القولُ في تأويلِ قولِه: {وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَمِنْ رِبَاطِ الْخَيْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ}.
Allah Teâlâ'nın: {وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَمِنْ رِبَاطِ الْخَيْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ} “Onlara karşı gücünüzün yettiği kadar kuvvet ve besili/bağlı atlar hazırlayın; bununla Allah'ın düşmanını ve sizin düşmanınızı korkutursunuz...” kavlinin teviline dair söz:
يقول تعالى ذكره: {وَأَعِدُّوا} لهؤلاء الذين كفروا بربِّهم الذين بينَكم] وبينَهم عهدٌ ، إذا خِفْتُم خيانتَهم وغدرَهم أيُّها المؤمنون باللَّهِ ورسولِه، {مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ}. يقولُ: ما أَطَقْتُم أن تَعُدُّوه لهم مِن الآلاتِ التي تكونُ قوةً لكم عليهم مِن السلاحِ والخيلِ، {تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ}. يقولُ: تُخِيفون بإعدادِكم ذلك عدوَّ اللَّهِ وعدوَّكم مِن المشركين.
Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Ey Allah'a ve Resûlüne iman edenler! Aranızda antlaşma bulunan ve Rablerini inkâr eden şu kimselerin kalleşliğinden ve hıyanetinden endişe ettiğinizde onlara karşı {وَأَعِدُّوا} [hazırlayın], {مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ} “gücünüzün yettiği kadar kuvvet”; yani silahlardan ve atlardan onlara karşı sizin için güç oluşturacak araçlardan hazırlamaya güç yetirdiğiniz şeyleri [hazırlayın], {تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ} “bununla Allah'ın düşmanını ve sizin düşmanınızı korkutursunuz”; yani bunu hazırlamanızla müşriklerden olan Allah'ın düşmanını ve sizin düşmanınızı korkutursunuz, buyurmaktadır .
وبنحوِ ما قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta tevil ehli de bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا [ابن إدريسَ]، قال: سمِعْتُ أسامةَ بنَ زيدٍ، عن صالحِ بن كَيْسانَ، عن رجلٍ مِن جُهَيْنةَ يَرْفَعُ الحديثَ إلى رسولِ اللَّهِ ﷺ: {وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ}: "ألا إن الرمْىَ هو القوةُ، ألا إن الرمْىَ هو القوةُ".
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize [İbn İdrîs] anlattı, dedi ki: Üsâme b. Zeyd'i, Sâlih b. Keysân'dan, [o da] Cüheyne [kabilesin]den hadisi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e merfû olarak rivayet eden bir adamdan {وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ} “Onlara karşı gücünüzün yettiği kadar kuvvet hazırlayın” [ayeti hakkında şöyle dediğini] işittim: «ألا إن الرمْىَ هو القوةُ، ألا إن الرمْىَ هو القوةُ» «Dikkat edin, kuvvet ancak atmaktır; dikkat edin, kuvvet ancak atmaktır!»
حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا سعيدُ بن شُرَحْبِيلَ، قال: ثنا ابن لهيعةَ، عن يزيدَ بن أبي حَبيبٍ وعبدِ الكريمِ بن الحارثِ، عن أبي عليٍّ الهَمْدانيِّ، أنه سمع عقبةَ بنَ عامرٍ على المنبرِ يقولُ: قال اللَّهُ: {وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَمِنْ رِبَاطِ الْخَيْلِ}. ألا وإنى سمِعْتُ رسول اللَّهِ ﷺ يقولُ على المنبرِ: "قال اللَّهُ: {وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ} ألا إن القوةَ الرميُ، ألا إن القوةَ الرميُ". ثلاثًا .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Saîd b. Şürahbîl anlattı, dedi ki: Bize İbn Lehîa, Yezîd b. Ebî Habîb ve Abdülkerîm b. el-Hâris'ten, onlar da Ebû Alî el-Hemdânî'den nakletti; o Ukbe b. Âmir'i minber üzerinde şöyle derken işitmiştir: Allah Teâlâ: {وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَمِنْ رِبَاطِ الْخَيْلِ} “Onlara karşı gücünüzün yettiği kadar kuvvet ve besili/bağlı atlar hazırlayın” buyurdu. Haberiniz olsun ki ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i minber üzerinde şöyle derken işittim: "Allah Teâlâ: {وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ} “Onlara karşı gücünüzün yettiği kadar kuvvet hazırlayın” buyurdu. Dikkat edin, kuvvet atıcılıktır! Dikkat edin, kuvvet atıcılıktır!" [Bunu] üç defa söyledi .
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا محبوبٌ وجعفرُ بنُ عَوْنٍ ووكيعٌ وأبو أسامةَ وأبو نُعَيْمٍ، عن أسامةَ بن زيدٍ، عن صالحِ بن كَيْسانَ، عن رجلٍ، عن عقبةَ بن عامرٍ الجُهَنيِّ، قال: قرَأ رسولُ اللَّهِ ﷺ على المنبرِ: {وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَمِنْ رِبَاطِ الْخَيْلِ}. فقال: "ألَا إن القوةَ الرميُ، ألا إن القوةَ الرميُ". ثلاثَ مراتٍ .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Mahbûb, Ca'fer b. Avn, Vekî', Ebû Üsâme ve Ebû Nuaym; Üsâme b. Zeyd'den, o Sâlih b. Keysân'dan, o bir adamdan, o da Ukbe b. Âmir el-Cühenî'den nakletti, dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem minber üzerinde: {وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَمِنْ رِبَاطِ الْخَيْلِ} “Onlara karşı gücünüzün yettiği kadar kuvvet ve besili/bağlı atlar hazırlayın” ayetini okudu ve üç defa: "Dikkat edin, kuvvet atıcılıktır! Dikkat edin, kuvvet atıcılıktır!" buyurdu .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن أسامةَ بن زيدٍ، عن صالحِ بن كَيْسانَ، عن رجلٍ، عن عقبةَ بن عامرٍ، أن النبيَّ ﷺ اقرأ هذه الآيةَ على المنبرِ، فذكرَ نحوَه.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Üsâme b. Zeyd'den, o Sâlih b. Keysân'dan, o bir adamdan, o da Ukbe b. Âmir'den nakletti; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bu ayeti minberde okudu ve benzerini zikretti.
حدَّثنا أحمدَ بنُ إسحاقَ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا أسامةُ بنُ زيدٍ، عن صالحِ بن كيسانَ، عن عقبةَ بن عامرٍ، عن، عن النبيِّ ﷺ نحوَه .
Bize Ahmed b. İshak anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Üsâme b. Zeyd, Sâlih b. Keysân'dan, o Ukbe b. Âmir'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den benzerini nakletti .
حدَّثنا أحمدُ بنُ حميدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، قال: ثنا موسى بنُ عُبيدةَ، عن أخيه محمدِ بن عُبيدة، عن أخيه عبدِ اللَّهِ بن عُبيدةَ، عن عقبةَ بن عامرٍ، عن
Bize Ahmed b. Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh anlattı, dedi ki: Bize Mûsâ b. Ubeyde, kardeşi Muhammed b. Ubeyde'den, o kardeşi Abdullah b. Ubeyde'den, o Ukbe b. Âmir'den, o da...
النبيِّ ﷺ في قولِه: {وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ}: "ألا إن القوةَ الرميُ" .
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakletti: {وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ} “Onlara karşı gücünüzün yettiği kadar kuvvet hazırlayın” kavli hakkında: "Dikkat edin, kuvvet atıcılıktır!" buyurdu .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن سفيانَ، عن شعبةَ بن دينارٍ، عن عكرمةَ في قولِه: {وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ}. قال: الحصونِ، {وَمِنْ رِبَاطِ الْخَيْلِ}. قال: الإناثِ .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o Şu'be b. Dînâr'dan, o İkrime'den nakletti: {وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ} “Onlara karşı gücünüzün yettiği kadar kuvvet... hazırlayın” kavli hakkında: [Bu], kalelerdir; {وَمِنْ رِبَاطِ الْخَيْلِ} “ve besili/bağlı atlar” hakkında ise: [Bunlar], dişi atlardır, dedi .
حدَّثنا عليُّ بنُ سهلٍ، قال: ثنا ضَمْرةُ بنُ ربيعةَ، عن رجاءِ بن أبي سلمةَ، قال: لقِى رجلٌ مجاهدًا بمكةَ، ومع مجاهدٍ جُوَالِقٌ ، قال: فقال مجاهدٌ: هذا القوةِ. ومجاهدٌ يَتَجَهَّزُ للغزوِ .
Bize Ali b. Sehl anlattı, dedi ki: Bize Damre b. Rebîa, Recâ b. Ebî Seleme'den anlattı, dedi ki: Mekke'de bir adam Mücâhid ile karşılaştı; Mücâhid'in yanında bir çuval/torba (cüvâlık) vardı . Dedi ki: Mücâhid: "İşte kuvvet budur" dedi; o sırada Mücâhid gazaya hazırlanıyordu .
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السديِّ: {وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ}: مِن سلاحٍ .
Bana Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ} “Onlara karşı gücünüzün yettiği kadar kuvvet hazırlayın” kavli hakkında: Silahlardan [olan güç], dedi .
وأما قوله: {تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ}. فقال ابن وكيعٍ: حدَّثنا أبي، عن إسرائيلَ، عن عثمانَ بن المغيرةِ الثَّقَفيِّ، عن مجاهدٍ، عن ابن عباسٍ: {تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ}. قال: تُخْزُون به عدوَّ اللَّهِ وعدوَّكم.
Allah Teâlâ'nın: {تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ} “bununla Allah'ın düşmanını ve sizin düşmanınızı korkutursunuz” kavline gelince: İbn Vekî' dedi ki: Bize babam, İsrâîl'den, o Osmân b. el-Muğîre es-Sekafî'den, o Mücâhid'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ} “bununla Allah'ın düşmanını ve sizin düşmanınızı korkutursunuz” kavli hakkında şöyle dedi: Bununla Allah'ın düşmanını ve sizin düşmanınızı rüsvay edersiniz [zelil kılarsınız].
حدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا إسرائيلُ، عن عثمانَ، عن مجاهدٍ، عن ابن عباسٍ مثلَه.
Bize Ahmed b. İshak anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize İsrâîl, Osmân'dan, o Mücâhid'den, o da İbn Abbâs'tan benzerini nakletti.
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا إسرائيلُ، عن خُصَيْفٍ، عن عكرمة وسعيدِ بن جبيرٍ، عن ابن عباسٍ: {تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ}. قال: تُخْزُون به عدوَّ اللَّهِ وعدوَّكم، وكذا كان يقرؤها : (تُخْزُونَ) .
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize İsrâîl, Husayf'tan, o İkrime ve Saîd b. Cübeyr'den, onlar da İbn Abbâs'tan nakletti: {تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ} “bununla Allah'ın düşmanını ve sizin düşmanınızı korkutursunuz” kavli hakkında: Bununla Allah'ın düşmanını ve sizin düşmanınızı rüsvay edersiniz, dedi. O, bu [ayeti] bu şekilde : (تُخْزُونَ) [rüsvay edersiniz diye] okurdu .
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا إسرائيلُ، عن عثمانَ بن المغيرةِ وخُصَيْفٍ، عن مجاهدٍ، عن ابن عباسٍ: {تُرْهِبُونَ بِهِ} تُخْزُون به.
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize İsrâîl, Osmân b. el-Mugîre ve Husayf'tan, onlar Mücâhid'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {تُرْهِبُونَ بِهِ} “bununla korkutursunuz” kavli hakkında: Bununla rüsvay edersiniz, [dedi].
حدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا إسرائيلُ، عن خُصَيْفٍ، عن عكرمةَ، عن ابن عباسٍ مثلَه.
Bize Ahmed b. İshak anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize İsrâîl, Husayf'tan, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan benzerini nakletti.
يقالُ منه: أَرْهَبْتُ العدوَّ ورهَّبْتُه، فأنا أُرْهِبُه [وأُرَهْبُه] إِرْهابًا وتَرْهيبًا ، وهو الرَّهَبُ والرُّهْبُ، ومنه قولُ طُفَيْلٍ الغَنَويِّ :
Bu kökten olmak üzere: Erhebtü'l-aduvve (أَرْهَبْتُ العدوَّ) ve rahhebtühü (رهَّبْتُه) denilir; ben onu korkutuyorum anlamında: Urhibühü [ve urahhibühü] (أُرْهِبُه [وأُرَهْبُه]) irhâben ve terhîben (إِرْهابًا وتَرْهيبًا) [denir]. Bu da er-raheb (الرَّهَبُ) ve er-ruhb (الرُّهْبُ) yani korkudur. Tufeyl el-Ganevî'nin şu sözü de bu kabildendir :
وَيْلُ أُمِّ حَيٍّ دَفَعْتُم فِي نُحورِهمُ … بني كِلابٍ غَداةَ الرُّعْبِ والرَّهَبِ
Korku ve dehşet sabahında, üzerlerine Benî Kilâb'ı saldığınız kabilenin vay haline!
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَآخَرِينَ مِنْ دُونِهِمْ لَا تَعْلَمُونَهُمُ اللَّهُ يَعْلَمُهُمْ}.
Allah Teâlâ'nın: {وَآخَرِينَ مِنْ دُونِهِمْ لَا تَعْلَمُونَهُمُ اللَّهُ يَعْلَمُهُمْ} “Onlardan başka sizin bilmediğiniz, ama Allah'ın bildiği diğerlerini de (korkutursunuz)...” kavlinin teviline dair söz:
اخْتَلَف أهلُ التأويلِ في هؤلاء الآخرين مَن هم وما هم؟ فقال بعضُهم: هم بنو قُريظةَ.
Tevil ehli, bu 'diğerleri'nin kim ve ne oldukları hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: "Onlar Benî Kureyza'dır." demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حُدِّثْتُ عن عمارِ بن الحسنِ، قال: ثنا ابن أبي جعفرٍ، عن وَرْقاءَ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَآخَرِينَ مِنْ دُونِهِمْ}. يعنى: مِن بني قُرَيظةَ .
Bana Ammâr b. el-Hasan'dan nakledildi, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, Varkâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {وَآخَرِينَ مِنْ دُونِهِمْ} “onlardan başka diğerlerini de” kavli hakkında: Yani Benî Kureyza'dan [olanları], dedi .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَآخَرِينَ مِنْ دُونِهِمْ}. قال: قريظةَ.
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {وَآخَرِينَ مِنْ دُونِهِمْ} “onlardan başka diğerlerini de” kavli hakkında: [Bunlar], Kureyza'dır, dedi.
وقال آخرون: مِن فارسَ.
Başkaları da: [Onlar] Fars [halkı]dır, dedi.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدَ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {وَآخَرِينَ مِنْ دُونِهِمْ لَا تَعْلَمُونَهُمُ اللَّهُ يَعْلَمُهُمْ}: هؤلاء أهلُ فارسَ .
Bana Muhammed b. el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {وَآخَرِينَ مِنْ دُونِهِمْ لَا تَعْلَمُونَهُمُ اللَّهُ يَعْلَمُهُمْ} “Onlardan başka sizin bilmediğiniz, Allah'ın bildiği diğerlerini de...” [kavli hakkında]: Bunlar Fars ehlidir, [dedi] .
وقال آخرون: هم كلُّ عدوٍّ للمسلمين غيرِ الذي أُمِر النبيُّ ﷺ أن يُشَرِّدَ بهم مَن خلفَهم، قالوا: وهم المنافقون.
Başkaları da şöyle dedi: Onlar, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in arkalarındakileri darmadağın etmesi emredilenler dışındaki Müslümanların her bir düşmanıdır. [Bunlar] münafıklardır, dediler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يونُسُ، قال: أخْبرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِ اللَّهِ: {فَإِمَّا تَثْقَفَنَّهُمْ فِي الْحَرْبِ فَشَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ}. قال: أخِفْهم بهم لما تَصْنَعُ بهؤلاء. وقرأ: {وَآخَرِينَ مِنْ دُونِهِمْ لَا تَعْلَمُونَهُمُ اللَّهُ يَعْلَمُهُمْ}.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah'ın: {فَإِمَّا تَثْقَفَنَّهُمْ فِي الْحَرْبِ فَشَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ} “Onları savaşta yakalarsan, kendilerinden sonrakileri de onlarla ürkütüp dağıt” kavli hakkında şöyle dedi: Şunlara yapacağın muamele sebebiyle onları bunlarla korkut! Ve [İbn Zeyd]: {وَآخَرِينَ مِنْ دُونِهِمْ لَا تَعْلَمُونَهُمُ اللَّهُ يَعْلَمُهُمْ} “Onlardan başka sizin bilmediğiniz, Allah'ın bildiği diğerlerini de...” ayetini okudu.
حدَّثني يونُسُ، قال: أخْبرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَآخَرِينَ مِنْ دُونِهِمْ لَا تَعْلَمُونَهُمُ اللَّهُ يَعْلَمُهُمْ}. قال: هؤلاء المنافقون لا تَعْلَمونهم؛ لأنهم معكم يقولون: لا إلهَ إلا اللَّهُ، ويَغْرُون معكم.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَآخَرِينَ مِنْ دُونِهِمْ لَا تَعْلَمُونَهُمُ اللَّهُ يَعْلَمُهُمْ} “Onlardan başka sizin bilmediğiniz, Allah'ın bildiği diğerlerini de...” kavli hakkında şöyle dedi: Bunlar münafıklardır, onları bilmezsiniz; çünkü onlar sizinle beraberdirler, "Lâ ilâhe illallâh" derler ve sizinle birlikte savaşa çıkarlar.
وقال آخرون: هم قومٌ مِن الجنِّ.
Başkaları da: Onlar cinlerden bir topluluktur, dedi.
قال أبو جعفرٍ: والصوابُ مِن القولِ في ذلك أن يقالَ: إن اللَّهَ أمَر المؤمنين بإعدادِ الجهادِ وآلةِ الحربِ وما يَتَقَوَّون به على جهادِ عدوِّه وعدوِّهم مِن المشركين مِن السلاحِ والرمِي وغيرِ ذلك ورباطِ الخيلِ، ولا وجهَ لأن يقالَ: عُنِى بالقوةِ معنًى دونَ معنًى مِن معاني القوةِ، وقد عمَّ اللَّهُ الأمرَ بها.
Ebû Ca'fer der ki: Bu konuda doğru olan söz şudur: Allah, müminlere cihad için hazırlanmayı, savaş aletlerini, müşriklerden olan Kendisinin ve onların düşmanlarıyla cihad etmek için güç kazanacakları silah, atıcılık ve benzeri şeyleri ve cihad için at beslemeyi emretmiştir. Güç kelimesiyle, gücün anlamlarından sadece birinin kastedildiğini söylemenin hiçbir tutar tarafı yoktur; zira Allah bu emri genel kılmıştır.
فإن قال قائلٌ: فإن رسولَ اللَّهِ ﷺ قد بيَّن أن ذلك مرادٌ به الخصوصُ بقولِه: "ألا إن القوةَ الرميُ"؟
Eğer biri: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Haberiniz olsun ki kuvvet atıcılıktır' sözüyle bununla özel bir anlam kastedildiğini açıklamış değil midir?" derse;
قيل له: إن الخبرَ، وإن كان قد جاء بذلك فليس في الخبرِ ما يَدلُّ على أنه مرادٌ بها الرميُ خاصةً دونَ سائرِ معاني القوةِ عليهم، فإن الرميَ أحدُ معاني القوةِ؛ لأنه إنما قيل في الخبرِ: "ألا إن القوةَ الرمىُ". ولم يُقَلْ: دونَ غيرِها. ومن القوةِ أيضًا السيفُ والرمحُ والحربةُ، وكلُّ ما كان مَعونةً على قتالِ المشركين، كمعونةِ الرميِ أو أبْلَغَ مِن الرميِ فيهم وفى النِّكايةِ منهم، هذا مع وَهَاءِ سندِ الخبرِ بذلك عن رسولِ اللَّهِ ﷺ .
Ona şöyle cevap verilir: Her ne kadar rivayet bu şekilde gelmiş olsa da, rivayette onlara karşı kuvvetin diğer anlamları dışlanarak sadece atıcılığın kastedildiğine delalet eden bir husus yoktur. Çünkü atıcılık, kuvvetin anlamlarından sadece biridir. Zira rivayette yalnızca: "Haberiniz olsun ki kuvvet atıcılıktır" denilmiş, "başkası değil" denilmemiştir. Kılıç, mızrak, kargı ve müşriklerle savaşta atıcılığın sağladığı yardım gibi veya onlara zarar verme ve zayiat verdirmede atıcılıktan daha etkili olan her türlü yardım da kuvvettendir. Kaldı ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakledilen bu rivayetin senedinde zayıflık da bulunmaktadır .
وأما قولُه: {وَآخَرِينَ مِنْ دُونِهِمْ لَا تَعْلَمُونَهُمُ}. فإن قولَ مَن قال: عُنِى به الجنُّ. أقربُ وأشبهُ بالصوابِ؛ لأنه جلَّ ثناؤُه قد أدْخَل بقولِه: {وَمِنْ رِبَاطِ الْخَيْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ}. الأمرَ بارتباطِ الخيلِ لإرهابِ كلِّ عدوٍّ
Allah Teâlâ'nın: {وَآخَرِينَ مِنْ دُونِهِمْ لَا تَعْلَمُونَهُمُ} “Onlardan başka sizin bilmediğiniz [diğerlerini de]” buyruğuna gelince; 'Bununla cinler kastedilmiştir' diyen kimsenin görüşü, gerçeğe daha yakın ve isabete en uygun olanıdır. Zira O -senâsı yüce olsun-, {وَمِنْ رِبَاطِ الْخَيْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ} “ve beslenen atlardan [kuvvet hazırlayın] ki bununla Allah'ın düşmanını ve sizin düşmanınızı korkutasınız” buyruğuyla, her bir düşmanı korkutmak için at besleme emrini [hükme] dahil etmiştir.
للَّهِ وللمؤمنين يَعْلَمونهم، ولا شكَّ أن المؤمنين كانوا عالمِين بعَداوةِ قريظةَ وفارسَ لهم؛ لعلمِهم بأنهم مشركون، وأنهم لهم حربٌ، ولا معنى لأن يقالَ: وهم يَعْلَمونهم لهم أعداءً {وَآخَرِينَ مِنْ دُونِهِمْ لَا تَعْلَمُونَهُمُ}، ولكن معنى ذلك - إن شاء اللَّهُ - تُرْهِبون بارْتِباطِكم أيُّها المؤمنون الخيلَ عدوَّ اللَّهِ وأعداءَكم مِن بني آدمَ، الذين قد علِمْتُم عداوتَهم لكم لكفرِهم باللَّهِ ورسولِه، وتُرْهِبون بذلك جنسًا آخرَ مِن غيرِ بني آدمَ، لا تَعْلَمون أماكنَهم وأحوالَهم اللَّهُ يَعْلَمُهم دونَكم؛ لأن بني آدمَ لا يَرَوْنهم. وقيل: إن صهيلَ الخيلِ يُرْهِبُ الجنَّ، وإن الجنَّ لا تَقْرَبُ دارًا فيها فرسٌ.
Allah'ın ve müminlerin bildiği her bir düşmanı korkutmak için at besleme emrini dahil etmiştir. Şüphe yok ki müminler, müşrik olduklarını ve kendileriyle harp halinde bulunduklarını bildikleri için Kureyza ve Fars'ın kendilerine olan düşmanlığını bilmekteydiler. Onların kendilerine düşman olduklarını bildikleri halde: {وَآخَرِينَ مِنْ دُونِهِمْ لَا تَعْلَمُونَهُمُ} “onlardan başka sizin bilmediğiniz diğerlerini de” denilmesinin bir anlamı yoktur. Bilakis bunun anlamı -inşallah- şudur: Ey müminler! Siz at beslemenizle, Allah'a ve Resûlü'ne küfretmeleri sebebiyle size olan düşmanlıklarını bildiğiniz Âdemoğullarından olan Allah'ın düşmanını ve düşmanlarınızı korkutursunuz; ayrıca bununla Âdemoğullarından olmayan, yerlerini ve durumlarını bilmediğiniz, sizden ayrı olarak Allah'ın bildiği başka bir cinsi de korkutursunuz; çünkü Âdemoğulları onları görmezler. Atların kişnemesinin cinleri korkuttuğu ve cinlerin içinde at bulunan bir eve yaklaşmadığı da söylenmiştir.
فإن قال قائلٌ: فإن المؤمنين كانوا لا يَعْلَمون ما عليه المنافقون، فما تُنْكِرُ أن يكونَ عُنِى بذلك المنافقون؟ قيل: فإن المنافقين لم يَكُنْ تَرُوعهم خيلُ المسلمين ولا سلاحُهم، وإنما كان يَرُوعهم أن يَظْهَرَ المسلمون على سرائرِهم التي كانوا يَسْتَسِرُّون من الكفر، وإنما أُمِر المؤمنون بإعدادِ القوةِ لإرهابِ العدوِّ، فأَما مَن لم يُرْهِبه ذلك، فغيرُ داخلٍ في معنى مَن أُمِر بإعدادِ ذلك له المؤمنون، وقيل: {لَا تَعْلَمُونَهُمُ}. فاكْتُفِى للعلمِ بمنصوبٍ واحدٍ في هذا الموضعِ؛ لأنه أُرِيد لا تَعْرِفونهم، كما قال الشاعرُ :
Eğer biri: "Müminler münafıkların ne durumda olduklarını bilmiyorlardı; öyleyse bununla münafıkların kastedilmiş olduğunu nasıl reddedersin?" derse; şöyle cevap verilir: Münafıkları Müslümanların atları veya silahları korkutmuyordu; onları korkutan şey, gizledikleri küfür sırlarına Müslümanların muttali olmasıydı. Müminlere ise düşmanı korkutmak için kuvvet hazırlamaları emredilmiştir. Bundan korkmayan kimse ise müminlerin kendisi için hazırlık yapmakla emrolunduğu kimselerin kapsamına girmez. [Ayrıca ayette]: {لَا تَعْلَمُونَهُمُ} “onları bilmezsiniz” buyrulmuştur; burada 'bilmek' fiili tek bir mansub mefulle yetinmiştir, çünkü "onları tanımazsınız" anlamı kastedilmiştir; nitekim şair şöyle demiştir :
فإن اللَّهَ يَعْلَمُنى ووَهْبًا … وأنَّا سَوفَ يَلْقَاهُ كِلانا
Şüphesiz Allah beni de Vehb'i de bilir; ve ikimizin de pek yakında O'na kavuşacağını.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ وَأَنْتُمْ لَا تُظْلَمُونَ (٦٠)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ وَأَنْتُمْ لَا تُظْلَمُونَ (٦٠)} “Allah yolunda her ne infak ederseniz, size eksiksiz ödenir ve siz haksızlığa uğratılmazsınız.” kavlinin teviline dair söz:
يقول تعالى ذكره: وما أَنْفَقْتُم أيُّها المؤمنون مِن نفقةٍ في شراءِ آلةِ حربٍ مِن سلاحٍ أو حِرابٍ، أو كُرَاعٍ، أو غيرِ ذلك من النفقاتِ في جهادِ أعداءِ اللَّهِ مِن
Allah Teâlâ zikri yüce olsun buyuruyor ki: Ey müminler! Allah'ın düşmanlarıyla cihadda; silah, mızrak, binek atı veya bunun dışındaki masraflardan bir savaş aleti satın almak için yaptığınız her türlü harcamayı...
المشركينَ يُخْلِفْه اللَّهُ عليكم في الدنيا، ويَدَّخِرْ لكم أُجورَكم على ذلك عندَه، حتى يُوَفِّيَكموها يومَ القيامة، {وَأَنْتُمْ لَا تُظْلَمُونَ}. يقولُ: يَفْعَلُ ذلك بكم ربُّكم، فلا يُضِيعُ أجورَكم عليه.
...müşriklerle cihadda yaptığınız her harcamanın karşılığını Allah size dünyada verir ve kıyamet gününde size eksiksiz ödeyene kadar bunun mükâfatlarını katında sizin için biriktirir. {وَأَنْتُمْ لَا تُظْلَمُونَ} “ve siz haksızlığa uğratılmazsınız”. [Yani] şöyle buyuruyor: Rabbiniz size böyle yapar ve buna karşılık ecirlerinizi zayi etmez.
وبنحوِ ما قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şekilde demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ: {وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ وَأَنْتُمْ لَا تُظْلَمُونَ}. أي: لا يَضِيعُ لكم عندَ اللَّهِ أجرُه في الآخرةِ، وعاجلُ خَلَفِه في الدنيا .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan nakletti: {وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ وَأَنْتُمْ لَا تُظْلَمُونَ} “Allah yolunda her ne infak ederseniz, size eksiksiz ödenir ve siz haksızlığa uğratılmazsınız” kavli hakkında: Yani bunun karşılığı olan ecir ahirette, peşin karşılığı da dünyada Allah katında sizin için zayi olmaz, [dedi] .
القولُ في تأويلِ قوله: {وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهَا وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٦١)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهَا وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٦١)} “Eğer barışa meylederlerse, sen de ona meylet ve Allah'a tevekkül et. Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.” kavlinin teviline dair söz:
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: وإما تخافَنَّ مِن قومٍ خِيانَةً وغدرًا، فانْبِذْ إليهم على سواءٍ، وآذِنْهم بالحربِ، {وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهَا}: وإن مالوا إلى مسالمَتِك، ومُتارَكتِك الحربَ، إما بالدخولِ في الإسلامِ، وإما بإعطاءِ الجزيةِ، وإما بموادَعَةٍ، ونحوِ ذلك من أسبابِ السَّلْمِ والصلحِ، {فَاجْنَحْ لَهَا}، يقولُ: فمِلْ إليها، وابْذُل لهم ما مالوا إليه مِن ذلك وسألوكه.
Allah Teâlâ Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e buyuruyor ki: Eğer bir topluluktan bir hıyanet ve vefasızlık sezersen, [antlaşmayı] aynı şekilde kendilerine at ve onlara savaş ilan et. {وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهَا} “Eğer barışa meylederlerse, sen de ona meylet”: Şayet onlar; ya İslam'a girmekle ya cizye vermekle ya bir saldırmazlık antlaşmasıyla veya barış ve sulh sebeplerinden benzeri bir yolla seninle barışmaya ve savaşı bırakmaya meylederlerse; {فَاجْنَحْ لَهَا} “sen de ona meylet”, yani sen de barışa yönel ve onların meylettikleri ve senden istedikleri bu şeyi onlara tanı.
يقالُ منه منه: جنَح الرجلُ إلى كذا يَجْنَحُ إليه جُنوحًا، وهى لتَميمٍ، وقيسٍ فيما ذُكِر عنها تقولُ: يَجْنُحُ، بضمِّ النونِ. وآخرون: يقولون: يَجْنِحُ بكسرِ النونِ، وذلك إذا مال. ومنه قولُ نابغةِ بني ذُبْيانَ:
Bu kökten olmak üzere şöyle denir: [Bir kimse bir şeye meylettiğinde] ceneha'r-raculü ilâ kezâ yecnehu ileyhi cunûhan (جنَح الرجلُ إلى كذا يَجْنَحُ إليه جُنوحًا) denir. Bu, Temîm kabilesinin lehçesidir. Kendilerinden nakledildiğine göre Kays kabilesi nûn harfinin ötresiyle (zamme ile) yecnuhu (يَجْنُحُ) der. Başkaları ise nûn harfinin esresiyle (kesre ile) yecnihu (يَجْنِحُ) derler ki bu [fiil] meylettiği zaman kullanılır. Nâbiğa ez-Zübyânî'nin şu beyti de bu köktendir:
جَوانِحَ قَدْ أَيْقَنَّ أَن قَبِيلَه … إذا ما الْتَقَى الجَمْعَانِ أولُ غالِبِ
İki ordu karşılaştığında, onun kabilesinin ilk galip gelen olacağına kesin inanarak meyledenler [kuşlar].
جوانحُ: مَوائلُ.
Cevânih (جوانحُ), meyledenler demektir.
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şekilde demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ}. قال: للصلحِ، ونسَخها قولُه: {فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ} [التوبة: ٥].
Bize Muhammed b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den nakletti: {وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ} “Eğer barışa meylederlerse” kavli hakkında: Sulhe [meylederlerse], dedi ve bunu: {فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ} “Müşrikleri bulduğunuz yerde öldürün” [Tevbe: 5] kavli nesh etmiştir.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ}: إلى الصلحِ، {فَاجْنَحْ لَهَا}. قال: وكانت هذه قبلَ "براءة"؛ كان نبيُّ اللَّهِ ﷺ يُوادِعُ القومَ إلى أجلٍ، فإما أن يُسْلِموا، وإما أن يُقاتِلَهم، ثم نُسِخ ذلك بعدُ في "براءة"، فقال: {فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ}. وقال: {وَقَاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً} [التوبة: ٣٦]. ونبَذَ إلى كلِّ ذى عهدٍ عهدَه، وأمَره بقتالِهم، حتى يقولوا: لا إله إلا اللَّهُ، ويُسْلِموا، وأن لا يَقْبَل منهم إلا ذلك، وكلُّ عهدٍ كان في هذه السورةِ وفي غيرِها، وكلُّ صلحٍ يُصالِحُ به
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; Katâde: {وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ} “Eğer barışa meylederlerse” [yani] sulhe [meylederlerse], {فَاجْنَحْ لَهَا} “sen de ona meylet” [ayeti] hakkında şöyle demiştir: Bu [hüküm], Berâe [Suresi]'nden önce idi; Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem bir toplulukla belirli bir süreye kadar saldırmazlık antlaşması yapardı; onlar ya Müslüman olurlar ya da [Peygamber] onlarla savaşırdı. Daha sonra bu [hüküm], Berâe [Suresi]'nde neshedildi ve [Allah Teâlâ]: {فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ} “Müşrikleri bulduğunuz yerde öldürün” buyurdu. [Yine] şöyle buyurdu: {وَقَاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً} “Müşriklerle topyekûn savaşın” [Tevbe: 36]. [Peygamber de] her ahit sahibinin ahdini bozup attı ve [Allah] ona, "Lâ ilâhe illallâh" deyip İslam'a girinceye kadar onlarla savaşmasını, onlardan bundan başkasını kabul etmemesini emretti. Bu surede ve başka surelerde yer alan her ahit ve Müslümanların müşriklerle yaptığı her sulh...
المسلمون المشركين يَتَوادَعون به ، فإن "براءةَ" جاءَت بنسخِ ذلك، فأُمِر بقتالِهم على كلِّ حالٍ حتى يقولوا: لا إلهَ إلا اللَّهُ.
Müslümanların müşriklerle sulh yaparak karşılıklı saldırmazlık sağladığı her barış antlaşması Berâe Suresi ile nesh edilmiştir; böylece "Lâ ilâhe illallâh" deyinceye kadar her halükarda onlarla savaşması emredilmiştir.
حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، عن الحسينِ ، عن يزيدَ، عن عكرمةَ والحسنِ البصريِّ، قالا: {وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهَا}: نسَخَتها الآيةُ التي في "براءةَ"؛ قولُه: {قَاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ}، إلى قولِه: {وَهُمْ صَاغِرُونَ} [التوبة: ٢٩].
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh, el-Huseyn'den , o Yezîd'den, o İkrime ve el-Hasan el-Basrî'den nakletti; ikisi şöyle dediler: {وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهَا} “Eğer barışa meylederlerse, sen de ona meylet” [ayetini], Berâe Suresi'ndeki: {قَاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ} “Allah'a ve ahiret gününe iman etmeyenlerle savaşın...” ayetinden: {وَهُمْ صَاغِرُونَ} “...ve onlar küçülmüş oldukları halde” [Tevbe: 29] kavline kadar olan ayet nesh etmiştir.
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السديِّ: {وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهَا}. يقولُ: وإن أرادوا الصلحَ فأرِدْه .
Bana Muhammed b. el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهَا} “Eğer barışa meylederlerse, sen de ona meylet” kavli hakkında: Şayet barış isterlerse sen de onu iste, demektir .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ: {وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهَا}، أي: إن دعَوْك إلى السَّلْمِ، إلى الإسلامِ، فصالِحْهم عليه .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan nakletti: {وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهَا} “Eğer barışa meylederlerse, sen de ona meylet”, yani: Şayet seni barışa, İslam'a davet ederlerse bu şartla onlarla sulh yap .
حدَّثني يونُسُ، قال: أخْبرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهَا}. قال: فصالِحْهم، قال: وهذا قد نسَخَه الجهادُ .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهَا} “Eğer barışa meylederlerse, sen de ona meylet” kavli hakkında: "Onlarla sulh yap" dedi ve: Bunu cihad [emri] nesh etmiştir, dedi .
فأما ما قاله قتادةُ ومَن قال مثلَ قولِه مِن أن هذه الآيةَ منسوخةٌ، فقولٌ لا دَلالةَ
Katâde'nin ve onun gibi söyleyenlerin bu ayetin mensûh (hükmü kaldırılmış) olduğuna dair belirttiklerine gelince; bu, hiçbir delil
عليه مِن كتابٍ ولا سنةٍ ولا فِطْرةِ عقلٍ.
Kitap'tan, Sünnet'ten veya aklın fıtratından üzerinde hiçbir delil bulunmayan bir sözdür.
وقد دلَّلْنا في غيرِ موضعٍ مِن كتابِنا هذا وغيرِه، على أن الناسخَ لا يكونُ إلا ما نفَى حكمَ المنسوخِ مِن كلِّ وجهٍ، فأما ما كان بخلافِ ذلك فغيرُ كائنٍ ناسخًا.
Bu kitabımızın ve diğer eserlerimizin birçok yerinde delillendirdiğimiz üzere; nâsih (hükmü kaldıran), ancak mensûhun (hükmü kaldırılanın) hükmünü her yönden ortadan kaldıran şey olabilir. Bundan farklı olan şey ise nâsih olamaz.
وقولُ اللَّهِ في "براءةَ": {فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ}. غيرُ نافٍ حكمُه حكمَ قولِه: {وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهَا}؛ لأن قولَه: {وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ}. إنما عُنِى به بنو قريظةَ، وكانوا يهودًا أهلَ كتابٍ، وقد أذِن اللَّهُ جَلَّ ثناؤُه للمؤمنين بصلحِ أهلِ الكتابِ، ومُتارَكتِهم الحربَ، على أخْذِ الجزيةِ منهم.
Allah'ın Berâe Suresi'ndeki: {فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ} “Müşrikleri bulduğunuz yerde öldürün” kavlinin hükmü, O'nun: {وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهَا} “Eğer barışa meylederlerse, sen de ona meylet” kavlinin hükmünü ortadan kaldırmaz. Çünkü O'nun: {وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ} “Eğer barışa meylederlerse” kavliyle sadece Benî Kureyza kastedilmiştir; onlar Ehl-i Kitap olan Yahudilerdi. Allah celle senâuh ise Ehl-i Kitap ile sulh yapılmasına ve kendilerinden cizye alınması karşılığında onlarla savaşın bırakılmasına müminler için izin vermiştir.
وأما قولُه: {فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ}. فإنما عُنِى به مشركو العربِ مِن عَبَدة الأوثانِ الذين لا يَجوزُ قبولُ الجزيةِ منهم، فليس في إحدى الآيتين نفيُ حكمِ الأخرى، بل كلُّ واحدةٍ منهما مُحْكَمةٌ فيما أُنْزِلَت فيه.
O'nun: {فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ} “Müşrikleri bulduğunuz yerde öldürün” kavline gelince; bununla ancak kendilerinden cizye kabul edilmesi caiz olmayan putperest Arap müşrikleri kastedilmiştir. Dolayısıyla iki ayetten birinde diğerinin hükmünü nefyetme durumu yoktur; bilakis her iki ayet de indirildiği hususta muhkemdir.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ}. قال: قريظةُ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ} “Eğer barışa meylederlerse” kavli hakkında: [Bunlar] Kureyza'dır, dedi .
وأما قولُه: {وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ}. يقولُ: فوِّضْ إلى اللَّهِ يا محمدُ أمرَك، واسْتَكْفِه واثقًا به أنه يَكْفِيك.
O'nun: {وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ} “ve Allah'a tevekkül et” kavline gelince; [Allah Teâlâ] buyuruyor ki: Ey Muhammed! İşini Allah'a havale et; O'nun sana yeteceğine güvenerek O'ndan sana yetmesini iste.
كالذي حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ: {وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ}: إن الله كافيك .
Nitekim bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan nakletti: {وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ} “ve Allah'a tevekkül et” kavli hakkında: Şüphesiz Allah sana yeter, [dedi] .
وقولُه: {إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ}. يعنى بذلك: إن اللَّهَ الذي تَتَوَكَّلُ عليه
O'nun: {إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ} “Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir” kavline gelince; bununla şunu kastetmektedir: Şüphesiz kendisine tevekkül ettiğin Allah,
سميعٌ لما تَقولُ أنت ومَن تُسالِمُه وتُتارِكُه الحربَ مِن أعداءِ اللَّهِ وأعدائِك، عندَ عقدِ السَّلْمِ بينَك وبينَه، وبشرطِ كلِّ فريقٍ منكم على صاحبِه مِن الشروطِ، و {الْعَلِيمُ} بما يُضْمِرُه كلُّ فريقٍ منكم للفريقِ الآخرِ مِن الوفاءِ بما عاقَدَه عليه، ومَن المُضْمِرُ ذلك منكم في قلبه، والمُنْطَوِى على خلافِه لصاحبِه .
seninle onun arasında barış antlaşması yapılırken, Allah'ın ve senin düşmanlarından kendisiyle barıştığın ve savaşı bıraktığın kimse ile senin söylediklerinizi ve her bir grubun diğerine koştuğu şartları hakkıyla işitendir. Ve {الْعَلِيمُ} “hakkıyla bilendir” [kavli de]: Her bir tarafın, yaptığı antlaşmaya vefa gösterme konusunda diğeri için içinde gizlediği şeyi, sizden kimin bunu kalbinde sakladığını ve kimin de arkadaşına karşı bunun aksini içinde barındırdığını bilendir .
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَإِنْ يُرِيدُوا أَنْ يَخْدَعُوكَ فَإِنَّ حَسْبَكَ اللَّهُ هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤْمِنِينَ (٦٢)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَإِنْ يُرِيدُوا أَنْ يَخْدَعُوكَ فَإِنَّ حَسْبَكَ اللَّهُ هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤْمِنِينَ (٦٢)} “Eğer seni aldatmak isterlerse, şüphesiz Allah sana yeter. O, seni yardımıyla ve müminlerle destekleyendir.” kavlinin teviline dair söz:
يقولُ تعالى ذكرُه: وإن يُرِدْ يا محمدُ هؤلاء الذين أمَرْتُك بأن تَنْبِذَ إليهم على سَواءٍ، إن خِفْتَ منهم خيانةً، وبمُسالمَتِهم إن جنَحوا للسَّلْمِ - خَداعَك والمكرَ بك، {فَإِنَّ حَسْبَكَ اللَّهُ}. يقولُ: فإن الله كافِيكهم وكافيك خداعَهم إياك؛ لأنه مُتَكَفِّلٌ بإظهارِ دينِك على الأديانِ، ومُتَضَمِّنٌ أَن يَجْعَلَ كلمتَه العليا وكلمةَ أعدائِه السُّفْلى، {هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ}. يقولُ: اللَّهُ الذي قوَّاك بنصرِه إياك على أعدائِه، {وَبِالْمُؤْمِنِينَ}. يعنى: بالأنصارِ.
Allah Teâlâ buyuruyor ki: Ey Muhammed! Şayet kendilerinden hıyanet sezdiğinde [antlaşmayı] aynı şekilde kendilerine atmanı ve barışa meylederlerse kendileriyle barışmanı emrettiğim kimseler seni aldatmayı ve sana tuzak kurmayı isterlerse; {فَإِنَّ حَسْبَكَ اللَّهُ} “şüphesiz Allah sana yeter”. Buyuruyor ki: Şüphesiz Allah sana karşı onlara ve onların seni aldatmalarına karşı yeterlidir; zira O, senin dinini bütün dinlere üstün kılmayı tekeffül etmiş ve Kendi kelimesini en yüce, düşmanlarının kelimesini ise en alçak kılmayı taahhüt etmiştir. {هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ} “O, seni yardımıyla destekleyendir” buyuruyor ki: Düşmanlarına karşı yardımıyla seni güçlendiren Allah'tır. {وَبِالْمُؤْمِنِينَ} “ve müminlerle” [kavliyle de]: Ensâr'ı kastetmektedir.
وبنحوِ ما قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şekilde demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَإِنْ يُرِيدُوا أَنْ يَخْدَعُوكَ}. قال: قريظةُ.
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den nakletti: {وَإِنْ يُرِيدُوا أَنْ يَخْدَعُوكَ} “Eğer seni aldatmak isterlerse” [ayeti hakkında] şöyle dedi: [Kastedilenler] Kurayza['dır].
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاق: {وَإِنْ يُرِيدُوا أَنْ يَخْدَعُوكَ فَإِنَّ حَسْبَكَ اللَّهُ}: هو مِن وراءِ ذلك .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan nakletti: {وَإِنْ يُرِيدُوا أَنْ يَخْدَعُوكَ فَإِنَّ حَسْبَكَ اللَّهُ} “Eğer seni aldatmak isterlerse, şüphesiz Allah sana yeter” [kavli hakkında]: O, bunun arkasındadır [buna engeldir], [dedi] .
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ}. قال: بالأنصارِ .
Bana Muhammed b. el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ} “O, seni yardımıyla destekleyendir” [kavli hakkında] dedi ki: Ensâr ile .
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ لَوْ أَنْفَقْتَ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا مَا أَلَّفْتَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ وَلَكِنَّ اللَّهَ أَلَّفَ بَيْنَهُمْ إِنَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٦٣)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ لَوْ أَنْفَقْتَ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا مَا أَلَّفْتَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ وَلَكِنَّ اللَّهَ أَلَّفَ بَيْنَهُمْ إِنَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٦٣)} “Ve onların kalplerini uzlaştırdı. Yeryüzünde olanların hepsini harcasaydın bile onların kalplerini uzlaştıramazdın, fakat Allah onların arasını uzlaştırdı. Şüphesiz O, mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir.” kavlinin teviline dair söz:
يُريدُ جلَّ ثناؤُه بقولِه: {وَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ}: وجمعَ بينَ قلوبِ المؤمنين مِن الأوسِ والخزرجِ، بعدَ التفرقِ والتَّشَتُّتِ، على دينِه الحقِّ، فصيَّرهم به جميعًا بعدَ أن كانوا أشْتاتًا، وإخْوانًا بعدَ أن كانوا أعداءً.
Şânı yüce olan [Allah], {وَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ} “ve onların kalplerini uzlaştırdı” kavliyle; Evs ve Hazrec'ten olan müminlerin kalplerini ayrılık ve dağınıklıktan sonra Kendi hak dini üzerinde birleştirdiğini, böylece darmadağınık iken onları bir araya getirdiğini ve düşman iken kardeş kıldığını kastetmektedir.
وقوله: {لَوْ أَنْفَقْتَ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا مَا أَلَّفْتَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ}. يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: لو أنْفَقْتَ يا محمدُ ما في الأرضِ جميعًا من ذهبٍ ووَرِقٍ وعَرَضِ، ما جَمعْتَ أنت بينَ قلوبِهم بحِيَلِك، ولكنَّ اللَّهَ جَمعها على الهدى، فائْتَلَفَت واجْتَمَعَت؛ تقوية مِن اللَّهِ لك وتأييدًا منه، ومعونةً على عدوِّك، يقولُ جلَّ ثناؤُه: والذي فعَل ذلك وسبَّبه لك، حتى صاروا لك أعوانًا وأنصارًا ويدًا واحدةً على مَن بَغاك سُوءًا هو الذي إن رام عدوٌّ منك مرامًا يَكْفِيك كيدَه، ويَنْصُرُك عليه، فثِقْ به، وامْضِ لأمرِه، وتوَكَّلْ عليه.
O'nun: {لَوْ أَنْفَقْتَ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا مَا أَلَّفْتَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ} “Yeryüzünde olanların hepsini harcasaydın bile onların kalplerini uzlaştıramazdın” kavli hakkında Allah Teâlâ, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e buyuruyor ki: Ey Muhammed! Yeryüzünde bulunan altından, gümüşten ve dünyalıktan her şeyi harcasaydın bile kendi çabalarınla onların kalplerini birleştiremezdin. Fakat Allah'tan sana bir kuvvet, bir destek ve düşmanına karşı bir yardım olmak üzere Allah onların kalplerini hidayet üzere birleştirdi de kaynaştılar ve bir araya geldiler. Şânı yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Bunu yapan ve sana bu sebepleri hazırlayan; nihayetinde onların sana yardımcılar, destekçiler ve sana kötülük etmek isteyene karşı tek bir el olmalarını sağlayan [Allah], şayet bir düşman senden bir şey elde etmek isterse onun tuzağına karşı sana yetecek ve ona karşı sana yardım edecek olandır. Öyleyse O'na güven, O'nun emri doğrultusunda yürü ve O'na tevekkül et.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.
ذكر مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ الحسين، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {وَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ} قال: هؤلاء الأنصارُ ألَّف بينَ قلوبِهم مِن بعدِ حربٍ فيما كان بينَهم.
Bana Muhammed b. el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {وَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ} “ve onların kalplerini uzlaştırdı” kavli hakkında dedi ki: Bunlar Ensâr'dır; aralarında geçen bir savaştan sonra [Allah] kalplerini uzlaştırmıştır.
حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن بَشيرِ بن ثابتٍ - رجلٍ من الأنصارِ - أنه قال في هذه الآيةِ: {لَوْ أَنْفَقْتَ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا مَا أَلَّفْتَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ}: يعنى: الأنصارَ.
Bize Muhammed b. el-Musennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Ensâr'dan bir adam olan Beşîr b. Sâbit'ten nakletti; o bu ayet hakkında: {لَوْ أَنْفَقْتَ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا مَا أَلَّفْتَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ} “Yeryüzünde olanların hepsini harcasaydın bile onların kalplerini uzlaştıramazdın” [kavliyle]: Ensâr'ı kastetmektedir, dedi.
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ: {وَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ} على الهُدَى الذي بعَثك به إليهم، {لَوْ أَنْفَقْتَ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا مَا أَلَّفْتَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ وَلَكِنَّ اللَّهَ أَلَّفَ بَيْنَهُمْ} بدينِه الذي جمَعهم عليه، يعني: الأوسَ والخزرجَ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan nakletti: Kendisiyle seni onlara gönderdiği hidayet üzere {وَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ} “onların kalplerini uzlaştırdı”, {لَوْ أَنْفَقْتَ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا مَا أَلَّفْتَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ وَلَكِنَّ اللَّهَ أَلَّفَ بَيْنَهُمْ} “Yeryüzünde olanların hepsini harcasaydın bile onların kalplerini uzlaştıramazdın, fakat Allah onların arasını uzlaştırdı” [kavli hakkında]: Kendisinde onları birleştirdiği diniyle [uzlaştırdı], yani Evs ve Hazrec'i .
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا ابن يَمانٍ، عن إبراهيمَ الخُوزيِّ، عن الوليدِ بن أبى مُغيثٍ، عن مجاهدٍ قال: إذا الْتَقَى المسلمان فتصَافحا، غُفِر لهما. قال: قلتُ لمجاهدٍ: بمُصافحةٍ يُغفَرُ لهما؟ فقال مجاهدٌ: أما سمِعْتَه يقولُ: {لَوْ أَنْفَقْتَ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا مَا أَلَّفْتَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ}؟ فقال الوليدُ لمجاهدٍ: أنت أعلمُ منى.
Bize Ebû Kureyb anlattı, dedi ki: Bize İbn Yemân, İbrâhim el-Hûzî'den, [o] Velîd b. Ebî Mugîs'ten, [o da] Mücâhid'den nakletti; [Mücâhid] şöyle dedi: İki Müslüman karşılaşıp tokalaştıklarında (musafaha ettiklerinde) ikisi de bağışlanır. [Velîd] dedi ki: Mücâhid'e: Sadece bir tokalaşma ile mi ikisi bağışlanır? dedim. Mücâhid: Sen O'nun: {لَوْ أَنْفَقْتَ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا مَا أَلَّفْتَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ} “Yeryüzünde olanların hepsini harcasaydın bile onların kalplerini uzlaştıramazdın” buyurduğunu işitmedin mi? dedi. Bunun üzerine Velîd, Mücâhid'e: Sen benden daha iyi bilirsin, dedi.
حدَّثنا عبدُ الكريمِ بنُ أبي عُميرٍ، قال: ثني الوليدُ، عن أبي عمرٍو، قال: ثنى عَبْدةُ بنُ أبي لُبابةَ، عن مجاهدٍ، ولقيتُه وأَخَذ بيدى، فقال: إذا تَراءَى المتحابَّانِ في اللَّهِ، فأَخَذ أحدُهما بيدِ صاحبِه وضحِك إليه، تحاتَّت خَطاياهما كما يَتَحاتُّ ورقُ الشجرِ، قال عَبْدةُ: فقلتُ له: إن هذا لَيسيرٌ . قال: لا تَقُل ذلك، فإن اللَّهَ يقولُ: {لَوْ أَنْفَقْتَ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا مَا أَلَّفْتَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ}. قال عَبْدةُ: فَعَرَفْتُ أنه أفقه مني .
Bize Abdülkerîm b. Ebî Umeyr anlattı, dedi ki: Bana Velîd, Ebû Amr'dan anlattı, dedi ki: Bana Abde b. Ebî Lübâbe, Mücâhid'den anlattı -onunla karşılaştım ve elimi tuttu-: Allah için birbirini seven iki kişi karşılaşıp biri diğerinin elini tuttuğunda ve ona tebessüm ettiğinde, ağacın yapraklarının döküldüğü gibi günahları dökülür, dedi. Abde dedi ki: Ona: Şüphesiz bu pek kolay [bir şey] , dedim. Dedi ki: Öyle söyleme, zira Allah şöyle buyurmaktadır: {لَوْ أَنْفَقْتَ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا مَا أَلَّفْتَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ} “Yeryüzünde olanların hepsini harcasaydın bile onların kalplerini uzlaştıramazdın”. Abde dedi ki: Böylece onun benden daha fakih olduğunu anladım .
حدَّثني محمدُ بنُ خلفٍ، قال: ثنا عبيدُ اللَّهِ بنُ موسى، قال: ثنا فُضَيْلُ بنُ غَزْوانَ، قال: أَتَيْتُ أبا إسحاقَ فسلَّمتُ عليه، فقلتُ: أَتَعْرِفُني؟ فقال فُضَيْلٌ: نعم، لولا الحياءُ منك لقبَّلتك. حدَّثني أبو الأحوصِ، عن عبدِ اللَّهِ، قال: نزَلت هذه الآيةُ في المتحابِّين في اللَّهِ: {لَوْ أَنْفَقْتَ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا مَا أَلَّفْتَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ} .
Bana Muhammed b. Halef anlattı, dedi ki: Bize Ubeydullah b. Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Fudayl b. Gazvân anlattı, dedi ki: Ebû İshâk'a gelip selam verdim ve: Beni tanıyor musun? dedim. Fudayl dedi ki: [Ebû İshâk]: Evet, senden utanmasaydım seni öperdim, dedi. Bana Ebü'l-Ahvas, Abdullah'tan anlattı: Şu ayet Allah için birbirini sevenler hakkında indi: {لَوْ أَنْفَقْتَ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا مَا أَلَّفْتَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ} “Yeryüzünde olanların hepsini harcasaydın bile onların kalplerini uzlaştıramazdın” .
حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابن غُليةَ، قال: أخْبرَنا ابن عونٍ، عن عُميرِ بن إسحاقَ، قال: كنا نَتَحَدَّثُ أن أولَ ما يُرْفَعُ مِن الناس - أو قال: عن الناسِ - الألفةُ.
Bana Ya'kūb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye anlattı, dedi ki: Bize İbn Avn, Umeyr b. İshâk'tan bildirdi; dedi ki: Biz, insanlar arasından -yahut şöyle dedi: insanlardan- ilk kaldırılacak şeyin ülfet (sevgi ve kaynaşma) olduğunu konuşurduk.
حدَّثني محمدُ بنُ عبدِ اللَّهِ بن عبدِ الحكمِ، قال: ثنا أيوبُ بنُ سويدٍ، عن الأوزاعيِّ، قال ثنى عبدُة بنُ أبي لُبابةَ، عن مجاهدٍ، ثم ذكَر نحوَ حديثِ عبدِ الكريمِ عن الوليدِ.
Bana Muhammed b. Abdillâh b. Abdilhakam anlattı, dedi ki: Bize Eyyûb b. Süveyd, el-Evzâî'den nakletti; dedi ki: Bana Abde b. Ebî Lübâbe, Mücâhid'den anlattı; sonra Abdülkerîm'in Velîd'den rivayet ettiği hadisin benzerini zikretti.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا [أبو أسامةَ] وابنُ نُمَيْرٍ وَحَفصُ مِنْ غِيَاثٍ، عن فُضَيلِ بن غَزْوانَ، عن أبي إسحاقَ، عن أبي الأحْوصِ، قال: سمعتُ عبدَ اللَّهِ يقولُ: {لَوْ أَنْفَقْتَ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا مَا أَلَّفْتَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ} الآية، قال: هم المُتَحابُّون في اللَّهِ .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize [Ebû Üsâme] , İbn Nümeyr ve Hafs b. Gıyâs, Fudayl b. Gazvân'dan, o Ebû İshâk'tan, o Ebü'l-Ahvas'tan nakletti; dedi ki: Abdullah'ın: {لَوْ أَنْفَقْتَ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا مَا أَلَّفْتَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ} “Yeryüzünde olanların hepsini harcasaydın bile onların kalplerini uzlaştıramazdın” ayeti hakkında şöyle dediğini işittim: Onlar, Allah için birbirini sevenlerdir .
وقوله: {إِنَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ}. يقولُ: إن اللَّهَ الذي ألَّفَ بينَ قلوبِ الأوسِ والخزرجِ بعدَ تَشَتُّتِ كلمتِها و تَعادِيها، وجَعَلهم لك أنصارًا {عَزِيزٌ}: لا يقْهَرُه شيءٌ، ولا يَرُدُّ قضاءَه رادٌّ، ولكنه يَنْفُذُ في خلقِه حكمُه. يقولُ: فعليه فتوكَّلْ، وبه فثِقْ، {حَكِيمٌ}: في تَدْبيرِه خلقَه.
O'nun: {إِنَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ} “Şüphesiz O, mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir” kavli hakkında buyuruyor ki: Sözlerinin dağılmasından ve birbirlerine düşman olmalarından sonra Evs ve Hazrec'in kalplerini uzlaştıran ve onları sana yardımcılar kılan Allah {عَزِيزٌ} “mutlak güç sahibidir”: Hiçbir şey O'na galip gelemez ve O'nun kazasını hiçbir şey geri çeviremez, aksine O'nun hükmü yaratıkları üzerinde geçerlidir. Buyuruyor ki: Öyleyse yalnız O'na tevekkül et ve yalnız O'na güven; {حَكِيمٌ} “hüküm ve hikmet sahibidir”: Yaratıklarını sevk ve idare etmesinde.
القولُ في تأويلِ قولِه: {يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ حَسْبُكَ اللَّهُ وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (٦٤)}.
Allah Teâlâ'nın: {يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ حَسْبُكَ اللَّهُ وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (٦٤)} “Ey Peygamber! Sana ve sana tabi olan müminlere Allah yeter.” kavlinin teviline dair söz:
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: يا أيُّها النبيُّ حَسْبُك اللَّهُ، وحَسْبُ مَن اتَّبَعَك من المؤمنين اللَّهُ. يقولُ لهم جلّ ثناؤه: ناهِضوا عدوَّكم فإن اللَّهَ كافِيكم أمرَهم، ولا يَهُولَنَّكم كثرةُ عَددِهم وقلةُ عَددِكم، فإن اللَّهَ مُؤيِّدُكم بنَصرِه.
Allah Teâlâ, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e buyuruyor ki: Ey Peygamber! Sana Allah yeter, sana tabi olan müminlere de Allah yeter. Şânı yüce olan [Allah] onlara buyuruyor ki: Düşmanınızla mücadeleye girişin; zira Allah onların işine karşı size yeter. Onların sayısının çokluğu ve sizin sayınızın azlığı sizi asla korkutmasın; çünkü Allah sizi yardımıyla destekleyecektir.
وبنحوِ ما قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimiz [görüşün] bir benzerini tevil ehli [müfessirler] de söylemiştir.
ذكر مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا مؤمَّلُ بنُ إسماعيلَ، قال: ثنا سفيانُ، عن شَوْذبٍ أبي معاذٍ، عن الشعبيِّ في قولِه: {يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ حَسْبُكَ اللَّهُ وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ}. قال: حسبُك اللَّهُ، وحسبُ مَن اتَّبعك مِن المؤمنين اللَّهُ .
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Müemmel b. İsmâîl anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Ebû Muâz Şevzeb'den , o da eş-Şa'bî'den nakletti; O'nun: {يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ حَسْبُكَ اللَّهُ وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ} “Ey Peygamber! Sana ve sana tabi olan müminlere Allah yeter” kavli hakkında dedi ki: Sana Allah yeter; sana tabi olan müminlere de Allah yeter .
حدَّثني أحمدُ بنُ عثمانَ بن حكيمٍ الأَوْدِيُّ، قال: ثنا عبيدُ اللَّهِ بنُ موسى، قال: أخبرَنا سفيانُ، عن شَوْذَبٍ، عن الشعبيِّ في قولِه: {يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ حَسْبُكَ اللَّهُ وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ}. قال: حسبُك اللَّهُ وحسبُ مَن معك .
Bana Ahmed b. Osmân b. Hakîm el-Evdî anlattı, dedi ki: Bize Ubeydullah b. Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Şevzeb'den, o da eş-Şa'bî'den nakletti; O'nun: {يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ حَسْبُكَ اللَّهُ وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ} “Ey Peygamber! Sana ve sana tabi olan müminlere Allah yeter” kavli hakkında dedi ki: Sana Allah yeter ve seninle beraber olanlara da [Allah yeter] .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا عبيدُ اللَّهِ، عن سفيانَ، عن شَوْذبٍ، عن عامر بنحوِه، إلا أنه قال: حسبُك اللَّهُ، وحسبُ من شَهِد معك.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Ubeydullah, Süfyân'dan, o Şevzeb'den, o Âmir'den benzerini nakletti, ancak o şöyle dedi: Sana Allah yeter ve seninle birlikte [savaşa] katılanlara da [Allah yeter].