

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ: لم يكنْ من المؤمنين أَحدٌ ممَّن نُصِرَ إلا أحبَّ الغنائمَ إلا عمرَ بنَ الخطابِ، جعَل لا يَلْقَى أسيرًا إِلا ضَرَب عُنُقَه، وقال: يا رسولَ اللَّهِ، ما لنا وللغنائمِ؟ نحن قومٌ نُجَاهِدُ في دينِ اللَّهِ حتى يُعبَدَ اللَّهُ. فقال رسولُ اللَّهِ ﷺ: "لو عُذِّبنا في هذا الأمرِ يا عمرُ ما نجا غيرُك". قال اللَّهُ: لا تعودوا تَستَحِلُّون قبلَ أن أُحِلَّ لكم .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd dedi ki: Zafer kazanan müminlerden Ömer b. el-Hattâb hariç ganimetleri sevmeyen hiç kimse yoktu. O, karşılaştığı her esirin boynunu vuruyor ve: "Ey Allah'ın Resûlü! Ganimetlerden bize ne? Biz Allah'a ibadet edilsin diye Allah'ın dininde cihad eden bir topluluğuz" diyordu. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Eğer bu işten ötürü bize azap edilecek olsaydı, ey Ömer, senden başkası kurtulamazdı" buyurdu. Allah Teâlâ: "Ben size helal kılmadan önce [kendinize] helal saymaya bir daha dönmeyin" buyurdu .

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، قال: قال ابن إسحاقَ: لمّا نَزَلَت: {لَوْلَا كِتَابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ} الآية، قال رسولُ اللَّهِ ﷺ: "لو نَزَل عذابٌ من السماءِ لم ينْجُ منه إلا سعدُ بنُ معاذٍ". لقوله: يا نبيَّ اللَّهِ، كان الإثخانُ في القتلِ أحبَّ إليَّ من استبقاءِ الرجالِ .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme anlattı, dedi ki: İbn İshâk dedi ki: {لَوْلَا كِتَابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ} “Eğer Allah'tan geçmiş bir yazı olmasaydı...” ayeti indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Gökten bir azap inseydi, Sa'd b. Muâz'dan başkası ondan kurtulamazdı." Bu, onun: "Ey Allah'ın Peygamberi! [Düşmanı] iyice kırmak ve etkisiz hale getirmek, adamları sağ bırakmaktan bana daha sevimlidir" sözünden ötürü idi .

القولُ في تأويلِ قولِه: {فَكُلُوا مِمَّا غَنِمْتُمْ حَلَالًا طَيِّبًا وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٦٩)}.

{فَكُلُوا مِمَّا غَنِمْتُمْ حَلَالًا طَيِّبًا وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٦٩)} “Artık elde ettiğiniz ganimetten helal ve temiz olarak yiyin ve Allah'tan korkup sakının. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” kavlinin tevili hakkındaki söz:

يقولُ تعالى ذكرُه للمؤمنين من أهلِ بدرٍ: فكُلُوا أَيُّها المؤمنون مما غَنِمتُم من أموالِ المشركين حلالًا بإحلالِه لكم طيبًا، {وَاتَّقُوا اللَّهَ}. يقولُ: وخافُوا اللَّه أن تَعُودوا، أن تَفْعَلُوا في دينِكم شيئًا بعدَ هذه من قبلِ أن يُعهَدَ فيه إليكم، كما فَعَلتم في أخذِ الفداءِ وأكلِ الغنيمةِ، وأَخَذتموهما من قبلِ أن يَحِلَّا لكم {إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ}.

Allah Teâlâ -zikri yücedir- Bedir ehlinden olan müminlere şöyle buyurmaktadır: Ey müminler! Müşriklerin mallarından ganimet olarak elde ettiğiniz şeyleri, [Allah'ın] size helal kılması sebebiyle helal ve tertemiz olarak yiyin. {وَاتَّقُوا اللَّهَ} “Ve Allah'tan korkup sakının.” [Yani] şöyle buyurmaktadır: Tıpkı fidye alma ve ganimet yeme hususunda yaptığınız gibi, bundan sonra dininiz hakkında size [vahiy ile] bildirilmeden önce [kendi re'yinizle] bir şey yapmaya tekrar dönmekten Allah'tan korkun; zira siz, ikisi de henüz size helal kılınmadan önce onları almıştınız. {إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”

وهذا من المؤخَّرِ الذي معناه التقديمُ.

Bu, anlamı takdim edilmiş (öne alınmış) olan tehir edilmiş (sonraya bırakılmış) sözlerdendir.

وتأويلُ الكلامِ: فكلُوا مما غنمتم حلالًا طيبًا، إن اللَّهَ غفورٌ رحيمٌ، واتَّقُوا اللَّهَ.

Sözün tevili şudur: Elde ettiğiniz ganimetten helal ve temiz olarak yiyin; şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir; ve Allah'tan korkup sakının.