حدَّثنا ابنُ حميدٍ وابنُ وكيعٍ قالا: ثنا جريرٌ، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bize İbn Humeyd ve İbn Vekî' anlattılar, dediler ki: Bize Cerîr, Leys'ten, o Mücâhid'den benzerini anlattı.
وقال آخرون: بل معنى ذلك: ولا يزالون مختلِفين في الرزقِ؛ فهذا فقيرٌ، وهذا غنيٌّ.
Başkaları ise şöyle dedi: Bilakis bunun anlamı; "Rızık konusunda ihtilaf edip dururlar; şu fakirdir, bu ise zengindir" [şeklindedir].
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا المعتمِرُ، عن أبيه، أن الحسنَ قال: مختلِفين فى الرزقِ، سخَّر بعضَهم لبعضٍ .
Bize İbn Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize Mu'temir babasından anlattı; Hasan şöyle demiştir: "Rızıkta ihtilaf ederler, bir kısmını diğerinin hizmetine vermiştir" .
وقال آخرون : مختلِفين فى المغفرةِ والرحمةِ. أو كما قال.
Başkaları ise : "Mağfiret ve rahmet hususunda farklıdırlar" dedi ya da buna benzer bir şey söyledi.
وأولى الأقوالِ في تأويلِ ذلك بالصوابِ قولُ مَن قال: معنى ذلك: ولا يزالُ الناسُ مختلِفين في أديانِهم وأهوائِهم على أديانٍ ومِلَلٍ وأهواءٍ شتَّى، {إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ}، فآمَن باللهِ، وصدَّق رسلَه، فإنهم لا يختلِفون في توحيدِ اللهِ، وتصديقِ
Bu [ayetin] tefsirinde doğruya en yakın görüş, şöyle diyen kimsenin görüşüdür: Bunun anlamı; insanlar türlü türlü dinler, milletler ve hevalar üzere dinlerinde ve hevalarında ihtilaf edip dururlar; {إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ} “Rabbinin merhamet ettiği kimseler müstesnadır”. [Onlar] Allah'a iman etmiş ve O'nun elçilerini tasdik etmiştir; zira onlar Allah'ın birliği ve tasdiki
رسلِه، وما جاءهم من عندِ اللهِ.
ve Allah katından onlara gelen şeyleri tasdik etme hususunda ihtilaf etmezler.
وإنما قلتُ: ذلك أولى بالصوابِ في تأويلِ ذلك؛ لأن اللهَ جلَّ ثناؤُه أتْبَعَ ذلك قولَه: {وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ}. ففى ذلك دليلٌ واضحٌ، أن الذى قبلَه من ذكرِ خبرِه عن اختلافِ الناسِ، إنما هو خبرٌ عن اختلافٍ مذمومٍ يوجِبُ لهم النارَ، ولو كان خبرًا عن اختلافِهم في الرزقِ لم يعقِّبْ ذلك بالخبرِ عن عقابِهم وعذابِهم .
Bu tefsirin isabete en yakın olduğunu söylememin sebebi şudur: Çünkü Allah Celle Senâuhû bunun hemen ardından: {وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ} “Rabbinin: 'Andolsun ki cehennemi cinlerden ve insanlardan tamamen dolduracağım' sözü yerine gelmiştir” sözünü getirmiştir. Bunda açık bir delil vardır ki bundan önceki insanların ihtilafına dair haber, ancak kendilerine ateşi gerektiren yerilmiş bir ihtilafın haberidir. Şayet bu onların rızıktaki farklılıklarına dair bir haber olsaydı, bunun ardından onların cezalandırılacağı ve azap göreceği haberini getirmezdi .
وأما قولُه ﷿: {وَلِذَلِكَ خَلَقَهُمْ}. فإن أهلَ التأويلِ اختلَفوا في تأويلِه؛ فقال بعضُهم: معناه: وللاختلافِ خلَقهم.
Allah Azze ve Celle'nin: {وَلِذَلِكَ خَلَقَهُمْ} “Zaten onları bunun için yarattı” sözüne gelince; tefsir ehli bunun tefsirinde ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: "Bunun anlamı; 'Onları ihtilaf etmeleri için yarattı' demektir" dediler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، وحدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن مباركِ بنِ فَضالةَ، عن الحسنِ: {وَلِذَلِكَ خَلَقَهُمْ}. قال: للاختلافِ .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî' anlattı; bize İbn Vekî' de anlattı, dedi ki: Bize babam, Mübârek b. Fadâle'den, o Hasan'dan nakletti: {وَلِذَلِكَ خَلَقَهُمْ} “Zaten onları bunun için yarattı” [ayeti hakkında]; "İhtilaf için [yarattı]" dedi .
حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابنُ عُلَيَّةَ، قال: ثنا منصورُ بنُ عبدِ الرحمنِ، قال: قلت للحسنِ: {وَلِذَلِكَ خَلَقَهُمْ}. فقال: خلَق هؤلاء لجنتِه، وخلَق هؤلاء لنارِه، وخلَق هؤلاء لرحمتِه، وخلَق هؤلاء لعذابِه .
Bana Ya'kūb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye anlattı, dedi ki: Bize Mansûr b. Abdirrahmân anlattı, dedi ki: Hasan'a: {وَلِذَلِكَ خَلَقَهُمْ} “Zaten onları bunun için yarattı” [ayetini sordum]. Dedi ki: "Şunları cenneti için yarattı, şunları cehennemi için yarattı; şunları rahmeti için yarattı, şunları da azabı için yarattı" .
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا ابنُ عُلَيَّةَ، عن منصورٍ، عن الحسنِ مثلَه.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Mansûr'dan, o Hasan'dan benzerini nakletti.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا المُعَلَّى بنُ أسدٍ، قال: ثنا عبدُ العزيز، عن منصورِ بنِ
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize el-Muallâ b. Esed anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz, Mansûr b.
عبدِ الرحمنِ، عن الحسنِ بنحوِه.
Abdirrahmân'dan, o Hasan'dan benzerini anlattı.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا الحجاجُ بنُ المنهالِ، قال: ثنا حمادٌ، عن خالدٍ الحذّاءِ، أن الحسنَ قال فى هذه الآيةِ: {وَلِذَلِكَ خَلَقَهُمْ}. قال: خلَق هؤلاء لهذه، وخلَق هؤلاء لهذه .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Haccâc b. el-Minhâl anlattı, dedi ki: Bize Hammâd, Hâlid el-Hazzâ'dan nakletti ki Hasan bu ayet: {وَلِذَلِكَ خَلَقَهُمْ} “Zaten onları bunun için yarattı” hakkında şöyle demiştir: "Şunları bunun için yarattı, şunları da şunun için yarattı" .
حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا هَوْذَةُ بنُ خليفةَ، قال: ثنا عوفٌ، عن الحسنِ، قال: {وَلِذَلِكَ خَلَقَهُمْ}. قال: أما أهلُ رحمةِ اللهِ فإنهم لا يختلِفون اختلافًا يضُرُّهم.
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Hevze b. Halîfe anlattı, dedi ki: Bize Avf, Hasan'dan nakletti; {وَلِذَلِكَ خَلَقَهُمْ} “Zaten onları bunun için yarattı” [ayeti hakkında] şöyle dedi: "Allah'ın rahmetine erenlere gelince, onlar kendilerine zarar verecek bir ihtilafa düşmezler."
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَلِذَلِكَ خَلَقَهُمْ}. قال: خلَقهم فريقين: فريقًا يُرحَمُ فلا يختلِفُ، وفريقًا لا يُرْحَمُ يختلِفُ، وذلك قولُه: {فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ وَسَعِيدٌ} .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o İbn Abbâs'ın Allah'ın: {وَلِذَلِكَ خَلَقَهُمْ} “Zaten onları bunun için yarattı” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: "Onları iki grup olarak yarattı: Bir grup merhamet olunur ve ihtilaf etmez, diğer grup ise merhamet olunmaz ve ihtilaf eder. İşte bu, Allah'ın: {فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ وَسَعِيدٌ} “Artık onlardan kimi şakî (bedbaht), kimi de saîddir (bahtiyar)” sözüdür" .
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا سفيانُ، عن طلحةَ بنِ عمرٍو، عن عطاءٍ فى قولِه: {وَلَا يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ}. قال: يهودُ، ونصارى، ومجوسٌ. {إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ}. قال: من جعَله على الإسلامِ، {وَلِذَلِكَ خَلَقَهُمْ}. قال: مؤمنٌ وكافرٌ .
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Talha b. Amr'dan, o Atâ'dan Allah'ın: {وَلَا يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ} “Onlar ihtilaf edip durmaktadırlar” sözü hakkında nakletti; "Yahudiler, Hristiyanlar ve Mecûsîlerdir" dedi. {إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ} “Rabbinin merhamet ettikleri müstesna” [ayeti hakkında]; "İslâm üzere kıldığı kimsedir" dedi. {وَلِذَلِكَ خَلَقَهُمْ} “Zaten onları bunun için yarattı” [ayeti hakkında ise]; "Mümin ve kâfir [olarak yarattı]" dedi .
[حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا سفيانُ، عن الأعمشِ: {وَلِذَلِكَ خَلَقَهُمْ}. قال: "مؤمنٌ وكافرٌ"].
[Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, el-A‘meş'ten nakletti: {وَلِذَلِكَ خَلَقَهُمْ} “Zaten onları bunun için yarattı” [ayeti hakkında] şöyle dedi: “Mümin ve kâfir [olarak].”]
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا أشهبُ ، قال: سُئِل مالكٌ عن قولِ اللهِ: {وَلَا يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ (١١٨) إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ وَلِذَلِكَ خَلَقَهُمْ}. قال: خلَقهم ليكونوا فريقين: فريقٌ فى الجنةِ، وفريقٌ فى السعيرِ .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize Eşheb haber verdi , dedi ki: Mâlik'e Allah'ın: {وَلَا يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ (١١٨) إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ وَلِذَلِكَ خَلَقَهُمْ} “Onlar ihtilaf edip durmaktadırlar. Ancak Rabbinin merhamet ettikleri müstesna. Zaten onları bunun için yarattı” sözü soruldu. O şöyle dedi: "Onları iki grup olsunlar diye yarattı: Bir grup cennette, bir grup da çılgın alevli cehennemdedir (saîr)" .
وقال آخرون: بل معنى ذلك: وللرحمةِ خلَقهم.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun anlamı: "Onları rahmet için yarattı" demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، وحدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن حسنِ بنِ صالحٍ، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ: {وَلِذَلِكَ خَلَقَهُمْ}. قال: للرحمةِ .
Bize Ebû Kureyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî' anlattı; bize İbn Vekî' de anlattı, dedi ki: Bize babam, Hasen b. Sâlih'ten, o Leys'ten, o Mücâhid'den {وَلِذَلِكَ خَلَقَهُمْ} “Zaten onları bunun için yarattı” [ayeti hakkında] nakletti; "Rahmet için [yarattı]" dedi .
حدَّثنا ابن حميدٍ وابنُ وكيعٍ قالا: ثنا جريرٌ، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ: {وَلِذَلِكَ خَلَقَهُمْ}. قال: للرحمةِ.
Bize İbn Humeyd ve İbn Vekî' anlattılar, dediler ki: Bize Cerîr, Leys'ten, o Mücâhid'den nakletti: {وَلِذَلِكَ خَلَقَهُمْ} “Zaten onları bunun için yarattı” [ayeti hakkında]; "Rahmet için [yarattı]" dedi.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا الحِمَّانيُّ، قال: ثنا شريكٌ، عن ليثٍ ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize el-Himmânî anlattı, dedi ki: Bize Şerîk, Leys'ten , o Mücâhid'den benzerini nakletti.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا سويدٌ، قال: أخبَرنا ابنُ المباركِ، عن شريكٍ، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Süveyd anlattı, dedi ki: Bize İbnu'l-Mubârek, Şerîk'ten, o Leys'ten, o Mücâhid'den benzerini haber verdi.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ بنُ سعدٍ، قال: أخبَرنا أبو حفصٍ، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ مثلَه، إلا أنه قال: للرحمةِ
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahmân b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bize Ebû Hafs, Leys'ten, o da Mücâhid'den benzerini haber verdi; ancak o: "Rahmet için..." dedi.
خلَقهم.
onları yarattı."
[حدَّثني المُثَنَّى، حدَّثنا أبو حذيفةَ، قال: حدَّثنا شبلٌ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَلِذَلِكَ خَلَقَهُمْ}. قال: للرحمةِ] .
[Bana el-Müsennâ anlattı, bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den nakletti: {وَلِذَلِكَ خَلَقَهُمْ} “Zaten onları bunun için yarattı”. "Rahmet için [yarattı]" dedi] .
حدَّثني محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {وَلِذَلِكَ خَلَقَهُمْ}. قال: للرحمةِ خلَقهم .
Bana Muhammed b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den nakletti: {وَلِذَلِكَ خَلَقَهُمْ} “Zaten onları bunun için yarattı” [ayeti hakkında]; "Onları rahmet için yarattı" dedi .
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبو معاويةَ، عمَّن ذكَره، عن ثابتٍ، عن الضحاكِ {وَلِذَلِكَ خَلَقَهُمْ}. قال: للرحمةِ .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Ebû Muâviye, zikrettiği kimseden, o Sâbit'ten, o ed-Dahhâk'tan nakletti: {وَلِذَلِكَ خَلَقَهُمْ} “Zaten onları bunun için yarattı” [ayeti hakkında]; "Rahmet için [yarattı]" dedi .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريج، قال: أخبَرني الحكمُ بنُ أبانٍ، عن عكرمةَ: {وَلِذَلِكَ خَلَقَهُمْ}. قال: أهلُ الحقِّ ومَن اتبَعه لرحمتِه.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: Bana el-Hakem b. Ebân, İkrime'den haber verdi: {وَلِذَلِكَ خَلَقَهُمْ} “Zaten onları bunun için yarattı” [ayeti hakkında şöyle] dedi: "Hak ehlini ve ona uyan kimseyi rahmeti için [yarattı]."
حدَّثني [سعدُ بنُ عبدِ اللهِ] ، قال: ثنا حفصُ بنُ عمرَ، قال: ثنا الحكمُ بنُ أبانٍ، عن عكرمةَ، عن ابنِ عباسٍ في قولِه: {وَلَا يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ (١١٨) إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ وَلِذَلِكَ}. قال: للرحمةِ {خَلَقَهُمْ}، ولم يخلُقْهم للعذابِ .
Bana [Sa'd b. Abdillâh] anlattı , dedi ki: Bize Hafs b. Ömer anlattı, dedi ki: Bize el-Hakem b. Ebân, İkrime'den, o İbn Abbâs'tan Allah'ın: {وَلَا يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ (١١٨) إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ وَلِذَلِكَ} “Onlar ihtilaf edip durmaktadırlar. Ancak Rabbinin merhamet ettikleri müstesna. Zaten onlar bunun için...” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: "Onları rahmet için {خَلَقَهُمْ} “yarattı”, azap için yaratmadı" .
وأولى القولين في ذلك بالصوابِ قولُ مَن قال: وللاختلافِ بالشقاءِ والسعادةِ. خلَقهم. لأن اللهَ جلّ ثناؤُه، ذكَر صِنفين من خلقِه؛ أحدُهما: أهلُ اختلافٍ
Bu hususta iki görüşten doğruya en yakın olanı: "[Allah] onları, bedbahtlık ve mutluluk [sebebiyle ortaya çıkacak] ihtilaf için yarattı." diyen kimsenin sözüdür. Zira Allah -senâsı yüce olsun- yaratıklarından iki sınıf zikretmiştir; bunlardan biri: İhtilaf
وباطلٍ. والآخرُ: أهلُ حقٍّ. ثم عقَّب ذلك بقولِه: {وَلِذَلِكَ خَلَقَهُمْ}. فعمَّ بقولِه: {وَلِذَلِكَ خَلَقَهُمْ}. صفةَ الصِّنفين، فأخبَر عن كلِّ فريقٍ منهما أنه ميسرٌ لما خُلِق له.
batıl ehlidir. Diğeri ise: Hak ehlidir. Sonra bunun ardından {وَلِذَلِكَ خَلَقَهُمْ} “Zaten onları bunun için yarattı” buyurmuştur. Böylece {وَلِذَلِكَ خَلَقَهُمْ} “Zaten onları bunun için yarattı” sözüyle iki sınıfın vasfını da genellemiş ve bu iki fırkadan her birinin ne için yaratıldıysa ona müyesser kılındığını haber vermiştir.
فإن قال قائلٌ: فإن كان تأويلُ ذلك كما ذكَرتَ، فقد ينبَغِي أن يكونَ المختلفون غيرَ ملومين على اختلافِهم، إذ كان لذلك خلَقهم ربُّهم، وأن يكونَ المتمتِّعون هم الملومين؟ قيل: إن معنى ذلك بخلافِ ما إليه ذهَبتَ، وإنما معنى الكلامِ: ولا يزالُ الناسُ مختلِفين بالباطلِ من أديانِهم ومللِهم، {إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ} فهداه للحقِّ ولعلمِه، وعلى علمِه النافذِ فيهم قبلَ أن يَخلُقَهم -أنه يكونُ فيهم المؤمنُ والكافرُ، والشقىُّ والسعيدُ- خلَقهم، فمعنى "اللامِ" في قولِه: {وَلِذَلِكَ خَلَقَهُمْ}. بمعنى: "على". [كقولِك للرجلِ] : أكرَمتُك على برِّك بي . وأكرَمتُك لبرِّك بي.
Eğer birisi şöyle derse: "Şayet bunun tevili zikrettiğin gibi ise, ihtilaf edenlerin bu ihtilaflarından ötürü kınanmamaları gerekir; zira Rableri onları bunun için yaratmıştır. [Bu durumda] kınananların [haktan] faydalananlar mı olması gerekir?" Şöyle denilir: Bunun anlamı senin gittiğin görüşün aksinedir. Sözün anlamı ancak şudur: İnsanlar dinleri ve milletlerindeki batıl üzere ihtilaf edip dururlar; {إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ} “Ancak Rabbinin merhamet ettikleri müstesna” ki Allah onu hakka hidayet etmiştir. Allah onları yaratmadan önce onlar hakkındaki geçerli ilmine göre ve bu ilmi üzerine —aralarında mümin ve kâfir, bedbaht ve mutlu kimseler olacağını bildiği halde— onları yaratmıştır. Dolayısıyla {وَلِذَلِكَ خَلَقَهُمْ} “Zaten onları bunun için yarattı” sözündeki "lâm" (لِـ) harfi "alâ" (عَلَى / üzere, -e göre) anlamındadır. [Tıpkı bir adama]: "Bana yaptığın iyilik üzere (alâ birrike) sana ikram ettim" ve "Bana yaptığın iyilik sebebiyle (li-birrike) sana ikram ettim" [demen] gibi .
وأما قولُه: {وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ}. [يقولُ ﷿: وسبَقت كلمةُ ربِّك يا محمدُ، فوجَبَت: {لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ}] . لعلمِه السابقِ فيهم أنهم يستوجِبون صِلِيَّها؛ بكفرِهم باللهِ، وخلافِهم إياه .
Allah'ın: {وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ} “Rabbinin: 'Andolsun ki cehennemi dolduracağım' sözü tamamlandı (gerçekleşti)” buyruğuna gelince; [Aziz ve Celil olan Allah şöyle buyurur: Ey Muhammed! Rabbinin sözü önceden geçmiş ve kesinleşmiştir: {لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ} “Andolsun ki cehennemi cinlerden ve insanlardan dolduracağım”] . Çünkü Allah'ı inkâr etmeleri ve O'na karşı gelmeleri sebebiyle onların oraya girmeyi hak edeceklerine dair haklarındaki ezeli ilmi mevcuttur .
وقولُه: {وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ}. قَسَمٌ، كقولِ القائلِ: حَلِفى لأزورَنَّك،
O'nun: {وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ} “Rabbinin sözü tamamlandı” buyruğu bir yemindir; tıpkı bir kimsenin: "Yeminim olsun ki seni mutlaka ziyaret edeceğim" demesi gibidir,
وبدا لي لآتيَنَّك. ولذلك تُلُقِّيَت بلامِ اليمينِ.
"Ve aklıma koydum ki sana mutlaka geleceğim" demesi gibidir. Bundan dolayı yemin lâm'ı ile karşılanmıştır.
وقولُه: {مِنَ الْجِنَّةِ}: وهى ما اجتنَّ عن أبصارِ بنى آدمَ، {وَالنَّاسِ}. يعني: بني آدمَ. وقيل: إنهم سُمُّوا جِنةً؛ لأنهم كانوا على الجنَانِ.
O'nun: {مِنَ الْجِنَّةِ} “cinlerden” sözü; Âdemoğullarının gözlerinden gizlenen (ictenne) varlıklardır. {وَالنَّاسِ} “ve insanlardan” [sözü] ise Âdemoğulları demektir. Denildi ki: Cennetlerin üzerinde oldukları için onlara cin (cinnet) denilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا [عبيدُ اللهِ] ، عن إسرائيلَ، عن السديِّ، عن أبى مالكٍ: إنما سُمُّوا الجِنةَ؛ أنهم كانوا على الجنَانِ، والملائكةُ كلُّهم جِنةٌ.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize [Ubeydullâh] , İsrâîl'den, o es-Süddî'den, o Ebû Mâlik'ten anlattı: Onlara Cinne (cinler) denilmesinin sebebi; cennetlerin üzerinde olmalarıdır. Meleklerin hepsi cindir (gizlidir).
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا [عبيدُ اللهِ] (١)، عن إسرائيلَ، عن السديِّ، عن أبى مالكٍ، قال: الجِنَّةُ الملائكةُ.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize [Ubeydullâh] (١), İsrâîl'den, o es-Süddî'den, o Ebû Mâlik'ten anlattı; o şöyle dedi: "el-Cinne meleklerdir."
وأما معنى قولِ أبي مالكٍ هذا: أن إبليسَ كان من الملائكةِ، والجنَّ ذريَّتُه، وأن الملائكةَ تسمَّى عندَه الجنَّ؛ لما قد بيَّنت فيما مضَى قبلُ من كتابِنا هذا .
Ebû Mâlik'in bu sözünün anlamına gelince: İblis meleklerdendi, cinler de onun zürriyetidir; ayrıca bu kitabımızın daha önce geçen kısımlarında açıkladığım gerekçeden ötürü ona göre melekler cin diye de adlandırılır .
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {وَكُلًّا نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْبَاءِ الرُّسُلِ مَا نُثَبِّتُ بِهِ فُؤَادَكَ وَجَاءَكَ فِي هَذِهِ الْحَقُّ وَمَوْعِظَةٌ وَذِكْرَى لِلْمُؤْمِنِينَ (١٢٠)}.
Aziz ve Celil olan Allah'ın: {وَكُلًّا نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْبَاءِ الرُّسُلِ مَا نُثَبِّتُ بِهِ فُؤَادَكَ وَجَاءَكَ فِي هَذِهِ الْحَقُّ وَمَوْعِظَةٌ وَذِكْرَى لِلْمُؤْمِنِينَ (١٢٠)} “Peygamberlerin haberlerinden, kendisiyle kalbini pekiştireceğimiz her şeyi sana anlatıyoruz. Bunda da sana hak, müminlere bir öğüt ve bir hatırlatma gelmiştir” sözünün tevili hakkında [bilgi]:
يقولُ ﷿: [وكُلُّ ذلك] {نَقُصُّ عَلَيْكَ} يا محمدُ {مِنْ أَنْبَاءِ الرُّسُلِ} الذين كانوا قبلَك، {مَا نُثَبِّتُ بِهِ فُؤَادَكَ}، فلا تجزَعْ من تكذيبِ مَن كذَّبك من قومِك، ورَدَّ عليك ما جئتَهم به، ولا يَضِقْ صدرُك، فتترُكَ بعضَ ما
Aziz ve Celil olan [Allah] şöyle buyurur: [Bütün bunları] {نَقُصُّ عَلَيْكَ} “Sana anlatıyoruz” ey Muhammed, {مِنْ أَنْبَاءِ الرُّسُلِ} “Peygamberlerin haberlerinden” -senden önceki [elçilerin haberlerinden]-, {مَا نُثَبِّتُ بِهِ فُؤَادَكَ} “Kendisiyle kalbini pekiştireceğimiz [şeyleri]”. Kavminden seni yalanlayan ve getirdiğin mesajı geri çeviren kimselerin yalanlamasından ötürü endişeye kapılma ve göğsün daralıp da...
أنزَلتُ إليك من أجلِ أن قالوا: {لَوْلَا أُنْزِلَ عَلَيْهِ كَنْزٌ أَوْ جَاءَ مَعَهُ مَلَكٌ} [هود: ١٢]. إذا علِمتَ ما لَقِيَ مَن قبلَك من رسلى من أُمَمِها.
indirdiğim şeylerin bir kısmını terk etmeyesin; onların: {لَوْلَا أُنْزِلَ عَلَيْهِ كَنْزٌ أَوْ جَاءَ مَعَهُ مَلَكٌ} “Ona bir hazine indirilseydi ya da onunla beraber bir melek gelseydi ya!” [Hûd: 12] demelerinden ötürü [bunu yapmayasın]. Senden önceki elçilerimin kavimlerinden neler çektiğini bildiğinde [kalbin pekişir].
كما حدَّثني القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ قولَه: {وَكُلًّا نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْبَاءِ الرُّسُلِ مَا نُثَبِّتُ بِهِ فُؤَادَكَ}. قال: لتعلمَ ما لقِيَتْ الرسلُ قبلَك من أُمَمِهم .
Nitekim bana el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den Allah'ın: {وَكُلًّا نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْبَاءِ الرُّسُلِ مَا نُثَبِّتُ بِهِ فُؤَادَكَ} “Peygamberlerin haberlerinden, kendisiyle kalbini pekiştireceğimiz her şeyi sana anlatıyoruz” sözü hakkında nakletti; "Senden önceki peygamberlerin ümmetlerinden neler çektiğini bilesin diye" dedi .
واختلَف أهلُ العربيةِ فى وجهِ نصبِ {كُلًّا}؛ فقال بعضُ نحويِّى البصرةِ: نُصِب على معنى: ونقصُّ عليك من أنباءِ الرسلِ ما نثبِّتُ به فؤادَكَ كُلًّا. كأَنَّ الكلَّ منصوبٌ عندَه على المصدرِ من {نَقُصُّ}، بتأويلِ: ونقصُّ عليك ذلك كُلَّ القَصَصِ. وقد أنكَر ذلك من قولِه بعضُ أهلِ العربيةِ، وقال: ذلك غيرُ جائزٍ. وقال: إنما نصَب {كُلًّا} بـ {نَقُصُّ}؛ لأن {كُلًّا} بُنِيت على الإضافةِ، كان معها إضافةٌ أو لم يكُنْ. وقال: أراد: كلَّه نقصُّ عليك. وجعَل {مَا نُثَبِّتُ} ردًّا على {كُلًّا}. وقد بيَّنتُ الصوابَ من القولِ في ذلك .
Arap dili âlimleri {كُلًّا} “her şeyi / her birini” kelimesinin mansub (üstün mefullü) oluş yönü hususunda ihtilaf etmişlerdir. Basralı nahivcilerden bazıları şöyle demiştir: [Bu kelime] "Peygamberlerin haberlerinden, kalbini pekiştireceğimiz şeylerin hepsini (küllen) sana anlatıyoruz" manası üzere nasb edilmiştir. Sanki ona göre "el-Küll" kelimesi {نَقُصُّ} “anlatıyoruz” fiilinden mastar olarak ve "Sana bunu tam bir anlatışla (kulle'l-kasas) anlatıyoruz" teviliyle mansub kılınmıştır. Dil ehlinden bazıları onun bu sözünü reddederek: "Bu caiz değildir" demiştir. Ve şöyle demiştir: {كُلًّا} kelimesini ancak {نَقُصُّ} nasb etmiştir; zira "küll" kelimesi kendisiyle birlikte bir tamlama (izafet) bulunsun ya da bulunmasın izafet üzere bina edilmiştir. O: "Kastedilen: Hepsini sana anlatıyoruz (kullehu nakussu aleyk) demektir" demiş ve {مَا نُثَبِّتُ} “pekiştireceğimiz şeyleri” ifadesini {كُلًّا} kelimesine bedel kılmıştır. Ben bu konudaki doğru görüşü açıklamıştım .
وأما قولُه: {وَجَاءَكَ فِي هَذِهِ الْحَقُّ}. فإن أهلَ التأويلِ اختلَفوا في تأويلِه؛ فقال بعضُهم: معناه: وجاءك فى هذه السورةِ الحقُّ.
Allah'ın: {وَجَاءَكَ فِي هَذِهِ الْحَقُّ} “Bunda da sana hak gelmiştir” buyruğuna gelince; tevil ehli bunun tevilinde ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazıları şöyle demiştir: Bunun anlamı; "Sana bu surede hak gelmiştir" demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابنُ المُثَنَّى، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا شعبةُ، عن خُليدِ بنِ جعفرٍ، عن أبي إياسٍ، عن أبي موسى: {وَجَاءَكَ فِي هَذِهِ الْحَقُّ}. قال: في هذه
Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Huleyd b. Ca'fer'den, o Ebû İyâs'tan, o da Ebû Mûsâ'dan nakletti: {وَجَاءَكَ فِي هَذِهِ الْحَقُّ} “Bunda da sana hak gelmiştir”. [Ebû Mûsâ] şöyle dedi: "Bu
السورةِ .
surede [gelmiştir]" dedi .
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ: وحدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن شعبةَ، عن خُليدِ بن جعفرٍ، عن أبى إياسٍ معاويةَ بنِ قُرَّةَ، عن أبي موسى مثلَه.
Bize Ebû Kureyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî' anlattı; bize İbn Vekî' de anlattı, dedi ki: Bize babam, Şu'be'den, o Huleyd b. Ca'fer'den, o Ebû İyâs Muâviye b. Kurre'den, o Ebû Mûsâ'dan benzerini nakletti.
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثني سعيدُ بنُ عامرٍ، قال: ثنا عوفٌ، عن أبى رجاءٍ، عن ابنِ عباسٍ في قولِه: {وَجَاءَكَ فِي هَذِهِ الْحَقُّ}. قال: في هذه السورةِ .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bana Saîd b. Âmir anlattı, dedi ki: Bize Avf, Ebû Recâ'dan, o İbn Abbâs'ın Allah'ın: {وَجَاءَكَ فِي هَذِهِ الْحَقُّ} “Bunda da sana hak gelmiştir” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: "Bu surede [gelmiştir]" .
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا يحيى بنُ آدمَ، عن أبي عَوانةَ، عن أبي بشرٍ، عن عمرٍو العنبريِّ، عن ابنِ عباسٍ: {وَجَاءَكَ فِي هَذِهِ الْحَقُّ}. قال: في هذه السورةِ .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Âdem, Ebû Avâne'den, o Ebû Bişr'den, o Amr el-Anberî'den, o İbn Abbâs'tan nakletti: {وَجَاءَكَ فِي هَذِهِ الْحَقُّ} “Bunda da sana hak gelmiştir” [ayeti hakkında]; "Bu surede [gelmiştir]" dedi .
حدَّثنا ابنُ المُثَنَّى، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ بنُ مَهْدِيٍّ، عَن أَبي عَوَانَةَ، عن أبي بشرٍ، عن رجلٍ مِن بنى العنبرِ، قال: خَطَبَنا ابنُ عباسٍ فقال: {وَجَاءَكَ فِي هَذِهِ الْحَقُّ}. قال: في هذه السورةِ .
Bize İbnu'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahmân b. Mehdî, Ebû Avâne'den, o Ebû Bişr'den, o Benî Anber'den bir adamdan anlattı, o şöyle dedi: İbn Abbâs bize hutbe verdi ve {وَجَاءَكَ فِي هَذِهِ الْحَقُّ} “Bunda da sana hak gelmiştir” [ayetini okuyup]; "Bu surede [gelmiştir]" dedi .
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن الأعمشِ، عن سعيدِ بنِ جُبيرٍ، قال: سمِعتُ ابنَ عباسٍ قرَأ هذه السورةَ على الناسِ حتى بلَغ: {وَجَاءَكَ فِي هَذِهِ الْحَقُّ}. قال: في هذه السورةِ .
Bize Muhammed b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o el-A'meş'ten, o Saîd b. Cübeyr'den nakletti, o şöyle dedi: İbn Abbâs'ın insanlara bu sureyi okuduğunu ve {وَجَاءَكَ فِي هَذِهِ الْحَقُّ} “Bunda da sana hak gelmiştir” [ayetine] gelince: "Bu surede [gelmiştir]" dediğini işittim .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا عمرُو بنُ عونٍ، قال: أخبَرنا هشيمٌ، عن عوفٍ، عن مروانَ الأصفرِ، عن ابنِ عباسٍ، أنه قرَأ على المنبرِ: {وَجَاءَكَ فِي هَذِهِ الْحَقُّ}. فقال: في هذه السورةِ.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Avn anlattı, dedi ki: Bize Huşeym, Avf'tan, o Mervân el-Asfar'dan, o İbn Abbâs'tan [şöyle] haber verdi: O, minber üzerinde {وَجَاءَكَ فِي هَذِهِ الْحَقُّ} “Bunda da sana hak gelmiştir” [ayetini] okudu ve: "Bu surede [gelmiştir]" dedi.
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، وحدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن أبيه، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ: {وَجَاءَكَ فِي هَذِهِ الْحَقُّ}. قال: في هذه السورةِ .
Bize Ebû Kureyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî' anlattı; bize İbn Vekî' de anlattı, dedi ki: Bize babam, babasından, o Leys'ten, o Mücâhid'den nakletti: {وَجَاءَكَ فِي هَذِهِ الْحَقُّ} “Bunda da sana hak gelmiştir” [ayeti hakkında]; "Bu surede [gelmiştir]" dedi .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَجَاءَكَ فِي هَذِهِ الْحَقُّ}. قال: في هذه السورةِ (١).
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ , İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den nakletti: {وَجَاءَكَ فِي هَذِهِ الْحَقُّ} “Bunda da sana hak gelmiştir” [ayeti hakkında]; "Bu surede [gelmiştir]" dedi (١).
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den benzerini nakletti.
[حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه] .
[Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Mücâhid'den benzerini anlattı] .
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، وحدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن شريكٍ، عن عطاءٍ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ مثلَه .
Bize Ebû Kureyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî' anlattı; bize İbn Vekî' de anlattı, dedi ki: Bize babam, Şerîk'ten, o Atâ'dan, o Saîd b. Cübeyr'den benzerini nakletti .
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، عن أبي جعفرٍ الرازيِّ، عن الربيعِ بنِ أنسٍ، عن أبي العاليةِ، قال: هذه السورةُ.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Abdullah, Ebû Ca'fer er-Râzî'den, o er-Rebî' b. Enes'ten, o Ebu'l-Âliye'den anlattı; o şöyle dedi: "Bu suredir."
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ بنُ سعد ، قال: أخبَرنا أبو جعفرٍ الرازيُّ، عن الربيعِ بنِ أنسٍ مثلَه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahmân b. Sa'd anlattı , dedi ki: Bize Ebû Ca'fer er-Râzî, er-Rebî' b. Enes'ten benzerini haber verdi.
حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابنُ عُلَيَّةَ، قال: أخبَرنا أبو رجاءٍ، عن
Bana Ya'kûb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye anlattı, dedi ki: Bize Ebû Recâ haber verdi, o da
الحسنِ في قولِه: {وَجَاءَكَ فِي هَذِهِ الْحَقُّ}. قال: في هذه السورةِ .
el-Hasan'dan Allah'ın: {وَجَاءَكَ فِي هَذِهِ الْحَقُّ} “Bunda da sana hak gelmiştir” sözü hakkında haber verdi; "Bu surede [gelmiştir]" dedi .
حدَّثنا ابنُ المُثَنَّى، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ بنُ مهدىٍّ، عن شعبةَ، عن أبي رجاءٍ، عن الحسنِ بمثلِه.
Bize İbnu'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahmân b. Mehdî, Şu'be'den, o Ebû Recâ'dan, o el-Hasan'dan benzerini nakletti.
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا وكيعٍ، وحدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن شعبةَ، عن أبى رجاءٍ، عن الحسنِ مثلَه.
Bize Ebû Kureyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî' anlattı; bize İbn Vekî' de anlattı, dedi ki: Bize babam, Şu'be'den, o Ebû Recâ'dan, o el-Hasan'dan benzerini nakletti.
حدَّثنا ابنُ المُثَنَّى، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، عن [شعبةَ، عن] أبانِ بنِ تغلِبَ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bize İbnu'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahmân, [Şu'be'den, o] Ebân b. Tağlib'den, o Mücâhid'den benzerini nakletti.
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {وَجَاءَكَ فِي هَذِهِ الْحَقُّ}. قال: في هذه السورةِ .
Bize Muhammed b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den nakletti: {وَجَاءَكَ فِي هَذِهِ الْحَقُّ} “Bunda da sana hak gelmiştir” [ayeti hakkında]; "Bu surede [gelmiştir]" dedi .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ مثلَه.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den benzerini nakletti.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا آدمُ، قال: ثنا شعبةُ، عن أبى رجاءٍ، قال: سمِعتُ الحسنَ البصريَّ يقولُ فى قولِ اللهِ ﷿: {وَجَاءَكَ فِي هَذِهِ الْحَقُّ}. قال: يعنى: فى هذه السورةِ (١).
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Âdem anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Ebû Recâ'dan anlattı, dedi ki: Hasan el-Basrî'yi, Azîz ve Celîl olan Allah'ın: {وَجَاءَكَ فِي هَذِهِ الْحَقُّ} “Bunda da sana hak gelmiştir” sözü hakkında şöyle derken işittim: "Yani: Bu surede [gelmiştir]" dedi (١).
وقال آخرون: معنى ذلك: وجاءك في هذه الدنيا الحقُّ.
Başkaları ise şöyle dedi: Bunun anlamı; 'Bu dünyada sana hak gelmiştir' demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ ومحمدُ بنُ المُثَنَّى، قالا: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال:
Bize Muhammed b. Beşşâr ve Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dediler ki: Bize Muhammed b. Ca‘fer anlattı, dedi ki:
ثنا شعبةُ، عن قتادةَ: {وَجَاءَكَ فِي هَذِهِ الْحَقُّ}. قال: في هذه الدنيا .
Bize Şu'be, Katâde'den nakletti: {وَجَاءَكَ فِي هَذِهِ الْحَقُّ} “Bunda da sana hak gelmiştir” [ayeti hakkında]; "Bu dünyada [gelmiştir]" dedi .
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، وحدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن شعبةَ ، عن قتادةَ [مثلَه (١).
Bize Ebû Kureyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî' anlattı; bize İbn Vekî' de anlattı, dedi ki: Bize babam, Şu'be'den , o Katâde'den [benzerini nakletti (١).
حدَّثنا بشرٌ، قال: حدَّثنا يزيدُ، قال: حدَّثنا سعيدٌ، عن قتادةَ] : {وَجَاءَكَ فِي هَذِهِ الْحَقُّ}. قال: كان الحسنُ يقولُ: في الدنيا .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti] : {وَجَاءَكَ فِي هَذِهِ الْحَقُّ} “Bunda da sana hak gelmiştir” [ayeti hakkında] şöyle dedi: el-Hasan 'Dünyada' derdi .
وأولى القولين بالصوابِ في تأويلِ ذلك قولُ مَن قال: وجاءك في هذه السورةِ الحقُّ؛ لإجماعِ الحجةِ من أهلِ التأويلِ على أن ذلك تأويلُه.
Bunun tevilinde iki görüşten doğruya en yakın olanı; 'Bu surede sana hak gelmiştir' diyenin görüşüdür. Çünkü tevil ehlinin icmaı hüccet olarak bunun tevilinin bu olduğu yönündedir.
فإن قال لنا قائلٌ: أوَ لم يجِئْ النبىَّ ﷺ الحقُّ من سُوَرِ القرآنِ إلا في هذه السورةِ، فيقالَ: وجاءك فى هذه السورةِ الحقُّ؟ قيل له: بلى، قد جاءه فيها كلِّها.
Eğer biri bize: "Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) Kur'an surelerinden hak yalnız bu surede mi gelmiştir ki 'Bu surede sana hak gelmiştir' denilsin?" derse, ona şöyle denilir: Hayır, onların hepsinde ona hak gelmiştir.
فإن قال: فما وجهُ خصوصِه إذنْ فى هذه السورةِ بقولِه: {وَجَاءَكَ فِي هَذِهِ الْحَقُّ}؟ قيل: إن معنى الكلامِ: وجاءك في هذه السورةِ الحقُّ، مع ما جاءك في سائرِ سُورِ القرآنِ، أو إلى ما جاءك من الحقِّ فى سائرِ سُوَرِ القرآنِ، لا أن معناه: وجاءَك فى هذه السورةِ الحقُّ، دونَ سائرِ سُوَرِ القرآنِ.
Eğer: "Öyleyse O'nun: {وَجَاءَكَ فِي هَذِهِ الْحَقُّ} “Bunda da sana hak gelmiştir” sözüyle bu sureyi tahsis etmesinin (özelleştirmesinin) yönü nedir?" derse, şöyle denilir: Sözün anlamı; Kur'an'ın diğer surelerinde sana gelen hakla birlikte veya Kur'an'ın diğer surelerinde sana gelen hakka ilaveten bu surede de sana hak gelmiştir demektir; yoksa anlamı Kur'an'ın diğer surelerinde değil de yalnızca bu surede sana hak gelmiştir demek değildir.
وقولُه: {وَمَوْعِظَةٌ}. يقولُ: وجاءك موعظةٌ تعِظُ الجاهلين باللهِ، وتُبَيِّنُ لهم عِبَرَه ممن كفَر به، وكذَّب رسلَه. {وَذِكْرَى لِلْمُؤْمِنِينَ}. يقولُ: وتذكِرةٌ تذكَّرُ
Yüce Allah'ın: {وَمَوْعِظَةٌ} “ve bir öğüt” buyruğu hakkında [Ebû Ca‘fer] şöyle der: Sana Allah'ı tanımayan cahillere öğüt veren, O'nu inkâr eden ve elçilerini yalanlayan kimselerin başına gelen ibret verici durumları onlara açıklayan bir öğüt gelmiştir. {وَذِكْرَى لِلْمُؤْمِنِينَ} “ve müminler için bir hatırlatma” buyruğu hakkında ise şöyle der: Ve [aynı zamanda] hatırlatan bir ibret/hatırlatma gelmiştir...
المؤمنين باللهِ ورسلِه؛ كى لا يغفُلوا عن الواجبِ للهِ عليهم.
Allah'ın üzerlerindeki hakkını unutmasınlar diye Allah'a ve elçilerine inanan müminlere [hatırlatıcı bir ibret gelmiştir], demektir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَقُلْ لِلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ اعْمَلُوا عَلَى مَكَانَتِكُمْ إِنَّا عَامِلُونَ (١٢١) وَانْتَظِرُوا إِنَّا مُنْتَظِرُونَ (١٢٢)}.
Yüce Allah'ın şu ayetinin teviline dair açıklama: {وَقُلْ لِلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ اعْمَلُوا عَلَى مَكَانَتِكُمْ إِنَّا عَامِلُونَ (١٢١) وَانْتَظِرُوا إِنَّا مُنْتَظِرُونَ (١٢٢)} “İnanmayanlara de ki: Elinizden geleni yapın, biz de yapıyoruz. Bekleyin, biz de bekliyoruz.”
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: {وَقُلْ} يا محمدُ للذين لا يُصَدِّقونك، ولا يُقِرُّونَ بوحدانيةِ اللهِ: {اعْمَلُوا عَلَى مَكَانَتِكُمْ}. يقولُ: على هِينتِكم وتمكُّنِكم ما أنتم عامِلوه، فإنا عامِلون ما نحن عاملوه من الأعمالِ التى أمَرنا اللهُ ﷿ بها،
Zikri yüce olan Allah, Peygamberi Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyuruyor: {وَقُلْ} “De ki” Ey Muhammed, seni doğrulamayan ve Allah'ın birliğini ikrar etmeyen kimselere: {اعْمَلُوا عَلَى مَكَانَتِكُمْ} “Elinizden geleni yapın”; yani kendi durumunuza ve gücünüzün yettiğine göre yapacağınızı yapın, {إِنَّا عَامِلُونَ} “şüphesiz biz de yapıyoruz”, yani Azîz ve Celîl olan Allah'ın bize emrettiği amellerden yapacağımız şeyleri biz de yapıyoruz [de],
وانتظِروا ما وعَدكم الشيطانُ، فإنا منتظِرون ما وعَدنا اللهُ من خِزْيِكم ونصرتِنا عليكم.
ve şeytanın size vadettiği şeyleri bekleyin; çünkü biz de Allah'ın bize vadettiği, sizin rezil olmanızı ve size karşı bize zafer vermesini bekliyoruz.
كما حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ في قولِه: {وَانْتَظِرُوا إِنَّا مُنْتَظِرُونَ}. قال: يقولُ: انتظِروا مواعيدَ الشيطانِ إياكم، على ما يُزيِّنُ لكم؛ إنا منتظِرون .
Nitekim bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den O'nun: {وَانْتَظِرُوا إِنَّا مُنْتَظِرُونَ} “Bekleyin, biz de bekliyoruz” sözü hakkında nakletti; [İbn Cüreyc] şöyle dedi: Şeytanın size süslü gösterdiği şeyler üzerindeki vaatlerini bekleyin; şüphesiz biz de bekliyoruz, demektir .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَإِلَيْهِ يُرْجَعُ الْأَمْرُ كُلُّهُ فَاعْبُدْهُ وَتَوَكَّلْ عَلَيْهِ وَمَا رَبُّكَ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (١٢٣)}.
Yüce Allah'ın şu ayetinin teviline dair açıklama: {وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَإِلَيْهِ يُرْجَعُ الْأَمْرُ كُلُّهُ فَاعْبُدْهُ وَتَوَكَّلْ عَلَيْهِ وَمَا رَبُّكَ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (١٢٣)} “Göklerin ve yerin gaybı Allah'a aittir. Bütün işler O'na döndürülür. Öyleyse O'na kulluk et ve O'na tevekkül et. Rabbin yaptıklarınızdan gafil değildir.”
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: وللهِ يا محمدُ مُلْكُ كلِّ ما غاب عنك في السماواتِ والأرضِ، فلم تطَّلِعْ عليه، ولم تعلَمْه، كلُّ ذلك بعلمِه وبيدِه، لا يخفَى عليه منه شيءٌ، وهو عالمٌ بما يعمَلُه مشركو قومِك، وما إليه مصيرُ أمرِهم؛ من إقامةٍ على الشركِ، أو إقلاعٍ عنه وتوبةٍ، {وَإِلَيْهِ يُرْجَعُ الْأَمْرُ كُلُّهُ}. يقولُ: وإلى اللهِ
Zikri yüce olan Allah, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Göklerde ve yerde senden gizli kalan, muttali olmadığın ve bilmediğin her şeyin mülkiyeti Allah'a aittir; bunların tamamı O'nun ilmindedir ve O'nun elindedir, O'na bunlardan hiçbir şey gizli kalmaz. O, kavminin müşriklerinin ne yaptıklarını ve şirk üzere devam etmeleri yahut ondan vazgeçip tevbe etmeleri hususunda durumlarının akıbetinin nereye varacağını bilmektedir. {وَإِلَيْهِ يُرْجَعُ الْأَمْرُ كُلُّهُ} “Bütün işler O'na döndürülür”. [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Ve Allah'a...
مَعادُ كلِّ عاملٍ وعملِه، وهو مُجازٍ جميعَهم بأعمالِهم.
ve O, hepsine amellerinin karşılığını verecektir, demektir.
كما حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ: {وَإِلَيْهِ يُرْجَعُ الْأَمْرُ كُلُّهُ}. قال: فيقضِى بينَهم بحكمِه بالعدلِ. يقولُ : {فَاعْبُدْهُ}: فاعبُدْ ربَّك يا محمدُ، {وَتَوَكَّلْ عَلَيْهِ}. يقولُ: وفوِّضْ أمرَك إليه، وثِقْ به وبكفايتِه، فإنه كافٍ مَن توكَّلَ عليه .
Nitekim bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti: {وَإِلَيْهِ يُرْجَعُ الْأَمْرُ كُلُّهُ} “Bütün işler O'na döndürülür” [ayeti hakkında]; "Aralarında hükmüyle adaletle hükmeder" dedi. [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır : {فَاعْبُدْهُ} “Öyleyse O'na kulluk et”; Ey Muhammed, Rabbine kulluk et, {وَتَوَكَّلْ عَلَيْهِ} “ve O'na tevekkül et”; yani işini O'na havale et, O'na ve O'nun yetmesine güven; zira O, kendisine tevekkül edene yeter .
وقولُه: {وَمَا رَبُّكَ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ}. يقولُ: وما ربُّك يا محمدُ بساهٍ عما يعمَلُ هؤلاء المشركون من قومِك، بل هو محيطٌ به، لا يعزُبُ عنه شيءٌ منه، وهو لهم بالمرصادِ، فلا يَحزُنْك إعراضُهم عنك، ولا تكذيبُهم بما جئتَهم به من الحقِّ، وامضِ لأمرِ ربِّك، فإنك بأَعْينِنا.
O'nun: {وَمَا رَبُّكَ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ} “Rabbin yaptıklarınızdan gafil değildir” sözü ise; Ey Muhammed, Rabbin kavminden olan şu müşriklerin yaptıklarından habersiz değildir; bilakis O, bunları kuşatmıştır, bunlardan hiçbir şey O'na gizli kalmaz ve O, onları gözetlemektedir. Onların senden yüz çevirmesi ve getirdiğin hakkı yalanlamaları seni üzmesin; sen Rabbinin emri doğrultusunda devam et, zira sen Bizim gözetimimiz altındasın, demektir.
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا زيدُ بنُ الحُبابِ، عن جعفرِ بنِ سليمانَ، عن أبي عمرانَ الجَوْنيِّ، عن عبدِ اللهِ بنِ رباحٍ، عن كعبٍ، قال: خاتمةُ التوراةِ خاتمةُ هودٍ (*).
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Zeyd b. el-Hubâb, Ca'fer b. Süleymân'dan, o Ebû İmrân el-Cevnî'den, o Abdullah b. Rebâh'tan, o Ka'b'dan nakletti; o şöyle dedi: Tevrat'ın sonu, Hûd [suresinin] sonudur (*).
آخرُ تفسيرِ سورةِ هودٍ، والحمدُ للهِ وحدَه.
Hûd suresi tefsirinin sonudur; yalnızca Allah'a hamdolsun.
يتلوه تفسيرُ السورةِ التي يُذكَرُ فيها يوسفُ. وهو آخرُ المجلدِ الثاني عشرَ. والحمدُ للهِ ربِّ العالمين، وصلَّى اللهُ على محمدٍ وآلِه وصحبِه وسلَّم.
Bunu, içinde Yûsuf'un zikredildiği surenin tefsiri takip edecektir. Bu [kısım], on ikinci cildin sonudur. Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun. Allah, Muhammed'e, âline ve ashâbına salât ve selâm eylesin.