حدَّثني زُريقُ بنُ السَّخْتِ ، قال: ثنا قَبيصةُ، عن سفيانَ، عن عبدِ اللهِ بنِ مسلمٍ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ: {إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ}. قال: الصلواتُ الخمسُ.
Bana Züreyk b. es-Saht anlattı, dedi ki: Bize Kabîsa, Süfyân'dan, o Abdullah b. Müslim'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o İbn Abbâs'tan O'nun: {إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ} “Şüphesiz iyilikler kötülükleri giderir” kavli hakkında anlattı; dedi ki: "Beş vakit namazdır."
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا عمرُو بنُ عونٍ، قال: أخبَرنا هشيمٌ، عن جويبرٍ، عن الضحاكِ في قولِه: {إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ}. قال: الصلواتُ الخمسُ.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Avn anlattı, dedi ki: Bize Huşeym, Cüveybir'den, o ed-Dahhâk'tan O'nun: {إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ} “Şüphesiz iyilikler kötülükleri giderir” kavli hakkında haber verdi; dedi ki: "Beş vakit namazdır."
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا عمرُو بنُ عونٍ، قال: أخبَرنا هشيمٌ، عن منصورٍ، عن الحسنِ، قال: الصلواتُ الخمسُ.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Avn anlattı, dedi ki: Bize Huşeym, Mansûr'dan, o el-Hasen'den haber verdi; dedi ki: "Beş vakit namazdır."
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا الحمَّانيُّ، قال: ثنا شَريكٌ، عن سماكٍ، عن إبراهيمَ، عن علقمةَ، عن عبدِ اللهِ: {إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ}. قال: الصلواتُ الخمسُ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize el-Himmânî anlattı, dedi ki: Bize Şerîk, Simâk'tan, o İbrâhîm'den, o Alkame'den, o Abdullah'tan O'nun: {إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ} “Şüphesiz iyilikler kötülükleri giderir” kavli hakkında anlattı; dedi ki: "Beş vakit namazdır ."
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا سويدٌ، قال: أخبَرنا ابنُ المباركِ، عن سعيدٍ الجُرَيريِّ، قال: ثنى أبو عثمانَ، عن سلمانَ، قال: والذي نفسي بيدِه، إن
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Süveyd anlattı, dedi ki: Bize İbnu'l-Mubârek, Saîd el-Cüreyrî'den haber verdi, dedi ki: Bana Ebû Osmân, Selmân'dan anlattı, dedi ki: Nefsim elinde olana yemin olsun ki şüphesiz
الحسناتِ التي يمحو اللهُ بهنّ السيئاتِ كما يغسِلُ الماءُ الدَّرَنَ، الصلواتُ الخمسُ .
suyun kiri yıkayıp giderdiği gibi Allah'ın kendileriyle kötülükleri sildiği iyilikler beş vakit namazdır ."
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا حفصُ بنُ غِياثٍ، عن [عبدِ اللهِ بنِ مسلمٍ] ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ: {إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ}. قال: الصلواتُ الخمسُ .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Hafs b. Gıyâs, [Abdullah b. Müslim]'den , o Saîd b. Cübeyr'den, o İbn Abbâs'tan O'nun: {إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ} “Şüphesiz iyilikler kötülükleri giderir” kavli hakkında anlattı; dedi ki: "Beş vakit namazdır ."
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا [عبيدُ اللهِ] ، عن إسرائيلَ، عن أبي إسحاقَ، عن مزْيَدَةَ بنِ زيدٍ، عن مسروقٍ: {إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ}. قال: الصلواتُ الخمسُ.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize [Ubeydullah] , İsrâîl'den, o Ebû İshak'tan, o Mezyede b. Zeyd'den, o Mesrûk'tan O'nun: {إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ} “Şüphesiz iyilikler kötülükleri giderir” kavli hakkında anlattı; dedi ki: "Beş vakit namazdır."
حدَّثنا محمدُ بنُ عوفٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ إسماعيلَ بنِ عياشٍ، قال: ثنا أبي، قال: ثنا ضمضمُ بنُ زُرْعَةَ، عن شريحِ بنِ عبيدٍ، عن أبي مالكٍ الأشعريِّ، قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ: "جُعِلَتِ الصَّلَواتُ كَفَّارَاتٍ لِمَا بَيْنَهُنَّ، فَإِنَّ اللَّهَ قال: {إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ} " .
Bize Muhammed b. Avf anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. İsmâîl b. Ayyâş anlattı, dedi ki: Bize babam anlattı, dedi ki: Bize Damdam b. Zür'a, Şüreyh b. Ubeyd'den, o Ebû Mâlik el-Eş'arî'den anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Namazlar aralarındaki [günahlara] kefaret kılındı; zira Allah: {إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ} “Şüphesiz iyilikler kötülükleri giderir” buyurmuştur" .
حدَّثنا ابنُ سنانٍ القزازُ، قال: ثنا الحجاجُ، قال: ثنا حمادٌ، عن علىِّ بنِ زيدٍ، عن أبي عثمانَ النهديِّ، قال: كنت مع سلمانَ الفارسيِّ تحتَ شجرةٍ، فأخَذ غُصْنًا من أغصانِها يابسًا، فهزَّه حتى تحاتَّ ورقُه، ثم قال:
Bize İbn Sinân el-Kazzâz anlattı, dedi ki: Bize Haccâc anlattı, dedi ki: Bize Hammâd, Ali b. Zeyd'den, o Ebû Osmân en-Nehdî'den anlattı; dedi ki: Selmân el-Fârisî ile birlikte bir ağacın altındaydım; ağacın kuru bir dalını tutup yaprakları dökülünceye kadar onu silkeledi, sonra şöyle dedi:
[ألا تسأَلُنى: لِم أفعَلُ هذا؟ فقلتُ: ولِمَ تَفْعَلُه؟ فقال] : هكذا فعَل رسولُ اللهِ ﷺ؛ كنت معه تحتَ شجرةٍ، فأخَذ غصنًا من أغصانِها يابسًا فهزَّه، حتى تحاتَّ ورقُه، ثم قال: "ألا تَسْأَلُنِي لِمَ أَفْعَلُ هَذَا يا سَلْمانُ؟ ". فقلت: ولم تفعَلُه؟ فقال: "إِنَّ المُسْلِمَ إِذَا تَوَضَّأَ فَأَحْسَنَ الوُضُوءَ، ثُمَّ صَلَّى الصَّلَوَاتِ الْخَمْسَ، تَحاتَّتْ خَطاياهُ كما تَحاتَّ هَذَا الوَرَقُ". ثُمَّ تَلا هَذِهِ الآيةَ: {أَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ} إلى آخرِ الآيةِ .
["Bunu niçin yaptığımı bana sormayacak mısın?" dedi. Ben de: "Niçin yapıyorsun?" dedim. Bunun üzerine şöyle dedi] : Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de böyle yaptı; O'nunla birlikte bir ağacın altındaydım, ağacın kuru bir dalını tutup yaprakları dökülünceye kadar onu silkeledi. Sonra: "Bunu niçin yaptığımı bana sormayacak mısın ey Selmân?" buyurdu. Ben de: "Niçin yapıyorsun?" dedim. Şöyle buyurdu: "Müslüman güzelce abdest alıp sonra beş vakit namazı kıldığı zaman, şu yaprakların döküldüğü gibi günahları dökülür." Sonra ayetin sonuna kadar şu ayeti okudu: {أَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ} “Gündüzün iki tarafında ve gecenin [gündüze] yakın vakitlerinde namazı kıl...” .
حدَّثني محمدُ بنُ عُمارةَ الأسديُّ وعبدُ اللهِ بنُ أبي زيادٍ القَطْوانيُّ، قالا: ثنا عبدُ اللهِ بنُ يزيدَ، قال: أخبَرنا حَيْوةُ، قال: أخبَرنا أبو عَقيلٍ زُهْرَةُ بن مَعْبَدٍ القُرَشِيُّ من بنى تَيْمٍ من رهطِ أبى بكرٍ الصديقِ ﵁، أنه سمِع الحارثَ مولى عثمانَ ابنِ عفانَ ﵀ يقولُ: جلَس عثمانُ يومًا وجلَسنا معه، فجاءه المؤذِّنُ، فدعا عثمانُ بماءٍ فى إناءٍ أظُنُّه سيكونُ فيه قدرَ مُدٍّ، فتوضَّأ، ثم قال: رأيتُ رسولَ اللهِ ﷺ يتوضَّأُ وضوئى هذا، ثم قال: "مَنْ تَوَضَّأَ وُضُوئى هَذَا، ثُمَّ قامَ فَصَلَّى صَلاةَ الظُّهْرِ، غُفِرَ لَهُ مَا كانَ بَيْنَهُ وَبينَ صَلاةِ الصُّبْحِ، ثُمَّ صَلَّى العَصْرَ غُفِرَ لَهُ ما بَيْنَهُ وبينَ صَلاةِ الظُّهْرِ، ثُمَّ صَلَّى المَغْرِبَ غُفِرَ لَهُ ما بَيْنَها وبينَ صَلاةِ العَصْرِ، ثُمَّ صَلَّى العِشاءَ غُفِرَ لَهُ ما بَيْنَها وبينَ صَلاةِ المَغْرِبِ، ثُمَّ لَعَلَّهُ يَبِيتُ [يَتَمَرَّغُ لَيْلَتَه]، ثُمَّ إِنْ قامَ فَتَوَضَّأَ وَصَلَّى الصُّبْحَ، غُفِرَ لَهُ ما بَيْنَها وبيَن صَلاةِ العِشَاءِ، وَهُنَّ الحَسَناتُ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ".
Bana Muhammed b. Umâre el-Esedî ve Abdullah b. Ebî Ziyâd el-Katavânî anlattı, dediler ki: Bize Abdullah b. Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Hayve haber verdi, dedi ki: Bize Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh'ın kabilesi Teymoğulları'ndan Ebû Akîl Zühre b. Ma'bed el-Kureşî haber verdi; o, Osmân b. Affân radıyallâhu anh'ın azatlısı el-Hâris'i şöyle derken işitmiştir: Osmân bir gün oturdu, biz de onunla birlikte oturduk. Derken ona müezzin geldi. Bunun üzerine Osmân içinde bir müdd kadar su olduğunu tahmin ettiğim bir kapta su istedi ve abdest aldı. Sonra şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i benim şu abdestim gibi abdest alırken gördüm. Sonra şöyle buyurdu: «Kim benim şu abdestim gibi abdest alır, sonra kalkıp öğle namazını kılarsa, onunla sabah namazı arasındaki [günahları] bağışlanır. Sonra ikindiyi kılarsa, onunla öğle namazı arasındaki [günahları] bağışlanır. Sonra akşamı kılarsa, onunla ikindi namazı arasındaki [günahları] bağışlanır. Sonra yatsıyı kılarsa, onunla akşam namazı arasındaki [günahları] bağışlanır. Sonra belki gecesini [yatağında] dönüp durarak geçirir; sonra şayet kalkıp abdest alır ve sabah namazını kılarsa, onunla yatsı namazı arasındaki [günahları] bağışlanır. İşte o iyilikler kötülükleri giderir.»
حدَّثني سعدُ بنُ عبدِ اللهِ بنِ عبدِ الحكمِ، قال: ثنا أبو زُرعةَ، قال: ثنا حَيْوةُ، قال: ثنا أبو عَقيلٍ زُهرةُ بنُ مَعبدٍ، أنه سمِع الحارثَ مولى عثمانَ بنِ عفانَ، قال: جلَس عثمانُ بنُ عفانَ يومًا على المقاعدِ. فذكَر نحوَه عن رسولِ اللهِ ﷺ، إلا أنه قال: "وَهُنَّ الحَسَناتُ، [إِنَّ الحَسَنَاتِ] يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ".
Bana Sa'd b. Abdillâh b. Abdilhıkem anlattı, dedi ki: Bize Ebû Zür'a anlattı, dedi ki: Bize Hayve anlattı, dedi ki: Bize Ebû Akîl Zühre b. Ma'bed anlattı; o Osmân b. Affân'ın azatlısı el-Hâris'i işitmiştir; demiştir ki: Osmân b. Affân bir gün oturma yerlerine oturdu. [Ravi] Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den benzerini zikretti; ancak o: "İşte onlar iyiliklerdir, [şüphesiz iyilikler] kötülükleri giderir" dedi.
حدَّثنا ابنُ البَرْقيِّ، قال: ثنا ابنُ أبي مريمَ، قال: أخبَرنا نافعُ بنُ يزيدَ ورِشْدِينُ بنُ سعدٍ، قالا: ثنا زُهرةُ بنُ مَعبدٍ، قال: سمِعتُ الحارثَ مولى عثمانَ بنِ عفانَ يقولُ: جلَس عثمانُ بنُ عفانَ يومًا على المقاعدِ ثم ذكَر نحوَه عن رسولِ اللهِ ﷺ .
Bize İbnü'l-Berkī anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Meryem anlattı, dedi ki: Bize Nâfi' b. Yezîd ve Rüşdîn b. Sa'd haber verdiler, dediler ki: Bize Zühre b. Ma'bed anlattı, dedi ki: Osmân b. Affân'ın azatlısı el-Hâris'i şöyle derken işittim: Osmân b. Affân bir gün oturma yerlerine oturdu; sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den benzerini zikretti .
وقال آخرون: هى قولُ: سبحانَ اللهِ، والحمدُ للهِ، ولا إلهَ إلا اللهُ، واللهُ أكبرُ.
Başkaları ise şöyle dedi: Onlar ; 'Sübhânallâh, elhamdülillâh, lâ ilâhe illallâh ve Allâhu ekber' sözleridir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا الحِمَّانيُّ، قال: ثنا شريكٌ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ: {إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ}. قال: سبحانَ اللهِ، والحمدُ للهِ، ولا إلهَ إلا اللهُ، واللهُ أكبرُ.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize el-Hımmânî anlattı, dedi ki: Bize Şerîk, Mansûr'dan, o da Mücâhid'den nakletti: {إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ} “Şüphesiz iyilikler kötülükleri giderir” [ayeti hakkında] şöyle dedi: “Sübhânallâh, elhamdülillâh, lâ ilâhe illallâh ve Allâhu ekber [demektir].”
وأولى التأويلين بالصوابِ فى ذلك قولُ مَن قال في ذلك: هنّ الصلواتُ الخمسُ؛ لصحةِ الأخبارِ عن رسولِ اللهِ ﷺ، وتواتُرِها عنه، أنه قال: "مَثَلُ الصَّلَوَاتِ الخَمْسِ مَثَلُ نَهْرٍ جارٍ على بابِ أحَدِكم، يَغْتَمِسُ فيه كُلَّ يَوْمٍ خَمْسَ مَرَّاتٍ، فَماذا يُبْقِينَ مِنْ دَرَنهِ؟! . وأن ذلك فى سياقِ أمرِ اللهِ بإقامةِ الصلواتِ، فالوعدُ على إقامتِها الجزيلَ من الثوابِ عَقيبَها، أولى من الوعدِ على ما لم يجرِ له ذكرٌ من سائرِ صالحاتِ الأعمالِ، إذا خُصَّ بالقصدِ بذلك بعضٌ دونَ بعضٍ.
Bu hususta iki tevilin doğruluğa en yakın olanı: "Onlar beş vakit namazdır" diyenin sözüdür; zira Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den: "Beş vakit namazın misali, sizden birinin kapısının önünden akan ve içine her gün beş defa daldığı ırmak gibidir; [bu] onun kirinden ne bırakır?!" buyurduğu sahih ve mütevatir rivayetlerle sabittir. Ayrıca bu ayet, Allah'ın namazları kılmayı emretmesi bağlamındadır; dolayısıyla namazları kılmanın hemen ardından onun için büyük bir sevap vadedilmesi -bir kısmı tahsis edilip kastedildiğinde- diğer salih amellerden zikri geçmemiş olanlar için vadedilmesinden daha evladır.
وقولُه: {ذَلِكَ ذِكْرَى لِلذَّاكِرِينَ}. يقولُ ﷿: هذا الذى أوَعدتُ عليه، من الركونِ إلى الظلمِ، وتهدَّدتُ فيه، والذي وعَدتُ فيه إقامةِ الصلواتِ اللواتى يُذهِبْن السيئاتِ، تذكرةٌ ذكَّرتُ بها قومًا يذكُرون وعدَ اللهِ فيرجون ثوابَه، ووعيدَه فيخافون عقابَه، لا مَن قد طُبع على قلبِه، فلا يجيبُ داعيًا، ولا يسمَعُ زاجرًا.
Ve O'nun: {ذَلِكَ ذِكْرَى لِلذَّاكِرِينَ} “Bu, ibret alanlar için bir öğüttür” kavli hakkında aziz ve celil olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Zulme meyletmekten sakındırdığım ve hakkında tehditte bulunduğum bu husus ile kötülükleri gideren namazları kılma konusunda vadettiğim müjde; Allah'ın vaadini hatırlayıp sevabını uman, tehdidini hatırlayıp azabından korkan bir kavme verdiğim bir öğüttür. Yoksa kalbi mühürlenmiş olup da ne bir davetçiye icabet eden ne de bir uyarıcıyı dinleyen kimseler için değildir.
وذُكِر أن هذه الآيةَ نزَلت بسببِ رجلٍ نال من غيرِ زوجتِه ولا مِلكِ يمينِه بعضَ ما يحرُمُ عليه، فتاب من ذنبِه ذلك.
Zikredildiğine göre bu ayet, ne nikâhlısı ne de cariyesi olan yabancı bir kadına haram olan şeylerden bir kısmını yapıp sonra bu günahından tövbe eden bir adam hakkında inmiştir.
ذكرُ الروايةِ بذلك
Buna dair rivayetin zikri:
حدَّثنا هنادُ بنُ السَّرِىِّ، قال: ثنا أبو الأحوصِ، عن سماكٍ، عن إبراهيمَ، عن علقمةَ والأسودِ، قالا: قال عبدُ اللهِ بنُ مسعودٍ: جاء رجلٌ إلى النبيِّ ﷺ، فقال:
Bize Hennâd b. es-Serî anlattı, dedi ki: Bize Ebu'l-Ahvas, Simâk'tan, o İbrâhîm'den, o Alkame ve el-Esved'den anlattı; onlar dediler ki: Abdullah b. Mes'ûd şöyle dedi: Bir adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip şöyle dedi:
إنى عالَجتُ امرأةً فى بعضِ أقطارِ المدينةِ، فأصَبتُ منها ما دونَ أن أمَسَّها، فأنا هذا، فاقضِ فيّ ما شئتَ. فقال عمرُ: لقد ستَرك اللهُ، لو ستَرتَ على نفسِك! قال: ولم يرُدَّ النبيُّ ﷺ شيئًا. قال: فقام الرجلُ، فانطلَق، فأتبَعه النبيُّ ﷺ رجلًا، فدعاه، فلما أتاه قرَأ عليه: {وَأَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ ذَلِكَ ذِكْرَى لِلذَّاكِرِينَ}. فقال رجلٌ من القومِ: هذا له يا رسولَ اللهِ خاصةً؟ قال: "بَلْ للنَّاسِ كافَّةً" .
"Ben Medine'nin kenar mahallelerinden birinde bir kadınla oynaştım ve onunla cinsel ilişkiye girmeksizin [ona yakınlaşıp] günah işledim; işte ben buradayım, benim hakkımda dilediğin hükmü ver." Bunun üzerine Ömer: "Keşke kendini gizleseydin, Allah seni gizlemişti!" dedi. [Abdullah] dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hiçbir karşılık vermedi. [Ravi] dedi ki: Adam kalkıp gitti; bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem arkasından bir adam gönderip onu çağırttı. [Adam] yanına gelince ona şu ayeti okudu: {وَأَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ ذَلِكَ ذِكْرَى لِلذَّاكِرِينَ} “Gündüzün iki tarafında ve gecenin [gündüze] yakın vakitlerinde namazı kıl. Şüphesiz iyilikler kötülükleri giderir. Bu, ibret alanlar için bir öğüttür”. Topluluktan bir adam: "Ey Allah'ın Resûlü, bu sadece ona mı özeldir?" dedi. [Resûlullah]: "Hayır, bütün insanlar içindir" buyurdu .
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، وحدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن إسرائيلَ، عن سِماكِ بنِ حربٍ، عن إبراهيمَ، عن علقمةَ والأسودِ، عن عبدِ اللهِ، قال: جاء رجلٌ إلى النبيِّ ﷺ، فقال: يا رسولَ اللهِ، إني لقِيت امرأةً في البستانِ، فضمَمتُها إِليَّ، وباشَرْتُها وقَبَّلتُها، وفعَلتُ بها كلَّ شيءٍ، غيرَ أني لم أجامِعْها. فسكَت عنه النبيُّ ﷺ، فنزَلت هذه الآيةُ: {إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ ذَلِكَ ذِكْرَى لِلذَّاكِرِينَ}. فدعاه النبيُّ ﷺ، فقرَأها عليه، فقال عمرُ: يا رسولَ اللهِ، ألَه خاصةً، أم للناسِ كافةً؟ قال: لا، بَلْ للنَّاسِ كافَّةً". ولفظُ الحديثِ لابنِ وكيعٍ .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî' anlattı; ve bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, İsrâîl'den, o Simâk b. Harb'den, o İbrâhîm'den, o Alkame ve el-Esved'den, o Abdullah'tan anlattı; dedi ki: Bir adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip şöyle dedi: "Ey Allah'ın Resûlü! Ben bahçede bir kadınla karşılaştım; ona sarıldım, ona dokundum, onu öptüm ve onunla cinsel ilişkiye girmem dışında her şeyi yaptım." Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona karşı sustu ve şu ayet indi: {إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ ذَلِكَ ذِكْرَى لِلذَّاكِرِينَ} “Şüphesiz iyilikler kötülükleri giderir. Bu, ibret alanlar için bir öğüttür”. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onu çağırdı ve bu ayeti ona okudu. Ömer: "Ey Allah'ın Resûlü! Bu yalnız ona mı özeldir, yoksa bütün insanlar için midir?" dedi. [Resûlullah]: "Hayır, aksine bütün insanlar içindir" buyurdu. Hadisin lafzı İbn Vekî'e aittir .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا إسرائيلُ، عن سِماكِ بنِ حربٍ، أنه سمِع إبراهيمَ بنَ يزيدَ يُحدِّثُ عن علقمةَ والأسودِ، عن ابنِ
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize İsrâîl, Simâk b. Harb'den haber verdi; o, İbrâhîm b. Yezîd'i Alkame ve el-Esved'den, onlar da İbn
مسعودٍ، قال: جاء رجلٌ إلى النبيِّ ﷺ، فقال: يا رسولَ اللهِ، إنى أخَذتُ امرأةً في بستانٍ، ففعَلتُ بها كلَّ شيءٍ، غيرَ أني لم أجامِعْها؛ قَبَّلتُها ولزِمتُها، ولم أفعَلْ غيرَ ذلك، فافعَلْ بي ما شِئْتَ. فلم يقُلْ له رسولُ اللهِ ﷺ شيئًا، فذهَب الرجلُ، فقال عمرُ: لقد ستَر اللهُ عليه ، لو ستَر على نفسِه! فأتبَعه رسولُ اللهِ ﷺ بصرَه، فقال: "رُدُّوهُ عَليَّ". فرَدّوه، فقرَأ عليه: {وَأَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ ذَلِكَ ذِكْرَى لِلذَّاكِرِينَ} قال: فقال معاذُ بنُ جبلٍ: ألَه وحدَه يا نبيَّ اللهِ، أم للناسِ كافةً؟ فقال: "بَلْ للنَّاسِ كافَّةً" .
Mes'ûd'dan anlatırken işitmiş; [İbn Mes'ûd] şöyle dedi: Bir adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: "Ey Allah'ın Resûlü, ben bir bahçede bir kadın yakaladım ve onunla cinsel ilişkiye girmem dışında her şeyi yaptım; onu öptüm ve ona sarıldım, bundan başka bir şey de yapmadım . Benim hakkımda dilediğini yap" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona hiçbir şey söylemedi. Adam gitti; bunun üzerine Ömer: "Keşke kendini gizleseydi, Allah onu gizlemişti !" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem gözleriyle onun arkasından baktı ve: "Onu bana geri getirin" buyurdu. Onu geri getirdiler; [Resûlullah] ona şu ayeti okudu: {وَأَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ ذَلِكَ ذِكْرَى لِلذَّاكِرِينَ} “Gündüzün iki tarafında ve gecenin [gündüze] yakın vakitlerinde namazı kıl. Şüphesiz iyilikler kötülükleri giderir. Bu, ibret alanlar için bir öğüttür”. [Ravi] dedi ki: Muâz b. Cebel: "Ey Allah'ın Nebîsi, bu yalnız ona mı özeldir, yoksa bütün insanlar için midir?" dedi. [Resûlullah]: "Aksine bütün insanlar içindir" buyurdu .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا الحمّانِيُّ، قال: ثنا أبو عَوانةَ، عن سماكٍ، عن إبراهيمَ، عن علقمةَ والأسودِ، عن عبدِ اللهِ، قال: جاء رجلٌ إلى النبيِّ ﷺ، فقال: يا رسولَ اللهِ، أخَذتُ امرأةً فى البستانِ، فأصَبتُ منها كلَّ شيءٍ، غيرَ أني لم أنكِحْها، فاصنَعْ بي ما شئتَ. فسكَت النبيُّ ﷺ، فلما ذهَب دعاه، فقرَأ عليه هذه الآيةَ: {وَأَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ} الآية .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize el-Himmânî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Avâne, Simâk'tan, o İbrâhîm'den, o Alkame ve el-Esved'den, o Abdullah'tan anlattı; dedi ki: Bir adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip şöyle dedi: "Ey Allah'ın Resûlü, bahçede bir kadını yakaladım ve onunla cinsel ilişkiye girmem dışında her şeyi yaptım; benim hakkımda dilediğini yap." Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem sustu. [Adam] gidince onu çağırdı ve ona şu ayeti: {وَأَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ} “Gündüzün iki tarafında ve gecenin [gündüze] yakın vakitlerinde namazı kıl” ayetini [sonuna kadar] okudu .
حدَّثنا محمدُ بنُ المُثَنَّى، قال: ثنا أبو النعمانِ الحكمُ بنُ عبدِ اللهِ العِجْلىُّ، قال: ثنا شعبةُ، عن سماكِ بنِ حربٍ، قال: سمِعت إبراهيمَ يحدِّثُ عن خالِه الأسودِ، عن عبدِ اللهِ، أن رجلًا لقِيَ امرأةً في بعضِ طرقِ المدينةِ،
Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebü'n-Nu'mân el-Hakem b. Abdillâh el-İclî anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Simâk b. Harb'den anlattı; dedi ki: İbrâhîm'i dayısı el-Esved'den, o da Abdullah'tan naklederken işittim: Bir adam Medine sokaklarının birinde bir kadınla karşılaştı,
فأصاب منها ما دونَ الجماعِ، فأتى النبيَّ ﷺ، فذكَر ذلك له، فنزَلت: {وَأَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ ذَلِكَ ذِكْرَى لِلذَّاكِرِينَ}. فقال معاذُ بنُ جبلٍ: يا رسولَ اللهِ، لهذا خاصةً، أو لنا عامَّةً؟ قال: "بل لكم عامَّةً"
ve onunla cinsel ilişki dışında [yakınlaşarak] günah işledi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip bu durumu ona anlattı. Bunun üzerine şu ayet indi: {وَأَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ ذَلِكَ ذِكْرَى لِلذَّاكِرِينَ} “Gündüzün iki tarafında ve gecenin [gündüze] yakın vakitlerinde namazı kıl. Şüphesiz iyilikler kötülükleri giderir. Bu, ibret alanlar için bir öğüttür”. Muâz b. Cebel: "Ey Allah'ın Resûlü! Bu yalnız buna mı özeldir, yoksa hepimiz için genel midir?" dedi. [Resûlullah]: "Aksine hepiniz için geneldir" buyurdu .
حدَّثنا [ابنُ المُثَنَّى] ، قال: ثنا أبو داودَ، قال: ثنا شعبةُ، قال: أنبَأني سماكٌ، قال: سمِعتُ إبراهيمَ يحدِّثُ عن خالِه ، عن ابنِ مسعودٍ، أن رجلًا قال للنبيِّ ﷺ: لقِيتُ امرأةً في حُشٍّ بالمدينةِ، فأصَبتُ منها ما دونَ الجماعِ. فذكر نحوَه.
Bize [İbnü'l-Müsennâ] anlattı, dedi ki: Bize Ebû Dâvûd anlattı, dedi ki: Bize Şu'be anlattı, dedi ki: Bana Simâk haber verdi; dedi ki: İbrâhîm'i dayısından , o da İbn Mes'ûd'dan naklederken işittim: Bir adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: "Ben Medine'de bir bostanda bir kadınla karşılaştım ve cinsel ilişki olmaksızın onunla [günaha varan yakınlaşmada] bulundum" dedi ve bunun benzerini zikretti .
حدَّثنا ابنُ المُثَنَّى، قال: ثنا أبو قَطَنٍ عمرُو بنُ الهيثمِ البغداديُّ، قال: ثنا شعبةُ، عن سماكٍ، عن إبراهيمَ، عن خالِه ، عن ابنِ مسعودٍ، عن النبيِّ ﷺ بنحوِه .
Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Katan Amr b. el-Heysem el-Bağdâdî anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Simâk'tan, o İbrâhîm'den, o dayısından , o İbn Mes'ûd'dan, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den benzerini anlattı .
حدَّثني أبو السائبِ، قال: ثنا أبو معاويةَ، عن الأعمشِ، عن إبراهيمَ، قال: جاء فلانُ بنُ مُعَتِّبٍ؛ رجلٌ مِن الأنصارِ، فقال: يا رسولَ اللهِ، دخَلَت علىَّ امرأةٌ، فنلتُ منها ما ينالُ الرجلُ من أهلِه، إلا أنى لم أواقِعْها. فلم يدرِ رسولُ اللهِ ﷺ بما يجيبُه، حتى نزَلت هذه الآيةُ: {وَأَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ ذَلِكَ ذِكْرَى لِلذَّاكِرِينَ}. فدعاه فقرَأها عليه .
Bana Ebü's-Sâib anlattı, dedi ki: Bize Ebû Muâviye, el-A'meş'ten, o İbrâhîm'den anlattı; dedi ki: Ensâr'dan bir adam [olan] filan b. Mu'attib geldi ve şöyle dedi: "Ey Allah'ın Resûlü! Yanıma bir kadın girdi ve onunla, cinsel ilişkiye girmem dışında bir erkeğin eşiyle yaptığı her şeyi yaptım." Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, şu ayet inene kadar ona ne cevap vereceğini bilemedi: {وَأَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ ذَلِكَ ذِكْرَى لِلذَّاكِرِينَ} “Gündüzün iki tarafında ve gecenin [gündüze] yakın vakitlerinde namaz kıl; çünkü iyilikler kötülükleri giderir. Bu, öğüt alanlar için bir hatırlatmadır.” [Bunun üzerine Resûlullah] onu çağırdı ve bu [ayeti] ona okudu.
حدَّثني يعقوبُ وابنُ وكيعٍ قالا: ثنا ابنُ عُلَيَّةَ، وحدَّثنا حميدُ بنُ مَسْعَدةَ، قال: ثنا بشرُ بنُ المفضَّلِ، وحدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا المعتمرُ بنُ سليمانَ، جميعًا عن سليمانَ التيميِّ، عن أبي عثمانَ، عن ابنِ مسعودٍ: أن رجلًا أصاب مِن امرأةٍ شيئًا لا أدرى ما بلَغ، غيرَ أنه دونَ الزنا، فأتى النبيَّ ﷺ، فذكَر ذلك له، فنزَلَت: {وَأَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ}. فقال الرجلُ: ألى هذه يا رسولَ اللهِ؟ قال: "لِمَنْ أَخَذَ بِها مِنْ أُمَّتِي، و لمن عَمِلَ بِها" .
Bana Ya'kûb ve İbn Vekî' anlattılar, dediler ki: Bize İbn Uleyye anlattı; ve bize Humeyd b. Mes'ade anlattı, dedi ki: Bize Bişr b. el-Mufaddal anlattı; ve bize İbn Abdi'l-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize el-Mu'temir b. Süleymân anlattı; hepsi Süleymân et-Teymî'den, o Ebû Osmân'dan, o İbn Mes'ûd'dan: Bir adam bir kadınla -nereye vardığını bilmediğim, ancak zinanın altında kalan - bir şey yaptı. Sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip bu durumu ona anlattı. Bunun üzerine şu ayet indi: {وَأَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ} “Gündüzün iki tarafında ve gecenin [gündüze] yakın vakitlerinde namazı kıl. Şüphesiz iyilikler kötülükleri giderir”. Adam: "Ey Allah'ın Resûlü, bu bana mı aittir ?" dedi. [Resûlullah]: "Ümmetimden buna tutunan ve bununla amel eden kimseler içindir" buyurdu .
حدَّثنا أبو كريبٍ وابنُ وكيعٍ، قالا: ثنا قَبيصةُ، قال: ثنا حمادُ بنُ سلمةَ، عن عليِّ بنِ زيدٍ، [عن أبي عثمانَ]، قال: كنت مع سلمانَ، فأخَذ غصنَ شجرةٍ يابسةٍ، فحَتَّه ثم قال: سمِعتُ رسولَ اللهِ ﷺ يقولُ: "مَنْ تَوَضَّأَ فَأَحْسَنَ الوُضُوءَ تَحاتَّتْ خَطاياهُ كما يَتَحاتُّ هَذَا الوَرَقُ". ثم قرَأ: " {وَأَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ}. إلى آخرِ الآيةِ.
Bize Ebû Küreyb ve İbn Vekî' anlattılar, dediler ki: Bize Kabîsa anlattı, dedi ki: Bize Hammâd b. Seleme, Ali b. Zeyd'den, [o da Ebû Osmân'dan] [naklen] anlattı; dedi ki: Selmân ile beraberdum. Kuru bir ağaç dalı alıp [yapraklarını] döktü, sonra şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: « مَنْ تَوَضَّأَ فَأَحْسَنَ الوُضُوءَ تَحاتَّتْ خَطاياهُ كما يَتَحاتُّ هَذَا الوَرَقُ » «Kim güzelce abdest alırsa, şu yaprakların döküldüğü gibi günahları dökülür.» Sonra okudu: { وَأَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ } “Gündüzün iki tarafında ve gecenin [gündüze] yakın saatlerinde namazı dosdoğru kıl...” ayetin sonuna kadar.
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا أبو أسامةَ وحسينٌ الجُعْفِيُّ، عن زائدةَ، قال: ثنا عبدُ الملكِ بنُ عميرٍ، عن عبدِ الرحمنِ بنِ أبى ليلى، عن معاذٍ، قال: أتى رجلٌ النبيَّ ﷺ، فقال: يا رسولَ اللهِ، ما ترَى في رجلٍ لقِيَ امرأةً لا يعرِفُها، فليس يأتِى الرجلُ مِن امرأتِه شيئًا إلا قد أتاه منها، غيرَ أنه لم يجامِعْها؟ فأنزَل اللهُ ﷿ هذه الآيةَ: {وَأَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ ذَلِكَ ذِكْرَى لِلذَّاكِرِينَ}. فقال له رسولُ اللهِ ﷺ: "تَوَضَّأْ ثُمَّ صَلِّ". فقال معاذٌ: قلت: يا رسولَ اللهِ، أله خاصةً، أم للمؤمنين عامةً؟ فقال: "بل للمؤمِنينَ عامَّةً" .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Ebû Üsâme ve Hüseyn el-Cu'fî, Zâide'den anlattı; dedi ki: Bize Abdülmelik b. Umeyr, Abdurrahman b. Ebî Leylâ'dan, o Muâz'dan anlattı; dedi ki: Bir adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: "Ey Allah'ın Resûlü, tanımadığı bir kadınla karşılaşan ve cinsel ilişkiye girmesi dışında bir erkeğin eşiyle yaptığı her şeyi onunla yapan bir adam hakkında ne dersin?" dedi. Bunun üzerine Allah Azze ve Celle şu ayeti indirdi: {وَأَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ ذَلِكَ ذِكْرَى لِلذَّاكِرِينَ} “Gündüzün iki tarafında ve gecenin [gündüze] yakın vakitlerinde namazı kıl. Şüphesiz iyilikler kötülükleri giderir. Bu, ibret alanlar için bir öğüttür”. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: "Abdest al, sonra namaz kıl" buyurdu. Muâz dedi ki: Ben: "Ey Allah'ın Resûlü, bu yalnız ona mı özeldir, yoksa müminler için genel midir?" dedim. [Resûlullah]: "Aksine müminler için geneldir" buyurdu .
حدَّثنا محمدُ بنُ المُثَنَّى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن عبدِ الملكِ بنِ عميرٍ، عن عبدِ الرحمنِ بنِ أبي ليلى، أن رجلًا أصاب مِن امرأةٍ ما دونَ الجماعِ، فأتى النبيَّ ﷺ فسألَه عن ذلك، فقرَأ رسولُ اللهِ ﷺ أو أُنزِلت -: {أَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ ذَلِكَ ذِكْرَى لِلذَّاكِرِينَ}. فقال معاذٌ: يا رسولَ اللهِ، ألَه خاصةً، أم للناسِ عامةً؟ فقال: "هيَ للنَّاس عامَّةً".
Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Abdülmelik b. Umeyr'den, o Abdurrahman b. Ebî Leylâ'dan anlattı: Bir adam bir kadınla cinsel ilişki dışında bir şey yaptı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip bunu ona sordu . Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem okudu -veya indirildi-: {أَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ ذَلِكَ ذِكْرَى لِلذَّاكِرِينَ} “Gündüzün iki tarafında ve gecenin [gündüze] yakın vakitlerinde namazı kıl. Şüphesiz iyilikler kötülükleri giderir. Bu, ibret alanlar için bir öğüttür”. Muâz: "Ey Allah'ın Resûlü, bu yalnız ona mı özeldir, yoksa insanlar için genel midir?" dedi. [Resûlullah]: "O, genel olarak insanlar içindir" buyurdu.
حدَّثنا ابنُ المُثَنَّى، قال: ثنا أبو داودَ، قال: ثنا شعبةُ، عن عبدِ الملكِ بنِ عميرٍ، قال: سمِعتُ عبدَ الرحمنِ بنَ أبي ليلى، قال: أتى رجلٌ النبيَّ ﷺ، فذكَر نحوَه.
Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Dâvûd anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Abdülmelik b. Umeyr'den anlattı; dedi ki: Abdurrahman b. Ebî Leylâ'yı şöyle derken işittim: Bir adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e geldi... [ve râvî] benzerini zikretti.
حدَّثني عبدُ اللهِ بنُ أحمدَ بنِ شَبُّويَه، قال: ثنا إسحاقُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنى عمروُ بنُ الحارثِ، قال: ثنى عبدُ اللهِ بنُ سالمٍ، عن الزُّبيديِّ، قال: ثنا سليمُ بنُ عامرٍ، أنه سمِع أبا أُمامةَ يقولُ: إن رجلًا أتى رسولَ اللهِ ﷺ، فقال: يا رسولَ اللهِ: أقِمْ فىَّ حدَّ اللهِ. مرَّةً أو اثنتين، فأعرَض عنه رسولُ اللهِ ﷺ، ثم أقيمت الصلاةُ، فلما فرَغ رسولُ اللهِ ﷺ من الصلاةِ، قال: "أين هذا القائِلُ: أقِمْ فِيَّ حَدَّ اللهِ؟ ". قال: أنا ذا. قال: "هَلْ أَتْمَمْتَ الوُضُوءَ، وَصَلَّيْتَ مَعَنا آنِفًا؟ "، قالَ: نعم، قالَ: "فإِنَّكَ مِنْ خَطيئَتِكَ كَمَا وَلَدَتْكَ أُمُّكَ، فلا تَعُدْ". وأنزَل اللهُ جلَّ ثناؤه حينَئذٍ على رسولِ اللهِ ﷺ: {أَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ} إلى قولِه: {لِلذَّاكِرِينَ} .
Bana Abdullah b. Ahmed b. Şebbuye anlattı, dedi ki: Bize İshâk b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bana Amr b. el-Hâris anlattı, dedi ki: Bana Abdullah b. Sâlim, ez-Zübeydî'den anlattı; dedi ki: Bize Süleym b. Âmir anlattı; o Ebû Ümâme'yi şöyle derken işitmiş: Bir adam Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: "Ey Allah'ın Resûlü! Bana Allah'ın had (cezasını) uygula" dedi. Bir defa yahut iki defa [bunu söyledi]. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ondan yüz çevirdi. Sonra namaza kamet getirildi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem namazı bitirince: "'Bana Allah'ın haddini uygula' diyen o kişi nerede?" buyurdu. [Adam]: "İşte ben buradayım" dedi. [Resûlullah]: "Abdestini tam olarak aldın ve az önce bizimle birlikte namaz kıldın mı?" buyurdu. [Adam]: "Evet" dedi. [Resûlullah]: "Öyleyse sen, annenin seni doğurduğu günkü gibi günahından [arınmış oldun], bir daha [böyle bir günaha] dönme" buyurdu. Allah Teâlâ o esnada Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e şu ayeti: {أَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ} ayetinden {لِلذَّاكِرِينَ} sözüne kadar indirdi .
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثني جريرٌ، عن عبدِ الملكِ، عن عبدِ الرحمنِ بنِ أبي ليلى، عن معاذِ بنِ جبلٍ، أنه كان جالسًا عندَ النبيِّ ﷺ، فجاء رجلٌ، فقال: يا رسولَ اللهِ، رجلٌ أصاب من امرأةٍ ما لا يحِلُّ له، لم يدَعْ شيئًا يصيبه الرجلُ من امرأتِه إلا أتاه، إلا أنه لم يجامِعْها. قال: "يَتَوَضَّأُ وُضُوءًا حَسَنًا، ثُمَّ يُصَلِّى". فأنزَل اللهُ ﷿ هذه الآيةَ: {وَأَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ}. إلى آخرِ الآيةِ، فقال: معاذٌ: هي له يا رسولَ اللهِ خاصةً، أم للمسلمين عامَّةً؟ قال: "بَلْ للمُسْلِمينَ عامَّةً" .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bana Cerîr, Abdülmelik'ten, o Abdurrahman b. Ebî Leylâ'dan, o Muâz b. Cebel'den anlattı: O, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında oturmaktaydı. Bir adam gelip: "Ey Allah'ın Resûlü! Bir adam bir kadınla kendisine helal olmayan bir şey yaptı; cinsel ilişkiye girmesi dışında, bir erkeğin eşiyle yaptığı hiçbir şeyi bırakmayıp yaptı" dedi. [Resûlullah]: "Güzelce abdest alsın, sonra namaz kılsın" buyurdu. Bunun üzerine Allah Azze ve Celle ayetin sonuna kadar şu ayeti indirdi: {وَأَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ} “Gündüzün iki tarafında ve gecenin [gündüze] yakın vakitlerinde namazı kıl”. Muâz: "Ey Allah'ın Resûlü, bu sadece ona mı özeldir, yoksa Müslümanlar için genel midir?" dedi. [Resûlullah]: "Aksine Müslümanlar için geneldir" buyurdu .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا محمدُ بنُ
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Muhammed b.
مسلمٍ، عن عمرِو بنِ دينارٍ، عن يحيى بنِ جعدةَ، أن رجلًا من أصحابِ النبيِّ ﷺ، ذكَر امرأةً، وهو جالسٌ مع النبيِّ ﷺ، فاستأذَنه لحاجةٍ، فأذِن له، فذهَب فطلَبها فلم يجِدْها، فأقبَل الرجلُ يريدُ أن يبشِّرَ النبيَّ ﷺ بالمطرِ، فوجَد المرأةَ جالسةً على غديرٍ، فدفَع في صدرِها، وجلَس بينَ رِجلَيها، فصار ذكَرُه مثلَ الهُدْبَةِ، فقام نادمًا، حتى أتى النبيَّ ﷺ، فأخبَره بما صنَع، فقال له النبيُّ ﷺ: "اسْتَغْفِرْ رَبَّكَ، وَصَلِّ أَرْبَعَ رَكَعَاتٍ". قال: وتلا عليه: {وَأَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ} الآية .
Müslim, Amr b. Dînâr'dan, o Yahyâ b. Ca'de'den haber verdi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bir adam, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile otururken bir kadını hatırladı ve bir ihtiyacı için ondan izin istedi. O da kendisine izin verdi. [Adam] gidip kadını aradı , fakat onu bulamadı. [Geri dönerken] Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e yağmuru müjdelemek isteyen adam, o kadını bir su birikintisinin başında otururken buldu. Kadının göğsünü itti ve iki bacağının arasına oturdu; ancak uzvu püskül gibi gevşeyip söndü. Pişman olarak kalktı ve nihayet Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip ne yaptığını haber verdi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona: "Rabbinden bağışlanma dile ve dört rekat namaz kıl" buyurdu. [Ravi] dedi ki: Ve ona: {وَأَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ} “Gündüzün iki tarafında namazı kıl” ayetini [sonuna kadar] okudu .
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا قيسُ بنُ الربيعِ، عن عثمانَ بنِ مَوْهَبٍ، عن موسى بنِ طلحةَ، عن أبى اليَسَرِ بنِ عمرٍو الأنصاريِّ، قال: أتَتْنى امرأةٌ تبتاعُ منى بدرهمٍ تمرًا، فقلتُ: إن فى البيتِ تمرًا أجودَ من هذا، فدخَلَت فأهْوَيتُ إليها، فقبَّلتُها، فأتيتُ أبا بكرٍ: فسألتُه، فقال: استُرْ على نفسِك وتُبْ، واستغفِرِ اللهَ. فأتيتُ رسولَ اللهِ ﷺ فسألتُه، فقال: "أخَلَفْتَ رَجُلًا عَازِيًا فِي سَبِيلِ اللهِ فِي "أهْلِهِ بِمِثْل هَذَا؟! ". حتى ظنَنتُ أنى من أهلِ النارِ، حتى تمنَّيتُ أني أسلَمتُ ساعتَئذٍ. قال: فأطرَق رسولُ اللهِ ﷺ ساعةً، فنزَل جبريلُ، فقال: "أين أبو اليَسَرِ؟ ". فجِئتُ، فقرَأ عَلَىَّ: " {أَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ} إلى {ذِكْرَى لِلذَّاكِرِينَ} ". قال إنسانٌ: يا رسولَ اللهِ، له خاصةً أم للناسِ عامَّةً؟ قال: "للنَّاسِ عامَّةً".
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize Kays b. er-Rebî', Osmân b. Mevheb'den, o Mûsâ b. Talha'dan, o Ebü'l-Yeser b. Amr el-Ensârî'den [şöyle dediğini] anlattı: Bir kadın benden bir dirhem karşılığında hurma satın almak üzere geldi. Ben de: "Evde bundan daha kaliteli hurma var" dedim. Kadın içeri girdi; ben de ona yönelip kendisini öptüm. Sonra Ebû Bekir'e gelip durumu ona sordum. O: "Kendini gizle, tövbe et ve Allah'tan bağışlanma dile" dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip durumu ona sordum. O da şöyle buyurdu: «أَخْلَفْتَ رَجُلًا غَازِيًا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فِي أَهْلِهِ بِمِثْلِ هَذَا؟!» «Allah yolunda gazaya çıkmış bir adamın ailesi hakkında onun arkasından böyle mi davrandın?!» [O kadar mahcup oldum ki] cehennemliklerden olduğumu zannettim, hatta o an Müslüman olmuş olmayı temenni ettim. [Ebü'l-Yeser] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir süre başını öne eğip sustu. Derken Cibrîl indi ve: "Ebü'l-Yeser nerede?" dedi. Ben de geldim. Bunun üzerine bana: {أَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ} “Gündüzün iki tarafında ve gecenin [gündüze] yakın saatlerinde namaz kıl...” ayetinden {ذِكْرَى لِلذَّاكِرِينَ} “...Bu, ibret alanlara bir öğüttür” kısmına kadar okudu. Bir adam: "Ey Allah'ın Resûlü! Bu [hüküm] sadece ona mı özel, yoksa genel olarak bütün insanlara mı?" diye sordu. [Resûlullah]: «لِلنَّاسِ عَامَّةً» «Genel olarak bütün insanlaradır» buyurdu.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا الحِمّانيُّ، قال: ثنا قيسُ بنُ الربيعِ، عن عثمانَ بنِ مَوْهَبٍ، عن موسى بنِ طلحةَ، عن أبى اليَسَرِ، قال: لقِيتُ امرأةً فالتزَمتُها، غيرَ أني لم أنكِحْها، فأتَيتُ عمرَ بنَ الخطابِ فسألتُه، فقال: اتقِ اللهَ واستُرْ على نفسِك، ولا تخبِرَنَّ أحدًا، فلم أصبِرْ حتى أتَيتُ أبا بكرٍ، فسألتُه ، فقال: اتقِ اللهَ واستُرْ على نفسِك، ولا تخبِرَنَّ أحدًا. قال: فلم أصبِرْ حتى أتَيتُ النبيَّ ﷺ فأخبَرتُه، فقال : "هل جهَّزتَ غازيًا؟ ". قلتُ: لا. قال: "فهل خَلَفْتَ غازِيًا في أهلِه؟ ". قلتُ: لا. فقال لى، حتى تمنَّيتُ أنى كنتُ دخَلتُ في الإسلامِ تلك الساعةَ. قال: فلما ولَّيتُ دعانى، فقرَأ علىَّ: " {أَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ} ". فقال له أصحابُه: ألهذا خاصةً، أم للناسِ عامَّةً؟ فقال: "بل للنَّاسِ عامَّةً".
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize el-Himmânî anlattı, dedi ki: Bize Kays b. er-Rebî', Osmân b. Mevheb'den, o Mûsâ b. Talha'dan, o Ebü'l-Yeser'den anlattı; dedi ki: Bir kadınla karşılaştım ve onunla cinsel ilişkiye girmem dışında ona sarıldım. Sonra Ömer b. el-Hattâb'a gelip ona sordum; "Allah'tan kork, kendini gizle ve bunu hiç kimseye haber verme" dedi. Sabredemedim; Ebû Bekir'e gelip ona sordum ; "Allah'tan kork, kendini gizle ve bunu hiç kimseye haber verme" dedi. [Ebü'l-Yeser] dedi ki: Sabredemedim; nihayet Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip ona haber verdim. [Resûlullah] : "Bir gaziyi donattın mı?" buyurdu. "Hayır" dedim. "Peki, bir gazinin geride bıraktığı ailesine sahip çıktın mı?" buyurdu. "Hayır" dedim. Bana öyle şeyler söyledi ki o an İslam'a girmiş olmayı temenni ettim. [Ebü'l-Yeser] dedi ki: Dönüp gittiğimde beni çağırdı ve bana: {أَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ} “Gündüzün iki tarafında ve gecenin [gündüze] yakın vakitlerinde namazı kıl” ayetini okudu. Ashabı ona: "Bu sadece buna mı özeldir, yoksa insanlar için genel midir?" dedi. [Resûlullah]: "Aksine insanlar için geneldir" buyurdu.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثني سعيدٌ، عن قتادةَ، أن رجلًا أصاب من امرأةٍ قُبلةً، فأتى النبيَّ ﷺ، فقال: يا نبيَّ اللهِ، هلَكتُ. فأنزَل اللهُ: {إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ ذَلِكَ ذِكْرَى لِلذَّاكِرِينَ}.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bana Saîd, Katâde'den anlattı: Bir adam bir kadından bir öpücük aldı. Sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: "Ey Allah'ın Nebîsi, helak oldum" dedi. Bunun üzerine Allah şu ayeti indirdi: {إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ ذَلِكَ ذِكْرَى لِلذَّاكِرِينَ} “Şüphesiz iyilikler kötülükleri giderir. Bu, ibret alanlar için bir öğüttür”.
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن سليمانَ التَّيمىِّ، قال: ضرَب رجلٌ على كَفَلِ امرأةٍ، ثم أتى أبا بكرٍ وعمرَ ﵄، فكلما سأل رجلًا منهما عن كفارةِ ذلك، قال: أمُغْزِيَةٌ هي؟ فإذا قال: نعم. قال: لا أدرى. ثم أتى النبيَّ ﷺ، فسأله عن ذلك، فقال: "أمُغْزِيَةٌ هي؟ ". قال: نعم. قال: "لا أدْرِى". حتى أنزَل اللهُ ﷿: {وَأَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ} .
Bize Muhammed b. Abdi'l-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o Süleymân et-Teymî'den anlattı; dedi ki: Bir adam bir kadının kalçasına vurdu. Sonra Ebû Bekir ve Ömer radıyallâhu anhümâ'ya geldi. İkisinden birine bunun keffâretini her sorduğunda o: "Kocası savaşa gitmiş bir kadın mı?" dedi. [Adam] "Evet" deyince: "Bilmiyorum" dedi. Sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip ona bunu sordu. [Allah Resûlü]: «Kocası savaşa gitmiş bir kadın mı?» buyurdu. [Adam]: "Evet" dedi. [Resûlullah]: «Bilmiyorum» buyurdu. Nihayetinde Azîz ve Celîl olan Allah şu ayeti indirdi: {وَأَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ} “Gündüzün iki tarafında ve gecenin [gündüze] yakın saatlerinde namazı kıl; çünkü iyilikler kötülükleri giderir.”
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ ، عن قيسِ بنِ سعيدٍ، عن عطاءٍ فى قولِ اللهِ تعالى: {أَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ}. أن امرأةً دخَلَت على رجلٍ يبيعُ الدقيقَ، فقبَّلها، فأُسْقِط في يدِه، فأتى عمرَ، فذكَر له ذلك، فقال: اتقِ اللهَ، ولا تكُنِ امرأةَ غازٍ. فقال الرجلُ: هي امرأةُ غازٍ. فذهَب إلى أبى بكرٍ، فقال مثلَ ما قال عمرُ، فذهَبوا إلى النبيِّ ﷺ جميعًا، فقال له كذلك، ثم سكَت النبيُّ ﷺ فلم يُجِبْهم، فأنزَل اللهُ ﷿: {وَأَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ} -الصلواتُ المفروضاتُ- إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ ذَلِكَ ذِكْرَى لِلذَّاكِرِينَ}.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl , Kays b. Saîd'den, o Atâ'dan, Allah Teâlâ'nın: {أَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ} “Gündüzün iki tarafında namazı kıl” sözü hakkında anlattı: Bir kadın un satan bir adamın yanına girdi; [adam] kadını öptü ve [yaptığından ötürü] büyük bir pişmanlığa kapıldı. Ömer'e gelip bunu ona anlattı; [Ömer]: "Allah'tan kork, sakın bir gazinin eşi olmasın" dedi. Adam: "O bir gazinin eşidir" dedi. Ebû Bekir'e gitti; o da Ömer'in söylediğinin aynısını söyledi. Hep birlikte Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gittiler; o da adama aynısını söyledi. Sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem sustu ve onlara cevap vermedi. Bunun üzerine Allah Azze ve Celle şu ayeti indirdi: {وَأَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ} -farz kılınan namazlardır- إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ ذَلِكَ ذِكْرَى لِلذَّاكِرِينَ} “Gündüzün iki tarafında ve gecenin [gündüze] yakın vakitlerinde namazı kıl. Şüphesiz iyilikler kötülükleri giderir. Bu, ibret alanlar için bir öğüttür”.
حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، قال: حدَّثني عطاءُ بنُ أبي رباحٍ، قال: أقبَلت امرأةٌ حتى جاءت إنسانًا يبيعُ الدقيقَ، لتبتاعَ منه، فدخَل بها البيتَ، فلما خلا بها قبَّلها. قال: فسُقِط في يديه، فانطلَق إلى أبى بكرٍ، فذكَر ذلك له، فقال: أبصِرْ، لا تكونَنَّ امرأةَ رجلٍ غازٍ. [فانطلَق إلى عمرَ، فذكَر ذلك له، فقال له مثلَ ذلك، وانطلَق أبو بكرٍ وعمرُ والرجلُ إلى النبيِّ ﷺ فذكَروا ذلك له، فقال: "أبْصِرْ، لا تكونَنَّ امرأةَ رجلٍ غازٍ] ". فبينما هم على ذلك، نزَل فى ذلك: {أَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ}. قيل لعطاءٍ: المكتوبةُ هى؟ قال: نعم. قال ابنُ جريجٍ: وقال عبدُ اللهِ بنُ
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den rivayet etti, o dedi ki: Bana Atâ b. Ebî Rebâh rivayet edip dedi ki: Bir kadın un satan bir adamın yanına ondan [un] satın almak için geldi. [Adam] onunla birlikte eve girdi ve onunla baş başa kalınca onu öptü. [Râvi] dedi ki: Bunun üzerine adam büyük bir pişmanlığa kapıldı ve Ebû Bekir'e gidip durumu ona anlattı. [Ebû Bekir]: "Dikkat et! Sakın o, gazaya gitmiş bir adamın hanımı olmasın!" dedi. [Bunun üzerine Ömer'e gitti ve durumu ona anlattı. O da kendisine aynı şeyi söyledi. Ebû Bekir, Ömer ve o adam birlikte Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gittiler ve durumu ona anlattılar. [Allah Resûlü] de: "Dikkat et! Sakın o, gazaya gitmiş bir adamın hanımı olmasın!" buyurdu]. Onlar bu durumdayken bu hususta: {أَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ} “Gündüzün iki tarafında ve gecenin [gündüze] yakın saatlerinde namazı kıl” [ayeti] indi. Atâ'ya: "Bu farz [namaz] mıdır?" diye soruldu. O: "Evet" dedi. İbn Cüreyc dedi ki: Abdullah b.
كثيرٍ: هي المكتوباتُ.
Kesîr de: "Onlar farz namazlardır" dedi.
قال ابنُ جريجٍ، عن يزيدَ بنِ رُومانَ: إن رجلًا من بني غَنْمٍ، دخَلَت عليه امرأةٌ فقبَّلها، ووضَع يدَه على دُبُرِها، فجاء إلى أبي بكرٍ ﵁، ثم إلى عمرَ ﵁، ثم أتى إلى النبيِّ ﷺ، فنزَلت هذه الآيةُ إلى قولِه: {ذَلِكَ ذِكْرَى لِلذَّاكِرِينَ}. فلم يزَلِ الرجلُ الذى قبَّل المرأةَ يذكُرُ، فذلك قولُه: {ذِكْرَى لِلذَّاكِرِينَ} .
İbn Cüreyc, Yezîd b. Rûmân'dan nakletti: Benî Ganm'dan bir adamın yanına bir kadın girdi; [adam] kadını öptü ve elini arkasına koydu. Sonra Ebû Bekir radıyallâhu anh'a, ardından Ömer radıyallâhu anh'a, sonra da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e geldi. Bunun üzerine: {ذَلِكَ ذِكْرَى لِلذَّاكِرِينَ} sözüne kadar bu ayet indi. Kadını öpen adam sürekli [bu günahını ve tövbesini] hatırlar oldu; işte [Allah'ın]: {ذِكْرَى لِلذَّاكِرِينَ} “Bu, ibret alanlar için bir öğüttür” sözü budur .
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَاصْبِرْ فَإِنَّ اللهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ (١١٥)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَاصْبِرْ فَإِنَّ اللهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ (١١٥)} “Sabret; çünkü Allah, iyilik edenlerin mükâfatını zayi etmez” sözünün tefsiri:
يقولُ تعالى ذكرُه: واصبِرْ يا محمدُ على ما تلقى من مشركي قومِك، من الأذى فى اللهِ والمكروهِ، رجاءَ جزيلِ ثوابِ اللهِ على ذلك، فإن اللهَ لا يضيعُ ثوابَ عملِ مَن أحسَن فأطاعَ اللهَ واتَّبَع أمرَه، فيذهَبَ به، بل يوفِّرُه عليه ، أحوجَ ما يكونُ إليه.
Allah Teâlâ zikrinde şöyle buyuruyor: Ey Muhammed, Allah yolunda kavminin müşriklerinden gördüğün eziyet ve hoşlanmadığın şeylere karşı, Allah'ın bunun karşılığındaki bol mükâfatını umarak sabret. Şüphesiz Allah, güzel davranıp Allah'a itaat eden ve O'nun emrine uyan kimsenin amelinin mükâfatını zayi edip boşa çıkarmaz; aksine ona en çok muhtaç olduğu anda onu eksiksiz olarak tastamam verir.
القولُ في تأويلِ قوله تعالى: {فَلَوْلَا كَانَ مِنَ الْقُرُونِ مِنْ قَبْلِكُمْ أُولُو بَقِيَّةٍ يَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسَادِ فِي الْأَرْضِ إِلَّا قَلِيلًا مِمَّنْ أَنْجَيْنَا مِنْهُمْ وَاتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مَا أُتْرِفُوا فِيهِ وَكَانُوا مُجْرِمِينَ (١١٦)}.
Allah Teâlâ'nın şu sözünün tefsiri: {فَلَوْلَا كَانَ مِنَ الْقُرُونِ مِنْ قَبْلِكُمْ أُولُو بَقِيَّةٍ يَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسَادِ فِي الْأَرْضِ إِلَّا قَلِيلًا مِمَّنْ أَنْجَيْنَا مِنْهُمْ وَاتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مَا أُتْرِفُوا فِيهِ وَكَانُوا مُجْرِمِينَ (١١٦)} “Sizden önceki nesillerden akıl ve fazilet sahibi kimseler yeryüzünde bozgunculuktan vazgeçirmeye çalışsalardı ya! Ama içlerinden kendilerini kurtardığımız pek azı müstesna [bunu yapmadılar]. Zulmedenler ise kendilerine verilen refahın peşine düştüler ve günahkâr kimseler oldular”.
يقولُ تعالى ذكرُه: فهلَّا كان من القرونِ الذين قصَصتُ عليكم نبأَهم في هذه السورةِ، الذين أهلَكتُهم بمعصيتِهم إياى، وكفرِهم برسلى من قبلِكم، {أُولُو بَقِيَّةٍ}. يقولُ: ذَوُو بقيةٍ من الفهمِ والعقلِ، يعتبِرون مواعظَ اللهِ، ويتدبَّرون حججَه، فيعرِفون ما لهم في الإيمانِ باللهِ، وعليهم في الكفرِ به، {يَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسَادِ فِي الْأَرْضِ}. يقولُ: ينهَون أهلَ المعاصى عن معاصيهم، وأهلَ الكفرِ باللهِ عن كفرِهم به في أرضِه، {إِلَّا قَلِيلًا مِمَّنْ أَنْجَيْنَا مِنْهُمْ}. يقولُ: لم يكُنْ من القرونِ من قبلِكم أولو بقيةٍ ينهَون عن الفسادِ في الأرضِ إلا يسيرًا، فإنهم كانوا ينهَون عن الفسادِ في الأرضِ، فنجّاهم اللهُ من عذابِه حينَ أخَذ مَن كان مقيمًا على الكفرِ باللهِ - عذابُه، وهم تُبَّاعُ الأنبياءِ والرسلِ. ونصَب "قليلًا" لأن قولَه: {إِلَّا قَلِيلًا}. استثناءٌ منقطِعٌ مما قبلَه، كما قال: {إِلَّا قَوْمَ يُونُسَ} [يونسُ: ٩٨]. وقد بيَّنا ذلك في غيرِ موضعٍ، بما أغنَى عن إعادتِه .
Allah Teâlâ zikrinde şöyle buyuruyor: Sizden önceki [nesillerden], bu surede haberlerini size anlattığım, bana isyan etmeleri ve peygamberlerimi inkâr etmeleri sebebiyle helak ettiğim nesillerden {أُولُو بَقِيَّةٍ} “akıl ve fazilet sahibi kimseler” [olsaydı ya!] [Cenâb-ı Hak] şöyle buyurmaktadır: Allah'ın öğütlerinden ibret alan, O'nun delillerini tefekkür eden, böylece Allah'a imanda kendileri için ne [büyük hayır] olduğunu ve O'nu inkâr etmekte aleyhlerine ne [büyük felaket] bulunduğunu kavrayan anlayış ve akıl sahipleri [olsalardı ya!] {يَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسَادِ فِي الْأَرْضِ} “yeryüzünde bozgunculuktan vazgeçirmeye çalışan”. [Yani] günahkârları günahlarından, Allah'ı inkâr edenleri de O'nun yeryüzünde O'na küfretmekten alıkoymaya çalışan [kimseler olsaydı ya!] {إِلَّا قَلِيلًا مِمَّنْ أَنْجَيْنَا مِنْهُمْ} “Ama içlerinden kurtardığımız pek az kimse müstesna”. [Yani] sizden önceki nesillerden yeryüzünde bozgunculuktan sakındıran fazilet sahipleri pek azdı; onlar yeryüzünde bozgunculuktan vazgeçirmeye çalışıyorlardı, bu sebeple Allah, O'nu inkâr etmekte ısrar edenleri azabı yakaladığında onları bu azabından kurtardı; onlar da peygamberlerin ve elçilerin tâbileridir. “قليلًا” kelimesi mansub kılınmıştır; zira {إِلَّا قَلِيلًا} ifadesi, tıpkı {إِلَّا قَوْمَ يُونُسَ} [Yûnus: 98] ayetinde olduğu gibi kendisinden önceki ifadeden istisna-i munkatıdır (kesintili istisnadır). Bunu, tekrar edilmesine ihtiyaç bırakmayacak şekilde birden çok yerde açıklamıştık .
وبنحوِ ما قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ: اعتذَر فقال: {فَلَوْلَا كَانَ مِنَ الْقُرُونِ مِنْ قَبْلِكُمْ} حتى بلَغ: {إِلَّا قَلِيلًا مِمَّنْ أَنْجَيْنَا مِنْهُمْ}. فإذا هم الذين نَجَوا حينَ نزَل عذابُ اللهِ. وقرَأ: {وَاتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مَا أُتْرِفُوا فِيهِ}.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd şöyle dedi: [Allah] gerekçe gösterip {فَلَوْلَا كَانَ مِنَ الْقُرُونِ مِنْ قَبْلِكُمْ} ayetinden {إِلَّا قَلِيلًا مِمَّنْ أَنْجَيْنَا مِنْهُمْ} sözüne kadar buyurdu. İşte onlar Allah'ın azabı indiği zaman kurtulanlardır. Ve şu ayeti okudu: {وَاتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مَا أُتْرِفُوا فِيهِ} “Zulmedenler ise kendilerine verilen refahın peşine düştüler”.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ قولَه: {فَلَوْلَا كَانَ مِنَ الْقُرُونِ مِنْ قَبْلِكُمْ}. إلى قولِه: {إِلَّا قَلِيلًا مِمَّنْ أَنْجَيْنَا مِنْهُمْ}. قال: يستقِلُّهم اللهُ من كلِّ قومٍ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den [naklen] O'nun: {فَلَوْلَا كَانَ مِنَ الْقُرُونِ مِنْ قَبْلِكُمْ} “Sizden önceki nesillerden olmalı değil miydi...” kavlinden: {إِلَّا قَلِيلًا مِمَّنْ أَنْجَيْنَا مِنْهُمْ} “...içlerinden kurtardığımız pek azı müstesna” kavline kadarki ayet hakkında şöyle dediğini anlattı: "Allah onları her kavimden pek az bulmaktadır (sayılarının azlığını bildirmektedir)."
حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا ابنُ أبي عَدىٍّ، عن داودَ، قال: سألني بلالٌ، عن قولِ الحسنِ في القَدرِ . قال: فقلتُ : سمِعتُ الحسنَ يقولُ: {قِيلَ يَانُوحُ اهْبِطْ بِسَلَامٍ مِنَّا وَبَرَكَاتٍ عَلَيْكَ وَعَلَى أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَكَ وَأُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ ثُمَّ يَمَسُّهُمْ مِنَّا عَذَابٌ أَلِيمٌ} [هود: ٤٨]. قال: بعَث اللهُ هودًا إلى عادٍ، فنجَّي اللهُ هودًا والذين آمَنوا معه، وهلك المتمتِّعون، وبعَث اللهُ صالحًا إلى ثمودَ، فنجَّي اللهُ صالحًا، وهلَك المتمتِّعون. فجعَلتُ أستقريه الأممَ، فقال: ما أراه إلا كان حسنَ القولِ في القَدرِ .
Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Adiy, Dâvûd'dan anlattı; dedi ki: Bilâl bana Hasan[-ı Basrî]'nin kader hakkındaki görüşünü sordu. [Dâvûd] dedi ki: Ben de dedim ki : Hasan'ın şöyle dediğini işittim: {قِيلَ يَانُوحُ اهْبِطْ بِسَلَامٍ مِنَّا وَبَرَكَاتٍ عَلَيْكَ وَعَلَى أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَكَ وَأُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ ثُمَّ يَمَسُّهُمْ مِنَّا عَذَابٌ أَلِيمٌ} “Ey Nûh! Sana ve seninle birlikte olan topluluklara bizden selamet ve bereketlerle in. Kendilerini [bir süre] faydalandıracağımız, sonra da bizden kendilerine acı bir azabın dokunacağı topluluklar da olacaktır” [Hûd: 48]. [Hasan] dedi ki: Allah Hûd'u Âd kavmine gönderdi; Allah Hûd'u ve onunla birlikte iman edenleri kurtardı, refah içinde şımaranlar ise helak oldu. Allah Sâlih'i Semûd kavmine gönderdi; Allah Sâlih'i kurtardı, refah içinde şımaranlar ise helak oldu. Ben ona ümmetleri tek tek saymaya başladım. Bunun üzerine [Bilâl]: "Görüyorum ki onun kader hakkındaki görüşü güzelmiş" dedi .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {فَلَوْلَا كَانَ مِنَ الْقُرُونِ مِنْ قَبْلِكُمْ أُولُو بَقِيَّةٍ يَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسَادِ فِي الْأَرْضِ إِلَّا قَلِيلًا مِمَّنْ أَنْجَيْنَا مِنْهُمْ}. أى: لم يكُنْ من قبلِكم من ينهَى عَنِ الفسادِ فِي الأرضِ {إِلَّا قَلِيلًا مِمَّنْ أَنْجَيْنَا مِنْهُمْ} .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den [naklen] Allah'ın: {فَلَوْلَا كَانَ مِنَ الْقُرُونِ مِنْ قَبْلِكُمْ أُولُو بَقِيَّةٍ يَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسَادِ فِي الْأَرْضِ إِلَّا قَلِيلًا مِمَّنْ أَنْجَيْنَا مِنْهُمْ} sözü hakkında anlattı; yani: Sizden öncekilerden yeryüzünde bozgunculuktan vazgeçiren kimseler {إِلَّا قَلِيلًا مِمَّنْ أَنْجَيْنَا مِنْهُمْ} “içlerinden kendilerini kurtardığımız pek azı müstesna” [yoktu] .
وقولُه: {وَاتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مَا أُتْرِفُوا فِيهِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: واتَّبَع الذين ظلَموا أنفسَهم وكفروا باللهِ {مَا أُتْرِفُوا فِيهِ}. [فاختلَف أهلُ التأويلِ فى تأويلِ ذلك؛ فقال بعضُهم: معناه أنهم اتَّبَعوا ما أُبطِروا فيه].
Allah Teâlâ'nın: {وَاتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مَا أُتْرِفُوا فِيهِ} “Zulmedenler ise kendilerine verilen refahın peşine düştüler” buyruğu hakkında O'nun zikri yüce olan [şöyle] buyurmaktadır: Kendilerine zulmeden ve Allah'ı inkâr eden kimseler, {مَا أُتْرِفُوا فِيهِ} “kendilerine verilen refahın peşine düştüler”. [Te'vil ehli bunun te'vilinde ihtilaf etmiş; bazısı şöyle demiştir: Bunun anlamı, kendilerine şımarıklık verilen şeyin peşine düştüler demektir.]
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، قال: قال ابنُ عباسٍ: {وَاتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مَا أُتْرِفُوا فِيهِ} قال: ما أُنظِروا فيه .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı; dedi ki: İbn Abbâs: {وَاتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مَا أُتْرِفُوا فِيهِ} “Zulmedenler ise kendilerine verilen refahın peşine düştüler” ayeti hakkında: "Kendilerine mühlet verilen şeyin peşine düştüler" dedi .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَاتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مَا أُتْرِفُوا فِيهِ}: من دنياهم .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den [naklen] Allah'ın: {وَاتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مَا أُتْرِفُوا فِيهِ} “Zulmedenler ise kendilerine verilen refahın peşine düştüler” sözü hakkında: "Dünyalıklarının [peşine düştüler]" dediğini anlattı .
وكأنَّ هؤلاء وجَّهوا تأويلَ الكلامِ: واتَّبع الذين ظلَموا الشيءَ الذي أنظَرهم فيه ربُّهم، من نعيمِ الدنيا ولذَّاتِها، إيثارًا له على عملِ الآخرةِ، وما ينجِّيهم من عذابِ اللهِ.
Sanki bunlar sözün tefsirini şöyle yönlendirmişlerdir: Zulmedenler, Rablerinin kendilerine mühlet tanıdığı dünya nimetleri ve lezzetlerini, ahiret ameline ve kendilerini Allah'ın azabından kurtaracak şeylere tercih ederek onun peşine düştüler.
وقال آخرون: معنى ذلك: واتَّبَع الذين ظلَموا ما تجبَّروا فيه من الملكِ، وعَتَوْا عن أمرِ اللهِ.
Başkaları ise şöyle dedi: Bunun anlamı şudur: Zulmedenler, hükümdarlık ve zorbalık içinde azgınlaştıkları ve Allah'ın emrine başkaldırdıkları şeylerin peşine düştüler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبى نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ ﷿: {وَاتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مَا أُتْرِفُوا فِيهِ}. قال: في ملكِهم وتجبُّرِهم، وترَكوا الحقَّ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den, Allah Azze ve Celle'nin: {وَاتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مَا أُتْرِفُوا فِيهِ} “Zulmedenler ise kendilerine verilen refahın peşine düştüler” sözü hakkında anlattı; dedi ki: "Hükümranlıkları ve zorbalıkları içinde [kaldılar] ve hakkı terk ettiler" .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ، [قال: حدَّثنا إسحاقُ، قال: حدَّثنا عبدُ اللهِ، عن ورقاءَ، عن ابن أبى نَجيحٍ، عن مجاهدٍ] نحوَه، إلا أنه قال: وتركِهم الحقَّ.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den; [dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdullah, Verkâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den] benzerini [rivayet etti], şu kadar var ki o: "Ve hakkı terk etmeleri" dedi.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَ حديثِ محمدِ بنِ عمرٍو سواءً.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Mücâhid'den aynen Muhammed b. Amr'ın hadisi gibi anlattı.
وأولى الأقوالِ فى ذلك بالصوابِ أن يقالَ: إن اللهَ ﷿ أخْبَر أن الذين ظلَموا أنفسَهم مِن كلِّ أُمَّةٍ سَلَفَت، فكفَروا باللهِ، اتَّبَعوا ما أُنْظِروا فيه مِن لذاتِ الدنيا ، فاسْتَكْبروا عن أمرِ اللهِ وتجَبَّروا، وصدُّوا عن سبيلِه.
Bu konuda söylenecek sözlerin gerçeğe en uygun olanı şudur: Allah Azze ve Celle, geçmiş her ümmetten kendilerine zulmedip Allah'ı inkâr edenlerin, kendilerine mühlet verilen dünya lezzetlerinin peşine düştüklerini, böylece Allah'ın emrine karşı büyüklük taslayıp zorbalık yaptıklarını ve O'nun yolundan alıkoyduklarını haber vermiştir.
وذلك أن المُتْرَفَ فى كلامِ العربِ هو المُنَعَّمُ الذي قد غُذِّى باللذاتِ، ومنه قولُ الراجزِ :
Bunun sebebi şudur: Arap kelamında mütref (المُتْرَفُ), lezzetlerle beslenmiş, refah ve nimet içindeki kimsedir. Recez şairinin şu sözü de bundandır :
نُهدِى رُءُوسَ المُتْرَفِين الصُّدَّادْ
Hediye ederiz [haktan] saptıran şımarık refah ehlinin başlarını,
إلى أميرِ المؤمنين المُمْتادْ
Kendisinden ihsan dilenen müminlerin emirine.
وقولُه: {وَكَانُوا مُجْرِمِينَ}. يقولُ: وكانوا مُكْتَسبى الكفرِ باللهِ.
Allah'ın: {وَكَانُوا مُجْرِمِينَ} “Ve suçlular idiler” sözü; "Onlar Allah'ı inkâr [günahını] kazanan kimselerdi" demektir.
القولُ في تأويلِ قوله تعالى: {وَمَا كَانَ رَبُّكَ لِيُهْلِكَ الْقُرَى بِظُلْمٍ وَأَهْلُهَا مُصْلِحُونَ (١١٧)}.
Yüce Allah'ın: {وَمَا كَانَ رَبُّكَ لِيُهْلِكَ الْقُرَى بِظُلْمٍ وَأَهْلُهَا مُصْلِحُونَ (١١٧)} “Halkı ıslah eden kimseler iken Rabbin o memleketleri haksız yere helak edecek değildi” sözünün tefsiri.
يقولُ تعالى ذكرُه: وما كان ربُّك يا محمدُ لِيُهْلِكَ القرى التي أهْلَكها -التي قَصَّ عليك نبأَها- ظُلمًا وأهلُها مُصْلِحون فى أعمالِهم، غيرُ مُسِيئِين، فيكونَ إهلاكُه إياهم مع إصلاحِهم في أعمالِهم وطاعتِهم ربَّهم ظلمًا، ولكنه أهْلَكها لكُفْرِ أهلِها باللهِ، وتَمادِيهم في غَيِّهم، وتكذيبِهم رسلَهم، وركوبِهم السيئاتِ.
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Rabbin, helak ettiği -sana haberlerini anlattığı- o memleketleri, halkı amellerinde ıslah edici [ve] kötülük yapmayan kimseler iken haksız yere helak edecek değildi; zira amellerini ıslah etmelerine ve Rablerine itaat etmelerine rağmen onları helak etmesi bir zulüm olurdu. Fakat O, halkının Allah'ı inkâr etmesi, azgınlıklarında ısrar edip haddi aşmaları, peygamberlerini yalanlamaları ve kötülüklere dalmaları sebebiyle onları helak etti.
وقد قيل: معنى ذلك: لم يَكُنْ لِيُهْلِكَهم بِشركِهم باللهِ، وذلك قولُه: {بِظُلْمٍ}. يعني: بشركٍ، {وَأَهْلُهَا مُصْلِحُونَ}: فيما بينَهم لا يَتَظَالَمون، ولكنهم يَتَعاطَوْن الحقَّ بينَهم، وإن كانوا مشركين، وإنما يُهْلِكُهم إذا تَظالَموا.
Şöyle de denilmiştir: Bunun anlamı; Allah'a şirk koşmaları sebebiyle onları helak edecek değildi, [şeklindedir]. Bu da O'nun: {بِظُلْمٍ} “Zulümle”, yani şirkle; {وَأَهْلُهَا مُصْلِحُونَ} “Halkı ıslah eden kimseler iken”, yani kendi aralarında birbirlerine zulmetmeyip bilakis müşrik olsalar dahi aralarında hakkı gözettikleri halde [helak etmez], O onları ancak birbirlerine zulmettikleri zaman helak eder, [anlamındadır].
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلَا يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ (١١٨) إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ وَلِذَلِكَ خَلَقَهُمْ وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ (١١٩)}.
Yüce Allah'ın: {وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلَا يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ (١١٨) إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ وَلِذَلِكَ خَلَقَهُمْ وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ (١١٩)} “Eğer Rabbin dileseydi, insanları elbette tek bir ümmet yapardı. Fakat Rabbinin merhamet ettikleri müstesna, onlar ihtilaf edip durmaktadırlar. Zaten onları bunun için yarattı. Rabbinin: 'Andolsun ki cehennemi cinlerden ve insanlardan tamamen dolduracağım' sözü yerine gelmiştir” sözünün tefsiri.
يقولُ تعالى ذكرُه: ولو شاء ربُّك يا محمدُ لجعَل الناسَ كلَّهم جماعةً واحدةً، على ملةٍ واحدةٍ، ودينٍ واحدٍ. كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً وَاحِدَةً}. يقولُ: لجعَلهم مسلمين كلَّهم.
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Eğer Rabbin dileseydi, insanların hepsini tek bir millet ve tek bir din üzere tek bir topluluk yapardı. Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den Allah'ın: {وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً وَاحِدَةً} “Eğer Rabbin dileseydi, insanları tek bir ümmet yapardı” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: "Onların hepsini Müslüman yapardı."
وقولُه: {وَلَا يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ}. يقولُ: ولا يزالُ النَّاسُ مختلفين، {إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ}.
Allah'ın: {وَلَا يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ} “Onlar ihtilaf edip durmaktadırlar” sözü; "{إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ} 'Rabbinin merhamet ettikleri müstesna', insanlar ihtilaf etmeye devam edeceklerdir" demektir.
ثم اختلَف أهلُ التأويلِ فى الاختلافِ الذى وصَف اللهُ الناسَ أنهم لا يزالون به؛ فقال بعضُهم: هو الاختلافُ فى الأديانِ، فتأويلُ ذلك على مذهبِ هؤلاء: ولا يزالُ الناسُ مختلِفين على أديانٍ شتَّى؛ من بينِ يهوديٍّ ونصرانيٍّ ومجوسيٍّ، ونحوِ ذلك. وقال قائلو هذه المقالةِ: استثنَى اللهُ من ذلك مَن رحِمهم، وهم أهلُ الإيمانِ.
Sonra tefsir ehli, Allah'ın insanların onun üzere devam edeceğini vasfettiği ihtilaf hakkında ihtilaf ettiler. Onlardan bazıları: "Bu, dinlerdeki ihtilaftır" dediler. Buna göre tefsir bunların mezhebine göre şöyledir: İnsanlar Yahudi, Hristiyan, Mecûsî ve benzeri şekilde çeşitli dinler üzere ihtilaf etmeye devam edeceklerdir. Bu görüşü savunanlar: "Allah bunlardan merhamet ettiği kimseleri istisna kılmıştır ki onlar da iman ehlidir" dediler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا ابنُ نُميرٍ، عن طلحةَ بنِ عمرٍو، عن عطاءٍ: {وَلَا يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ}. قال: اليهودُ والنصارى والمجوسُ، والحنيفيةُ هم الذين رحِم ربُّك .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize İbn Nümeyr, Talha b. Amr'dan, o da Atâ'dan: {وَلَا يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ} “Onlar ihtilaf edip durmaktadırlar” [ayeti hakkında] anlattı; [Atâ] dedi ki: "Yahudiler, Hristiyanlar ve Mecûsîlerdir. Hanifler ise Rabbinin merhamet ettikleridir."
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا قبيصةُ، قال: ثنا سفيانُ، عن طلحةَ بنِ عمرٍو، عن عطاءٍ: {وَلَا يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ}. قال: اليهودُ والنصارى والمجوسُ. {إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ}. قال: يعنى الحنيفيةَ.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Kabîsa anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Talha b. Amr'dan, o Atâ'dan: {وَلَا يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ} “Onlar ihtilaf edip durmaktadırlar” [ayeti hakkında] anlattı; dedi ki: "Yahudiler, Hristiyanlar ve Mecûsîlerdir." {إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ} “Rabbinin merhamet ettikleri müstesna” [ayeti hakkında ise]: "Hanifleri kastetmektedir " dedi.
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ وابنُ وكيعٍ، قالا: ثنا ابنُ عُلَيَّةَ، قال: أخبَرنا منصورُ ابنُ عبدِ الرحمنِ، قال: قلت للحسنِ: قولَه: {وَلَا يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ (١١٨) إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ}؟ قال: الناسُ مختلفون على أديانٍ شتَّى، إلا من رحِم ربُّك، فمن رحِم غيرُ مختلِفين .
Bana Ya'kūb b. İbrâhîm ve İbn Vekî' anlattılar, dediler ki: Bize İbn Uleyye anlattı, dedi ki: Bize Mansûr b. Abdirrahmân haber verdi, dedi ki: Hasan'a Allah'ın: {وَلَا يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ (١١٨) إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ} “Rabbinin merhamet ettikleri müstesna, onlar ihtilaf edip durmaktadırlar” sözünü [sordum]. Dedi ki: "Rabbinin merhamet ettikleri müstesna, insanlar çeşitli dinler üzere ihtilaf halindedirler. Zira O'nun merhamet ettiği kimseler ihtilaf etmezler" .
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن حسنِ بنِ صالحٍ، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ: {وَلَا يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ}. قال: أهلُ الباطلِ. {إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ}. قال: أهلُ الحقِّ .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Hasan b. Sâlih'ten, o Leys'ten, o Mücâhid'den nakletti: {وَلَا يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ} “Onlar ihtilaf edip durmaktadırlar” [ayeti hakkında]; "Bâtıl ehlidir" dedi. {إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ} “Rabbinin merhamet ettikleri müstesna” [ayeti hakkında ise]; "Hak ehlidir" dedi .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَلَا يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ}. قال: أهلُ الباطلِ. {إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ}. قال: أهلُ الحقِّ.
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den nakletti: {وَلَا يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ} “Onlar ihtilaf edip durmaktadırlar” [ayeti hakkında]; "Bâtıl ehlidir" dedi. {إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ} “Rabbinin merhamet ettikleri müstesna” [ayeti hakkında ise]; "Hak ehlidir" dedi.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ نحوَه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den benzerini anlattı.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا مُعَلَّى بنُ أسدٍ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، عن منصورِ بنِ عبدِ الرحمنِ، قال: سُئِل الحسنُ عن هذه الآيةِ: {وَلَا يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ (١١٨) إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ}. قال: الناسُ كلُّهم مختلِفون على أديانٍ شتَّى. {إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ}: فمن رحِم غيرُ مختلِفٍ. فقلت له: {وَلِذَلِكَ خَلَقَهُمْ}؟ فقال: خلَق هؤلاء لجنتِه، وهؤلاء لنارِه، وخلَق هؤلاء لرحمتِه، وخلَق هؤلاء لعذابِه .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muallâ b. Esed anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz, Mansûr b. Abdirrahmân'dan anlattı, dedi ki: Hasan'a şu ayet hakkında soruldu: {وَلَا يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ (١١٨) إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ} “Rabbinin merhamet ettikleri müstesna, onlar ihtilaf edip durmaktadırlar”. Dedi ki: "İnsanların hepsi çeşitli dinler üzere ihtilaf halindedirler. {إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ} 'Rabbinin merhamet ettikleri müstesna'; O'nun merhamet ettiği kimse ise ihtilaf etmez." Ona: "{وَلِذَلِكَ خَلَقَهُمْ} 'Zaten onları bunun için yarattı' [ne demektir]?" dedim. Şöyle dedi: "Şunları cenneti için yarattı, şunları cehennemi için yarattı; şunları rahmeti için yarattı, şunları da azabı için yarattı" .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ بنُ سعدٍ ، قال: ثنا أبو جعفرٍ، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {وَلَا يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ}. قال: أهلُ الباطلِ. {إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ}. قال: أهلُ الحقِّ.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ca'fer, Leys'ten, o Mücâhid'den Allah'ın: {وَلَا يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ} “Onlar ihtilaf edip durmaktadırlar” sözü hakkında anlattı; "Bâtıl ehlidir" dedi. {إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ} “Rabbinin merhamet ettikleri müstesna” [ayeti hakkında ise]; "Hak ehlidir" dedi.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا الحِمَّانيُّ، قال: ثنا شريكٌ، عن خُصيفٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {وَلَا يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ}. قال: أهلُ الحقِّ، وأهلُ الباطلِ. {إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ}. قال: أهلُ الحقِّ.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize el-Himmânî anlattı, dedi ki: Bize Şerîk, Husayf'tan, o Mücâhid'in: {وَلَا يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ} “Onlar ihtilaf edip durmaktadırlar” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: "Hak ehli ve bâtıl ehlidir." {إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ} “Rabbinin merhamet ettikleri müstesna” [ayeti hakkında ise]; "Hak ehlidir" dedi.
حدَّثني المُثّنَّى، قال: ثنا الحِمَّانيُّ، قال: ثنا شريكٌ، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize el-Himmânî anlattı, dedi ki: Bize Şerîk, Leys'ten, o Mücâhid'den benzerini anlattı.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا سويدُ بنُ نصرٍ، قال: أخبَرنا ابنُ المباركِ، [عن شريكٍ، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ: {وَلَا يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ}. قال: أهلُ الباطلِ]. {إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ}. قال: أهلُ الحقِّ ليس فيهم اختلافٌ.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Süveyd b. Nasr anlattı, dedi ki: Bize İbnü'l-Mübârek haber verdi, [o Şerîk'ten, o Leys'ten, o Mücâhid'den: {وَلَا يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ} “Onlar ihtilaf edip durmaktadırlar” [ayeti hakkında]; "Bâtıl ehlidir" dedi]. {إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ} “Rabbinin merhamet ettikleri müstesna” [ayeti hakkında ise]; "Hak ehlidir, aralarında ihtilaf yoktur" dedi.
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا ابنُ يمانٍ، عن سفيانَ، عن ابنِ جريجٍ، عن عكرمةَ: {وَلَا يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ}. قال: اليهودُ والنصارى. {إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ}. قال: أهلُ القبلةِ .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize İbn Yemân, Süfyân'dan, o İbn Cüreyc'den, o İkrime'den nakletti: {وَلَا يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ} “Onlar ihtilaf edip durmaktadırlar” [ayeti hakkında]; "Yahudiler ve Hristiyanlardır" dedi. {إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ} “Rabbinin merhamet ettikleri müstesna” [ayeti hakkında ise]; "Kıble ehlidir" dedi .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، قال: أخبَرني الحكمُ بنُ أبانٍ، عن عكرمةَ، [عن ابنِ عباسٍ] : {وَلَا يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ}. قال: أهلُ الباطلِ: {إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ}. قال: أهلُ الحقِّ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: Bana Hakem b. Ebân, İkrime'den, [o İbn Abbâs'tan] nakletti: {وَلَا يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ} “Onlar ihtilaf edip durmaktadırlar” [ayeti hakkında]; "Bâtıl ehlidir" dedi. {إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ} “Rabbinin merhamet ettikleri müstesna” [ayeti hakkında ise]; "Hak ehlidir" dedi .
حدَّثنا هنَّادٌ، قال: ثنا أبو الأحوصِ، عن سماكٍ، عن عكرمةَ في قولِه: {وَلَا يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ (١١٨) إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ}. قال: لا يزالون مختلِفين في الهوى .
Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize Ebu'l-Ahvas, Simâk'tan, o İkrime'den Allah'ın: {وَلَا يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ (١١٨) إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ} “Rabbinin merhamet ettikleri müstesna, onlar ihtilaf edip durmaktadırlar” sözü hakkında anlattı; "Hevâ ve heveslerinde ihtilaf edip durmaktadırlar" dedi .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ ، عن قتادةَ قولَه: {وَلَا يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ (١١٨) إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ}. فأهلُ رحمةِ اللهِ أهلُ جماعةٍ، وإن تفرَّقت دورُهم وأبدانُهم، وأهلُ معصيةِ اللهِ أهلُ فرقةٍ، وإن اجتمَعت دورُهم وأبدانُهم .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd , Katâde'den Allah'ın: {وَلَا يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ (١١٨) إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ} “Rabbinin merhamet ettikleri müstesna, onlar ihtilaf edip durmaktadırlar” sözü hakkında [şöyle dediğini] anlattı: "Allah'ın rahmetine erenler, yurtları ve bedenleri ayrı olsa bile birlik (cemaat) ehlidirler. Allah'a isyan edenler ise, yurtları ve bedenleri bir arada olsa bile tefrika (ayrılık) ehlidirler" .
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا سفيانُ، عن الأعمشِ: {وَلَا يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ (١١٨) إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ}. قال: مَن جعَله على الإسلامِ.
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, el-A'meş'ten nakletti: {وَلَا يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ (١١٨) إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ} “Rabbinin merhamet ettikleri müstesna, onlar ihtilaf edip durmaktadırlar”. [el-A'meş] dedi ki: “[O merhamet ettikleri], İslâm üzere kıldığı kimsedir.”
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا الحسنُ عن واصلٍ، عن الحسنِ: {وَلَا يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ}. قال: أهلُ الباطلِ، {إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ}.
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan, Vâsıl'dan , o el-Hasan'dan nakletti: {وَلَا يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ} “Onlar ihtilaf edip durmaktadırlar” [ayeti hakkında]; "Bâtıl ehlidir" dedi, {إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ} “Rabbinin merhamet ettikleri müstesna”.
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا حكامٌ، عن عنبسةَ، عن محمدِ بنِ عبدِ الرحمنِ، عن القاسمِ بنِ أبي بَزَّةَ، عن مجاهدٍ في قولِه: {وَلَا يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ}. قال: أهلُ الباطلِ: {إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ}. قال: أهلُ الحقِّ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hükkâm, Anbese'den, o Muhammed b. Abdirrahmân'dan, o el-Kâsım b. Ebî Bezze'den, o Mücâhid'den Allah'ın: {وَلَا يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ} “Onlar ihtilaf edip durmaktadırlar” sözü hakkında anlattı; "Bâtıl ehlidir" dedi. {إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ} “Rabbinin merhamet ettikleri müstesna” [ayeti hakkında ise]; "Hak ehlidir" dedi .