ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا عبدُ اللِه بن صالح، قال: ثني معاويةُ، عن علىٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ لَآمَنَ مَنْ فِي الْأَرْضِ كُلُّهُمْ جَمِيعًا}، {وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ أَنْ تُؤْمِنَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ} [يونسُ: ١٠٠]. ونحوَ هذا في القرآنِ، فإن رسولَ اللهِ ﷺ كان يحرِصُ أن يؤمِنَ جميعُ الناسِ ويُتابعوه على الهُدى، فأخبرَه اللهُ أنه لا يؤمنُ [مِن قومِه] إلا مِن قد سبَق له مِن اللهِ السعادةُ في الذكرِ الأوّلِ، ولا يَضِلُّ إلا مَن سَبَقَ له مِن اللهِ الشقاءُ فى الذكرِ الأوَّلِ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o İbn Abbâs'tan O'nun: {وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ لَآمَنَ مَنْ فِي الْأَرْضِ كُلُّهُمْ جَمِيعًا} “Eğer Rabbin dileseydi, yeryüzündekilerin hepsi elbette toptan iman ederdi” ve {وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ أَنْ تُؤْمِنَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ} “Allah'ın izni olmadıkça hiçbir nefsin iman etmesi mümkün değildir” [Yûnus: 100] ayetleri ile Kur'an'daki benzerleri hakkında anlattı: Resûlullah ﷺ bütün insanların iman etmesine ve hidayet üzere kendisine tabi olmasına pek düşkündü. Bunun üzerine Allah ona, ilk Zikir'de Allah katından kendisi için saadet takdir edilmiş kimseden başkasının [kavminden] iman etmeyeceğini ve ilk Zikir'de Allah katından kendisi için şekavet takdir edilmiş kimseden başkasının da sapmayacağını bildirdi.
فإن قال قائلٌ: فما وجهُ قولِه: {لَآمَنَ مَنْ فِي الْأَرْضِ كُلُّهُمْ جَمِيعًا}، فالكلُّ يدلُّ على الجميعِ، والجميعُ على الكلِّ، فما وجهُ تكرارِ ذلك، وكلُّ واحدةٍ منهما تُغْنى عن الأخرى؟
Eğer birisi: "{لَآمَنَ مَنْ فِي الْأَرْضِ كُلُّهُمْ جَمِيعًا} “Yeryüzündekilerin hepsi elbette toptan iman ederdi” kavlinin yönü nedir? Çünkü 'küll' (hepsi), 'cemî'e' (toptan); 'cemî' de 'küll'e delalet eder. Her biri diğerinin yerine geçebildiği halde bunun tekrarlanmasının gerekçesi nedir?" diyecek olursa,
قيل: قد اختلَف أهلُ العربيةِ فى ذلك؛ فقال بعضُ نحويِّى أهلِ البصرةِ: جاء بقولِه: {جَمِيعًا} فى هذا الموضعِ توكيدًا، كما قال: {لَا تَتَّخِذُوا إِلَهَيْنِ اثْنَيْنِ} [النحل: ٥١]. ففى قوله: {إِلَهَيْنِ} دليلٌ على الاثنين.
Şöyle denilir: Arap dili ehli bu konuda ihtilaf etmiştir. Basralı nahivcilerden bazıları şöyle demiştir: {جَمِيعًا} “toptan” kavli bu makamda, tıpkı {لَا تَتَّخِذُوا إِلَهَيْنِ اثْنَيْنِ} “İki ilah edinmeyin” [Nahl: 51] ayetinde olduğu gibi pekiştirme (tekit) olarak gelmiştir; zira {إِلَهَيْنِ} “iki ilah” kavlinde ikiye delalet zaten vardır.
وقال غيره: جاء بقوله: {جَمِيعًا} بعد {كُلُّهُمْ}؛ لأن {جَمِيعًا} لا، تقعُ إلا توكيدًا، {كُلُّهُمْ} يقعُ توكيدًا و اسمًا؛ فلذلك جاء بـ {جَمِيعًا} بعد {كُلُّهُمْ}. قال: ولو قيل: إنه جمَع بينَهما ليُعْلمَ أن معناهما واحدٌ لجاز
Bir başkası ise şöyle demiştir: {كُلُّهُمْ} “hepsi” [ifadesinden] sonra {جَمِيعًا} “toptan” kavlini getirmiştir; çünkü {جَمِيعًا} sadece tekit (pekiştirme) olarak gelir, {كُلُّهُمْ} ise hem tekit hem de isim olarak gelir. İşte bu yüzden {كُلُّهُمْ} kavlinden sonra {جَمِيعًا} getirilmiştir. [Devamla] şöyle dedi: Eğer anlamlarının bir olduğu bilinsin diye ikisini bir arada zikrettiği söylenseydi,
هلهنا. قال: وكذلك: {إِلَهَيْنِ اثْنَيْنِ}، العدد كلُّه يُفَسَّرُ به، فيقال: رأيتُ قومًا أربعةً. فلما جاء باثنين، وقد اكتُفى بالعددِ منه؛ لأنهم يقولون: عندى درهمٌ، ودرهمان. فيَكْفِي مِن قولِهم: عندى درهمٌ واحدٌ، ودرهمان اثنان. فإذا قالوا: دراهمُ. قالوا: ثلاثةٌ. لأن الجمعَ يلتبسُ، والواحدُ والاثنان لا يَلْتَيسان. [ثم بنى] الواحدَ والتثنيةَ على [بناءٍ في] الجمعِ؛ لأنه ينبغى أن يكونَ مع كلِّ واحدٍ واحدٌ؛ لأن درهمًا يدلُّ على الجنسِ الذى هو منه، وواحدٌ يدلُّ على كلِّ الأجناسِ. وكذلك اثنان يدلان على كلِّ الأجناسِ، ودرهمان يدلَّان على أنفسِهما، فلذلك جاء بالأعدادِ؛ لأنه الأصلُ.
burada caiz olurdu. Dedi ki: Aynı şekilde {إِلَهَيْنِ اثْنَيْنِ} “iki ilah” ifadesinde de bütün sayılar böyle tefsir edilir; nitekim "Dört kişilik bir topluluk gördüm" (raeytü kavmen erbaaten) denir. Burada "iki" (isneyn) getirilmiştir, oysa sayı olmadan da [tesniye ekiyle] yetinilirdi; çünkü onlar: "Yanımda bir dirhem var, iki dirhem var" derler ve bu söz, "Yanımda bir tek dirhem var, iki tane dirhem var" demenin yerine geçer. Fakat "dirhemler" dediklerinde "üç [tane]" derler; çünkü çoğul belirsizdir, tekil ve ikil ise belirsiz değildir. [Sonra] tekil ve ikili, çoğuldaki [bir yapı] üzerine kurdu ; çünkü her tek ile birlikte bir bulunmalıdır; zira "dirhem" ait olduğu cinsi gösterir, "bir" ise bütün cinslere delalet eder. Aynı şekilde "iki" bütün cinslere delalet eder, "iki dirhem" ise sadece kendilerine delalet eder. İşte bu sebeple sayıları getirmiştir; çünkü asıl olan odur.
وقولُه: {أَفَأَنْتَ تُكْرِهُ النَّاسَ حَتَّى يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ}. يقولُ جل ثناؤُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: إنه لن يُصدِّقَك يا محمدُ ولن يَتَّبِعَك ويُقِرَّ بما جئتَ به إِلا مَن شَاء رَبُّكَ أن يُصدِّقَك، لا يإكْراهِك إياه، ولا بحرصِك على ذلك، {أَفَأَنْتَ تُكْرِهُ النَّاسَ حَتَّى يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ} لك، مُصَدِّقين على ما جئتَهم به مِن عندِ ربِّك؟ يقولُ له جلّ ثناؤُه: فاصْدَعْ بما تُؤْمَرُ، وأعْرِضُ عن المشركين الذين حَقَّتْ عليهم كلمةُ رَبِّك أنهم لا يُؤْمِنُون.
Allah Teâlâ'nın: {أَفَأَنْتَ تُكْرِهُ النَّاسَ حَتَّى يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ} “O halde sen insanları mümin olsunlar diye zorlayacak mısın?” kavli hakkında ise sena ve övgüsü yüce olan Allah Peygamberi Muhammed'e ﷺ şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Senin onları zorlamanla yahut bu konudaki hırsınla değil, ancak Rabbinin seni tasdik etmesini dilediği kimse seni tasdik edecek, sana uyacak ve getirdiğin şeyleri ikrar edecektir. {أَفَأَنْتَ تُكْرِهُ النَّاسَ حَتَّى يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ} “O halde sen insanları mümin olsunlar diye zorlayacak mısın?”, sana inansınlar ve Rabbinden onlara getirdiğin şeylerde seni tasdik etsinler diye [onları zorlayacak mısın]? Sena ve övgüsü yüce olan Allah ona şöyle buyurmaktadır: Sana emrolunanı açıkça tebliğ et ve üzerlerine Rabbinin iman etmeyeceklerine dair sözü hak olmuş müşriklerden yüz çevir.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ أَنْ تُؤْمِنَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ وَيَجْعَلُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ (١٠٠)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ أَنْ تُؤْمِنَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ وَيَجْعَلُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ (١٠٠)} “Allah'ın izni olmadıkça hiçbir nefsin iman etmesi mümkün değildir. O, aklını kullanmayanların üzerine pislik (azap) yağdırır” kavlinin tevili hakkında:
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه: وما كان لنفسٍ خلقتُها مِن سبيلٍ إلى تَصْديقك يا محمدُ إلا بأن آذَنَ لها في ذلك، فلا تُجْهِدنَّ نفسَك في طلبِ هُداها، وبَلِّغْها
Zikri yüce olan [Allah] Peygamberi'ne şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Yarattığım hiçbir nefis için, ben ona bu hususta izin vermedikçe seni tasdik etmeye bir yol yoktur. O halde onun hidayete ermesini istemek uğrunda kendini yıpratma ve ona tebliğ et,
وعيدَ اللَّهِ، وعَرِّفْها ما أمرك ربُّك بتَعريفِها، ثم خَلِّها، فإِنَّ هُداها بيدِ خالقِها.
Allah'ın tehdidini tebliğ et ve Rabbinin sana bildirmeyi emrettiği şeyleri ona bildir, sonra da onu kendi haline bırak; zira onun hidayeti Yaratıcısının elindedir.
وكان الثورىُّ يقولُ في تأويلِ قولِه: {إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ}. ما حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا سويدٌ، قال: أخبَرنا ابنُ المباركِ، عن سفيانَ في قولِه: {وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ أَنْ تُؤْمِنَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ}. قال: بقضاءِ اللهِ.
es-Sevrî, O'nun: {إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ} “Allah'ın izni olmadıkça” kavlinin tevili hakkında şöyle diyordu: Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Süveyd anlattı, dedi ki: Bize İbnü'l-Mübârek, Süfyân'dan O'nun: {وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ أَنْ تُؤْمِنَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ} “Allah'ın izni olmadıkça hiçbir nefsin iman etmesi mümkün değildir” kavli hakkında anlattı; dedi ki: Allah'ın takdiriyle.
وأما قولُه: {وَيَجْعَلُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ}. فإنه يقولُ تعالى ذكرُه: إن اللهَ يَهْدى مَن يشاءُ مِن خلقِه للإيمانِ بك يا محمدُ، ويأذَنُ له في تَصْديقِك، فيُصدِّقُك ويَتَّبِعُك ويُقِرُّ بما جئتَ به مِن عندِ رَبِّكَ، {وَيَجْعَلُ الرِّجْسَ}. وهو العذابُ وغضبُ اللهِ {عَلَى الَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ}. يعنى: الذين لا يَعْقِلون عن اللهِ حُجَجَه ومواعظَه وآياتِه، التى دلَّ بها جلّ ثناؤُه على نبوّةِ محمدٍ ﷺ وحقيقةِ ما دَعاهم إليه مِن توحيدِ اللهِ وخَلْعِ الأندادِ والأوثانِ.
Allah Teâlâ'nın: {وَيَجْعَلُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ} “O, aklını kullanmayanların üzerine pislik yağdırır” kavline gelince; zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Allah, yarattıklarından dilediğini sana iman etmeye iletir ey Muhammed! Seni tasdik etmesine izin verir, o da seni tasdik eder, sana uyar ve Rabbinden getirdiğin şeyleri ikrar eder. {وَيَجْعَلُ الرِّجْسَ} “Ve pislik yağdırır”; yani azabı ve Allah'ın gazabını {عَلَى الَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ} “aklını kullanmayanların üzerine” [yağdırır]. Yani sena ve övgüsü yüce olan Allah'ın, Muhammed'in ﷺ peygamberliğine ve onları Allah'ı birlemeye, putları ve eş koşulan ortakları terk etmeye çağırdığı şeyin hakikatine delil kıldığı hüccetlerini, öğütlerini ve ayetlerini Allah'tan kavrayıp akıl erdiremeyenlerin üzerine [bırakır].
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا عبدُ اللِه، قال: ثني معاويةُ، عن علىٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَيَجْعَلُ الرِّجْسَ}. قال: السَّخَطَ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o İbn Abbâs'tan O'nun: {وَيَجْعَلُ الرِّجْسَ} “Ve pislik yağdırır” kavli hakkında anlattı; dedi ki: Gazaptır.
القولُ في تأويلِ قولِه: {قُلِ انْظُرُوا مَاذَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا تُغْنِي الْآيَاتُ وَالنُّذُرُ عَنْ قَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ (١٠١)}.
Allah Teâlâ'nın: {قُلِ انْظُرُوا مَاذَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا تُغْنِي الْآيَاتُ وَالنُّذُرُ عَنْ قَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ (١٠١)} “De ki: 'Göklerde ve yerde ne var, bakın!' Fakat o ayetler ve uyarılar iman etmeyen bir topluluğa fayda vermez” kavlinin tevili hakkında:
يقولُ تعالى ذكرُه: قُلْ يا محمدُ لهؤلاء المشركين مِن قومِك، السائِليك الآياتِ على صحة ما تَدْعوهم إليه مِن توحيد الله، وخلعِ الأندادِ والأوثانِ: {انْظُرُوا} أيُّها القومُ {مَاذَا فِي السَّمَاوَاتِ} مِن الآياتِ الدالة على حقيقةِ ما أدْعوكم إليه مِن توحيدِ اللهِ؛ مِن شمسِها وقمرِها، واختلافِ ليلِها ونهارِها، ونزولِ
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyuruyor: Ey Muhammed! Kavminden, kendilerini davet ettiğin Allah'ın tevhidi ile ortakları ve putları terk etme davasının doğruluğuna dair senden deliller isteyen şu müşriklere de ki: Ey kavim! Sizi davet ettiğim Allah'ın birliğinin hakikatine delalet eden ayetlerden/delillerden {انْظُرُوا} “Bakın” {مَاذَا فِي السَّمَاوَاتِ} “Göklerde neler var”; güneşine, ayına, gecesiyle gündüzünün birbiri ardınca değişmesine ve...
الغيثِ بأرزاقِ العبادِ مِن سحابِها، وفي الأرضِ مِن جبالِها، وتَصدُّعِها بنباتِها وأقواتِ أهلِها، وسائرِ صنوفِ عجائبِها، فإن في ذلك لكم إن عَقَلتم وتَدبَّرتم عظةً ومعتبرًا، ودلالةً على أن ذلك مِن فعلِ مَن لا يجوز أن يكون له في ملكِه شريكٌ، ولا له على تدبيرِه وحفظِه ظهيرٌ يُغنيكم عما سواه مِن الآياتِ.
bulutlarından kulların rızıklarını taşıyan yağmurun inişine; yeryüzünde ise dağlarına, bitkileri ve ahalisinin azıklarıyla yarılıp çatlamasına ve diğer bütün akıllara durgunluk veren çeşitlerine [bakın]! Şüphesiz akleder ve etraflıca düşünürseniz bunlarda sizin için bir öğüt , bir ibret ve bunların, mülkünde ortağı olması ve mülkünü idare edip korumasında bir yardımcısı bulunması caiz olmayan Zat'ın fiili olduğuna, sizi başka delillere ihtiyaç bırakmayacak derecede açık bir delil vardır.
يقولُ الله جلّ ثناؤُه: {وَمَا تُغْنِي الْآيَاتُ وَالنُّذُرُ عَنْ قَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ}. يقولُ جلّ ثناؤُه: وما تُغنى الحُجَجُ والعِبَرُ والرُّسُلُ المُنذِرةُ عبادَ اللَّهِ عقابه، عن قومٍ قد سبَق لهم مِن اللهِ الشقاءُ، وقضَى لهم فى أمِّ الكتابِ أنهم مِن أهلِ النارِ، لا يؤمنون بشيءٍ مِن ذلك ولا يُصَدِّقون به، ولو جاءتْهم كلُّ آيةٍ حتى يَرَوُا العذابَ الأليمَ؟
Sena ve övgüsü yüce olan Allah: {وَمَا تُغْنِي الْآيَاتُ وَالنُّذُرُ عَنْ قَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ} “Fakat o ayetler ve uyarılar iman etmeyen bir topluluğa fayda vermez” buyurmaktadır. Sena ve övgüsü yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Allah katından kendileri için şekavet geçmiş olan, Ana Kitap'ta cehennemlik olduklarına hükmedilen, can yakıcı azabı görünceye kadar kendilerine her türlü mucize gelse bile bunlardan hiçbirine iman etmeyecek ve bunu tasdik etmeyecek olan bir topluluğa deliller, ibretler ve Allah'ın kullarını O'nun azabıyla uyaran elçiler ne fayda verir ki?
القولُ في تأويلِ قولِه: {فَهَلْ يَنْتَظِرُونَ إِلَّا مِثْلَ أَيَّامِ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِهِمْ قُلْ فَانْتَظِرُوا إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ (١٠٢)}.
Allah Teâlâ'nın: {فَهَلْ يَنْتَظِرُونَ إِلَّا مِثْلَ أَيَّامِ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِهِمْ قُلْ فَانْتَظِرُوا إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ (١٠٢)} “Onlar kendilerinden önce gelip geçmiş olanların [azap] günleri gibisinden başkasını mı bekliyorlar? De ki: 'Bekleyin, şüphesiz ben de sizinle beraber bekleyenlerdenim!'” kavlinin tevili hakkında:
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ محذرًا مشركي قومِه مِن حلولِ عاجلِ نِقَمِه بساحتِهم، نحوَ الذى حلَّ بنظرائِهم مِن قبلِهم مِن سائرِ الأممِ الخاليةِ مِن قبلِهم، السالكةِ في تكذيبِ رسلِ اللهِ وجحودِ توحيدِ ربِّهم سبيلَهم: فهل ينتظرُ يا محمدُ هؤلاء المشركون مِن قومِك، المكذِّبون بما جئتَهم به مِن عندِ اللَّهِ، إلا يومًا يُعاينون فيه مِن عذابِ اللَّهِ مثلَ أيامِ أسْلافِهم الذين كانوا على مثلِ الذى هم عليه مِن الشركِ والتكذيب، الذين مَضَوا قبلهم فخَلّوا؛ مِن قومِ نوحٍ وعادٍ وثمودَ؟ قل لهم يا محمدُ، إن كانوا ذلك يَنْتَظِرون: فانْتَظروا عقابَ اللهِ إياكم، ونزولَ سَخَطِه بكم، إنى مِن المُنتظِرِين هَلاكَكُم وبَوارَكم بالعقوبةِ التي تَحْلُّ بكم مِن اللَّهِ.
Zikri yüce olan Allah, Peygamberi Muhammed'e ﷺ, kavminin müşriklerini Allah'ın elçilerini yalanlama ve Rablerinin birliğini inkâr etme hususunda kendi yollarını tutan, kendilerinden önceki diğer geçmiş ümmetlerden benzerlerinin başına gelen ceza gibi acil intikamının yurtlarına inmesi konusunda uyararak şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Kavminden olup Allah katından kendilerine getirdiğin şeyleri yalanlayan bu müşrikler, Nûh kavmi, Âd ve Semûd gibi kendilerinden önce gelip geçmiş ve şirk ile yalanlama hususunda kendileri gibi olan atalarının [azap] günleri gibi, içinde Allah'ın azabını bizzat görecekleri bir günden başkasını mı bekliyorlar? Ey Muhammed, şayet bunu bekliyorlarsa onlara de ki: Allah'ın sizi cezalandırmasını ve gazabının üzerinize inmesini bekleyin! Şüphesiz ben de Allah'tan başınıza gelecek ceza sebebiyle helak olup yok olmanızı bekleyenlerdenim.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimizin bir benzerini tevil ehli (müfessirler) de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {فَهَلْ يَنْتَظِرُونَ إِلَّا مِثْلَ أَيَّامِ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِهِمْ}. يقولُ: وقائعِ اللهِ في الذين خلَوا مِن قبلِهم؛ قومِ نوحٍ وعادٍ وثمودَ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {فَهَلْ يَنْتَظِرُونَ إِلَّا مِثْلَ أَيَّامِ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِهِمْ} “Onlar kendilerinden önce gelip geçmiş olanların [azap] günleri gibisinden başkasını mı bekliyorlar?” kavli hakkında anlattı; şöyle demektedir: Kendilerinden önce gelip geçmiş olan Nûh kavmi, Âd ve Semûd hakkındaki Allah'ın cezalandırma vakalarıdır.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا ابنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ بنِ أنسٍ فى قولِه: {فَهَلْ يَنْتَظِرُونَ إِلَّا مِثْلَ أَيَّامِ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِهِمْ قُلْ فَانْتَظِرُوا إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ}. قال: خَوَّفَهم عذابَه ونِقْمتَه وعقوبتَه، ثم أخبرَهم أنه إذا وَقَع مِن ذلك أمرٌ أنجىَ اللهُ رسلَه والذين آمنوا معه، فقال اللهُ: {ثُمَّ نُنَجِّي رُسُلَنَا وَالَّذِينَ آمَنُوا كَذَلِكَ حَقًّا عَلَيْنَا نُنْجِ الْمُؤْمِنِينَ} .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca‘fer, babasından, o er-Rebî‘ b. Enes'ten O'nun: {فَهَلْ يَنْتَظِرُونَ إِلَّا مِثْلَ أَيَّامِ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِهِمْ قُلْ فَانْتَظِرُوا إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ} “Onlar kendilerinden önce gelip geçmiş olanların [azap] günleri gibisinden başkasını mı bekliyorlar? De ki: 'Bekleyin, şüphesiz ben de sizinle beraber bekleyenlerdenim!'” kavli hakkında anlattı; dedi ki: Onları azabıyla, intikamıyla ve cezasıyla korkuttu, ardından bunlardan bir durum vuku bulduğunda Allah'ın elçilerini ve onunla beraber iman edenleri kurtaracağını haber verip şöyle buyurdu: {ثُمَّ نُنَجِّي رُسُلَنَا وَالَّذِينَ آمَنُوا كَذَلِكَ حَقًّا عَلَيْنَا نُنْجِ الْمُؤْمِنِينَ} “Sonra biz elçilerimizi ve iman edenleri kurtarırız. Müminleri kurtarmak üzerimize bir borç olarak işte böyledir”.
القولُ في تأويلِ قولِه: {ثُمَّ نُنَجِّي رُسُلَنَا وَالَّذِينَ آمَنُوا كَذَلِكَ حَقًّا عَلَيْنَا نُنْجِ الْمُؤْمِنِينَ (١٠٣)}.
Allah Teâlâ'nın: {ثُمَّ نُنَجِّي رُسُلَنَا وَالَّذِينَ آمَنُوا كَذَلِكَ حَقًّا عَلَيْنَا نُنْجِ الْمُؤْمِنِينَ (١٠٣)} “Sonra biz elçilerimizi ve iman edenleri kurtarırız. Müminleri kurtarmak üzerimize bir borç olarak işte böyledir” kavlinin tevili hakkında:
يقولُ تعالى ذكرُه: قلْ يا محمدُ لهؤلاء المشركين مِن قومِك: انْتِظروا مثلَ أيامِ الذين خَلَوا مِن قبلِكم مِن الأممِ السالفةِ الذين هَلَكوا بعذابِ اللهِ، فإن ذلك إذا جاء لم يَهْلِكُ به سواهم ومَن كان على مثلِ الذى هم عليه مِن تكذيبِك، ثم نُنَجِّي هناك رسولَنا محمدًا ﷺ ومَن آمَن به وصَدَّقَه واتَّبعه على دينِه، كما فعَلْنا مِن قبلِ ذلك
Allah Zikruhu Teâlâ şöyle buyurmaktadır: [Ey Muhammed!] Kavminden olan şu müşriklere de ki: 'Sizden önce gelip geçmiş ve Allah'ın azabıyla helak olmuş önceki ümmetlerin [azap] günlerinin benzerini bekleyin.' Çünkü o [azap] geldiğinde, onlardan ve seni yalanlama konusunda onların bulunduğu durumda olanlardan başkası onunla helak olmaz. Sonra biz orada elçimiz Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem ve ona iman edip onu tasdik eden ve onun dinine tabi olan kimseleri, bundan önce yaptığımız gibi
برسلنا الذين أهْلَكنا أمَمَها ، فأنْجَيناهم ومَن آمن به معهم مِن عذابِنا حين حقَّ على أممِهم. {كَذَلِكَ حَقًّا عَلَيْنَا نُنْجِ الْمُؤْمِنِينَ}. يقولُ: كما فعلنا بالماضِين مِن رسلِنا فأنْجَيناها والمؤمنين معها وأهْلكنا أمَمَها، كذلك نفعَلُ بك يا محمدُ وبالمؤمنين، فنُنَجِّيك وتُنَجِّى المؤمنين بك، حقًّا علينا غيرَ شَكٍّ.
ümmetlerini helak ettiğimiz elçilerimize böyle yapmış; ümmetlerinin üzerine [azap] hak olduğunda onları ve onlarla beraber iman edenleri azabımızdan kurtarmıştık. {كَذَلِكَ حَقًّا عَلَيْنَا نُنْجِ الْمُؤْمِنِينَ} “Müminleri kurtarmak üzerimize bir borç olarak işte böyledir” kavli hakkında şöyle buyurmaktadır: Geçmiş elçilerimize yaptığımız, onları ve beraberlerindeki müminleri kurtarıp ümmetlerini helak ettiğimiz gibi; sana ve müminlere de öyle yapacağız; seni ve sana iman eden müminleri, şüphesiz üzerimize bir hak olarak kurtaracağız.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قُلْ يَاأَيُّهَا النَّاسُ إِنْ كُنْتُمْ فِي شَكٍّ مِنْ دِينِي فَلَا أَعْبُدُ الَّذِينَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلَكِنْ أَعْبُدُ اللَّهَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (١٠٤)}.
Allah Teâlâ'nın: {قُلْ يَاأَيُّهَا النَّاسُ إِنْ كُنْتُمْ فِي شَكٍّ مِنْ دِينِي فَلَا أَعْبُدُ الَّذِينَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلَكِنْ أَعْبُدُ اللَّهَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (١٠٤)} “De ki: 'Ey insanlar! Eğer benim dinimden şüphede iseniz, [bilin ki] ben sizin Allah'tan başka taptıklarınıza tapmam; lakin sizin canınızı alacak olan Allah'a kulluk ederim ve bana müminlerden olmam emredildi'” kavlinin tevili hakkında:
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: قلْ يا محمدُ لهؤلاء المشركين مِن قومِك الذين عَجِبوا أن أوحيتُ إليك: إن كنتم في شَكٍّ، أيُّها الناسُ، مِن ديني الذي أدْعوكم إليه، فلم تَعْلموا أنه حقٌّ مِن عندِ اللهِ، فإنى لا أعبدُ الذين تَعْبدون مِن دونِ اللَّهِ مِن الآلهةِ والأوثانِ التى لا تسمعُ ولا تُبصِرُ ولا تُغْنِى عنى شيئًا، فتَشُكُوا فى صحَّتِه. وهذا تعريِضٌ ولحنٌ مِن الكلامِ لطيفٌ.
Zikri yüce olan Allah, Peygamberi Muhammed'e ﷺ şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Sana vahyetmeme şaşan kavminin o müşriklerine de ki: Ey insanlar! Şayet benim sizi davet ettiğim dinim hususunda şüphede iseniz ve onun Allah katından bir hak olduğunu bilmiyorsanız, [bilin ki] ben sizin Allah'tan başka taptığınız, işitmeyen, görmeyen ve bana hiçbir faydası dokunmayan ilahlara ve putlara kulluk etmem ki dinimin sıhhatinden şüphe edesiniz! Bu, üstü kapalı bir ima (tariz) ve ince bir söz üslubudur.
وإنما معنى الكلامِ: إن كنتم في شكٍّ مِن ديني فلا ينبَغِي لكم أن تَشُكُوا فيه، وإنما ينبَغى لكم أن تَشكُّوا فى الذى أنتم عليه مِن عبادةِ الأصنامِ التي لا تعقِلُ شيئًا، ولا تضُرُّ ولا تنفَعُ، فأما دينى فلا ينبغي لكم أن تَشكُّوا فيه؛ لأنى أعبدُ اللهَ الذى يقبِضُ الخَلْقَ فيُميتُهم إذا شاء، وينفعُهم و [يَضُرُّهم إذا شاء]؛ وذلك أن عبادةَ مَن كان كذلك لا يستنكِرُها ذو فطرةٍ صحيحةٍ. وأما عبادةُ الأوثانِ فيُنْكِرُها
Sözün anlamı şudur: Şayet benim dinimden şüphede iseniz, onda şüphe etmeniz size yakışmaz. Sizin asıl şüphe etmeniz gereken şey; hiçbir şeyi idrak edemeyen, ne zarar ne de fayda verebilen putlara tapmaktan ibaret olan halinizdir. Benim dinime gelince, onda şüphe etmemelisiniz; zira ben mahlukatı[n canını] kabzedip dilediğinde onları öldüren, onlara fayda veren ve [dilediğinde onlara zarar veren] Allah'a kulluk ediyorum. Çünkü böyle olan bir Zât'a kulluk etmeyi sağlam fıtrat sahibi hiç kimse yadırgamaz. Putlara tapmayı ise
كلُّ ذي لُبٍّ وعقْلٍ صحيحٍ.
her akıl ve selim idrak sahibi reddeder.
وقولُه: {وَلَكِنْ أَعْبُدُ اللَّهَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ}. يقولُ: ولكن أعبدُ اللهَ الذى يقبِضُ أرواحَكم، فيُمِيتُكم عند مجِيءٍ آجالكم. لا وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ. يقولُ: وهو الذى أمرنى أن أكونَ مِن المُصدِّقين بما جاءني مِن عندِه.
Allah Teâlâ'nın: {وَلَكِنْ أَعْبُدُ اللَّهَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ} “Lakin sizin canınızı alacak olan Allah'a kulluk ederim” kavli hakkında şöyle buyurmaktadır: Lakin ecelleriniz geldiğinde ruhlarınızı kabzedip sizi öldüren Allah'a kulluk ederim. {وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ} “Ve bana müminlerden olmam emredildi” kavli hakkında ise şöyle buyurmaktadır: Katından bana gelen şeyleri tasdik edenlerden olmamı bana emreden de O'dur.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَأَنْ أَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفًا وَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (١٠٥)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَأَنْ أَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفًا وَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (١٠٥)} “Ve 'Yüzünü dosdoğru dine çevir, sakın müşriklerden olma!' [diye emrolundum]” kavlinin tevili hakkında:
يقولُ تعالى ذكرُه: {وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (١٠٤) وَأَنْ أَقِمْ}. و "أن" الثانيةُ عطفٌ على "أن" الأولى. ويعنى بقوله: {وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفًا}: أقمْ نفسَك على دينِ الإسلامِ، {حَنِيفًا}. مستقيمًا عليه، غيرَ مُعْوَجٍّ عنه إلى يهوديةٍ، ولا نصرانيةٍ، ولا عبادة وثَنٍ، {وَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ}. يقولُ: ولا تكوننَّ ممن يُشْرِكُ فى عبادة ربِّه الآلهة والأندادَ فتكونَ مِن الهالِكين.
Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: {وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (١٠٤) وَأَنْ أَقِمْ} “Bana müminlerden olmam ve [yüzünü dosdoğru dine] çevirmem [emredildi]”. İkinci "en" (أَنْ), birinci "en" üzerine atıftır. {وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفًا} “Yüzünü hanîf olarak dine [çevir]” kavliyle; kendini İslam dini üzerinde dosdoğru kıl; {حَنِيفًا} “hanîf olarak”, yani Yahudiliğe, Hristiyanlığa yahut putperestliğe meyletmeksizin dosdoğru bir şekilde üzerinde sabit dur demektir. {وَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ} “Ve sakın müşriklerden olma!” kavli ise; Rabbine ibadette ilahları ve ortakları O'na şirk koşanlardan olma, aksi halde helak olanlardan olursun, demektir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَلَا تَدْعُ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُكَ وَلَا يَضُرُّكَ فَإِنْ فَعَلْتَ فَإِنَّكَ إِذًا مِنَ الظَّالِمِينَ (١٠٦)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَلَا تَدْعُ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُكَ وَلَا يَضُرُّكَ فَإِنْ فَعَلْتَ فَإِنَّكَ إِذًا مِنَ الظَّالِمِينَ (١٠٦)} “Allah'ı bırakıp da sana ne fayda ne de zarar verebilecek şeylere yalvarıp yakarma! Eğer böyle yaparsan, şüphesiz o zaman sen zalimlerden olursun” kavlinin tevili hakkında:
يقولُ تعالى ذكرُه: ولا تَدْعُ يا محمدُ مِن دونِ معبودِك وخالقِك شيئًا لا ينفعك في الدنيا ولا في الآخرةِ، ولا يضرُّك في دينٍ ولا دنيا. يعنى بذلك الآلهةَ والأصنامَ. يقولُ: لا تعبدْها راجيًا نفعَها أو خائفًا ضَرَّها، فإنها لا تنفعُ ولا تضرُّ، {فَإِنْ فَعَلْتَ} ذلك، فدعوتَها مِن دونِ اللهِ، {فَإِنَّكَ إِذًا مِنَ الظَّالِمِينَ}. يقولُ: مِن المشركين باللهِ، الظالمُ لنفسِه
Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Sana dünyada ve ahirette hiçbir fayda sağlamayacak, dininde ve dünyanda sana hiçbir zarar veremeyecek şeyleri Mabudunu ve Yaratıcını bırakıp da çağırma. Bununla ilahları ve putları kastetmektedir. Şöyle buyurmaktadır: Faydasını umarak yahut zararından korkarak onlara kulluk etme; çünkü onlar ne fayda verebilir ne de zarar. {فَإِنْ فَعَلْتَ} “Eğer [böyle] yaparsan”, yani Allah'ı bırakıp da onlara yalvarırsan, {فَإِنَّكَ إِذًا مِنَ الظَّالِمِينَ} “şüphesiz o zaman sen zalimlerden olursun”. [Yani] Allah'a şirk koşanlardan, nefsine zulmedenlerden olursun.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَإِنْ يَمْسَسْكَ اللَّهُ بِضُرٍّ فَلَا كَاشِفَ لَهُ إِلَّا هُوَ وَإِنْ يُرِدْكَ بِخَيْرٍ فَلَا رَادَّ لِفَضْلِهِ يُصِيبُ بِهِ مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَهُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ (١٠٧)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَإِنْ يَمْسَسْكَ اللَّهُ بِضُرٍّ فَلَا كَاشِفَ لَهُ إِلَّا هُوَ وَإِنْ يُرِدْكَ بِخَيْرٍ فَلَا رَادَّ لِفَضْلِهِ يُصِيبُ بِهِ مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَهُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ (١٠٧)} “Eğer Allah sana bir zarar dokundurursa, onu O'ndan başka giderecek yoktur. Ve eğer sana bir hayır murat ederse, O'nun lütfunu engelleyecek hiçbir güç yoktur. O, lütfunu kullarından dilediğine eriştirir. O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” kavlinin tevili hakkında:
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه: وإن يُصِبْك الله يا محمدُ بشدةٍ أو بلاءٍ، فلا كاشفَ لذلك إلا ربُّك الذى أصابَك به، دونَ ما يعبدُه هؤلاء المشركون مِن الآلهةِ والأنْدادِ، {وَإِنْ يُرِدْكَ بِخَيْرٍ}. يقولُ: وإن يُرِدْك ربّك برخاءٍ أو نعمةٍ وعافيةٍ وسرورٍ، {فَلَا رَادَّ لِفَضْلِهِ}. يقولُ: فلا يقدِرُ أحدٌ أن يَحُولَ بينَك وبينَ ذلك [ولا يَرُدَّك عنه] ، ولا يَحْرِمَكه؛ لأنه الذي بيده السراءُ والضراءُ دونَ الآلهةِ والأوثانِ، ودونَ ما سِواه، {يُصِيبُ بِهِ مَنْ يَشَاءُ}. يقولُ: يُصِيبُ ربُّك يا محمدُ بالرخاءِ والبلاءِ والسراءِ والضراءِ مَن يشاءُ ويريدُ مِن عباده، {وَهُوَ الْغَفُورُ} لذنوبِ مَن تابَ وأنابَ مِن عبادِهِ مِن كُفْرِه وشِرْكِه إلى الإيمانِ به وطاعتِه، {الرَّحِيمُ} بمَن آمَن به منهم وأطاعَه، أن يعذِّبَه بعدَ التوبةِ والإنابةِ.
Zikri yüce olan Allah, Peygamberine şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Şayet Allah sana bir darlık veya bela dokundurursa, bu müşriklerin taptığı ilahlar ve ortaklar değil, ancak sana bunu dokunduran Rabbin onu giderebilir. {وَإِنْ يُرِدْكَ بِخَيْرٍ} “Eğer sana bir hayır murat ederse” kavli hakkında ise şöyle buyurmaktadır: Rabbin sana bir genişlik, nimet, afiyet ve sevinç dilerse; {فَلَا رَادَّ لِفَضْلِهِ} “O'nun lütfunu geri çevirecek hiçbir güç de yoktur”. Yani hiç kimse seninle bunun arasına girmeye, [seni ondan çevirmeye] ve seni ondan mahrum bırakmaya güç yetiremez. Çünkü ilahlar ve putlar yahut O'nun dışındakiler değil, darlık da bolluk da yalnız O'nun elindedir. {يُصِيبُ بِهِ مَنْ يَشَاءُ} “O, bunu kullarından dilediğine nasip eder” kavli hakkında ise şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Rabbin kullarından dilediğine ve murat ettiğine genişliği, belayı, sevinci ve darlığı isabet ettirir. {وَهُوَ الْغَفُورُ} “O çok bağışlayandır”; kullarından küfür ve şirkten O'na imana ve itaate tevbe edip yönelen kimselerin günahlarını bağışlar. {الرَّحِيمُ} “Çok merhamet edendir”; tevbe edip yöneldikten sonra onlara azap etmemek suretiyle aralarından O'na iman edip itaat edenlere çok merhamet edicidir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قُلْ يَاأَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَكُمُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنِ اهْتَدَى فَإِنَّمَا يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّمَا يَضِلُّ عَلَيْهَا وَمَا أَنَا عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ (١٠٨)}.
Allah Teâlâ'nın: {قُلْ يَاأَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَكُمُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنِ اهْتَدَى فَإِنَّمَا يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّمَا يَضِلُّ عَلَيْهَا وَمَا أَنَا عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ (١٠٨)} “De ki: 'Ey insanlar! İşte Rabbinizden size hak gelmiştir. Artık kim doğru yolu seçerse ancak kendi lehine seçmiş olur; kim de saparsa ancak kendi aleyhine sapmış olur. Ben sizin üzerinize bir vekil değilim'” kavlinin tevili hakkında:
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: {قُلْ} يا محمدُ للناسِ: {يَاأَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَكُمُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ}. يعنى: كتابُ اللهِ، فيه بيانُ كلِّ ما بالناسِ إليه حاجةٌ مِن أمرَ دينِهم، {فَمَنِ اهْتَدَى}. يقولُ: فمَن استقامَ فسَلكَ سبيلَ الحقِّ، وصَدَّقَ بما جاء مِن عندِ اللَّهِ مِن البيانِ، {فَإِنَّمَا يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ}. يقولُ:
Zikri yüce olan Allah, Peygamberi Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! İnsanlara şöyle {قُلْ} “De ki:” {يَاأَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَكُمُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ} “Ey insanlar! İşte Rabbinizden size hak gelmiştir.” Yani: İçinde insanların dinlerine dair ihtiyaç duydukları her şeyin açıklaması bulunan Allah'ın Kitabı [gelmiştir]. {فَمَنِ اهْتَدَى} “Artık kim doğru yolu seçerse” kavli hakkında [ise] şöyle buyurmaktadır: Kim dosdoğru olur, hak yolu tutar ve Allah katından gelen açıklamayı tasdik ederse, {فَإِنَّمَا يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ} “ancak kendi lehine seçmiş olur.” [Şöyle] buyurmaktadır:
فإنما يَستقيمُ على الهُدى، ويسلُكُ قصْدَ السبيلِ لنفسِه، فإياها يَبْغى الخيرَ بفعلِه ذلك لا غيرَها، {وَمَنْ ضَلَّ}. يقولُ: ومَن اعْوَجَّ عن الحقِّ الذى أتاه مِن عندِ اللهِ، وخالفَ دينَه، وما بعثَ به محمدًا، والكتابَ الذى أنزلَه عليه، {فَإِنَّمَا يَضِلُّ عَلَيْهَا}. يقولُ: فإن ضلالَه ذلك إنما يَجْنى به على نفسِه لا على غيرِها؛ لأنه لا يُؤخَذُ بذلك غيرُها، ولا يُورِدُ بضلالِه ذلك المهالكَ سوى نفسِه، ولَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أخْرَى، {وَمَا أَنَا عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ}. يقولُ: وما أنا عليكم بمُسَلَّطٍ على تَقْويمِكم، إنما أمرُكم إلى اللهِ، وهو الذى يُقَوِّمُ مَن يشاءُ منكم، وإنما أنا رسولٌ مُبلِّغٌ، أُبَلِّغكم ما أُرسِلتُ به إليكم.
O, ancak kendi nefsi lehine hidayet üzere dosdoğru olur ve doğru yolda yürür; bu fiiliyle başkası için değil, sırf kendi nefsi için hayır istemiş olur. {وَمَنْ ضَلَّ} “Kim de saparsa” kavli hakkında ise şöyle buyurmaktadır: Kim Allah katından kendisine gelen haktan meyledip sapar, O'nun dinine, Muhammed'i gönderdiği esaslara ve ona indirdiği Kitab'a muhalefet ederse; {فَإِنَّمَا يَضِلُّ عَلَيْهَا} “ancak kendi aleyhine sapmış olur”. Şöyle buyurmaktadır: Bu sapıklığıyla o başkasına değil, sadece kendi aleyhine cinayet işlemiş (kötülük etmiş) olur. Zira bundan ötürü başkası sorumlu tutulmaz, bu sapıklığıyla kendi nefsinden başkasını helake sürüklemez; nitekim hiçbir günahkâr başkasının günahını yüklenmez. {وَمَا أَنَا عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ} “Ben sizin üzerinize bir vekil değilim” kavli hakkında ise şöyle buyurmaktadır: Ben sizi zorla doğrultmak üzere üzerinize musallat kılınmış biri değilim. Sizin işiniz ancak Allah'a kalmıştır; sizden dilediğini doğrultacak olan O'dur. Ben ise sadece tebliğ eden bir elçiyim; size ne ile gönderilmişsem onu tebliğ ediyorum.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَاتَّبِعْ مَا يُوحَى إِلَيْكَ وَاصْبِرْ حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ وَهُوَ خَيْرُ الْحَاكِمِينَ (١٠٩)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَاتَّبِعْ مَا يُوحَى إِلَيْكَ وَاصْبِرْ حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ وَهُوَ خَيْرُ الْحَاكِمِينَ (١٠٩)} “Sana vahyolunana uy ve Allah hükmedinceye kadar sabret! O, hüküm verenlerin en hayırlısıdır” kavlinin tevili hakkında:
يقولُ تعالى ذكرُه: واتَّبِعْ يا محمدُ وحىَ اللهِ الذي يوحيه إليك، وتنزيلَه الذى يُنِزلُه عليك، فاعملْ به، واصبِرْ على ما أصابَك في اللهِ مِن مشركي قومِك مِن الأذَى والمكارِهِ، وعلى ما نالَك منهم، حتى يقضِىَ اللهُ فيهم وفيك أمرَه بفعلٍ فاصلٍ، {وَهُوَ خَيْرُ الْحَاكِمِينَ}. يقولُ: وهو خيرُ القاضين وأعدَلُ الفاصِلين. فحَكَم جلّ ثناؤُه بينَه وبينَهم يومَ بدرٍ، وقَتَلَهم بالسيفِ، وأمرَ نبيَّه ﷺ فيمَن بَقِىَ منهم أن يسلُكَ بهم سبيلَ مَن أهلكَ منهم، أو يَتوبوا ويُنِيبوا إلى طاعتِه.
Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Allah'ın sana vahyettiği vahye ve indirdiği tenzile uy, onunla amel et; Allah uğrunda kavminin müşriklerinden sana gelen eziyet ve hoşlanmadığın şeylere ve onların yaptıklarına, Allah onlar ve senin hakkında kesin bir hükümle hükmedinceye kadar sabret! {وَهُوَ خَيْرُ الْحَاكِمِينَ} “O, hüküm verenlerin en hayırlısıdır” kavli hakkında ise şöyle buyurmaktadır: O, hüküm verenlerin en hayırlısı ve adaletle ayıranların en adilidir. Nitekim övgüsü yüce olan [Allah], Bedir gününde onunla onlar arasında hükmetti, onları kılıçla öldürttü ve Peygamberine ﷺ, geride kalanlar hakkında da ya helak olanların yoluna tabi kılınmalarını ya da tevbe edip O'na itaate yönelmelerini emretti.
كما حدَّثنا يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَمَا أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ} [الأنعام: ١٠٧]. {وَاصْبِرْ حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ وَهُوَ خَيْرُ الْحَاكِمِينَ}. قال: هذا منسوخٌ، {حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ}: حكم اللهُ بجهادِهم، وأَمَرَه
Nitekim bize Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah Teâlâ'nın: {وَمَا أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ} [الأنعام: ١٠٧] “Sen onların üzerine vekil değilsin” [el-En'âm: 107] ve {وَاصْبِرْ حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ وَهُوَ خَيْرُ الْحَاكِمِينَ} “Allah hükmedinceye kadar sabret! O, hüküm verenlerin en hayırlısıdır” kavilleri hakkında şöyle demiştir: Bu mensuhtur (hükmü kaldırılmıştır); {حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ} “Allah hükmedinceye kadar” [ifadesi hakkında ise]: Allah onlarla cihat etmeye hükmetti ve ona
بالغِلظِة عليهم .
onlara karşı sert davranmasını emretti .
آخرُ تفسيرِ سورةِ يونسَ ﵇، والحمدُ للهِ وحدَه، وصلَّى اللهُ على محمدٍ وآلِهِ. يتلوه تفسيرُ السورةِ التي يُذكَرُ فيها هودٌ.
Yûnus sûresinin aleyhisselâm tefsirinin sonu. Hamd yalnızca Allah'a aittir; Allah, Muhammed'e ve âline salât eylesin. Bundan sonra içinde Hûd'un zikredildiği sûrenin tefsiri gelmektedir.