حدَّثني إسحاقُ بنُ شاهينَ، قال: ثنا خالدٌ، عن داودَ، عن عامرِ مثلَه.
Bana İshâk b. Şâhîn anlattı, dedi ki: Bize Hâlid, Dâvûd'dan, o da Âmir'den benzerini nakletti.
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا يحيى بنُ زكريا، عن ابن جُريجٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {إِذْ يَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ غَرَّ هَؤُلَاءِ دِينُهُمْ}. قال: فئةٌ مِن قريشٍ؛ [أبو قيسِ بنُ] الوليدِ بن المغيرِة، وأبو قيسِ بنُ الفاكهِ بن المغيرةِ، والحارثُ بنُ زَمْعَةَ بن الأسودِ بن المطلبِ، وعليُّ بنُ أميةَ بن خلفٍ، والعاصى بنُ مُنَبِّهِ بن الحجاجِ، خرَجوا مع قريشٍ مِن مكةَ، وهم على الارْتيابِ، فحبَسهم ارْتيابُهم، فلمَّا رأَوْا قلةَ أصحابِ رسولِ اللهِ ﷺ قالوا {غَرَّ هَؤُلَاءِ دِينُهُمْ} حتى [قدِموا على ما] قدِموا عليه مع قلةِ عددِهم وكثرةِ عدوِّهم . [فشرد بهم مِن خلفَهم] .
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Zekeriyyâ, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den nakletti; {إِذْ يَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ غَرَّ هَؤُلَاءِ دِينُهُمْ} “Hani münafıklar ve kalplerinde hastalık bulunanlar: 'Bunları dinleri aldattı!' diyorlardı” kavli hakkında dedi ki: Kureyş'ten bir gruptu; [Ebû Kays b.] el-Velîd b. el-Muğîre, Ebû Kays b. el-Fâkih b. el-Muğîre, el-Hâris b. Zem'a b. el-Esved b. el-Muttalib, Ali b. Ümeyye b. Halef ve el-Âsî b. Münebbih b. el-Haccâc. Bunlar Mekke'den Kureyş ile birlikte çıktılar, şüphe içindeydiler ve şüpheleri onları alıkoymuştu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabının azlığını görünce: Sayılarının azlığına ve düşmanlarının çokluğuna rağmen giriştikleri şeye girişene kadar [kendilerini] {غَرَّ هَؤُلَاءِ دِينُهُمْ} “'Bunları dinleri aldattı!'” dediler . [Böylece arkalarındakiler de dağıtıldı] .
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن الحسنِ: {إِذْ يَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ غَرَّ هَؤُلَاءِ دِينُهُمْ}. قال: هم قومٌ لم يَشْهَدوا القتالَ يومَ بدرٍ، فسُمُّوا منافقين. قال معمرٌ: وقال بعضُهم: قومٌ كانوا أقَرُّوا بالإسلامِ، وهم بمكةَ، فخرَجوا مع المشركين يومَ بدرٍ،
Bize Muhammed b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da el-Hasan'dan nakletti; {إِذْ يَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ غَرَّ هَؤُلَاءِ دِينُهُمْ} “Hani münafıklar ve kalplerinde hastalık bulunanlar: 'Bunları dinleri aldattı!' diyorlardı” [ayeti hakkında] dedi ki: Onlar Bedir günü savaşa katılmayan bir topluluktu, bu yüzden münafıklar diye isimlendirildiler. Ma'mer dedi ki: Bazıları da şöyle demiştir: [Onlar] Mekke'deyken İslâm'ı ikrar etmiş bir topluluktu; Bedir günü müşriklerle birlikte çıktılar,
فلمَّا رأَوْا قلةَ المسلمين قالوا: {غَرَّ هَؤُلَاءِ دِينُهُمْ} .
Müslümanların azlığını görünce: {غَرَّ هَؤُلَاءِ دِينُهُمْ} “'Bunları dinleri aldattı!'” dediler .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {إِذْ يَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ}، إلى قولِه: {فَإِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ}. قال: رأَوْا عِصابةً مِن المؤمنين شرَدتْ لأمرِ اللهِ. وذُكِر لنا أن أبا جهلٍ عدوَّ اللَّهِ لمَّا أشْرَف على محمدٍ ﷺ، وأصحابِه، قال: واللَّهِ لا يُعْبَدُ اللَّهُ بعدَ اليومَ. قَسْوةً وعُتُوًّا .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; {إِذْ يَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ} kavlinden {فَإِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ} kavline kadar olan kısım hakkında dedi ki: Onlar müminlerden bir topluluğun Allah'ın emri uğruna [mallarını ve yurtlarını] terk edip ayrıldığını gördüler. Bize nakledildiğine göre Allah'ın düşmanı Ebû Cehil, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabına tepeden bakıp onları görünce, kalbinin katılığından ve azgınlığından ötürü: 'Vallahi bugünden sonra artık Allah'a ibadet edilmeyecek!' dedi.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، قال: قال ابن جريجٍ في قولِه: {إِذْ يَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ}. قال: ناسٌ كانوا مِن المنافقين بمكةَ، قالوه يومَ بدرٍ، وهم يومَئذٍ ثلاثمائةٍ وبضعةَ عشَرَ رجلًا .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc anlattı; dedi ki: İbn Cüreyc, {إِذْ يَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ} “Hani münafıklar ve kalplerinde hastalık bulunanlar diyorlardı” kavli hakkında dedi ki: Bunlar Mekke'deki münafıklardan birtakım kimselerdi; bunu Bedir günü söylediler. O gün onlar üç yüz küsur adam idiler .
قال: حدَّثني حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ في قولِه: {إِذْ يَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ}. قال: لمَّا دنا القومُ بعضُهم مِن بعضٍ، فقلَّل اللهُ المسلمين في أعينِ المشركين، وقلَّل المشركين في أعينِ المسلمين، فقال المشركون: {غَرَّ هَؤُلَاءِ دِينُهُمْ}. وإنما قالوا ذلك مِن قلتهم في أعينِهم، وظنُّوا أنهم سيَهْزِمونهم لا يَشْكُّون في ذلك، فقال اللهُ: {وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ}.
Dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den rivayet etti; onun {إِذْ يَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ} “Hani münafıklar ve kalplerinde hastalık bulunanlar diyorlardı” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: İki topluluk birbirine yaklaştığında, Allah Müslümanları müşriklerin gözünde az gösterdi, müşrikleri de Müslümanların gözünde az gösterdi. Bunun üzerine müşrikler: {غَرَّ هَؤُلَاءِ دِينُهُمْ} “Bunları dinleri aldattı” dediler. Onlar bunu sırf [Müslümanların] kendi gözlerinde az görünmesinden ötürü söylediler ve onları kesinlikle bozguna uğratacaklarını zannedip bundan hiç şüphe duymadılar. Bunun üzerine Allah Teâlâ: {وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ} “Kim Allah'a tevekkül ederse bilsin ki Allah Azîz'dir, Hakîm'dir” buyurdu.
وأما قولُه: {وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ}. فإن معناه: ومَن يُسْلِمُ أمره إلى الله ويَثِق به، ويَرْضَ بقضائِه، فإن الله حافظُه وناصره؛ لأنه عزيزٌ لا يَغْلِبُه شَيءٌ، ولا يَفْهَرُه أَحدٌ، فجارُه مَنيعٌ، ومَن يَتَوَكَّلْ عليه مكفيٌّ .
O'nun: {وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ} “Kim Allah'a tevekkül ederse” kavline gelince; bunun anlamı şudur: Kim işini Allah'a havale eder, O'na güvenir ve O'nun kazasına rıza gösterirse, şüphesiz Allah onun koruyucusu ve yardımcısıdır. Çünkü O, hiçbir şeyin kendisine galip gelemeyeceği ve hiç kimsenin O'na üstünlük kuramayacağı bir Azîz'dir. O'nun himayesine giren dokunulmaz olur ve O'na tevekkül edene [Allah] yeter .
وهذا أمرٌ مِن الله جلَّ ثناؤُه المؤمنين به مِن أصحابِ رسولِ اللهِ وغيرِهم أن يُفَوِّضوا أمرَهم إليه، ويُسَلِّموا لقضائه، كيما يكفيهم أعداءهم، ولا يَسْتَذِلَّهم مَن ناوَأَهم؛ لأنه عزيزٌ غيرُ مغلوبٍ، فجارُه غير مَقْهورٍ، {حَكِيمٌ} يقولُ: هو فيما يُدَبِّرُ مِن أمرِ خلقِه، حكيمٌ لا يَدْخُلُ تدبيره خَلَلٌ .
Bu, övgüsü yüce olan Allah'tan, Resûlullah'ın ashabından ve başkalarından O'na inananlara; işlerini O'na havale etmeleri ve kazasına teslim olmaları yönünde bir emirdir; ta ki Allah onlara düşmanlarına karşı kâfi gelsin ve kendilerine hasımlık edenler onları zelil kılamasın. Çünkü O, mağlup edilemeyen bir Azîz'dir; O'nun himaye ettiği kimse yenilgiye uğratılamaz. {حَكِيمٌ} “Hüküm ve Hikmet Sahibi'dir” kavli ise; yarattıklarının işlerini çekip çevirmesinde hikmet sahibidir, O'nun tedbirine hiçbir bozukluk ve aksaklık girmez , demektir.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَلَوْ تَرَى إِذْ يَتَوَفَّى الَّذِينَ كَفَرُوا الْمَلَائِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبَارَهُمْ وَذُوقُوا عَذَابَ الْحَرِيقِ (٥٠)}.
Allah Teâlâ'nın şu kavlinin tefsiri: {وَلَوْ تَرَى إِذْ يَتَوَفَّى الَّذِينَ كَفَرُوا الْمَلَائِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبَارَهُمْ وَذُوقُوا عَذَابَ الْحَرِيقِ (٥٠)} “Melekler o kâfirlerin canlarını alırken, yüzlerine ve arkalarına vurarak: 'Tadın yakıcı azabı!' dediklerini bir görseydin!”
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: ولو تُعايِنُ يا محمدُ حينَ يَتَوَفَّى الملائكةُ أرواحَ الكفارِ، فتَنزعُها مِن أجسادِهم، تَضْرِبُ الوجوهَ منهم والأسْتاهَ، ويقولون لهم: ذُوقوا عذابَ النارِ التي تُحرِقُكم يومَ وُرودِكم جهنمَ.
Zikri yüce olan [Allah], Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Meleklerin kâfirlerin ruhlarını kabzedip bedenlerinden sökerken, onların yüzlerine ve arkalarına (kıçlarına) vurarak kendilerine: 'Cehenneme gireceğiniz gün sizi yakıp kavuracak olan ateşin azabını tadın!' dediklerini bir görseydin!
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimizin benzerini tefsir ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابِن أبى نَجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {إِذْ يَتَوَفَّى الَّذِينَ كَفَرُوا الْمَلَائِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبَارَهُمْ}. قال: يومُ بدرٍ.
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti; O, {إِذْ يَتَوَفَّى الَّذِينَ كَفَرُوا الْمَلَائِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبَارَهُمْ} “Melekler o inkâr edenlerin yüzlerine ve arkalarına vurarak canlarını alırken...” kavli hakkında şöyle demiştir: [Bu,] Bedir günüdür.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا يحيى بنُ سليمٍ ، عن إسماعيلَ بن كثيرٍ، عن مجاهدٍ: {يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبَارَهُمْ}. قال: وأَسْتاهَهم، ولكنَّ الله كريمٌ يَكُنِى .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Süleym , İsmâil b. Kesîr'den, o da Mücâhid'den nakletti; {يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبَارَهُمْ} “yüzlerine ve arkalarına vurarak” kavli hakkında dedi ki: Yani arkalarına (kıçlarına) [vurarak]; fakat Allah Kerîm'dir, kinâye yapmaktadır .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن سفيانُ، عن أبي هاشمٍ، عن مجاهدٍ، في قولِه: {يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبَارَهُمْ}. قال: وأستاههم، ولكنه كريمٌ يَكْنِى: .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o Ebû Hâşim'den, o da Mücâhid'den nakletti; {يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبَارَهُمْ} “yüzlerine ve arkalarına vurarak” kavli hakkında dedi ki: Yani arkalarına (kıçlarına) [vurarak]; fakat O Kerîm'dir, kinâye yapmaktadır .
حدَّثني محمدُ بنُ المُثَنَّى، قال: ثنا وهبُ بنُ جريرٍ، قال: أخبَرنا شعبةُ، عن يَعْلَى بن مسلمٍ، عن سعيدِ بن جبيرٍ في قوله: {يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبَارَهُمْ}. قال: إن الله كنَى، ولو شاء لقال: أسْتاهَهم، وإنما عنى بأدبارِهم أستاهَهم .
Bana Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Vehb b. Cerîr anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Ya'lâ b. Müslim'den, o da Saîd b. Cübeyr'den nakletti; O'nun: {يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبَارَهُمْ} “yüzlerine ve arkalarına vurarak” kavli hakkında dedi ki: Şüphesiz Allah kinâye yapmıştır; dileseydi 'arkalarına (kıçlarına)' derdi. Onların edbârı (arkaları) ile sadece arkalarını (kıçlarını) kastetmiştir .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ، قال: أستاهَهم يومُ بدرٍ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den nakletti; dedi ki: Bedir gününde onların arkalarına (kıçlarına) [vuruyorlardı].
قال ابن جريجٍ: قال ابن عباس: إذا أقبل المشركون بوجوهِهم إلى المسلمين ضرَبوا وجوهَهم بالسيوفِ، وإذا ولَّوْا أدْرَكَتهم الملائكةُ، فضرَبوا أدبارَهم .
İbn Cüreyc dedi ki: İbn Abbâs şöyle dedi: Müşrikler yüzleriyle Müslümanlara doğru yöneldiklerinde [Müslümanlar] kılıçlarla onların yüzlerine vuruyorlardı; arkalarını dönüp kaçtıklarında ise melekler onlara yetişip arkalarına vuruyorlardı .
حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا عبَّادُ بنُ راشدٍ، عن الحسنِ، قال: قال رجلٌ: يا رسولَ اللهِ، إني رأيتُ بظهرِ أبي جهل مثلَ الشِّراكِ!
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Abbâd b. Râşid, el-Hasan'dan nakletti; dedi ki: Bir adam: "Ey Allah'ın Resûlü! Şüphesiz ben Ebû Cehil'in sırtında ayakkabı bağı gibi [bir iz] gördüm!" dedi.
قال: ما ذاك؟ قال: "ضربُ الملائكةٍ" .
[Peygamber]: 'O nedir?' diye sordu. O da: 'Meleklerin vuruşudur' dedi .
حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا إسرائيلُ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ، أن رجلًا قال للنبيِّ ﷺ: إلى حمَلْتُ على رجلٍ مِن المشركين، فذهَبْتُ لأضْرِبَه، فندَر رأسه! فقال: "سبَقك إليه المَلَكُ".
Bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize İsrâîl, Mansûr'dan, o da Mücâhid'den nakletti; bir adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: 'Müşriklerden bir adama hamle yaptım, tam ona vurmaya gidiyordum ki başı kopup düştü !' dedi. Bunun üzerine [Peygamber]: 'Melek ona senden önce yetişti' buyurdu.
حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: ثنى حَرْملة، أنه سمِع عمرَ مولى غُفْرة يقولُ: إذا سمِعْتَ الله يقولُ: {يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبَارَهُمْ}. فإنما يُرِيدُ أستاهَهم .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Harmele, Gufre'nin azatlısı Ömer'i şöyle derken işittiğini anlattı: Allah'ın: {يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبَارَهُمْ} “yüzlerine ve arkalarına vurarak” buyurduğunu işittiğinde, [bil ki] O bununla sadece onların arkalarını (kıçlarını) kastetmektedir .
قال أبو جعفرٍ: وفى الكلامِ محذوفٌ اسْتغْنِى بدلالةِ الظاهرِ عليه مِن ذكرِه، وهو قوله: ويقولون: {وَذُوقُوا عَذَابَ الْحَرِيقِ}. حُذفت "يقولون"، كما حُذِفَت مِن قولِه: {وَلَوْ تَرَى إِذِ الْمُجْرِمُونَ نَاكِسُو رُءُوسِهِمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ رَبَّنَا أَبْصَرْنَا وَسَمِعْنَا} [السجدة: ١٢]. بمعنى: يقولون: ربَّنا أَبْصَرْنا.
Ebû Ca'fer dedi ki: Sözde, zahirî delilin varlığı sebebiyle zikredilmeyip hazfedilmiş (düşürülmüş) bir unsur vardır ki o da şudur: Ve şöyle derler: {وَذُوقُوا عَذَابَ الْحَرِيقِ} “Ve tadın yakıcı azabı!”. Tıpkı {وَلَوْ تَرَى إِذِ الْمُجْرِمُونَ نَاكِسُو رُءُوسِهِمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ رَبَّنَا أَبْصَرْنَا وَسَمِعْنَا} [es-Secde: 12] “O günahkârların Rableri huzurunda başlarını öne eğerek: 'Rabbimiz, gördük ve işittik...' dediklerini bir görseydin!” kavlinde hazfedildiği gibi 'derler' kelimesi hazfedilmiştir; yani: 'Rabbimiz gördük, derler' anlamındadır.
القولُ في تأويلِ قولِه: {ذَلِكَ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ (٥١)}.
Allah Teâlâ'nın şu kavlinin tefsiri: {ذَلِكَ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ (٥١)} “Bu, ellerinizin önden gönderdiği (yaptığı) şeyler yüzündendir ve şüphesiz Allah kullarına asla zulmedici değildir.”
يقولُ تعالى ذكرُه مخبرًا عن قيلِ الملائكةِ لهؤلاء المشركين الذين قُتِلوا ببدرٍ، أنهم يقولون لهم، وهم يَضْرِبون وجوهَهم وأدبارَهم: ذُوقوا عذابَ اللَّهِ الذي يُحْرِقُكم، هذا العذابُ لكم {بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ}. أي: بما كسَبَت أيديكم
Allah Teâlâ -zikri yücedir- Bedir'de öldürülen bu müşriklere meleklerin ne söylediğini haber vererek buyuruyor ki; [melekler] onların yüzlerine ve arkalarına vururlarken kendilerine şöyle demektedirler: Allah'ın sizi yakıp kavuracak azabını tadın! Bu azap size {بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ} “ellerinizin önden gönderdiği şeyler yüzündendir”. Yani: Ellerinizin kazandığı [ameller yüzündendir]...
مِن الآثامِ، والأوْزارِ، واجْتَرَحْتُم مِن معاصى اللهِ أيامَ حياتِكم، فذُوقوا اليومَ العذاب، وفى مَعادِكم عذابَ الحريق، وذلك لكم بأن اللَّهَ {لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ}: لا يُعاقِبُ أحدًا مِن خلقه إلا بجُرْمٍ اجْتَرَمه، ولا يُعَذِّبُه إِلا بمعصيتِه إياه؛ لأن الظلمَ لا يَجوزُ أن يكونَ منه.
günahlar, veballer ve hayatınız boyunca Allah'a karşı işlediğiniz isyanlar sebebiyledir. Öyleyse bugün bu azabı, döneceğiniz yerde de yakıcı cehennem azabını tadın! Bu durum, Allah'ın {لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ} “kullarına asla zulmedici olmamasından” ötürüdür; yani O, yarattıklarından hiçbir kimseyi işlediği bir suç olmaksızın cezalandırmaz ve kendisine isyan etmedikçe kimseye azap etmez. Çünkü zulmün O'ndan sâdır olması caiz değildir.
وفى فتحِ "أن" مِن قوله: {وَأَنَّ اللَّهَ}، وجهان مِن الإعرابِ؛ أحدُهما: النصبُ، وهو للعطفِ على "ما" التي في قولِه: {بِمَا قَدَّمَتْ} بمعنى: {ذَلِكَ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ} و بـ {وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ} في قولِ بعضِهم، والخفضُ في قولِ بعضٍ.
{وَأَنَّ اللَّهَ} kavlindeki "en" (أن) edatının fethalı okunmasında iki irab vechi vardır; bunlardan biri nasbdır ki bu da bazılarının görüşüne göre {ذَلِكَ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ} ve {وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ} takdirinde olarak {بِمَا قَدَّمَتْ} kavlindeki "mâ" (ما) lafzına atıf sebebiyledir; bazılarının görüşüne göre ise cerdir (hafzdır).
والآخرُ: الرفعُ على: {ذَلِكَ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ} وذلك أن الله .
Diğeri ise {ذَلِكَ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ} [takdirinde] ve "ve zâlike enne'llâhe" (وذلك أن الله) [anlamında] olmak üzere ref'tir.
القولُ في تأويلِ قولِه: {كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَفَرُوا بِآيَاتِ اللَّهِ فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ شَدِيدُ الْعِقَابِ (٥٢)}.
Allah Teâlâ'nın şu kavlinin tefsiri: {كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَفَرُوا بِآيَاتِ اللَّهِ فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ شَدِيدُ الْعِقَابِ (٥٢)} “[Bunların durumu da] Firavun hanedanının ve onlardan öncekilerin âdeti (durumu) gibidir: Allah'ın ayetlerini inkâr ettiler, Allah da onları günahları sebebiyle yakalayıverdi. Şüphesiz Allah pek kuvvetlidir, cezası pek şiddetlidir.”
يقولُ تعالى ذكرُه: فعَل هؤلاء المشركون مِن قريشٍ الذين قُتِلوا ببدرٍ كعادةِ قومِ فرعوَن وصَنيعهم وفعلِهم، وفعل مِن كذَّب بحُجَجِ اللهِ ورسلهِ مِن الأمم الخاليةِ قبلَهم، ففعَلْنا . بهم كفعلِنا بأولئك.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Kureyş'ten Bedir'de öldürülen bu müşrikler, Firavun kavminin âdeti, tutumu ve yaptıkları gibi; ayrıca kendilerinden önceki geçmiş ümmetlerden Allah'ın hüccetlerini ve peygamberlerini yalanlayanların yaptıkları gibi yaptılar. Biz de onlara tıpkı öncekilere yaptığımız gibi yaptık.
وقد بيَّنا فيما مضَى أن الدَّأْبَ هو الشأنُ والعادةُ، بما أَغْنَى عن إعادتِه في هذا الموضعِ.
Daha önce ed-de'b (الدَّأْبُ) kelimesinin durum ve âdet anlamına geldiğini, bu yerde tekrar edilmesine ihtiyaç bırakmayacak şekilde açıklamıştık.
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنى عبدُ العزيزِ، قال: ثنا شَيْبانُ، عن جابرٍ، عن عامرٍ ومجاهدٍ وعطاءٍ: {كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ}: كفعلِ آِل فرعونَ، كسُننِ آلِ فرعونَ.
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize Şeybân, Câbir'den, o da Âmir, Mücâhid ve Atâ'dan nakletti: {كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ} “Firavun hanedanının âdeti gibi”: Firavun hanedanının yaptığı gibi, Firavun hanedanının gidişatı gibi [demektir].
وقولُه: {فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ}. يقولُ: فعاقَبَهم اللهُ بتكذيبِهم حججَه ورسلَه، ومعصيتِهم ربَّهم، كما عاقبَ أشكالَهم، والأممَ الذين قبلَهم، {إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ}: لا يَغْلِبُه غالبٌ، ولا يَرُدُّ قضاءَه رادٌّ، يَنْفُذُ أَمرُه، ويَمْضِى قضاؤه في خلقِه شديدٌ عقابُه لمن كفَر بآياتِه، وجحَد حُجَجَه.
O'nun: {فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ} “Allah da onları günahları sebebiyle yakalayıverdi” kavli hakkında der ki: Allah, onların benzerlerini ve kendilerinden önceki ümmetleri cezalandırdığı gibi, O'nun hüccetlerini ve peygamberlerini yalanlamaları ve Rablerine isyan etmeleri sebebiyle onları cezalandırdı. {إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ} “Şüphesiz Allah pek kuvvetlidir”: Hiçbir galip O'na üstün gelemez, hiçbir geri çevirici O'nun hükmünü geri çeviremez, O'nun emri yerine gelir, yaratıkları hakkındaki hükmü geçerlidir; ayetlerini inkâr eden ve delillerini bile bile reddeden kimseye cezası pek şiddetlidir.
القولُ في تأويلِ قولِه: {ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ لَمْ يَكُ مُغَيِّرًا نِعْمَةً أَنْعَمَهَا عَلَى قَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ وَأَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٥٣)}.
Allah Teâlâ'nın şu kavlinin tefsiri: {ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ لَمْ يَكُ مُغَيِّرًا نِعْمَةً أَنْعَمَهَا عَلَى قَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ وَأَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٥٣)} “Bu, bir kavim kendilerinde olanı değiştirmedikçe Allah'ın onlara ihsan ettiği bir nimeti değiştirmeyeceğinden ve şüphesiz Allah'ın hakkıyla işiten, hakkıyla bilen olmasındandır.”
يقولُ تعالى ذكرُه: وأخَذْنا هؤلاء الذين كفَروا بآياتِنا مِن مشركي قريشٍ بيدرٍ بذنوبِهم، وفعَلْنا ذلك بهم، بأنهم غيَّروا ما أنْعَم اللهُ عليهم به مِن ابتعاثِه رسولَه منهم وبينَ أظهرِهم، بإخْراجِهم إياه مِن بينِهم، وتكذيبِهم له، وحربِهم إياه، فغيَّرنا نعمتَنا عليهم بإهلاكنا إياهم، كفعلِنا ذلك في الماضِين قبلَهم، ممن طغَى علينا وعصَى أمرَنا.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Kureyş müşriklerinden ayetlerimizi inkâr edenleri Bedir'de günahları sebebiyle yakalayıverdik. Onlara bunu yaptık; çünkü onlar, Allah'ın içlerinden ve aralarından Peygamberini göndermek suretiyle kendilerine lütfettiği nimeti, O'nu aralarından çıkarmak, yalanlamak ve O'na karşı savaşmakla değiştirdiler. Biz de üzerimizdeki azgınlıkları ve emrimize isyanları sebebiyle kendilerinden önceki geçmiş kimselere yaptığımız gibi, onları helak ederek üzerlerindeki nimetimizi değiştirdik.
وبنحوِ ما قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimizin benzerini tefsir ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضَّل، قال: ثنا أسباطُ، عن السدِّى: {ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ لَمْ يَكُ مُغَيِّرًا نِعْمَةً أَنْعَمَهَا عَلَى قَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ}. يقولُ: نعمةُ اللهِ محمدٌ ﷺ، أنْعَم به على قريشٍ وكفَروا، فنقَله إلى الأنصارِ.
Bana Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den [naklen] anlattı: {ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ لَمْ يَكُ مُغَيِّرًا نِعْمَةً أَنْعَمَهَا عَلَى قَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ} “Bu, bir kavim kendilerinde olanı değiştirmedikçe Allah'ın onlara nimet olarak bağışladığı bir şeyi değiştirmeyeceğinden dolayıdır” [ayeti hakkında] şöyle der: “Allah'ın nimeti Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir; O'nu Kureyş'e bir nimet olarak lütfetti fakat onlar inkâr ettiler. Bunun üzerine O'nu Ensâr'a nakletti.”
وقولُه: {وَأَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ}. يقولُ: لا يَخْفَى عليه شيءٌ مِن كلامِ خلقِه، يَسْمَعُ كلامَ كلِّ ناطقٍ منهم، بخيرٍ نطَق أو بشرٍّ، {عَلِيمٌ} بما تُضْمِرُه صدورُهم، وهو مُجازِيهم ومُثيبُهم على ما يقولون ويَعْمَلون، إن خيرًا فخيرًا، وإن شرًّا فشرًّا.
O'nun: {وَأَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ} “ve şüphesiz Allah'ın hakkıyla işiten, hakkıyla bilen olmasındandır” kavli hakkında der ki: Yarattıklarının sözlerinden hiçbir şey O'na gizli kalmaz; hayır veya şer söylesin, onlardan konuşan her birinin sözünü işitir. {عَلِيمٌ} “hakkıyla bilendir”; göğüslerinin gizlediği şeyleri bilir ve söylediklerine ve yaptıklarına göre onları cezalandıracak ya da mükâfatlandıracaktır; hayırsa hayırla, şerse şerle.
القولُ في تأويلِ قولِه: {كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَذَّبُوا بِآيَاتِ رَبِّهِمْ فَأَهْلَكْنَاهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَأَغْرَقْنَا آلَ فِرْعَوْنَ وَكُلٌّ كَانُوا ظَالِمِينَ (٥٤)}.
Allah Teâlâ'nın şu kavlinin tefsiri: {كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَذَّبُوا بِآيَاتِ رَبِّهِمْ فَأَهْلَكْنَاهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَأَغْرَقْنَا آلَ فِرْعَوْنَ وَكُلٌّ كَانُوا ظَالِمِينَ (٥٤)} “[Bunların durumu da] Firavun hanedanının ve onlardan öncekilerin âdeti (durumu) gibidir: Rablerinin ayetlerini yalanladılar, biz de onları günahları sebebiyle helak ettik ve Firavun hanedanını suda boğduk. Onların hepsi de zalim kimselerdi.”
يقولُ تعالى ذكرُه: غيَّر هؤلاء المشركون باللهِ، المقتولون ببدرٍ، نعمةَ ربِّهم التي أنْعَم بها عليهم، بابتعاثِه محمدًا منهم، وبينَ أظهرِهم، داعيًا لهم إلى الهدى، بتكذيبِهم إياه، وحربِهم له، {كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ}: كسُنَّةِ آلِ فرعونَ وعادتِهم، وفعلِهم بموسى نبيِّ اللهِ في تكذيبِهم إياه، وقَصْدِهم لحربِه، وعادةِ مَن قبلهم مِن الأممِ المكذِّبةِ رسلَها وصَنيعهم، {فَأَهْلَكْنَاهُمْ بِذُنُوبِهِمْ} بعضًا بالرَّجفة، وبعضًا بالخَسْفِ، وبعضًا بالريحِ، {وَأَغْرَقْنَا آلَ فِرْعَوْنَ} في اليَمِّ، {وَكُلٌّ كَانُوا ظَالِمِينَ}. يقولُ: كلُّ هؤلاء الأممِ التي أهْلَكْناها كانوا فاعلِين ما لم يَكُن لهم فعلُه مِن تكذيبهم رسلَ اللهِ والجحودِ لآياتِه، فكذلك أهْلَكْنا هؤلاء الذين أهْلَكْناهم ببدرٍ، إذ غيَّروا نعمةَ اللَّهِ عندَهم، بالقتلِ بالسيفِ ، وأذْلَلْنا بعض! هم بالإسارِ والسِّباءِ.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Bedir'de öldürülen Allah'a ortak koşan bu kimseler, kendilerini hidayete çağıran Muhammed'i kendi içlerinden ve aralarından peygamber göndermek suretiyle Rablerinin kendilerine lütfettiği nimeti O'nu yalanlayarak ve O'na karşı savaşarak değiştirdiler; {كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ} “tıpkı Firavun hanedanının âdeti gibi”; yani Firavun hanedanının sünneti ve âdeti, Allah'ın peygamberi Mûsâ'yı yalanlama ve O'nunla savaşmaya kastetme konusundaki yaptıkları gibi ve kendilerinden önceki peygamberlerini yalanlayan ümmetlerin âdeti ve tutumu gibi. {فَأَهْلَكْنَاهُمْ بِذُنُوبِهِمْ} “Biz de onları günahları sebebiyle helak ettik”; bir kısmını şiddetli sarsıntıyla (recfe), bir kısmını yere batırılmayla (hasf), bir kısmını da rüzgârla; {وَأَغْرَقْنَا آلَ فِرْعَوْنَ} “ve Firavun hanedanını suda boğduk”; denizde [boğduk], {وَكُلٌّ كَانُوا ظَالِمِينَ} “Onların hepsi de zalim kimselerdi.” Der ki: Helak ettiğimiz bu ümmetlerin hepsi, Allah'ın peygamberlerini yalanlamak ve ayetlerini inkâr etmek suretiyle kendileri için yapılması caiz olmayan şeyleri yapan kimselerdi. Tıpkı bunun gibi, Bedir'de helak ettiğimiz şu kimseleri de katlarındaki Allah'ın nimetini değiştirdiklerinde kılıçla öldürerek helak ettik, bir kısmını da esaret ve tutsaklıkla zelil kıldık.
القولُ في تأويلِ قولِه {إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الَّذِينَ كَفَرُوا فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ (٥٥)}.
Allah Teâlâ'nın şu kavlinin tefsiri: {إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الَّذِينَ كَفَرُوا فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ (٥٥)} “Şüphesiz Allah katında canlıların en kötüsü, inkâr edenlerdir; artık onlar iman etmezler.”
يقولُ تعالى ذكرُه: إن شرَّ ما دبَّ على الأرضِ عندَ اللهِ الذين كفَروا بربِّهم، فجحَدوا وَحْدانيتَه، وعبَدوا غيره، {فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ}. يقولُ: فهم لا يُصَدِّقون رسلَ اللهِ، ولا يُقرُّون بوحيِه وتنزيلِه.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Allah katında yeryüzünde debelenen canlıların en kötüsü, Rablerini inkâr edip O'nun birliğini reddeden ve O'ndan başkasına ibadet edenlerdir. {فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ} “artık onlar iman etmezler”; yani onlar Allah'ın peygamberlerini tasdik etmez, O'nun vahyini ve indirdiğini ikrar ve kabul etmezler.
القولُ في تأويلِ قولِه: {الَّذِينَ عَاهَدْتَ مِنْهُمْ ثُمَّ يَنْقُضُونَ عَهْدَهُمْ فِي كُلِّ مَرَّةٍ وَهُمْ لَا يَتَّقُونَ (٥٦)}.
Allah Teâlâ'nın şu kavlinin tefsiri: {الَّذِينَ عَاهَدْتَ مِنْهُمْ ثُمَّ يَنْقُضُونَ عَهْدَهُمْ فِي كُلِّ مَرَّةٍ وَهُمْ لَا يَتَّقُونَ (٥٦)} “Onlar, kendileriyle antlaşma yaptığın, sonra da her defasında hiç sakınmadan antlaşmalarını bozan kimselerdir.”
يقولُ تعالى ذكرُه: {إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الَّذِينَ كَفَرُوا}، {الَّذِينَ عَاهَدْتَ مِنْهُمْ} يا محمدُ، يقولُ: أخَذْتَ عهودَهم ومَواثيقِهم أن لا يُحاربوك، ولا يُظاهِروا عليك محاربًا لك، كقُرَيظةَ ونُظِرائهم ممَّن كان بينَك وبينَهم عهدٌ وعقدٌ، ثم ينقُضون عهودَهم ومَواثيقَهم، كلما عاهَدوا دافعَوك وحارَبوك وظاهَروا عليك، وهم لا يَتَّقُون الله، ولا يَخافون في فعلِهم ذلك أن يُوقِعَ بهم وَقْعةً تَجْتاحُهم وتهلِكُهم.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: {إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الَّذِينَ كَفَرُوا} “Şüphesiz Allah katında canlıların en kötüsü inkâr edenlerdir”, [onlar] {الَّذِينَ عَاهَدْتَ مِنْهُمْ} “kendileriyle antlaşma yaptığın kimselerdir” ey Muhammed. Şöyle buyurmaktadır: Seninle savaşmayacaklarına ve sana karşı savaşan birine arka çıkmayacaklarına dair kendilerinden söz ve teminatlar aldığın Kureyza ve aranızda ahit ve sözleşme bulunan benzerleridir; sonra ahitlerini ve teminatlarını bozarlar; her antlaşma yaptıklarında seninle çarpışırlar , seninle savaşırlar ve sana karşı [düşmanlarına] arka çıkarlar. Onlar Allah'tan sakınmazlar ve bu yaptıklarında O'nun kendilerini kökünden kazıyıp helak edecek bir cezayı başlarına indirmesinden de korkmazlar.
كالذي حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {الَّذِينَ عَاهَدْتَ مِنْهُمْ ثُمَّ يَنْقُضُونَ عَهْدَهُمْ}. قال: قريظةُ مالَئوا على محمدٍ يومَ الخندق أعداءَه .
Bana Muhammed b. Amr'ın anlattığı rivayette olduğu gibi; dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in: {الَّذِينَ عَاهَدْتَ مِنْهُمْ ثُمَّ يَنْقُضُونَ عَهْدَهُمْ} “Onlar, kendileriyle antlaşma yaptığın, sonra da her defasında antlaşmalarını bozan kimselerdir” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: Hendek gününde Muhammed'e karşı O'nun düşmanlarıyla iş birliği yapan Kureyza'dır.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ، عن مجاهدٍ نحوَه.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den benzerini nakletti.
القولُ في تأويلِ قولِه: {فَإِمَّا تَثْقَفَنَّهُمْ فِي الْحَرْبِ فَشَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ (٥٧)}.
[Allah Teâlâ'nın] şu âyetinin teviline dair açıklama: {فَإِمَّا تَثْقَفَنَّهُمْ فِي الْحَرْبِ فَشَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ (٥٧)} “Eğer onları savaşta yakalarsan, arkalarındakileri ürkütüp dağıtacak şekilde kendilerini ibretlik bir cezaya çarptır; umulur ki ibret alırlar (57)”.
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: فإما تَلْقَيَنَّ في الحربِ هؤلاء الذين عاهَدْتهم، فنقضُوا عهدَك مرةً بعد مرة مِن قُرَيظَةَ فتَأْسِرْهم، {فَشَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ}. يقولُ: فافْعَلْ بهم فعلًا يكونُ مُشَرِّدًا مِن خلفَهُم مِن نظرائهم ممَّن بينَك وبينَه عهدٌ وعقدٌ.
Zikri yüce olan [Allah], Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Kendileriyle antlaşma yaptığın ve Kureyza'dan olup seninle yaptıkları ahdi tekrar tekrar bozan bu kimselerle savaşta karşılaşıp onları esir alırsan; {فَشَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ} “arkalarındakileri de ürkütüp dağıtacak şekilde kendilerini ibretlik bir cezaya çarptır”; yani onlara öyle bir muamele yap ki, arkalarında bulunan ve aranızda ahit ve sözleşme olan benzerlerini kaçırıp dağıtsın (yıldırsın).
والتشريدُ: التطريدُ والتبديدُ والتفريقُ.
Teşrîd (التَّشْرِيدُ); kovmak, dağıtmak ve darmadağın etmektir.
وإنما أُمِر بذلك نبيُّ اللهِ ﷺ أن يَفْعَلَ بالناقضِ العهد بينَه وبينَهم، إذا قدَر عليهم، فعلًا يكونُ إخافةً لمن وراءَهم ممن كان بينَ رسولِ اللهِ ﷺ وبينَه عهدٌ، حتى لا يَجْتَرِئوا على مثل الذي اجْتَرَأ عليه هؤلاء الذين وصَف اللهُ صفتَهم في هذه الآية مِن نقضِ العهدِ.
Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e, kendisiyle aralarındaki ahdi bozanlara güç yetirdiğinde arkalarındakilere -yani Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile arasında ahit bulunanlara- korku salacak bir muamelede bulunması emredilmiştir ki Allah'ın bu ayette niteliklerini vasfettiği kimselerin ahdi bozma konusunda cüret ettikleri şeyin benzerine kalkışmaya cüret edemesinler.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimizin benzerini tefsir ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ بن صالحٍ، قال: ثني معاويةُ بنُ صالحٍ، عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {فَإِمَّا تَثْقَفَنَّهُمْ فِي الْحَرْبِ فَشَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ} يعني: نكِّلْ بهم مِن بعدَهم .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali'den, o da İbn Abbâs'ın: {فَإِمَّا تَثْقَفَنَّهُمْ فِي الْحَرْبِ فَشَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ} “Onları savaşta yakalarsan, arkalarındakileri de ürkütüp dağıtacak şekilde kendilerini ibretlik bir cezaya çarptır” kavli hakkında: Yani onlardan sonrakileri onlarla cezalandırıp ibret kıl , dediğini nakletti.
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {فَشَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ}. يقولُ: نكِّلْ بهم مَن وراءَهم.
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan [şöyle nakletti]: {فَشَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ} “Kendileriyle arkalarındakileri ürkütüp dağıt” buyruğu hakkında şöyle der: Onların arkasındakileri onlarla cezalandırıp ibret kıl.
حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {فَإِمَّا تَثْقَفَنَّهُمْ فِي الْحَرْبِ فَشَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ}. يقولُ: عِظْ بهم مَن سِواهم مِن الناسِ .
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {فَإِمَّا تَثْقَفَنَّهُمْ فِي الْحَرْبِ فَشَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ} “Onları savaşta yakalarsan, arkalarındakileri de ürkütüp dağıtacak şekilde kendilerini ibretlik bir cezaya çarptır” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: Onlar vasıtasıyla insanların diğerlerine ibret ver (öğüt ver) .
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السدِّى: {فَإِمَّا تَثْقَفَنَّهُمْ فِي الْحَرْبِ فَشَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ}. يقولُ: نَكِّلْ بهم مَن خلفهم، مِن بعدهم مِن العدوِّ، لعلهم يَحْذَرون أن يَنْكُثوا، فتَصْنَعَ بهم مثلَ ذلك .
Bize Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {فَإِمَّا تَثْقَفَنَّهُمْ فِي الْحَرْبِ فَشَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ} “Onları savaşta yakalarsan, arkalarındakileri de ürkütüp dağıtacak şekilde kendilerini ibretlik bir cezaya çarptır” kavli hakkında şöyle der: Onların arkasındakilere, onlardan sonraki düşmanlara ibret verici bir ceza ver ki, ahdi bozmaktan sakınsınlar da sen de onlara aynısını yapmayasın .
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن أيوبَ، عن سعيدِ بن جبيرٍ: {فَشَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ}. قال: أنْذِرْ بهم مَن خلفَهم .
Bize Muhammed b. Abdilâ'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o Eyyûb'dan, o da Saîd b. Cübeyr'den nakletti: {فَشَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ} “arkalarındakileri de ürkütüp dağıtacak şekilde kendilerini ibretlik bir cezaya çarptır” kavli hakkında: Onların arkasındakileri bunlarla uyar , dedi.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ، عن عطاءٍ الخُراسانيِّ، عن ابن عباسٍ، قال: نكِّلْ بهم مَن خَلفَهم؛ مَن بعدهم. قال ابن جُريجٍ: قال عبد الله بن كثيرٍ: نَكِّلْ بهم مِن وراءَهم.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Atâ el-Horasânî'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti, dedi ki: Onların arkasındakilere -yani kendilerinden sonrakilere- ibret verici bir ceza ver. İbn Cüreyc dedi ki: Abdullah b. Kesîr şöyle dedi: Onların arkasındakilere ibret verici bir ceza ver.
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ: {فَإِمَّا تَثْقَفَنَّهُمْ فِي الْحَرْبِ فَشَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ}. أي: نكِّلْ بهم مَن وراءَهم لعلهم يَعْقِلُون.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan nakletti: {فَإِمَّا تَثْقَفَنَّهُمْ فِي الْحَرْبِ فَشَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ} “Eğer onları savaşta yakalarsan, arkalarındakileri de ürkütüp dağıtacak şekilde kendilerini ibretlik bir cezaya çarptır ki akıllarını başlarına alsınlar”. Yani: Arkalarındakilere bunlarla ibretlik bir ceza ver ki akılları başlarına gelsin.
حُدِّثْتُ عن الحسينِ بنِ الفرجِ، قال: سمِعْتُ أبا مُعاذٍ، قال: ثنا عبيدُ بنُ سليمانَ، قال: سمِعْتُ الضحاكَ بنَ مُزاحم يقولُ في قوله: {فَشَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ}. يقولُ: نكِّلْ بهم مِن بعدَهم .
Hüseyn b. el-Ferec'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd b. Süleymân anlattı, dedi ki: Dahhâk b. Müzâhim'in: {فَشَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ} “arkalarındakileri de ürkütüp dağıtacak şekilde kendilerini ibretlik bir cezaya çarptır” kavli hakkında: Onlardan sonrakilere bunlarla ibretlik bir ceza ver , dediğini işittim.
حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِ اللَّهِ: {فَإِمَّا تَثْقَفَنَّهُمْ فِي الْحَرْبِ فَشَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ}. قال: أخِفْهم بما تَصْنَعُ بهؤلاء. وقرَأ: {وَآخَرِينَ مِنْ دُونِهِمْ لَا تَعْلَمُونَهُمُ اللَّهُ يَعْلَمُهُمْ} [الأنفال: ٦٠].
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah'ın: {فَإِمَّا تَثْقَفَنَّهُمْ فِي الْحَرْبِ فَشَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ} “Onları savaşta yakalarsan, arkalarındakileri de ürkütüp dağıtacak şekilde kendilerini ibretlik bir cezaya çarptır” kavli hakkında şöyle dedi: Bunlara yapacağın muameleyle onları korkut. Ve: {وَآخَرِينَ مِنْ دُونِهِمْ لَا تَعْلَمُونَهُمُ اللَّهُ يَعْلَمُهُمْ} [el-Enfâl: 60] “Onlardan başka sizin bilmediğiniz, Allah'ın bildiği diğerlerini de...” ayetini okudu.
وأما قوله: {لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ}. فإن معناه: كي يَتَّعِظوا بما فعَلْتَ بهؤلاء الذين وصَفْتُ صفتَهم، فيَحْذَروا نقضَ العهدِ الذي بينَك وبينَهم؛ خوفَ أَن يَنْزِلَ منك ما نزَل بهؤلاء إذا هم نقَضوه.
O'nun: {لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ} “ki belki ibret alırlar” kavline gelince; bunun anlamı şudur: Niteliklerini vasfettiğim bu kimselere yaptığın muameleden ibret alsınlar da, ahdi bozdukları takdirde bunların başına gelenlerin kendi başlarına da gelmesi korkusuyla seninle aralarındaki ahdi bozmaktan sakınsınlar.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَإِمَّا تَخَافَنَّ مِنْ قَوْمٍ خِيَانَةً فَانْبِذْ إِلَيْهِمْ عَلَى سَوَاءٍ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْخَائِنِينَ (٥٨)}.
Allah Teâlâ'nın şu kavlinin tefsiri: {وَإِمَّا تَخَافَنَّ مِنْ قَوْمٍ خِيَانَةً فَانْبِذْ إِلَيْهِمْ عَلَى سَوَاءٍ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْخَائِنِينَ (٥٨)} “Eğer bir kavmin hainlik yapmasından korkarsan, sen de aynı şekilde (antlaşmayı bozduğunu) onlara bildirerek at. Şüphesiz Allah hainleri sevmez.”
يقولُ تعالى ذكرُه: وإما تخافنَّ يا محمدُ مِن عدوٍّ لك، بينَك وبينَه عهدٌ وعقدٌ، أَن يَنْكُثَ عهدَه ويَنْقُضَ عقدَه ويَغْدِرَ بك، وذلك هو الخيانةُ والغدرُ، {فَانْبِذْ إِلَيْهِمْ عَلَى سَوَاءٍ}. يقولُ: فناجِزْهم بالحربِ، وأعْلِمْهم قبلَ حربِك إياهم أنك قد فسَخْتَ العهدَ بينَك وبينَهم بما كان منهم؛ مِن ظهورِ أمارِ الغدرِ والخيانةِ منهم، حتى تَصِيرَ أنت وهم على سَواءٍ في العلمِ بأنك لهم محاربٌ، فيَأْخُذوا للحربِ آلتَها، وتَبْرَأَ مِن الغدرِ. {إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْخَائِنِينَ}: الغادرين
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: [Ey Muhammed!] Eğer aranızda bir ahit ve antlaşma bulunan bir düşmanının ahdini bozup sözleşmesini çiğnemesinden ve sana hıyanet etmesinden korkarsan -ki bu, hıyanet ve vefasızlığın ta kendisidir- {فَانْبِذْ إِلَيْهِمْ عَلَى سَوَاءٍ} “sen de aynı şekilde (antlaşmayı bozduğunu) onlara bildirerek at.” Şöyle buyurmaktadır: Onlarla derhal savaşa giriş ve onlarla savaşmadan önce, kendilerinden kaynaklanan hainlik ve vefasızlık belirtilerinin ortaya çıkması sebebiyle aranızdaki ahdi feshettiğini kendilerine bildir; ta ki senin onlarla savaş halinde olduğunu bilme hususunda sen ve onlar eşit duruma gelesiniz, onlar da savaş için hazırlıklarını yapsınlar ve sen de vefasızlıktan (kalleşlik töhmetinden) beri olasın. {إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْخَائِنِينَ} “Şüphesiz Allah hainleri sevmez” [yani] ahdini bozanları [sevmez].
بمَن كان منه في أمانٍ وعهدٍ بينَه وبينَه أن يَغْدِرَ به، فيُحارِبَه قبلَ إعلامِه إياه أنه له حربٌ، وأنه قد فاسَخه العقدَ.
kendisiyle arasında güvenlik ve ahit bulunan kimseye kalleşlik edip, onunla savaş halinde olduğunu ve sözleşmeyi feshettiğini ona bildirmeden önce kendisiyle savaşanları [sevmez].
فإن قال قائلٌ: وكيف يَجوزُ نقضُ العهدِ بخوفِ الخيانةِ، والخوفُ ظنٌّ لا يقينٌ؟
Eğer biri: "Hıyanet korkusuyla ahdi bozmak nasıl caiz olur? Oysa korku bir zandır, kesin bilgi (yakin) değildir!" derse,
قيل: إن الأمرَ بخلافِ ما إليه ذهبْتَ، وإنما معناه: إذا ظهَرَت أمارُ الخيانةِ مِن عدوِّكِ، وخِفْتَ وقوعَهم بك، فألْقِ إليهم مقاليدَ السَّلْمِ، وآذِنْهم بالحربِ، وذلك كالذي كان مِن بنى قُريظةَ، إذ أجابوا أبا سفيانَ ومَن معه مِن المشركين إلى مظاهرتِهم على رسولِ اللَّهِ ﷺ، ومحاربتِهم معه بعدَ العهدِ الذي كانوا عاهَدوا رسولَ اللَّهِ ﷺ على المُسالَمةِ، ولن يُقاتِلوا رسولَ اللَّهِ ﷺ، فكانت إجابتُهم إياه إلى اللَّهِ ذلك مُوجِبًا لرسولِ اللَّهِ ﷺ خوفَ الغدرِ به وبأصحابِه منهم، فكذلك حكمُ كلَّ قومٍ أهلِ مُوادَعةٍ للمؤمنين، ظهَر لإمامِ المسلمين منهم مِن دلائلِ الغدرِ مثلُ الذي ظهَر لرسولِ اللَّهِ ﷺ وأصحابِه مِن قريظةَ منها، فحقٌّ على إمامِ المسلمين أن يَنْبِذَ إليهم على سَواءٍ، ويُؤْذِنَهم بالحربِ.
Şöyle cevap verilir: Mesele senin anladığın gibi değildir. Bunun anlamı sadece şudur: Düşmanından hıyanet alametleri belirdiğinde ve onların sana ansızın saldırmalarından endişe ettiğinde, barış iplerini onlara at ve kendilerine savaş ilan et. Bu durum, Benî Kureyza'nın yaptığı gibidir; nitekim onlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile barış içinde kalacaklarına ve O'nunla savaşmayacaklarına dair yaptıkları antlaşmadan sonra, Ebû Süfyân ve beraberindeki müşriklerin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e karşı onlara arka çıkma ve O'nunla birlikte savaşma çağrısına olumlu cevap vermişlerdi. Onların buna olumlu cevap vermesi, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için onların kendisine ve ashabına kalleşlik yapacakları endişesini doğurmuştu. Müminlerle antlaşmalı olan ve kendilerinden Müslümanların liderine, Kureyza'dan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabına görünen kalleşlik delillerinin benzeri görünen her kavmin hükmü de böyledir; Müslümanların liderine düşen görev, eşitlik üzere [antlaşmayı] onlara atmak ve onlara savaşı bildirmektir.
ومعنى قوله: {عَلَى سَوَاءٍ}. أي: حتى يَسْتَوى علمُك وعلمُهم بأن كلَّ فريقٍ منكم حربٌ لصاحبِه لا سِلْمٌ.
O'nun: {عَلَى سَوَاءٍ} “aynı şekilde (eşitlik üzere)” kavlinin anlamı ise şudur: Yani sizden her iki tarafın da diğeriyle barış içinde değil, savaş halinde olduğunu bilme hususunda senin bilginle onların bilgisi eşit oluncaya kadar.
وقيل: نزَلَت الآيةُ في قريظةَ.
Bu ayetin Kureyza hakkında indiği de söylenmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {فَانْبِذْ إِلَيْهِمْ عَلَى سَوَاءٍ}. قال: قريظةَ.
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den {فَانْبِذْ إِلَيْهِمْ عَلَى سَوَاءٍ} “[Sen de aranızdaki ahdi] adalet ve eşitlik üzere onlara at / bozduğunu bildir” [ayeti hakkında] rivayet etti. [Mücâhid] dedi ki: [Bunlar] Kureyza[oğulları]dır.
وقد قال بعضُهم: السَّواءُ في هذا الموضعِ المَهَلُ.
Bazıları ise: Bu makamda sevâ' (السَّواءُ), mühlet vermek (mehel) demektir, demişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني عليُّ بنُ سهلٍ، قال: ثنا الوليدُ بنُ مسلمٍ، قال: إنه مما تبَيَّن لنا أن قولَه: {فَانْبِذْ إِلَيْهِمْ عَلَى سَوَاءٍ}. أنه على مَهَلٍ؛ كما حدَّثنا بكيرٌ، عن مُقاتِلِ بن حَيَّانَ في قولِ اللَّهِ: {بَرَاءَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ إِلَى الَّذِينَ عَاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (١) فَسِيحُوا فِي الْأَرْضِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ} [التوبة: ١، ٢].
Bana Ali b. Sehl anlattı, dedi ki: Bize el-Velîd b. Müslim anlattı, dedi ki: Bize Bükeyr'in, Mukâtil b. Hayyân'dan Allah Teâlâ'nın: {بَرَاءَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ إِلَى الَّذِينَ عَاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (١) فَسِيحُوا فِي الْأَرْضِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ} [et-Tevbe: 1-2] “Müşriklerden kendileriyle antlaşma yaptıklarınıza Allah'tan ve Resûlünden bir ültimatomdur: Artık yeryüzünde dört ay daha dolaşın...” kavli hakkında anlattığı gibi, O'nun: {فَانْبِذْ إِلَيْهِمْ عَلَى سَوَاءٍ} “sen de aynı şekilde onlara bildirerek at” kavlinin mühlet tanımak (alâ mehelin) anlamına geldiği bizim için açıklık kazanan hususlardandır.
وأما أهلُ العلمِ بكلامِ العربِ، فإنهم في معناه مُخْتَلِفون، فكان بعضُهم يقولُ: معناه: فانْبِذْ إليهم على عَدْلٍ. يعنى: حتى يَعْتَدِلَ علمُك وعلمُهم بما عليه بعضُكم لبعضٍ مِن المحاربةِ، واسْتَشْهَدوا لقولِهم ذلك بقولِ الراجزِ :
Arap kelamını bilen ilim ehline gelince; onlar bunun anlamında ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazıları şöyle diyordu: Bunun anlamı: Onlara adalet üzere [antlaşmayı] at, demektir. Yani: Aranızdaki savaş durumu konusunda senin bilginle onların bilgisi eşit/dengeli oluncaya kadar. Onlar bu sözlerine recez şairinin şu sözünü şahit getirdiler :
واضْرِبْ وُجوهَ الغُدُرِ الأعْداءِ
Ve kalleş düşmanların yüzlerine vur,
حتى يُجِيبُوك إلى السَّواءِ
Ta ki sana eşitliğe/adalete icabet edinceye kadar.
يعني: إلى العدلِ.
Yani: Adalete.
وكان آخرون يقولون: معناه الوسَطُ. مِن قول حسَّانَ :
Diğerleri ise şöyle diyordu: Bunun anlamı vasattır (ortadır). Hassân'ın şu sözünden [gelir] :
يا وَيْحَ أنصارِ الرسولِ ورَهْطِه … بعدَ المغيَّبِ في سَواءِ المُلْحَدِ
Yazık oldu Resûl'ün ensârına ve hısım akrabasına... Lahdin ortasında gözden kaybolup gidenden sonra!
بمعنى: في وسَطِ المُلْحَدِ .
Yani: Lahdin ortasında .
وكذلك هذه المعانى مُتَقارِبةٌ؛ لأن العَدْلَ وسَطٌ لا يَعْلُو فوق الحقِّ،
Aynı şekilde bu anlamlar birbirine yakındır; çünkü adalet, hakkın üzerine çıkmayan bir vasattır (ortadır),
ولا يَقْصُرُ عنه، وكذلك الوسَطُ عَدْلٌ، وكذلك الوسَطُ عَدْلٌ، واسْتواءُ علمِ الفريقين فيما عليه بعضُهم لبعضٍ بعدَ المُهادَنةِ، عدلٌ مِن الفعلِ ووسَطٌ، وأما الذي قاله الوليدُ بنُ مسلمٍ مِن أن معناه المَهَلُ، فما لا أَعْلَمُ له وجهًا في كلامِ العربِ.
ondan geri de kalmayan bir vasattır (ortadır). Aynı şekilde vasat da adalettir, vasat adalettir. Ateşkesten sonra iki tarafın birbiri hakkındaki durumuna dair bilgisinin eşit olması, yapılan işte bir adalet ve vasatlıktır (orta yoldur). Velîd b. Müslim'in, bunun anlamının mühlet vermek (el-mehel) olduğuna dair söylediğine gelince; Arap kelamında bunun için bir yön/dayanak olduğunu bilmiyorum.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَبَقُوا إِنَّهُمْ لَا يُعْجِزُونَ (٥٩)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَبَقُوا إِنَّهُمْ لَا يُعْجِزُونَ (٥٩)} “İnkâr edenler asla öne geçip kurtulduklarını sanmasınlar. Şüphesiz onlar (bizi) aciz bırakamazlar.” kavlinin teviline dair söz:
اخْتَلَفَت القرَأَةُ في قراءة ذلك؛ فقرأ ذلك عامةُ قرأةِ الحجازِ والعراقِ: (ولا تَحْسَبَنَّ الذين كَفَروا سَبَقُوا إنهم). بكسرِ الألف من "إنهم" وبالتاءِ في: "تحسبن"، بمعنى: ولا تَحْسَبَنَّ يا محمدُ الذين كفَروا سبَقونا، ففاتونا بأنفسِهم، ثم ابْتُدِئ الخبرُ عن قدرةِ اللَّهِ عليهم، فقيل: إن هؤلاء الكفَرةَ لا يُعْجِزون ربَّهم إذا طلَبَهم وأراد تعذيبَهم وإهلاكَهم بأنفسِهم، فيَفُوتوه بها.
Kurrâ (kıraat âlimleri) bunu okuma hususunda ihtilaf etmişlerdir; Hicaz ve Irak kurrâsının geneli bunu, "İnnehüm"ün elifinin kesresiyle ve "tahsebenn"de 'tâ' ile: (ولا تَحْسَبَنَّ الذين كَفَروا سَبَقُوا إنهم) şeklinde okumuşlardır. Bunun anlamı: [Ey Muhammed!] İnkâr edenlerin bizi geçip kendilerini kurtardıklarını sakın sanma! Sonra Allah'ın onlar üzerindeki kudretine dair habere başlanmış ve şöyle denilmiştir: Şüphesiz bu kâfirler, kendilerini yakalamak ve bizzat helak edip cezalandırmak istediğinde Rablerini aciz bırakamazlar ki böylece O'ndan kaçıp kurtulsunlar.
وقرَأ ذلك بعضُ قرأةِ المدينةِ والكوفةِ: {وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا} بالياءِ في "يَحْسَبَنَّ"، وكسرِ الألفِ من {إِنَّهُمْ}. وهي قراءةٌ غيرُ حميدةٍ لمعنيين؛ أحدُهما: خروجُها مِن قراءةِ القرأةِ وشذوذُها عنها، والآخرُ: بُعْدُها مِن فصيحِ كلامِ العربِ، وذلك أن "يَحْسَبُ": يَطْلُبُ في كلامِ العربِ منصوبًا وخَبَرَه كقولِه: عبدُ اللَّهِ يَحْسَبُ أخاك قائمًا ويقومُ وقام. فقارئُ هذه القراءةِ أَصْحَبَ
Medine ve Kûfe kurrâsının bir kısmı bunu, {وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا} “İnkâr edenler sanmasınlar” kısmında “yahsebenn” kelimesini ‘yâ’ ile ve {إِنَّهُمْ} kelimesinin elifinin kesresiyle okumuştur. Bu, iki sebepten ötürü makbul olmayan bir kıraattir; birincisi: [cumhur] kurrânın kıraatinden çıkması ve ona göre şâz olmasıdır; diğeri ise: Arap kelamının fasihinden uzak olmasıdır. Çünkü “yahsebü” fiili Arap kelamında bir mansub [mef'ul] ve onun haberini talep eder; nitekim: “Abdullâh kardeşini ayakta sanıyor / kalkıyor sanıyor / kalktı sanıyor (عبدُ اللَّهِ يَحْسَبُ أخاك قائمًا ويقومُ وقام)” denmesi gibidir. İşte bu kıraati okuyan kimse...
"يَحْسَبُ" خبرًا الغير مُخبَرٍ عنه مذكورٍ، وإنما كان مراده - ظنِّي -: ولا يَحْسَبَنَّ الذين كفَروا سبَقوا إنهم لا يُعْجِزوننا، فلم يُفَكِّرْ في صوابِ مَخْرَجِ الكلامِ وسُقْمِه، واسْتَعْمَل في قراءتِه ذلك كذلك ما ظهَر له مِن مفهومِ الكلامِ، وأحْسَبُ أن الذي دعاه إلى ذلك الاعتبارُ بقراءةِ عبدِ اللَّهِ، وذلك أنه فيما ذُكر في مصحفِ عبدِ اللَّهِ: (ولا يَحْسَبَنَّ الذين كفروا أنهم سبقوا إنهم لا يعجزون) . وهذا فصيحٌ صحيحٌ إذا أُدْخِلَت "أنهم" في الكلامِ؛ لأن "يَحْسَبَنَّ" عاملةٌ في "أنهم". وإذا لم يَكُنْ في الكلام "أنهم" كانت خاليةً من اسمٍ تَعْمَلُ فيه.
"yahsebü"ye, hakkında bahsedilen zikredilmiş bir [mübtedâ/mef'ul] olmaksızın bir haber bitiştirmiştir. Oysa onun maksadı -bana göre - şuydu: "İnkâr edenler öne geçtiklerini, bizi aciz bırakamayacaklarını sanmasınlar." O, sözün çıkışının sıhhati veya sakatlığı üzerinde düşünmemiş, bu kıraatinde sözün anlaşılan manasından kendisine zahir olanı bu şekilde kullanmıştır. Sanırım onu buna sevk eden şey, Abdullah'ın kıraatini dikkate almaktır. Zira Abdullah'ın mushafında zikredildiğine göre [bu ayet]: (ولا يَحْسَبَنَّ الذين كفروا أنهم سبقوا إنهم لا يعجزون) şeklindedir. Cümleye "ennehüm" dahil edildiğinde bu fasih ve sahihtir; çünkü "yahsebenn", "ennehüm" üzerinde amel eder. Kelamda "ennehüm" bulunmadığı takdirde ise, üzerinde amel edeceği bir isimden yoksun kalmış olur.
وللذى قرَأ ذلك مِن القرأةِ وجهانِ في كلامِ العربِ، وإن كانا بعيدَيْن مِن فصيحِ كلامِهم؛ أحدُهما: أن يَكونَ أُرِيدَ به: ولا يَحْسَبَنَّ الذين كفَروا أن سبَقوا، أو أنهم سبَقوا. ثم حذَف "أن وأنهم"، كما قال جلَّ ثناؤُه: {وَمِنْ آيَاتِهِ يُرِيكُمُ الْبَرْقَ خَوْفًا وَطَمَعًا} [الروم: ٢٤]. بمعنى: أن يُرِيَكم. وقد يُنْشَدُّ في نحوِ ذلك بيتٌ لذي الرُّمَّةِ :
Bunu okuyan kurrâ için , her ne kadar fasih kelamlarından uzak olsalar da, Arap kelamında iki yön/izah bulunmaktadır: Birincisi: Bununla "Kâfirler öne geçtiklerini veya kendilerinin öne geçtiğini sanmasınlar" anlamının kastedilmiş olmasıdır. Ardından, tıpkı Allah celle senâuhu'nun: {وَمِنْ آيَاتِهِ يُرِيكُمُ الْبَرْقَ خَوْفًا وَطَمَعًا} [er-Rûm: 24] “Size korku ve ümit içinde şimşeği göstermesi de O'nun ayetlerindendir” kavlinde "en yüriyeküm" (size göstermesi) anlamında olduğu gibi "en ve ennehüm" hazfedilmiştir. Bu kabilden Zü'r-Rimme'nin şu beyti de inşad edilir :
أَظَنَّ ابن طُرْثُوثٍ عُتَيْبَةُ ذاهبًا … بعادِيَّتِي تَكْذابه وجَعَائِلهْ
İbn Tursûs Uteybe, yalanları ve rüşvetleriyle benim eski şerefimi / hakkımı alıp götüreceğini mi sandı
بمعنى: أَظَنَّ ابْنُ طُرْثُوثٍ أَن يَذْهَبَ بِعادِيَّتى تكذابه وجَعائِلُه؟ وكذلك قراءةُ
Yani: "İbn Tursûs, yalanları ve rüşvetleriyle benim eski hakkımı/kuyumu alıp götüreceğini mi sandı?" [demektir]. Aynı şekilde...
مَن قرَأ ذلك بالياء، يُوَجِّهُ "سبقوا" إلى "سابقين" على هذا [المعنى.
bunu 'yâ' ile okuyan kimse de, bu [anlam üzere "sebakû" fiilini "sâbikîne" (öne geçenler) takdirine yöneltir.
والوجهُ الثاني: على أنه أراد إضْمارَ منصوبٍ بـ "يحسب" كأنه قال: ولا يَحْسَبُ الذين كفَروا أنهم سبَقوا. ثم حذَف "أنهم" وأضْمَرَ.
İkinci yön ise: "Yahsebü" ile mansub olan bir ögeyi zamir kılmayı (gizlemeyi) murad etmiş olmasıdır; sanki şöyle demiştir: "İnkâr edenler kendilerinin öne geçtiklerini sanmasın." Sonra "ennehüm"ü hazfetmiş ve gizlemiştir.
وقد وجَّه بعضُهم معنى قوله: {إِنَّمَا ذَلِكُمُ الشَّيْطَانُ يُخَوِّفُ أَوْلِيَاءَهُ} [آل عمران: ١٧٥]. إنما ذلكم الشيطانُ يُخَوِّفُ المؤمنَ مِن أوليائه، وأن ذِكْرَ المؤمنِ مُضْمَرٌ في قوله: {يُخَوِّفُ}. إذ كان الشيطانُ عنده لا يُخَوِّفُ أولياءه.
Bazıları O'nun: {إِنَّمَا ذَلِكُمُ الشَّيْطَانُ يُخَوِّفُ أَوْلِيَاءَهُ} [Âl-i İmrân: 175] “O şeytan ancak kendi dostlarını korkutur” kavlinin anlamını; "O şeytan mümini kendi dostlarıyla korkutur" şeklinde açıklamış ve müminin zikrinin {يُخَوِّفُ} kavlinde gizli olduğunu [söylemiştir]. Çünkü ona göre şeytan kendi dostlarını korkutmaz.
وقرَأ ذلك بعضُ أهل الشام: (ولا تَحْسَبَنَّ الذين كفروا) بالتاءِ مِن "تحسين"، (سبَقوا أنهم لا يُعْجِزون) بفتحِ الألفِ مِن "أنهم" ، بمعنى: ولا تَحْسَبَنَّ الذين كفَروا أنهم لا يُعْجِزون.
Şam ehlinden bazıları ise bunu, "tahsebenn"de 'tâ' ile (ولا تَحْسَبَنَّ الذين كفروا) ve "ennehüm"ün elifinin fethasıyla (سبَقوا أنهم لا يُعْجِزون) şeklinde okumuştur; yani: "İnkâr edenlerin (bizi) aciz bırakamayacaklarını sakın sanma!" anlamında.
ولا وجهَ لهذه القراءةِ يُعْقَلُ إلا أن يَكونَ أراد القارئ بـ "لا" التي في {يُعْجِزُونَ} "لا" التي تَدْخُلُ في الكلامِ حَشْوًا وصِلَةً، فيكونَ معنى الكلامِ حينئذٍ: ولا تَحْسَبَنَّ الذين كفروا سبَقوا أنهم يُعْجِزون . ولا وجهَ لتوجيهِ حرفٍ في كتابِ اللَّهِ إلى التطويلِ بغيرِ حُجَّةٍ يَجِبُ التسليمُ لها، وله في الصحةِ مَخْرَجٌ.
Bu kıraat için, okuyanın {يُعْجِزُونَ} kelimesindeki "lâ" ile kelama zâit (haşv ve sıla) olarak giren "lâ"yı murad etmiş olmasından başka akla uygun bir yön yoktur. Bu takdirde kelamın manası: "İnkâr edenlerin öne geçip de (bizi) aciz bırakacaklarını sakın sanma!" şeklinde olur . Sahihlik yönünden bir çıkış yolu varken, teslim olunması vacip olan bir delil bulunmaksızın Allah'ın Kitabı'ndaki bir harfi fazlalığa (tatvile) hamletmenin hiçbir yönü/tutarlılığı yoktur.
قال أبو جعفرٍ: والصوابُ مِن القراءةِ في ذلك عندى قراءةُ مَن قرَأ: (ولا تَحْسَبَنَّ) بالتاء، (الذين كفَروا سبَقوا إنهم) بكسر الألف مِن {إِنَّهُمْ لَا يُعْجِزُونَ}. بمعنى: ولا تَحْسَبَنَّ أنت يا محمدُ الذين جحَدوا حججَ اللَّهِ، وكذَّبوا بها سبَقونا بأنفسِهم]،
Ebû Ca'fer [et-Taberî] dedi ki: Bu konuda bana göre doğru olan kıraat; {إِنَّهُمْ لَا يُعْجِزُونَ} ayetindeki elifin kesresiyle, "tâ" ile (ولا تَحْسَبَنَّ) ve (الذين كفَروا سبَقوا إنهم) şeklinde okuyanın kıraatidir. Yani: [Ey Muhammed!] Allah'ın hüccetlerini inkâr edip onları yalanlayanların kendilerini [kurtarıp] bizi geçtiklerini sakın sanma!
[ففاتونا، إنهم لا يُعْجِزوننا أي: يَفُوتوننا بأنفسِهم، ولا يَقْدِرون على الهربِ منا.
[Ve elimizden kaçıp kurtulduklarını sakın sanma!] Şüphesiz onlar bizi aciz bırakamazlar; yani kendilerini elimizden kaçıramazlar ve bizden kaçmaya güç yetiremezler.
كما حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السديِّ: (وَلَا تَحْسَبَن الَّذِينَ كَفَرُوا سَبَقُوا إنهُمْ لا يُعْجِزُون). يقولُ: لا يَفُوتون .
Nitekim bana Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: (وَلَا تَحْسَبَن الَّذِينَ كَفَرُوا سَبَقُوا إنهُمْ لا يُعْجِزُون) hakkında şöyle dedi: [Yani] kaçıp kurtulamazlar .