القول في تأويل قوله: {فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَصْلِحُوا ذَاتَ بَيْنِكُمْ وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (١)}.
Allah Teâlâ'nın: {فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَصْلِحُوا ذَاتَ بَيْنِكُمْ وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (١)} “O halde eğer mümin iseniz Allah'tan korkun, aranızı düzeltin, Allah'a ve Resûlü'ne itaat edin.” kavlinin tevili hakkında:
يقول تعالى ذكره: فخافوا اللهَ أيها القومُ، واتقوه بطاعته واجتناب معاصيه، وأصلحوا الحال بينكم.
Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Ey insanlar! Allah'tan korkun, O'na itaat edip isyanlardan sakınarak takvalı olun ve aranızdaki durumu ıslah edin.
واختلف أهل التأويل في الذى عنى بقوله: {وَأَصْلِحُوا ذَاتَ بَيْنِكُمْ}؛ فقال بعضُهم: هو أمرٌ من الله الذين غنموا الغنيمة يوم بدر، وشهدوا الوقعةَ مع رسول الله ﷺ، إذ اختلفوا في الغنيمة، أن يَرُدَّ ما أصابوا منها بعضُهم على بعض.
Tevil ehli, {وَأَصْلِحُوا ذَاتَ بَيْنِكُمْ} “Aranızı düzeltin” buyruğu ile [Allah'ın] neyi kastettiği hususunda ihtilaf etmiştir. Onlardan bazıları şöyle demiştir: Bu; Bedir günü ganimet elde eden ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte savaşa katılan kimselere, ganimet konusunda anlaşmazlığa düştüklerinde, ondan paylarına düşeni birbirlerine iade etmelerine dair Allah'tan bir emirdir.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Görüşleri
حدَّثنا بشرُ بن معاذٍ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَصْلِحُوا ذَاتَ بَيْنِكُمْ}. قال: كان نبىُّ اللهِ يُنفِّلُ الرجل من المؤمنين سَلَبَ الرجل من الكفار إذا قتله، ثم أنزل اللَّهُ: {فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَصْلِحُوا ذَاتَ بَيْنِكُمْ}. أمرهم أن يردَّ بعضُهم على بعض .
Bize Bişr b. Muâz rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti: {فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَصْلِحُوا ذَاتَ بَيْنِكُمْ} “Allah'tan korkun ve aranızı düzeltin.” Katâde dedi ki: Allah'ın Nebîsi, müminlerden bir kimseye, öldürdüğü kâfirin üzerinden çıkan eşyayı (seleb) fazladan verirdi. Sonra Allah: {فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَصْلِحُوا ذَاتَ بَيْنِكُمْ} “Allah'tan korkun ve aranızı düzeltin.” ayetini indirdi ve onlara birbirlerine [ganimeti] geri vermelerini emretti .
حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، قال: بلغنِي أن النبي ﷺ، كان ينفِّلُ الرجل على قَدْرِ جِدِّه وغَنَائِه على ما رأى، حتى إذا كان يوم بدرٍ وملأ الناسُ أيديهم غنائمَ، قال أهل الضعف من الناسِ: ذهَب أهلُ القوّة بالغنائمِ. فذكرُوا ذلك للنبي ﷺ، فنزلتْ: {قُلِ الْأَنفَالُ لِلَّهِ وَالرَّسُولِ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَصْلِحُوا ذَاتَ بَيْنِكُمْ}: ليردَّ أهل القوّةِ على أهل الضعفِ.
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den rivayet etti, o dedi ki: Bana ulaştığına göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem, uygun gördüğü şekilde kişiye gayretine ve yararlılığına göre fazladan pay verirdi. Nihayet Bedir günü olup da insanlar ellerini ganimetlerle doldurunca, zayıf olan kimseler: "Güçlü olanlar ganimetleri alıp götürdü" dediler. Bunu Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e ilettiler. Bunun üzerine: {قُلِ الْأَنفَالُ لِلَّهِ وَالرَّسُولِ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَصْلِحُوا ذَاتَ بَيْنِكُمْ} “De ki: Ganimetler Allah'a ve Resûl'e aittir. O halde Allah'tan korkun ve aranızı düzeltin” ayeti indi; [böylece] güçlü olanlar zayıf olanlara [ganimetten pay] iade etti.
وقال آخرون: هذا تحريجٌ من الله على القوم، ونهىٌ لهم عن الاختلاف فيما اختلفوا فيه من أمر الغنيمة وغيره.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bu, Allah'ın o topluluğa bir uyarısı/sorumluluk yüklemesi ve ganimet vb. hususlarda ihtilafa düştükleri şeylerde anlaşmazlığı onlara yasaklamasıdır.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Görüşleri
حدَّثني محمد بن عمارةَ، قال: ثنا خالد بن يزيد، وحدثنا أحمد بن إسحاقَ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قالا: ثنا أبو إسرائيل، عن فضيل، عن مجاهد في قول الله: {فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَصْلِحُوا ذَاتَ بَيْنِكمْ}. قال: حرَّج عليهم.
Bana Muhammed b. Umâre rivayet edip dedi ki: Bize Hâlid b. Yezîd rivayet etti; bize Ahmed b. İshâk da rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Ahmed rivayet etti, her ikisi dediler ki: Bize Ebû İsrâîl, Fudayl'dan, o da Mücâhid'den Allah'ın: {فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَصْلِحُوا ذَاتَ بَيْنِكمْ} “Allah'tan korkun ve aranızı düzeltin.” kavli hakkında rivayet etti. Mücâhid: "Onlara sorumluluk yükledi/ihtilafı yasakladı" dedi.
حدَّثني الحارث، قال: ثنا القاسم، قال: ثنا عباد بن العوّامِ، عن سفيان بن حسين، عن مجاهدٍ، عن ابن عباس: {فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَصْلِحُوا ذَاتَ بَيْنِكُمْ}.
Bana el-Hâris rivayet edip dedi ki: Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize Abbâd b. el-Avvâm, Süfyân b. Hüseyn'den, o Mücâhid'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti: {فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَصْلِحُوا ذَاتَ بَيْنِكُمْ} “Allah'tan sakının ve aranızı düzeltin.”
قال: هذا تحريجٌ من الله على المؤمنين، أن يتقوا ويصلحوا ذاتَ بينهم. قال عباد : قال سفيان: هذا حين اختلفوا في الغنائم يومَ بدرٍ .
İbn Abbâs dedi ki: Bu, Allah'ın müminlere takvalı olmaları ve aralarını düzeltmeleri yönünde bir uyarısı/yasağıdır. Abbâd dedi ki: Süfyân şöyle dedi: Bu, Bedir günü ganimetler konusunda ihtilafa düştükleri zamandı .
حدَّثني محمد بن الحسين، قال: ثنا أحمد بن المفضّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّديِّ: {فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَصْلِحُوا ذَاتَ بَيْنِكُمْ}: أَي لا تَسْتَبُّوا .
Bana Muhammed b. el-Hüseyin rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti: {فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَصْلِحُوا ذَاتَ بَيْنِكُمْ} “Allah'tan korkun ve aranızı düzeltin.” Yani birbirinize sövüp saymayın .
واختلف أهل العربية في وجهِ تأنيثِ (البين)؛ فقال بعضُ نحويِّى البصرةِ: أضاف "ذاتَ" إلى "البينِ" وجعله "ذاتَ "؛ لأن بعض الأشياء يُوضَعُ عليه اسمٌ مؤنثٌ وبعضًا يُذَكَّرُ، نحو "الدّارِ" و "الحائط"، أُنِّثَ "الدارُ" وذُكِّر "الحائطُ".
Arap dili âlimleri, "el-Beyn" kelimesinin müennes kılınma gerekçesi hususunda ihtilaf etmişlerdir. Basralı bazı nahivciler şöyle demiştir: "Zât" kelimesini "el-Beyn"e izafe etmiş ve onu "zât " yapmıştır; çünkü bazı varlıklara müennes isim verilir, bazıları ise müzekker kılınır; tıpkı "ed-dâr" (ev) ve "el-hâit" (duvar) gibi ki "ed-dâr" müennes, "el-hâit" ise müzekker kabul edilmiştir.
وقال بعضُهم: إنما أراد بقوله: {ذَاتَ بَيْنِكُمْ}. الحالَ التي للبينِ، فقال : وكذلك "ذاتُ العِشاءِ"، يريد الساعة التي فيها العِشاءُ. قال: ولم يضَعُوا مذكرًا لمؤنث ولا مؤنثًا لمذكَّر إلا لمعنًى.
Bazıları ise şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın: {ذَاتَ بَيْنِكُمْ} “aranızdaki” kavliyle kastettiği, aradaki ilişkidir (hâldir). Nitekim o şöyle demiştir: "Zâtü'l-işâ'" (yatsı vakti) ifadesi de böyledir; bununla yatsının içinde bulunduğu vakit kastedilir. Dedi ki: Ancak bir mana sebebiyle müzekkeri müennesin veya müennesi müzekkerin yerine koymuşlardır.
قال أبو جعفر: وهذا القولُ أولى القولين بالصواب، للعلة التي ذكرتها له.
Ebû Ca‘fer dedi ki: Gerekçesini zikrettiğim sebepten ötürü bu iki görüşten doğruya en yakın olanı ikincisidir.
وأما قوله: {وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ}. فإن معناه: وانتهوا أيُّها القوم الطالبون الأنفال إلى أمرِ اللهِ وأمرِ رسوله فيما أفاء الله عليكم، فقد بيَّن لكم وجوهَهُ
Allah Teâlâ'nın: {وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ} “Allah'a ve Resûlü'ne itaat edin.” buyruğuna gelince; bunun anlamı şudur: Ey ganimetleri talep eden topluluk! Allah'ın size fey olarak bahşettiği şeyler hususunda Allah'ın emrine ve Resûlü'nün emrine boyun eğin (onun sınırında durun); şüphesiz O, size bunun yönlerini
وسُبُلَه، {إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ}. يقولُ: إن كنتم مصدّقين رسولَ اللهِ فيما آتاكُم به من عند ربِّكم.
ve yollarını açıklamıştır. {إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ} “eğer mümin iseniz” buyuruyor ki: Şayet Rabbiniz katından size getirdiği hususlarda Resûlullah'ı tasdik ediyorsanız.
كما حدَّثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيد: {فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَصْلِحُوا ذَاتَ بَيْنِكُمْ وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ}: فَسَلِّمُوا للَّهِ ولرسوله يحكمان فيها بما شاءا، ويضعانها حيث أرادا .
Nitekim bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd: {فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَصْلِحُوا ذَاتَ بَيْنِكُمْ وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ} “O halde eğer mümin iseniz Allah'tan korkun, aranızı düzeltin, Allah'a ve Resûlü'ne itaat edin.” ayeti hakkında şöyle dedi: Ganimet hususunu diledikleri gibi hükmetsinler ve onu arzu ettikleri yere koysunlar diye Allah'a ve Resûlü'ne bırakıp teslim olun .
القولُ في تأويل قوله: {إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَإِذَا تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ آيَاتُهُ زَادَتْهُمْ إِيمَانًا وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ (٢)}.
Allah Teâlâ'nın: {إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَإِذَا تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ آيَاتُهُ زَادَتْهُمْ إِيمَانًا وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ (٢)} “Müminler ancak o kimselerdir ki, Allah anıldığı zaman yürekleri ürperir; O'nun ayetleri kendilerine okunduğu zaman [bu ayetler] onların imanını artırır ve onlar yalnız Rablerine tevekkül ederler.” kavlinin tevili hakkında:
يقول تعالى ذكره: ليس المؤمنُ بالذى يخالِفُ اللَّهَ ورسولَه، ويتركُ اتِّباعَ ما أنزله إليه في كتابه من حدوده وفرائضه والانقياد لحكمه، ولكنَّ المؤمنَ هو الذي إذا ذُكِر اللَّهُ وَجِلَ قلبه، وانقاد لأمره، وخضَع لذكره، خوفًا منه وفَرَقًا من عقابه، وإذا قُرِئ عليه آيات كتابه صدَّق بها، وأيقَن أنها من عند الله، فازداد بتصديقه بذلك إلى تصديقه بما كان قد بلَغه منه قبل ذلك تصديقًا، وذلك هو زيادة ما تُلىَ عليهم من آياتِ اللهِ إِيَّاهُم إيمانًا، {وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ}. يقولُ: وباللَّهِ يوقنون في أنّ قضاءَه فيهم ماضٍ فلا يرجون غيره، ولا يرهبون سواه.
Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Mümin kimse; Allah'a ve Resûlü'ne muhalefet eden, Kitabı'nda koyduğu sınırları ve farzları izlemeyi terk eden ve O'nun hükmüne boyun eğmeyen kimse değildir. Aksine mümin; Allah anıldığında O'ndan korkarak ve azabından çekinerek kalbi ürperen, emrine boyun eğen ve zikrine teslim olan; Kitabı'nın ayetleri kendisine okunduğunda onları tasdik eden, onların Allah katından olduğuna kesin olarak inanan ve bu tasdikiyle, daha önce O'ndan kendisine ulaşmış olan şeyleri tasdikine yeni bir tasdik katan kimsedir. İşte Allah'ın kendilerine okunan ayetlerinin onların imanını artırması budur. {وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ} “ve onlar yalnız Rablerine tevekkül ederler” buyuruyor ki: O'nun kendileri hakkındaki takdirinin kesinlikle gerçekleşeceğine inanarak yalnızca Allah'a güvenirler; O'ndan başkasından bir şey ummaz ve O'ndan başkasından korkmazlar.
وبنحو ما قلنا في ذلك قال أهل التأويل.
Tevil ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyler söylemişlerdir.
ذكر من قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Görüşleri
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو صالح، قال: ثني معاوية، عن عليٍّ، عن ابن عباس
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet edip dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti:
قوله: {إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهمْ}. قال: المنافقون لا يدخُلُ قلوبهم شيءٌ من ذكر الله عند أداء فرائضه، ولا يؤمنون بشيءٍ من آياتِ اللهِ، ولا يتوكَّلون على الله، ولا يصلون إذا غابوا، ولا يؤدّون زكاة أموالهم، فأخبر الله سبحانه أنهم ليسوا بمؤمنين، ثم وصف المؤمنين فقال: {إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ}: فَأدَّوْا فرائضَه، {وَإِذَا تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ ءَايَنتُهُ زَادَتْهُمْ إيمَانًا}. يقولُ: تصديقًا، {وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ}. يقول: لا يرجون غيره .
Allah Teâlâ'nın: {إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهمْ} “Müminler ancak o kimselerdir ki, Allah anıldığı zaman yürekleri ürperir” kavli hakkında İbn Abbâs dedi ki: Münafıklar, O'nun farzlarını eda etme esnasında Allah'ın zikrinden hiçbir şey kalplerine girmez; Allah'ın ayetlerinden hiçbirine inanmazlar, Allah'a tevekkül etmezler, gözlerden uzak olduklarında namaz kılmazlar ve mallarının zekâtını vermezler. Bunun üzerine Allah Sübhânehu onların mümin olmadıklarını haber verdi, sonra müminleri niteleyip şöyle buyurdu: {إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ} “Müminler ancak o kimselerdir ki, Allah anıldığı zaman yürekleri ürperir”; böylece O'nun farzlarını yerine getirirler. {وَإِذَا تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ ءَايَنتُهُ زَادَتْهُمْ إيمَانًا} “O'nun ayetleri kendilerine okunduğu zaman [bu ayetler] onların imanını artırır”, yani tasdikini artırır, {وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ} “ve onlar yalnız Rablerine tevekkül ederler”, yani O'ndan başkasından ummazlar .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا عبد الله، عن ابن جريجٍ، عن عبدِ اللهِ بن كثير، عن مجاهد: {الَّذِينَ إِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ}. قال: فَرِقَتْ.
Bize İbn Vekî‘ rivayet edip dedi ki: Bize Abdullah, İbn Cüreyc'den, o Abdullah b. Kesîr'den, o da Mücâhid'den rivayet etti: {الَّذِينَ إِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ} “Allah anıldığı zaman yürekleri ürperen kimseler” kavli hakkında: "[Kalpleri] korkar" dedi.
قال: ثنا أبي، عن سفيان، عن السُّدى: {الَّذِينَ إِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُم}. قال: إذا ذكر اللَّه عندَ الشيءِ وجِلَ قلبُه .
Dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o es-Süddî'den rivayet etti: {الَّذِينَ إِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُم} “Allah anıldığı zaman yürekleri ürperen kimseler” kavli hakkında: "Bir şey yapılacağı esnada Allah anıldığında kalbi ürperir" dedi .
حدَّثني محمد بن الحسين، قال: ثنا أحمد بن المفضَّل، قال: ثنا أسباط، [عن السُّديِّ] : {إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ}. يقولُ: إذا ذكَر الله وجل قلبه.
Bana Muhammed b. el-Hüseyin rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, [es-Süddî'den] rivayet etti: {إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ} “Müminler ancak o kimselerdir ki, Allah anıldığı zaman yürekleri ürperir” kavli hakkında der ki: Allah anıldığında kalbi ürperen kimsedir.
حدَّثني محمد بن عمرو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبى نَجيحٍ، عن مجاهد في قولِ اللهِ: {وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ}. قال: فَرِقَت .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ} “yürekleri ürperir” kavli hakkında rivayet etti; Mücâhid: "Korkar" dedi .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبل، عن ابن أبي نجيح، عن مجاهد: {وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ}: فَرِقتْ.
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet etti, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den rivayet etti: {وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ} “yürekleri ürperir” [ifadesi]: Korkar [demektir].
قال: ثنا سويدٌ، قال: أخبرنا ابنُ المبارك، عن سفيان، قال: سمعتُ السُّديَّ يقولُ في قوله: {إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ}. قال: هو الرجلُ يريد أن يَظْلِمَ -أو قال: يَهُمُّ بمعصية الله - أحسَبه قال: فينْزِعُ عنه .
Dedi ki: Bize Süveyd rivayet etti, dedi ki: Bize İbnü'l-Mübârek, Süfyân'dan haber verdi, dedi ki: es-Süddî'nin, Allah'ın: {إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ} “Müminler ancak o kimselerdir ki, Allah anıldığı zaman yürekleri ürperir” kavli hakkında şöyle dediğini duydum: O, haksızlık etmek isteyen -yahut: Allah'a isyan etmeye niyetlenen - sanırım şöyle dedi: [Allah anılınca] bundan vazgeçen adamdır .
حدَّثني الحارث، قال: ثنا عبد العزيز، قال: ثنا سفيان الثوري، عن عبدِ اللهِ بنِ عثمان بن خُثيم، عن شهرِ بنِ حَوشَبٍ، عن أبي الدرداء في قوله: {إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ}. قال: الوجَلُ في القلب كإحراق السَّعَفةِ ، أما تجد له قُشَعْرِيرَةً؟ قال: بلى. قال: إذا وجدت ذلك في القلبِ فادعُ اللَّهَ؛ فإن الدعاء يذهَبُ بذلك .
Bana el-Hâris rivayet edip dedi ki: Bize Abdülazîz rivayet etti, dedi ki: Bize Süfyân es-Sevrî, Abdullah b. Osmân b. Huseym'den, o Şehr b. Havşeb'den, o da Ebü'd-Derdâ'dan rivayet etti; Ebü'd-Derdâ, Allah'ın: {إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ} “Müminler ancak o kimselerdir ki, Allah anıldığı zaman yürekleri ürperir” kavli hakkında dedi ki: Kalpteki vecel (ürperme), hurma dalının yanması gibidir; onun ürpertisini hissetmez misin? [Muhatap:] "Evet" dedi. Ebü'd-Derdâ: Kalbinde bunu hissettiğin zaman Allah'a dua et; zira dua onu giderir, dedi .
حدَّثنا بشر، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادة قوله: {إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ}. قال: فَرَقًا من الله ﵎، ووَجَلًا من الله، وخوفًا من الله ﵎ .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den Allah'ın: {إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ} “Müminler ancak o kimselerdir ki, Allah anıldığı zaman yürekleri ürperir” kavli hakkında rivayet etti; Katâde dedi ki: Allah celle celâlühû'dan korkarak, Allah'tan ürpererek ve Allah celle celâlühû'dan çekinerek [böyledirler] .
وأما قوله: {زَادَتْهُمْ إِيمَانًا}. فقد ذكرتُ قول ابن عباس فيه.
Allah Teâlâ'nın: {زَادَتْهُمْ إِيمَانًا} “[bu ayetler] onların imanını artırır” kavline gelince, İbn Abbâs'ın bu husustaki sözünü zikretmiştim.
وقال غيره فيه ما حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ أَبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيع: {وَإِذَا تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ آيَاتُهُ زَادَتْهُمْ إِيمَانًا}. قال:
Ondan (İbn Abbâs'tan) başkası ise bu hususta bana el-Müsennâ'nın rivayet ettiği şu sözü söylemiştir: Bize İshâk rivayet etti, dedi ki: Bize Abdullah b. Ebî Ca‘fer, babasından, o da er-Rebî‘den rivayet etti: {وَإِذَا تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ آيَاتُهُ زَادَتْهُمْ إِيمَانًا} “Kendilerine O'nun ayetleri okunduğu zaman [bu ayetler] onların imanını artırır” [ayeti hakkında er-Rebî‘] dedi ki:
خشية .
[Onların] haşyetini [artırır] .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادةَ: {وَإِذَا تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ آيَاتُهُ زَادَتْهُمْ إِيمَانًا وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ}. قال: هذا نعتُ أهل الإيمان ، فأثبَت نعتَهم، ووصفهم فأثبت صِفَتَهم .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti: {وَإِذَا تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ آيَاتُهُ زَادَتْهُمْ إِيمَانًا وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ} “O'nun ayetleri kendilerine okunduğu zaman [bu ayetler] onların imanını artırır ve onlar yalnız Rablerine tevekkül ederler.” Katâde dedi ki: Bu, iman ehlinin niteliğidir ; Allah onların vasfını perçinlemiş ve onları niteleyip sıfatlarını pekiştirmiştir .
القول في تأويل قوله: {الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ (٣) أُولَئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا}.
Allah Teâlâ'nın: {الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ (٣) أُولَئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا} “Onlar namazı dosdoğru kılarlar ve kendilerine rızık olarak verdiklerimizden harcarlar. İşte onlar gerçekten müminlerin ta kendileridir.” kavlinin tevili hakkında:
يقول تعالى ذكره: الذين يؤدون الصلاة المفروضة بحدودها، وينفقون مما رزقهم الله من الأموال فيما أمرهم الله أن ينفقوها فيه، من زكاة وجهادٍ وحج وعمرة ونفقة على من تجب عليهم نفقته، فيؤدُّون حقوقهم، {أُوْلَئِكَ}. يقول: هؤلاء الذين يفعلون هذه الأفعال {هُمُ الْمُؤْمِنُونَ}، لا الذين يقولون بألسنتهم: قد آمنا. وقلوبهم منطَوِيةٌ على خلافه نفاقًا، لا يقيمون صلاةً، ولا يؤدُّون زكاةً.
Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Onlar farz kılınan namazı şartlarına ve rükünlerine riayet ederek eda ederler; Allah'ın kendilerine rızık olarak lütfettiği mallardan, Allah'ın harcamalarını emrettiği zekât, cihad, hac, umre ve nafakası kendilerine vacip olan kimselere harcamada bulunurlar ve onların haklarını verirler. {أُوْلَئِكَ} buyuruyor ki: Bu amelleri yapan o kimseler {هُمُ الْمُؤْمِنُونَ} “müminlerin ta kendileridir”; dilleriyle "İman ettik" deyip kalpleri münafıklıkla bunun aksini gizleyen, namaz kılmayan ve zekât vermeyen kimseler değildir.
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.
Tevil ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyler söylemişlerdir.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Görüşleri
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو صالح، قال: ثني معاوية بن صالح، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ: {الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ}. يقول: الصلوات الخمسَ،
Bana el-Müsenna rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet etti, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan [şöyle dediğini] rivayet etti: {الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ} “Onlar ki namazı dosdoğru kılarlar”. Şöyle demektedir: Beş vakit namazı [kılarlar],
{وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ}. يقولُ: زكاة أموالهم، {أَوْلَئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا}. يقولُ: برِئوا من الكفرِ. ثم وصف الله النفاقَ وأهلَه فقال: {إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَيُرِيدُونَ أَن يُفَرِّقُوا بَيْنَ اللهِ وَرُسُلِهِ} إلى قوله: {أُوْلَئِكَ هُمُ الْكَفِرُونَ حَقًّا} [النساء: ١٥٠، ١٥١]. فجعل الله المؤمن مؤمنًا حقًّا، وجعل الكافرَ كافرًا حقًّا، وهو قوله: {هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ فَمِنكُمْ كَافِرٌ وَمِنكُم مُّؤْمِنٌ} [التغابن: ٢].
{وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ} “ve kendilerine rızık olarak verdiklerimizden harcarlar” der ki: Mallarının zekâtını [harcarlar], {أَوْلَئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا} “İşte onlar gerçekten müminlerin ta kendileridir” der ki: Küfürden beri olmuşlardır. Sonra Allah nifakı ve ehlini niteleyip şöyle buyurmuştur: {إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَيُرِيدُونَ أَن يُفَرِّقُوا بَيْنَ اللهِ وَرُسُلِهِ} ayetinden {أُوْلَئِكَ هُمُ الْكَفِرُونَ حَقًّا} “İşte onlar gerçekten kâfirlerin ta kendileridir” [en-Nisâ: 150-151] kavline kadar. Böylece Allah mümini gerçek mümin, kâfiri de gerçek kâfir kılmıştır; nitekim O'nun: {هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ فَمِنكُمْ كَافِرٌ وَمِنكُم مُّؤْمِنٌ} “Sizi yaratan O'dur; buna rağmen kiminiz kâfirdir, kiminiz de mümin” [et-Teğâbün: 2] kavli de böyledir.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادة: {أَوْلَئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا}. قال: استحقُّوا الإيمان بحقٍّ، فأحقَّه الله لهم .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti: {أَوْلَئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا} “İşte onlar gerçekten müminlerin ta kendileridir.” Katâde dedi ki: İmanı hak üzere hak ettiler, Allah da bunu onlar için kesinleştirdi .
القول في تأويل قوله: {لَهُمْ دَرَجَاتٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَمَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ (٤)}.
Allah Teâlâ'nın: {لَهُمْ دَرَجَاتٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَمَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ (٤)} “Onlar için Rableri katında dereceler, bir bağışlanma ve bol/değerli bir rızık vardır.” kavlinin tevili hakkında:
يعنى جلَّ ثناؤه بقوله: {لَهُمْ دَرَجَاتٌ}: لهؤلاء المؤمنين الذين وصف جلّ ثناؤه صفتهم درجاتٌ، وهى مراتب رفيعةٌ.
Şânı yüce olan Allah: {لَهُمْ دَرَجَاتٌ} “onlar için dereceler vardır” kavliyle şunu kastetmektedir: Şânı yüce olan Allah'ın vasıflarını zikrettiği bu müminler için dereceler, yani yüce mertebeler vardır.
ثم اختلف أهلُ التأويل في هذه الدرجاتِ التى ذكر الله أنها لهم عنده ما هي؟
Daha sonra tevil ehli, Allah'ın katında onlar için olduğunu bildirdiği bu derecelerin ne olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir.
فقال بعضُهم: هى أعمال رفيعةٌ، وفضائل قدَّموها في أيامِ حياتِهم.
Bazıları şöyle demiştir: Bunlar, yüce ameller ve hayatları boyunca önceden sundukları faziletlerdir.
ذِكرُ من قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Görüşleri
حدَّثني أحمد بن إسحاق، قال: ثنا أبو أحمد، قال: ثنا إسرائيل، عن أبي يحيى القتاتِ، عن مجاهد: {لَّهُمْ دَرَجَاتٌ عِندَ رَبِّهِمْ}. قال: أعمالٌ رفيعةٌ.
Bana Ahmed b. İshâk anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize İsrâîl, Ebû Yahyâ el-Kattât'tan, o da Mücâhid'den nakletti; o, { لَّهُمْ دَرَجَاتٌ عِندَ رَبِّهِمْ } “Rableri katında onlar için dereceler vardır” [ayeti hakkında] şöyle dedi: “Yüce amellerdir.”
وقال آخرون: بل ذلك مراتب في الجنة.
Başkaları ise şöyle demiştir: Aksine bunlar cennetteki mertebelerdir/makamlardır.
ذِكرُ من قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Görüşleri
حدَّثنا أحمد بن إسحاقَ، قال: ثنا أبو أحمد، قال: ثنا سفيان، عن [هشامٍ، عن جبلةَ بن عطيةَ] ، عن ابن محيريز: {لَهُمْ دَرَجَاتٌ عِندَ رَبِّهِمْ}. قال: الدرجات سبعون درجةً، كلُّ درجةٍ حُضْرُ الفرس الجواد المضمَّرِ سبعين سنةً .
Bize Ahmed b. İshâk rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Ahmed rivayet etti, dedi ki: Bize Süfyân, [Hişâm'dan, o Cebele b. Atıyye'den] , o da İbn Muhayrîz'den rivayet etti: {لَهُمْ دَرَجَاتٌ عِندَ رَبِّهِمْ} “Onlar için Rableri katında dereceler vardır.” İbn Muhayrîz dedi ki: Dereceler yetmiş derecedir; her derece, iyi beslenip eğitilmiş cins bir atın yetmiş yıllık koşu mesafesidir .
وقوله: {وَمَغْفِرَةٌ}. يقولُ: وعفوٌ عن ذنوبِهم، وتغطيةٌ عليها، {وَرِزْقٌ كَرِيمٌ}. قيل: الجنةُ. وهو عندى ما أعدَّ اللَّهُ في الجنة لهم من مزيد المآكل والمشارب، وهنئِ العيش.
O'nun: {وَمَغْفِرَةٌ} “ve bir bağışlanma vardır” kavli: Günahlarının affedilmesi ve üzerlerinin örtülmesidir, der. {وَرِزْقٌ كَرِيمٌ} “bol/değerli bir rızık” [kavli için] ise: Cennettir, denilmiştir. Bana göre ise bu, Allah'ın cennette onlar için hazırladığı bol yiyecekler, içecekler ve huzurlu/tertemiz bir hayattır.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، عن هشام، عن عمرو، عن سعيدٍ، عن قتادة: {وَمَغْفِرَةٌ}. قال: لذنوبهم، {وَرِزْقٌ كَرِيمٌ}. قال: الجنة .
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize İshâk rivayet etti, Hişâm'dan, o Amr'dan, o Saîd'den, o da Katâde'den: {وَمَغْفِرَةٌ} “ve bir bağışlanma” [kavli hakkında]: Günahları için [bağışlanma], {وَرِزْقٌ كَرِيمٌ} “bol/değerli bir rızık” [kavli hakkında da]: Cennettir , dedi.
القول في تأويل قوله: {كَمَا أَخْرَجَكَ رَبُّكَ مِنْ بَيْتِكَ بِالْحَقِّ وَإِنَّ فَرِيقًا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ لَكَارِهُونَ (٥) يُجَادِلُونَكَ فِي الْحَقِّ بَعْدَ مَا تَبَيَّنَ كَأَنَّمَا يُسَاقُونَ إِلَى الْمَوْتِ وَهُمْ يَنْظُرُونَ (٦)}.
Allah Teâlâ'nın: {كَمَا أَخْرَجَكَ رَبُّكَ مِنْ بَيْتِكَ بِالْحَقِّ وَإِنَّ فَرِيقًا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ لَكَارِهُونَ (٥) يُجَادِلُونَكَ فِي الْحَقِّ بَعْدَ مَا تَبَيَّنَ كَأَنَّمَا يُسَاقُونَ إِلَى الْمَوْتِ وَهُمْ يَنْظُرُونَ (٦)} “Nitekim Rabbin seni hak uğruna evinden çıkarmıştı; oysa müminlerden bir grup bundan kesinlikle hoşlanmıyordu. Gerçek apaçık ortaya çıktıktan sonra bile, sanki göz göre göre ölüme sürükleniyorlarmış gibi seninle hak konusunda tartışıyorlardı.” kavlinin tevili hakkında:
اختلف أهل التأويل في الجالبِ لهذه الكافِ التي في قوله: {كَمَا أَخْرَجَكَ}. وما الذى شُبِّه بإخراج اللهِ نبيَّه ﷺ من بيتِه بالحقِّ؛ فقال بعضُهم: شُبِّه به في الصلاح للمؤمنين، اتقاؤهم ربَّهم، وإصلاحهم ذات بينهم، وطاعتهم الله ورسولَه. وقالوا: معنى ذلك: يقولُ اللَّهُ: وأَصْلِحوا ذات بينكم، فإن ذلك خيرٌ
Te'vil ehli (müfessirler), {كَمَا أَخْرَجَكَ} “Nitekim seni çıkarmıştı” kavlindeki bu kâf harfini amil kılan (bağlayan) unsur ve Allah'ın Peygamberi'ni (sallallâhu aleyhi ve sellem) hak uğruna evinden çıkarmasına neyin benzetildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazısı şöyle demiştir: Müminler açısından maslahat/hayırlı olma noktasında; onların Rablerinden sakınmaları, aralarını düzeltmeleri, Allah'a ve Resûlü'ne itaat etmeleri [Allah'ın Peygamberi'ni evinden çıkarmasına] benzetilmiştir. Onlar şöyle demişlerdir: Bunun anlamı [şudur]: Allah: "Aranızı düzeltin; şüphesiz bu,
لكم، كما إخراج اللهِ محمدا ﷺ من بيته بالحق كان خيرا له.
tıpkı Allah'ın Muhammed'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) hak uğruna evinden çıkarmasının onun için hayırlı olduğu gibi, buyurmaktadır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Görüşleri
حدَّثنا محمد بن المثنى، قال: ثنا عبد الوهابِ، قال: ثنا داود، عن عكرمة: {فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَصْلِحُوا ذَاتَ بَيْنِكُمْ وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ}. . . {كَمَا أَخْرَجَكَ رَبُّكَ مِنْ بَيْتِكَ بِالْحَقِّ} [الآية: أيْ إن هذا خير لكم، كما كان إخراجُك من بيتِك بالحقِّ] خيرًا لك .
Bize Muhammed b. el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdülvehhâb rivayet etti, dedi ki: Bize Dâvûd, İkrime'den rivayet etti: {فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَصْلِحُوا ذَاتَ بَيْنِكُمْ وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ} “O hâlde Allah'tan sakının, aranızı düzeltin; eğer mümin iseniz Allah'a ve Resûlü'ne itaat edin.” ... {كَمَا أَخْرَجَكَ رَبُّكَ مِنْ بَيْتِكَ بِالْحَقِّ} “Nitekim Rabbin seni hak uğruna evinden çıkarmıştı” [ayet: Yani senin hak uğruna evinden çıkarılman senin için hayırlı olduğu gibi, muhakkak ki bu da sizin için hayırlıdır] [demektir] .
وقال آخرون: معنى ذلك: كما أخرَجك ربُّك يا محمد من بيتك بالحقِّ على كُرْهٍ من فريقٍ من المؤمنين، كذلك هم يكرهون القتالَ، فهم يُجادِلُونَك فيه بعد ما تبيَّن لهم.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı şudur: Ey Muhammed! Rabbin seni müminlerden bir grubun hoşnutsuzluğuna rağmen hak uğruna evinden çıkardığı gibi, onlar aynı şekilde savaştan da hoşlanmamakta ve [hakikat] kendilerine apaçık belli olduktan sonra da bu hususta seninle tartışmaktadırlar.
ذِكرُ من قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Görüşleri
حدَّثني محمد بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عيسى، عن ابن نجيحٍ، عن مجاهد: {كَمَا أَخْرَجَكَ رَبُّكَ مِنْ بَيْتِكَ بِالْحَقِّ}. قال: كذلك يُجادِلونك في الحقِّ.
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den rivayet etti: {كَمَا أَخْرَجَكَ رَبُّكَ مِنْ بَيْتِكَ بِالْحَقِّ} “Nitekim Rabbin seni hak uğruna evinden çıkarmıştı” [kavli hakkında Mücâhid]: Tıpkı bunun gibi hak konusunda seninle tartışıyorlar, dedi.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {كَمَا أَخْرَجَكَ رَبُّكَ مِنْ بَيْتِكَ بِالْحَقِّ}: كذلك يُجادِلونك في الحقِّ؛ القتال.
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet etti, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den rivayet etti: {كَمَا أَخْرَجَكَ رَبُّكَ مِنْ بَيْتِكَ بِالْحَقِّ} “Nitekim Rabbin seni hak uğruna evinden çıkarmıştı”: Tıpkı bunun gibi hak konusunda seninle tartışıyorlar; [yani] savaş [konusunda].
قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبد الله بن أبى جعفرٍ، عن ورقاءَ، عن ابن أبى نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قوله: {كَمَا أَخْرَجَكَ رَبُّكَ مِنْ بَيْتِكَ بِالْحَقِّ}. قال: كذلك أخرجك ربُّك .
[Müsennâ] dedi ki: Bize İshâk rivayet etti, dedi ki: Bize Abdullah b. Ebî Ca'fer, Verkā'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {كَمَا أَخْرَجَكَ رَبُّكَ مِنْ بَيْتِكَ بِالْحَقِّ} “Nitekim Rabbin seni hak uğruna evinden çıkarmıştı” kavli hakkında rivayet etti; [Mücâhid]: İşte böyle Rabbin seni çıkardı , dedi.
حدَّثنا محمد بن الحسين، قال: ثنا أحمد بن المفضلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّديِّ، قال: أَنزَلَ اللَّهُ في خروجِه -يعنى خروجَ النبي ﷺ إلى بدرٍ- ومجادلتهم إيَّاه، فقال: {كَمَا أَخْرَجَكَ رَبُّكَ مِنْ بَيْتِكَ بِالْحَقِّ وَإِنَّ فَرِيقًا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ لَكَارِهُونَ} لطَلَبِ المشركين، {يُجَادِلُونَكَ فِي الْحَقِّ بَعْدَمَا تَبَيَّنَ} .
Bize Muhammed b. el-Hüseyn rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti, dedi ki: Allah, onun -yani Nebi'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) Bedir'e- çıkışı ve onların onunla tartışması hakkında indirip şöyle buyurdu: {كَمَا أَخْرَجَكَ رَبُّكَ مِنْ بَيْتِكَ بِالْحَقِّ وَإِنَّ فَرِيقًا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ لَكَارِهُونَ} “Nitekim Rabbin seni hak uğruna evinden çıkarmıştı; oysa müminlerden bir grup kesinlikle hoşlanmıyordu” yani müşriklerin peşine düşmekten [hoşlanmıyorlardı], {يُجَادِلُونَكَ فِي الْحَقِّ بَعْدَمَا تَبَيَّنَ} “Gerçek apaçık ortaya çıktıktan sonra bile seninle hak konusunda tartışıyorlardı” .
و اختلف أهل العربيةِ في ذلك؛ فقال بعضُ نحويِّي الكوفيين: ذلك أمرٌ من الله لرسولِه ﷺ أن يمضىَ لأمرِه في الغنائمِ، على كُرْه من أصحابه، كما مضَى لأمره في خروجه من بيته لطلب العير وهم كارهون.
Arap dili âlimleri de bu hususta ihtilaf etmişlerdir; Kûfeli dilcilerden bazıları şöyle demiştir: Bu, Allah'tan Resûlü'ne (sallallâhu aleyhi ve sellem), tıpkı onlar hoşlanmadıkları hâlde kervanın peşine düşmek üzere evinden çıkışında O'nun emrini yerine getirdiği gibi, ashabının hoşnutsuzluğuna rağmen ganimetler konusundaki emrini de yerine getirmesine dair bir buyruktur.
وقال آخرون منهم: معنى ذلك: يسألونك عن الأنفال مجادلةً كما جادَلوك يوم بدرٍ، فقالوا: أخرجْتنا للعير ، ولم تُعلمنا قتالا فنستعدَّ له.
Onlardan başkaları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı şudur: Bedir günü seninle tartışıp: "Sen bizi kervan için çıkardın, savaş için hazırlanalım diye bize savaş [olacağını] bildirmedin" dedikleri gibi, tartışarak sana ganimetleri soruyorlar.
وقال بعضُ نحويِّى البصرةِ: يجوز أن يكونَ هذا الكافُ في {كَمَا أَخْرَجَكَ} على قوله: {أَوْلَئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا}. . . {كَمَا أَخْرَجَكَ رَبُّكَ مِنْ بَيْتِكَ بِالْحَقِّ}. وقال : الكافُ بمعنى علَى.
Basralı bazı dilciler şöyle demiştir: {كَمَا أَخْرَجَكَ} “Rabbinin seni çıkardığı gibi” ifadesindeki bu kâf [harfinin], {أَوْلَئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا} “İşte onlar gerçek müminlerdir” ... {كَمَا أَخْرَجَكَ رَبُّكَ مِنْ بَيْتِكَ بِالْحَقِّ} “Nitekim Rabbin seni hak uğruna evinden çıkarmıştı” sözüne [bağlı] olması caizdir. O [şöyle] demiştir: Kâf [harfi], “alâ” (üzerine/göre) anlamındadır.
وقال آخرُ منهم: هى بمعنى القسَمِ. قال: ومعنى الكلام: والذي أخرجك ربُّك.
Onlardan bir başkası ise: Bu, kasem (yemin) anlamındadır, demiştir. O: Sözün anlamı: "Rabbinin seni çıkardığı [hakka] andolsun ki" şeklindedir, demiştir.
قال أبو جعفرٍ: وأَوْلَى هذه الأقوال عندى بالصوابِ قولُ مَن قال في ذلك بقولِ مجاهدٍ، وقال: معناه: كما أخرجك ربُّك بالحقِّ، على كُرْه من فريق من المؤمنين، كذلك يُجادِلونك في الحقِّ بعدما تبيَّنَ؛ لأن كلا الأمرين قد كان، أعنى خروج بعض من خرَج من المدينةِ كارهًا، وجدالهم في لقاء العدوِّ عند دنوِّ القومِ بعضهم من بعض، فتشبيه بعض ذلك ببعض مع قرب أحدهما من الآخر، أولَى من تشبيهه بما بعُد عنه.
Ebû Ca'fer der ki: Bana göre bu görüşler içinde doğruya en yakın olanı, bu konuda Mücâhid'in sözüyle görüş belirten ve şöyle diyenin görüşüdür: Bunun anlamı; müminlerden bir grubun hoşnutsuzluğuna rağmen Rabbin seni hak uğruna çıkardığı gibi, hakikat apaçık ortaya çıktıktan sonra da hak konusunda seninle öylece tartışıyorlar, demektir. Çünkü her iki durum da gerçekleşmiştir; yani hem Medine'den çıkanların bir kısmının hoşnutsuz olarak çıkışı, hem de topluluklar birbirine yaklaştığında düşmanla karşılaşma konusundaki tartışmaları vuku bulmuştur. Dolayısıyla birbirine yakın olan bu iki durumun birbirine benzetilmesi, kendisinden uzak olana benzetilmesinden daha uygundur.
وقال مجاهد في الحق الذى ذُكر أنهم يجادلون فيه النبي ﷺ بعد ما تبيَّنوه: هو القتال.
Mücâhid, apaçık anladıktan sonra Nebi (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile tartıştıkları zikredilen hak hakkında: O, savaştır, demiştir.
حدَّثني محمد بن عمرو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبى نَجيحٍ، عن مجاهد: {يُجَادِلُونَكَ فِي الْحَقِّ}. قال: القتالُ.
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den: {يُجَادِلُونَكَ فِي الْحَقِّ} “Seninle hak konusunda tartışıyorlardı” [kavli hakkında]: Savaştır, dediğini rivayet etti.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet etti, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den benzerini rivayet etti.
حدَّثنا إسحاق، قال: ثنا عبدُ الله، عن ورقاءَ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهد
Bize İshâk rivayet edip dedi ki: Bize Abdullah, Verkâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den [rivayet etti].
مثله .
benzerini rivayet etti .
وأما قولُه: {مِن بَيْتِكَ}. فإن بعضهم قال: معناه: من المدينةِ.
O'nun: {مِن بَيْتِكَ} “evinden” kavline gelince; bazıları bunun anlamının "Medine'den" olduğunu söylemiştir.
ذكر من قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Görüşleri
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي بزَّةَ: {كَمَا أَخْرَجَكَ رَبُّكَ مِنْ بَيْتِكَ}: المدينة إلى بدرٍ.
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet etti, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Bezze'den rivayet etti: {كَمَا أَخْرَجَكَ رَبُّكَ مِنْ بَيْتِكَ} “Nitekim Rabbin seni evinden çıkarmıştı” [yani] Medine'den Bedir'e [çıkarmıştı].
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ، قال: أخبرني محمد بن عبّادِ بن جعفر في قوله: {كَمَا أَخْرَجَكَ رَبُّكَ مِنْ بَيْتِكَ بِالْحَقِّ}. قال: من المدينة إلى بدرٍ.
Bize el-Kāsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyn rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den rivayet etti, dedi ki: Bana Muhammed b. Abbâd b. Ca'fer, O'nun: {كَمَا أَخْرَجَكَ رَبُّكَ مِنْ بَيْتِكَ بِالْحَقِّ} “Nitekim Rabbin seni hak uğruna evinden çıkarmıştı” kavli hakkında: Medine'den Bedir'e [çıkarmıştı], dediğini haber verdi.
وأما قوله: {وَإِنَّ فَرِيقًا مِّنَ الْمُؤْمِنِينَ لَكَارِهُونَ}، فإن كراهتهم كانت كما حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا سلمَةُ، عن ابن إسحاق، قال: ثنى محمد بن مسلم الزهريُّ وعاصم بن عمر بن قتادة وعبد الله بن أبى بكر ويزيد بن رومانَ، عن عروة بن الزبير -وغيرهم من علمائنا- عن عبدِ اللهِ بنِ عباس، قالوا: لما سمع رسول الله ﷺ بأبي سفيانَ مقبلًا من الشام، ندَب إليهم المسلمين، وقال: "هذه عيرُ قريش فيها أموالهم، فاخْرُجوا إليها لعلَّ اللَّه أن يُنفِّلَكُموها". فانتدَب الناس، فخفَّ بعضُهم، وثقُل بعضُهم ، وذلك أنهم لم يظُنُّوا أن رسول الله ﷺ يلقى حربا .
O'nun: {وَإِنَّ فَرِيقًا مِّنَ الْمُؤْمِنِينَ لَكَارِهُونَ} “oysa müminlerden bir grup kesinlikle hoşlanmıyordu” kavline gelince; onların hoşnutsuzluğu şu şekildeydi: Nitekim bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan rivayet etti, dedi ki: Bana Muhammed b. Müslim ez-Zührî, Âsım b. Ömer b. Katâde, Abdullah b. Ebî Bekr ve Yezîd b. Rûmân, Urve b. ez-Zübeyr'den -ve âlimlerimizden başkalarından- rivayet ettiler, onlar da Abdullah b. Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet ettiler: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Ebû Süfyân'ın Şam'dan gelmekte olduğunu işitince, Müslümanları onlara karşı [sefere] çağırdı ve: "İşte Kureyş'in kervanı, içinde malları var; ona doğru çıkın, umulur ki Allah onu size ganimet kılar" buyurdu. İnsanlar çağrıya uydu; kimisi hafif (istekli), kimisi ise ağır (isteksiz) davrandı . Bunun sebebi, Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir savaşla karşılaşacağını düşünmemeleriydi .
حدَّثني محمد بن الحسين، قال: ثنا أحمد بن المفضَّل، قال: ثنا أسباط، عن
Bana Muhammed b. el-Hüseyn rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, [...] rivayet etti:
السُّديِّ: {وَإِنَّ فَرِيقًا مِّنَ الْمُؤْمِنِينَ لَكَارِهُونَ} لطلب المشركين .
es-Süddî'den: {وَإِنَّ فَرِيقًا مِّنَ الْمُؤْمِنِينَ لَكَارِهُونَ} “oysa müminlerden bir grup kesinlikle hoşlanmıyordu” [kavli hakkında]: Müşriklerin peşine düşmekten [hoşlanmıyorlardı] , dediğini rivayet etti.
ثم اختلف أهل التأويل في الذين عُنوا بقوله: {يُجَادِلُونَكَ فِي الْحَقِّ بَعْدَمَا تَبَيَّنَ}؛ فقال بعضُهم: عُنى بذلك أهلُ الإيمان من أصحاب رسول الله ﷺ الذين كانوا معه حين توجَّه إلى بدرٍ للقاء المشركين.
Sonra tevil ehli, {يُجَادِلُونَكَ فِي الْحَقِّ بَعْدَمَا تَبَيَّنَ} “Gerçek apaçık ortaya çıktıktan sonra bile seninle hak konusunda tartışıyorlardı” kavlinde kimlerin kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Bununla Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem), müşriklerle karşılaşmak üzere Bedir'e yöneldiği sırada yanında bulunan mümin ashabı kastedilmiştir.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Görüşleri
حدَّثني محمد بن سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابن عباس، قال: لما شاوَر النبيُّ ﷺ في لقاء القوم، وقال له سعد بن عبادة ما قال، وذلك يوم بدرٍ؛ أمر الناسَ، فتعبَّوْا للقتال، وأمرهم بالشوكة، وكَرِه ذلك أهل الإيمان، فأنزل الله: {كَمَا أَخْرَجَكَ رَبُّكَ مِنْ بَيْتِكَ بِالْحَقِّ وَإِنَّ فَرِيقًا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ لَكَارِهُونَ (٥) يُجَادِلُونَكَ فِي الْحَقِّ بَعْدَ مَا تَبَيَّنَ كَأَنَّمَا يُسَاقُونَ إِلَى الْمَوْتِ وَهُمْ يَنْظُرُونَ} .
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti, dedi ki: Nebi (sallallâhu aleyhi ve sellem) düşmanla karşılaşma konusunda istişare edip Sa'd b. Ubâde de ona diyeceğini deyince -ki bu Bedir günündeydi- insanlara emretti, onlar da savaş için hazırlandılar ve onlara silahlı/güçlü olan düşmana yönelmeyi emretti. Müminler bundan hoşlanmadı, bunun üzerine Allah: {كَمَا أَخْرَجَكَ رَبُّكَ مِنْ بَيْتِكَ بِالْحَقِّ وَإِنَّ فَرِيقًا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ لَكَارِهُونَ (٥) يُجَادِلُونَكَ فِي الْحَقِّ بَعْدَ مَا تَبَيَّنَ كَأَنَّمَا يُسَاقُونَ إِلَى الْمَوْتِ وَهُمْ يَنْظُرُونَ} “Nitekim Rabbin seni hak uğruna evinden çıkarmıştı; oysa müminlerden bir grup bundan kesinlikle hoşlanmıyordu. Gerçek apaçık ortaya çıktıktan sonra bile, sanki göz göre göre ölüme sürükleniyorlarmış gibi seninle hak konusunda tartışıyorlardı.” ayetlerini indirdi.
حدَّثني ابن حميد، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاق، قال: ثم ذكر القوم، يعنى أصحابَ رسول الله ﷺ، ومسيرهم مع رسولِ اللهِ ﷺ، حين عرف القومُ أَن قريشًا قد سارت إليهم، وأنهم إنما خرجوا يريدون العِيرَ؛ طمعًا في الغنيمة، فقال: {كَمَا أَخْرَجَكَ رَبُّكَ مِنْ بَيْتِكَ بِالْحَقِّ} إلى قوله: {لَكَارِهُونَ}. أي كراهية للقاء القوم، وإنكارًا لمسير قريش حين ذُكرُوا لهم.
Bana İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan rivayet etti, o dedi ki: Sonra [İbn İshâk] o topluluğu -yani Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabını- ve Kureyş'in üzerlerine doğru yola çıktığını öğrendiklerinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte yürüyüşlerini zikretti; oysa onlar ganimet arzusuyla sadece kervanı ele geçirmek için çıkmışlardı. Bunun üzerine [Allah Teâlâ]: {كَمَا أَخْرَجَكَ رَبُّكَ مِنْ بَيْتِكَ بِالْحَقِّ} “Nitekim Rabbin seni hak uğruna evinden çıkardı” [ayetinden], {لَكَارِهُونَ} “[kesinlikle] istemiyorlardı” kavline kadar buyurdu. Yani o toplulukla karşılaşmayı hoş görmedikleri ve kendilerine haber verildiğinde Kureyş'in [üzerlerine] gelişini benimsemedikleri için [böyle buyurdu].
وقال آخرون: عُنى بذلك المشركون.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bununla müşrikler kastedilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Görüşleri
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيد في قوله: {يُجَادِلُونَكَ فِي الْحَقِّ بَعْدَمَا تَبَيَّنَ كَأَنَّمَا يُسَاقُونَ إِلَى الْمَوْتِ وَهُمْ يَنْظُرُونَ}. قال: هؤلاء المشركون جادَلوك في الحقِّ كأنما يُساقون إلى الموتِ حين يُدعَوْن إلى الإسلامِ، وهم ينظرون. قال: وليس هذا من صفة الآخرين، هذه صفةٌ مبتدأةٌ لأهل الكفر .
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {يُجَادِلُونَكَ فِي الْحَقِّ بَعْدَمَا تَبَيَّنَ كَأَنَّمَا يُسَاقُونَ إِلَى الْمَوْتِ وَهُمْ يَنْظُرُونَ} “Gerçek apaçık ortaya çıktıktan sonra bile, sanki göz göre göre ölüme sürükleniyorlarmış gibi seninle hak konusunda tartışıyorlardı” kavli hakkında şöyle dedi: Bu müşrikler, İslâm'a çağrıldıklarında sanki göz göre göre ölüme sürükleniyorlarmış gibi hak konusunda seninle tartıştılar . Dedi ki: Bu, diğerlerinin niteliği değildir; bu, küfür ehli için yeni bir nitelemedir .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا يعقوب بن محمدٍ، قال: ثنى عبدُ العزيزِ بن محمد، عن ابن أخى الزُّهريِّ، عن عمِّه، قال: كان رجلٌ من أصحاب رسول الله ﷺ يفسِّرُ: {كَأَنَّمَا يُسَاقُونَ إلَى الْمَوْتِ وَهُمْ يَنْظُرُونَ}: خروج رسول الله ﷺ إلى العير .
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize İshâk rivayet etti, dedi ki: Bize Ya'kūb b. Muhammed rivayet etti, dedi ki: Bana Abdülazîz b. Muhammed, ez-Zührî'nin yeğeninden, o da amcasından rivayet etti, dedi ki: Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashabından bir adam: {كَأَنَّمَا يُسَاقُونَ إلَى الْمَوْتِ وَهُمْ يَنْظُرُونَ} “sanki göz göre göre ölüme sürükleniyorlarmış gibi” kavlini, Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) kervana doğru çıkışı olarak tefsir ederdi .
قال أبو جعفرٍ: والصواب من القول في ذلك ما قاله ابن عباس وابنُ إسحاقَ، من أن ذلك خبرٌ من الله عن فريق من المؤمنين أنهم كرِهُوا لقاء العدوِّ، وكان جدالهم نبيَّ الله ﷺ أن قالوا: لم يُعلِمْنا أنّا نَلْقَى العدوَّ فنستعدَّ لقتالِهم، وإنما خرجنا للعير. ومما يدلُّ على صحّة قوله: {وَإِذْ يَعِدُكُمُ اللَّهُ إحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ أَنَّهَا لَكُمْ وَتَوَدُّونَ أَنَّ غَيْرَ ذَاتِ الشَّوْكَةِ تَكُونُ لَكُمْ}، ففى ذلك الدليل الواضح لمن فهِم عن الله أن القوم قد كانوا للشَّوْكَةِ كارِهين، وأن جدالهم كان في القتال، كما
Ebû Ca'fer [et-Taberî] der ki: Bu hususta doğru olan görüş, İbn Abbâs ve İbn İshâk'ın belirttiği görüştür; yani bu, müminlerden bir grubun düşmanla karşılaşmaktan hoşlanmadıklarına dair Allah'tan bir haberdir. Onların Allah'ın Peygamberi (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile tartışmaları ise: "Düşmanla karşılaşacağımızı bize bildirmedi ki onlarla savaşmaya hazırlanalım; biz sadece kervan için çıktık" demeleridir. Bunun doğruluğuna delalet eden hususlardan biri de O'nun: {وَإِذْ يَعِدُكُمُ اللَّهُ إحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ أَنَّهَا لَكُمْ وَتَوَدُّونَ أَنَّ غَيْرَ ذَاتِ الشَّوْكَةِ تَكُونُ لَكُمْ} “Hani Allah size iki topluluktan birinin sizin olacağını vaad ediyordu; siz ise güç ve silaha sahip olmayanın sizin olmasını arzu ediyordunuz” kavlidir. Allah'tan [geleni] anlayan kimse için bunda; o topluluğun güç ve silaha sahip olanı [savaşı] hoş görmediğine ve tartışmalarının da savaş hakkında olduğuna dair apaçık bir delil vardır; nitekim
قال مجاهدٌ؛ كراهةً منهم له، وأن لا معنى لما قال ابنُ زيدٍ؛ لأن الذى قَبْلَ قولِه: {يُجَادِلُونَكَ فِي الْحَقِّ} خبرٌ عن أهل الإيمانِ، والذى يتلوه خبرٌ عنهم، فأن يكونَ خبرا عنهم أولى منه بأن يكون خبرًا عمن لم يَجْرِ له ذكرٌ.
Mücâhid'in de dediği gibi savaştan hoşlanmadıkları için savaş hususunda olduğuna dair apaçık bir delil vardır. İbn Zeyd'in söylediğinin ise hiçbir anlamı yoktur; zira O'nun: {يُجَادِلُونَكَ فِي الْحَقِّ} “seninle hak konusunda tartışıyorlardı” kavlinden öncesi iman ehlinden bir haberdir, sonrasındaki de onlardan bir haberdir. Dolayısıyla bunun onlar hakkında bir haber olması , bahsi geçmeyen kimseler hakkında bir haber olmasından daha uygundur.
وأما قوله: {بَعْدَمَا تَبَيَّنَ} فإن أهلَ التأويلِ اختلفوا في تأويله.
O'nun: {بَعْدَمَا تَبَيَّنَ} “apaçık ortaya çıktıktan sonra” kavline gelince; tevil ehli bunun tevili hakkında ihtilaf etmişlerdir.
فقال بعضُهم: معناه: بعد ما تبيَّنَ لهم أنك لا تفعَلُ إلا ما أمرك الله.
Bazıları şöyle demiştir: Bunun anlamı: Senin ancak Allah'ın sana emrettiği şeyi yaptığın kendilerine apaçık belli olduktan sonra, demektir.
ذِكرُ من قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Görüşleri
حدَّثنا محمد بن الحسين، قال: ثنا أحمدُ بنُ مفضّل، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّديِّ: {بَعْدَمَا تَبَيَّنَ} أنك لا تصنَعُ إلا ما أمرك الله به .
Bize Muhammed b. el-Hüseyn rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den: {بَعْدَمَا تَبَيَّنَ} “apaçık ortaya çıktıktan sonra” [kavli hakkında]: Senin ancak Allah'ın sana emrettiği şeyi yaptığın [kendilerine apaçık belli olduktan sonra] , dediğini rivayet etti.
وقال آخرون: معناه يجادلونَك في القتال بعد ما أُمِرتَ به.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı; sana emredildikten sonra savaş konusunda seninle tartışıyorlar, demektir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Görüşleri
روى الكلبيُّ، عن أبي صالحٍ، عن ابن عباس .
el-Kelbî, Ebû Sâlih'ten, o da İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir .
وأما قوله: {كَأَنَّمَا يُسَاقُونَ إِلَى الْمَوْتِ وَهُمْ يَنْظُرُونَ}. فإن معناه: كأنّ هؤلاءِ الذين يجادلونَك في لقاء العدوِّ من كراهتهم للقائهم إذا دُعوا إلى لقائهم للقتال - يُساقُونَ إلى الموتِ.
Allah Teâlâ'nın: {كَأَنَّمَا يُسَاقُونَ إِلَى الْمَوْتِ وَهُمْ يَنْظُرُونَ} “Sanki göz göre göre ölüme sürükleniyorlardı” kavline gelince; şüphesiz bunun anlamı şudur: Düşmanla savaşmaya çağrıldıklarında, onlarla karşılaşmaktan hoşlanmadıkları için seninle düşmanla karşılaşma hususunda tartışan bu kimseler, sanki ölüme sürüklenmektedirler.