Binûn

İçinde Hûd (aleyhisselâm)'ın Zikredildiği Surenin Tefsiri — 17. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقد يَحْتَمِلُ أن يكونَ قارئُ ذلك كذلك قصَد المعنى الذى حكَيْناه عن قارئ الكوفةِ، مِن تخفيفِه نونِ "إنَّ"، وهو يُريدُ تشديدَها، ويُرِيدُ بـ "ما" التي في "لَمَا" "ما " التي تَدْخُلُ في الكلامِ صلةً، وأن يَكونَ قصَد إلى تحميلِ الكلامِ معنَى: وإنْ كلًّا لَيُوَفِّيَنَّهم.

Bunu bu şekilde okuyanın, "inne"nin nûn'unu şeddeli kılmayı murat ettiği hâlde hafifletmesi (şeddesiz okuması) ve "lemâ"daki "mâ" ile kelama sıla (ilave/pekiştirme) olarak giren "mâ"yı kastederek Kûfe kârisinden aktardığımız manayı murat etmiş olması ve kelama "Ve in küllen leyüveffiyennehüm" [anlamını] yüklemeyi hedeflemiş bulunması da muhtemeldir.

وقد يجوزُ أن يكونَ معناه، كان في قراءتِه ذلك كذلك: وإِن كُلًّا لَيُوَفِّيَنَّهم؛ أى: ليُوَفِّيَنَّ كُلًّا، فتكونَ نيَّتُه فى نصبِ كلٍّ كانت بقولِه: {لَيُوَفِّيَنَّهُمْ}. فإن كان ذلك أراد، ففيه مِن القُبحِ ما ذكَرْتُ مِن خلافِه كلامَ العربِ، وذلك أنها لا تَنْصِبُ بفعلٍ بعدَ لامِ اليمينِ اسمًا قبلَها.

Bunu bu şekilde okumasındaki anlamın: "Ve in küllen leyüveffiyennehüm" yani "leyüveffiyenne külle" şeklinde olması ve böylece "küll" lafzının nasbındaki niyetinin {لَيُوَفِّيَنَّهُمْ} kavliyle olması da caiz olabilir. Şayet bunu kastetmişse, bunda Arap kelamına muhalefetinden ötürü zikrettiğim çirkinlik (kusur) vardır; zira Araplar yemin lâm'ından sonra gelen bir fiille ondan önceki bir ismi nasbetmezler.

وقرَأ ذلك بعضُ أهلِ الحجازِ والبصرةِ: (وإنَّ) مشددةً، (كُلًّا لَمَا) مخففةً، {لَيُوَفِّيَنَّهُمْ} . ولهذه القراءةِ وجهان من المعنى؛ أحدُهما: أن يكونَ قارِئُها أراد: وإنَّ كلًّا لَمَن ليُوَفِّيَنَّهم ربُّك أعمالَهم، فيُوجِّهَ "ما" التي في "لَمَا" إلى معنى "مَن"، كما قال جلَّ ثناؤُه: {فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ} [النساء: ٣]. وإن كان أكثرُ استعمالِ العربِ لها فى غيرِ بنى آدمَ، ويَنْوِى باللامِ التي في "لَمَا" اللامَ التى تُتَلَقَّى بها "إنْ" جوابًا لها، وباللامِ التى فى قولِه: {لَيُوَفِّيَنَّهُمْ} لامَ اليمينِ، دَخَلَت فيما بينَ "ما" وصلتِها، كما قال جلَّ ثناؤُه: {وَإِنَّ مِنْكُمْ لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ} [النساء: ٧٢]. وكما يقالُ: هذا ما لَغَيرُه أَفْضَلُ منه.

Hicaz ve Basra ehlinden bazısı bunu: "İnne" şeddeli, "küllen lemâ" hafifletilmiş (şeddesiz) olarak {لَيُوَفِّيَنَّهُمْ} şeklinde okumuştur . Bu kıraatin anlam bakımından iki vechi vardır: Birincisi: Bunu okuyanın: "Ve inne küllen le-men leyüveffiyennehüm Rabbüke a'mâlehüm" (Şüphesiz Rabbin onların her birine amellerini mutlaka tastamam verecektir) anlamını murat etmiş olması ve "lemâ"daki "mâ"yı "men" anlamına yöneltmesidir; nitekim övgüsü yüce olan [Allah]: {فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ} [en-Nisâ: 3] “Kadınlardan size helal olanları nikahlayın” buyurmuştur. Gerçi Arapların bunu kullanımı çoğunlukla ademoğulları dışındakiler içindir. Ayrıca "lemâ"daki lâm ile "inne"nin cevabı olarak karşılandığı lâm'ı, {لَيُوَفِّيَنَّهُمْ} kavlindeki lâm ile de "mâ" ile onun sılası arasına giren yemin lâm'ını niyet etmiş olmasıdır; nitekim övgüsü yüce olan [Allah]: {وَإِنَّ مِنْكُمْ لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ} [en-Nisâ: 72] “İçinizden öylesi vardır ki mutlaka ağırdan alır” buyurmuştur. Tıpkı: "Hâzâ mâ le-ğayruhû efdalu minhü" (Bu, başkası kendisinden daha faziletli olan şeydir) denilmesi gibi.

والوجهُ الآخرُ: أن يَجْعَلَ "ما" التى فى "لَمَا" بمعنى "ما" التي تَدْخُلُ صلةً في الكلامِ، واللامُ التي فيها هى اللامُ التي يُجابُ بها، واللامُ التي في {لَيُوَفِّيَنَّهُمْ} هي أيضًا اللامُ التى يُجابُ بها "إنَّ"، كُرِّرَت وأُعِيدَت، إذ كان ذلك موضعَها، وكانت الأُولى مما تُدْخِلُها العربُ في غيرِ موضعِها، ثم تُعِيدُها بعدُ في موضعِها، كما قال الشاعرُ :

Diğer vecih ise: "Lemâ"daki "mâ"yı kelama sıla (pekiştirme ziyadesi) olarak giren "mâ" anlamında kılmasıdır; oradaki lâm ise [inne'ye] cevap verilen lâm'dır. {لَيُوَفِّيَنَّهُمْ} içindeki lâm da yine "inne"ye cevap verilen lâm olup, onun yeri orası olduğu için tekrar edilmiş ve yinelenmiştir. Birincisi ise Arapların kendi yeri olmayan bir yere dahil ettikleri ve sonra kendi yerinde iade ettikleri türdendir. Nitekim şair şöyle demiştir :

فلو أنَّ قَوْمِي لم يَكُونوا أَعِزَّةً … لَبَعْدُ لَقَدْ لاقَيْتُ لا بُدَّ مَصْرَعِى

Eğer kavmim güçlü/itibarlı kimseler olmasaydı, / Doğrusu bundan sonra kaçınılmaz olarak ölümümle karşılaşırdım.

وقرَأ ذلك الزهريُّ فيما ذُكِر عنه: (وإنَّ كُلًّا لَمًّا). بتشديدِ: إِنَّ" و "لَمًّا" وتنوينِها، بمعنى: شديدًا وحقًّا وجميعًا .

ez-Zührî ise kendisinden nakledildiğine göre bunu: "İnne" ve "lemmen" şeddeli ve tenvinli olarak (وإنَّ كُلًّا لَمًّا) şeklinde okumuştur ki bu, şiddetli, kesin ve hepsi (birlikte) anlamındadır .

وأصحُّ هذه القراءاتِ مَخْرَجًا على كلامِ العربِ المُسْتَفِيض فيهم، قراءةُ مَن قرأه: {وَإِنَّ} بتشديدِ نونِها، (كُلًّا لَمَا) بتخفيفِ ما، {لَيُوَفِّيَنَّهُمْ رَبُّكَ}. بمعنى: وإِنَّ كلَّ هؤلاء الذين قصَصْنا عليك يا محمدُ قَصَصَهم في هذه السورةِ، لَمَن لَيُوَفِّيَنَّهم ربُّك أعمالَهم؛ بالصالحِ منها الجزيلَ مِن الثوابِ، وبالطالحِ منها الشديدَ مِن العقابِ، فتكونُ "ما" بمعنى "مَن"، واللامُ التي فيها جوابًا لـ "إِنَّ"، واللامُ التي في قولِه: {لَيُوَفِّيَنَّهُمْ} لامُ قسمٍ.

Bu kıraatler içerisinde Arapların aralarında yaygın olan kelamına çıkış yönüyle en sahih olanı, onu: nûn'un şeddesiyle {وَإِنَّ}, "mâ"nın hafifletilmesiyle (küllen lemâ), {لَيُوَفِّيَنَّهُمْ رَبُّكَ} “Rabbin onlara mutlaka tastamam verecektir” şeklinde okuyanın kıraatidir. Bunun anlamı: "Ey Muhammed! Bu surede kıssalarını sana anlattığımız bütün bu kimseler, Rabbinin amellerini kendilerine mutlaka tastamam vereceği kimselerdir; salih amellerine karşılık bolca sevap, kötü amellerine karşılık ise şiddetli azap verecektir." Böylece "mâ", "men" anlamında, ondaki lâm "inne"nin cevabı, {لَيُوَفِّيَنَّهُمْ} kavlindeki lâm ise kasem (yemin) lâm'ı olur.

وقولُه: {إِنَّهُ بِمَا يَعْمَلُونَ خَبِيرٌ}. يقولُ تعالى ذكرُه: إِنَّ ربَّك بما يَعْمَلُ هؤلاء المشركون باللهِ، مِن قومِك يا محمدُ، {خَبِيرٌ} لا يَخْفَى عليه شيءٌ مِن عملِهم، بل يَخْبُرُ ذلك كلَّه، ويَعْلَمُه ويُحِيطُ به، حتى يُجازِيَهم على جميعِ ذلك جزاءَهم.

O'nun: {إِنَّهُ بِمَا يَعْمَلُونَ خَبِيرٌ} “Çünkü O, onların yaptıklarından hakkıyla haberdardır” kavline gelince; zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Şüphesiz Rabbin, kavminden Allah'a şirk koşan bu kimselerin yaptıklarından {خَبِيرٌ} haberdardır; onların amellerinden hiçbir şey O'na gizli kalmaz, bilakis bütün bunları bizzat bilir, haberdardır ve kuşatır; nihayetinde bütün bunların karşılığını onlara tastamam verecektir.

القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {فَاسْتَقِمْ كَمَا أُمِرْتَ وَمَنْ تَابَ مَعَكَ وَلَا تَطْغَوْا إِنَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (١١٢)}.

Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın: {فَاسْتَقِمْ كَمَا أُمِرْتَ وَمَنْ تَابَ مَعَكَ وَلَا تَطْغَوْا إِنَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (١١٢)} “Öyleyse emrolunduğun gibi dosdoğru ol; seninle beraber tövbe edenler de [böyle yapsın]. Aşırı da gitmeyin! Çünkü O, yaptıklarınızı hakkıyla görendir” kavlinin teviline dair açıklama.

يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: فاسْتَقِمْ أنت يا محمدُ على أمرِ ربِّك، والدينِ الذي ابْتَعَثك به، والدعاءِ إليه، كما أمَرَك ربُّك، {وَمَنْ تَابَ مَعَكَ}. يقولُ: ومَن رجَع معك إلى طاعةِ اللهِ، والعملِ بما أمَرَه به ربُّه مِن بعدِ كفرِه به،

Zikri yüce olan [Allah], Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Rabbinin sana emrettiği gibi sen, Rabbinin emri, seni kendisiyle gönderdiği din ve O’na davet üzerinde dosdoğru ol. {وَمَنْ تَابَ مَعَكَ} “Seninle beraber tövbe edenler de [böyle yapsın]”. [Allah] şöyle buyurmaktadır: O’na küfrettikten (inkâr ettikten) sonra seninle birlikte Allah’a itaate ve Rabbinin kendisine emrettiği şeyleri yapmaya dönen kimseler de [dosdoğru olsun],

{وَلَا تَطْغَوْا}. يقولُ: ولا تَعْدُوا أمرَه إلى ما نهاكم عنه، {إِنَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ}. يقولُ: إن ربَّكم أيُّها الناسُ بما تَعْمَلون مِن الأعمالِ كلِّها؛ طاعتِها ومعصيتِها {بَصِيرٌ}: ذو علمٍ بها، لا يَخْفَى عليه منها شيءٌ، وهو لجميعِها مُبصِرٌ. يقولُ تعالى ذكرُه: فاتَّقُوا اللهَ أَيُّها الناسُ، أن يَطَّلِعَ عليكم ربُّكم، وأنتم عامِلون بخلافِ أمرِه، فإنه ذو علمٍ بما تَعْمَلون، وهو لكم بالمِرْصادِ.

{وَلَا تَطْغَوْا} “Aşırı da gitmeyin”. Şöyle buyurmaktadır: O'nun emrini aşıp sizi yasakladığı şeylere geçmeyin. {إِنَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ} “Çünkü O, yaptıklarınızı hakkıyla görendir”. Şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Şüphesiz Rabbiniz yaptığınız amellerin tamamını; itaati de isyanı da {بَصِيرٌ} görendir: Onları hakkıyla bilendir, onlardan hiçbir şey O'na gizli kalmaz ve O hepsini görmektedir. Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Rabbinizin emrinin aksine ameller işlerken Rabbinizin sizi görmesinden sakının; zira O yaptıklarınızı hakkıyla bilendir ve sizi gözetlemektedir.

وكان ابنُ عُيَيْنَةَ يقولُ في معنى قولِه: {فَاسْتَقِمْ كَمَا أُمِرْتَ}. ما حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ الزبيرِ، عن سفيانَ في قولِه: {فَاسْتَقِمْ كَمَا أُمِرْتَ}. قال: اسْتَقِمْ على القرآنِ .

İbn Uyeyne, O'nun: {فَاسْتَقِمْ كَمَا أُمِرْتَ} “Emrolunduğun gibi dosdoğru ol” kavlinin anlamı hakkında [şöyle] derdi: Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. ez-Zübeyr, Süfyân'dan O'nun: {فَاسْتَقِمْ كَمَا أُمِرْتَ} “Emrolunduğun gibi dosdoğru ol” kavli hakkında anlattı; [Süfyân]: "Kur'an üzere dosdoğru ol" dedi .

حدَّثني يونُسُ ، قال: أخْبَرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَلَا تَطْغَوْا}. قال: الطغيانُ خِلافُ اللهِ، وركوبُ معصيتِه، ذلك الطغيانُ .

Bana Yûnus anlattı , dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {وَلَا تَطْغَوْا} “Aşırı da gitmeyin” kavli hakkında şöyle dedi: "Tuğyan; Allah'a muhalefet etmek ve O'na isyan işlemektir; tuğyan işte budur" .

القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {وَلَا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّكُمُ النَّارُ وَمَا لَكُمْ مِنْ دُونِ اللهِ مِنْ أَوْلِيَاءَ ثُمَّ لَا تُنْصَرُونَ (١١٣)}.

Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın: {وَلَا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّكُمُ النَّارُ وَمَا لَكُمْ مِنْ دُونِ اللهِ مِنْ أَوْلِيَاءَ ثُمَّ لَا تُنْصَرُونَ (١١٣)} “Zulmedenlere meyletmeyin; yoksa size ateş dokunur. Sizin Allah’tan başka dostlarınız da yoktur; sonra size yardım da edilmez” kavlinin teviline dair açıklama.

يقولُ تعالى ذكرُه: ولا تَمِيلوا أيُّها الناسُ إلى قولِ هؤلاء الذين كفَروا باللهِ، فتَقْبَلوا منهم وتَرْضَوْا أعمالَهم، {فَتَمَسَّكُمُ النَّارُ} بفعلِكم ذلك، ومالكم مِن دونِ اللهِ مِن ناصرٍ يَنْصُرُكم، وولىٍّ يَلِيكم، {ثُمَّ لَا تُنْصَرُونَ}. يقولُ: فإنكم إن فعَلْتُم ذلك لم يَنْصُرْكم اللهُ، بل يُخَلِّيكم مِن نُصْرتِه، ويُسَلِّطُ عليكم عدوَّكم.

Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Allah'ı inkâr eden bu kimselerin sözüne meyletmeyin; böylece onlardan [sözlerini] kabul edip amellerinden razı olursunuz da bu yaptığınız sebebiyle {فَتَمَسَّكُمُ النَّارُ} “size ateş dokunur”. Allah'tan başka size yardım edecek bir yardımcınız ve sizi sahiplenecek bir dostunuz da yoktur. {ثُمَّ لَا تُنْصَرُونَ} “sonra size yardım da edilmez”. Şöyle buyurmaktadır: Zira eğer bunu yaparsanız Allah size yardım etmez, bilakis sizi yardımından mahrum bırakır ve düşmanınızı üzerinize musallat eder.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda bizim söylediğimiz [görüşün] benzerini tevil ehli (müfessirler) de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثنا معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: [{وَلَا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا}. يقولُ: ولا تذهبوا .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bize Muâviye, Ali'den, o İbn Abbâs'tan O'nun: [{وَلَا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا} “Zulmedenlere meyletmeyin”. Şöyle buyurmaktadır: Gitmeyin .

وحدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: حدَّثني أبي، قال: حدَّثني عمِّي، قال: حدَّثني أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه] : {وَلَا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا} . يعنى: الركون إلى الشركِ .

ve bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o İbn Abbâs'tan O'nun] : {وَلَا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا} “Zulmedenlere meyletmeyin” kavlini anlattı; yani: Şirke meyletmektir .

حدَّثنا ابنُ وكيعٍ قال: ثنا ابنُ يَمانٍ، عن أبي جعفرٍ، عن الربيع، عن أبي العاليةِ: {وَلَا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا}. يقولُ: لا تَرْضَوْا أعمالَهم .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize İbn Yemân, Ebû Ca'fer'den, o er-Rebî'den, o Ebü'l-Âliye'den: {وَلَا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا} “Zulmedenlere meyletmeyin” hakkında anlattı; şöyle dedi: "Onların amellerine razı olmayın" .

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا ابنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ، عن أبي العاليةِ في قولِه: {وَلَا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا}. قال: لا تَرْضَوْا أعمالَهم. يقولُ: الركونُ الرضا .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o er-Rebî'den, o Ebü'l-Âliye'den O'nun: {وَلَا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا} “Zulmedenlere meyletmeyin” kavli hakkında anlattı; dedi ki: "Onların amellerine razı olmayın." Şöyle demektedir: Rükûn, rıza göstermektir .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن أبي جعفرٍ، عن الربيعِ، عن أبي العاليةِ فى قولِه: {وَلَا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا}. قال: لا تَرْضَوْا أعمالَهم، {فَتَمَسَّكُمُ النَّارُ}.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, Ebû Ca'fer'den, o er-Rebî'den, o Ebü'l-Âliye'den O'nun: {وَلَا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا} “Zulmedenlere meyletmeyin” kavli hakkında anlattı; dedi ki: "Onların amellerine razı olmayın, {فَتَمَسَّكُمُ النَّارُ} “yoksa size ateş dokunur” [demektir]."

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ: {وَلَا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا}. قال: قال ابنُ عباسٍ: ولا تَمِيلوا إلى الذين ظلَموا .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana İbn Cüreyc {وَلَا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا} “Zulmedenlere meyletmeyin” hakkında anlattı; dedi ki: İbn Abbâs: "Zulmedenlere meyletmeyin" dedi .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَلَا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا}. يقولُ: لا تَلْحَقوا بالشركِ، وهو الذى خرَجْتُم منه .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَلَا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا} “Zulmedenlere meyletmeyin” kavlini anlattı; şöyle dedi: "Kendisinden çıktığınız şirke tekrar katılmayın" .

حدَّثني يونُسُ، قال: أخْبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَلَا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّكُمُ النَّارُ}. قال: الركونُ الإِدْهانُ. وقرَأ: {وَدُّوا لَوْ تُدْهِنُ فَيُدْهِنُونَ}. قال: تَرْكَنُ إليهم، ولا تُنْكِرُ عليهم الذي قالوا، وقد قالوا العظيمَ مِن كفرِهم باللهِ وكتابِه ورسلِه. قال: وإنما هذا لأهلِ الكفرِ وأهلِ الشركِ، وليس لأهلِ الإسلامِ، أما أهلُ الذنوبِ مِن أهلِ الإسلامِ، فاللهُ أعلمُ بذنوبِهم وأعمالِهم، ما يَنْبَغى لأحدٍ أن يُصالَحَ على شيءٍ مِن معاصى اللهِ، ولا يُرْكَنَ إليه فيها .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {وَلَا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّكُمُ النَّارُ} “Zulmedenlere meyletmeyin; yoksa size ateş dokunur” kavli hakkında şöyle dedi: "Rükûn, yağcılık/tavizkârlık yapmaktır (idhandır)." Ve {وَدُّوا لَوْ تُدْهِنُ فَيُدْهِنُونَ} “İstediler ki sen taviz veresin de onlar da taviz versinler” ayetini okudu. Dedi ki: "Onlara meyledersin ve Allah'ı, Kitabını ve elçilerini inkâr ederek pek büyük laflar ettikleri halde onların söylediklerini inkâr etmezsin ." Dedi ki: "Bu sadece küfür ve şirk ehli içindir, İslâm ehli için değildir. İslâm ehlinden günahkâr olanlara gelince, onların günahlarını ve amellerini Allah daha iyi bilir. Hiç kimsenin Allah'a isyan teşkil eden bir hususta uzlaşması ve onda günahkâra meyletmesi uygun olmaz ."

القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {وَأَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ ذَلِكَ ذِكْرَى لِلذَّاكِرِينَ (١١٤)}.

Aziz ve Celil olan Allah'ın şu kavlinin tevili hakkında: {وَأَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ ذَلِكَ ذِكْرَى لِلذَّاكِرِينَ (١١٤)} “Gündüzün iki tarafında ve gecenin [gündüze] yakın vakitlerinde namaz kıl. Şüphesiz iyilikler kötülükleri giderir. Bu, öğüt alanlar için bir hatırlatmadır.”

يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: {وَأَقِمِ الصَّلَاةَ} يا محمدُ، يعني: صَلِّ، {طَرَفَيِ النَّهَارِ}. يعني: الغداةَ والعشيَّ.

Zikri yüce olan [Allah], Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: {وَأَقِمِ الصَّلَاةَ} “Namazı kıl” Ey Muhammed, yani: Namaz kıl; {طَرَفَيِ النَّهَارِ} “gündüzün iki tarafında”. Yani: Sabah ve akşam.

واخْتَلَف أهلُ التأويلِ فى التى عُنِيَت بهذه الآيةِ مِن صَلواتِ العَشِيِّ، بعدَ

Ehl-i tevil (müfessirler), bu ayet ile akşam namazlarından hangisinin kastedildiği hususunda, [şundan] sonra ihtilaf etmişlerdir:

إجماعِ جميعِهم على أن التي عُنِيَت بها مِن صلاةِ الغداةِ الفجرُ؛ فقال بعضُهم: عُنِيَت بذلك صلاةُ الظهرِ والعصرِ. قالوا: وهما مِن صلاةِ العشىِّ.

sabah namazından kastedilenin sabah (fecir) namazı olduğu hususunda icma etmişlerdi. Bazıları: 'Bununla öğle ve ikindi namazı kastedilmiştir' dedi. Onlar: 'Bu ikisi akşam namazlarındandır' dediler.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ. وحدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن سفيان، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ: {وَأَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ}. قال: الفجرَ وصلاتَيِ العَشِيِّ. يعنى: الظهرَ والعصرَ .

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî' anlattı. (Bir diğer rivayet) Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o Mansûr'dan, o Mücâhid'den O'nun: {وَأَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ} “Gündüzün iki tarafında namaz kıl” kavli hakkında anlattı; dedi ki: "Sabah namazı ve iki akşam namazıdır. Yani: Öğle ve ikindidir ."

حدَّثني المُثَنى، قال: ثنا أبو نُعَيمٍ، قال: ثنا سفيانُ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ مثلَه .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Nuaym anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Mansûr'dan, o Mücâhid'den aynısını anlattı .

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا الثوريُّ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ فى قولِه: {وَأَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ}. قال: صلاةَ الفجرِ وصلاةَ العشيِّ .

Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize es-Sevrî, Mansûr'dan, o Mücâhid'den O'nun: {وَأَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ} “Gündüzün iki tarafında namaz kıl” kavli hakkında haber verdi; dedi ki: "Sabah namazı ve akşam namazıdır ."

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا سويدٌ، قال: أخبَرنا ابنُ المباركِ، عن أفلحَ بنِ سعيدٍ، قال: سمِعت محمدَ بنَ كعبٍ القُرْظِيَّ يقولُ: {أَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ}. قال: فطَرَفا النهارِ: الفجرُ والظهرُ والعصرُ.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Süveyd anlattı, dedi ki: Bize İbnü'l-Mübârek, Eflah b. Saîd'den haber verdi, dedi ki: Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'yi şöyle derken işittim: {أَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ} “Gündüzün iki tarafında namaz kıl”. Dedi ki: "Gündüzün iki tarafı: Sabah, öğle ve ikindidir."

حدَّثنا الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا أبو معشرٍ، عن محمدِ بنِ كعبٍ القُرْظَيِّ: {وَأَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ}. قال: [طرفي النهارِ] : الفجرُ والظهرُ والعصرُ.

Bize el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ma'şer, Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den O'nun: {وَأَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ} “Gündüzün iki tarafında namaz kıl” kavli hakkında anlattı; dedi ki: "[Gündüzün iki tarafı] : Sabah, öğle ve ikindidir."

[حدَّثني: المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ بنُ مَغْراءَ ، عن جُويبرٍ، عن الضحاكِ فى قولِه: {وَأَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ}. قال: الفجرُ والظهرُ والعصرُ] .

[Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman b. Megrâ' , Cüveybir'den, o Dahhâk'tan O'nun: {وَأَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ} “Gündüzün iki tarafında namaz kıl” kavli hakkında anlattı; dedi ki: "Sabah, öğle ve ikindidir"] .

وقال آخرون: بل عُنِى بها صلاةُ المغربِ.

Başkaları ise şöyle dedi: 'Bilakis bununla akşam namazı kastedilmiştir.'

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَأَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ}. يقولُ: صلاةُ الغداةِ وصلاةُ المغربِ .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o İbn Abbâs'tan O'nun: {وَأَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ} “Gündüzün iki tarafında namaz kıl” kavli hakkında anlattı; şöyle demektedir: "Sabah namazı ve akşam namazıdır ."

حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا يحيى، عن عوفٍ، عن الحسنِ: {أَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ}. قال: صلاةُ الفجرُ والمغربِ .

Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ, Avf'tan, o el-Hasen'den O'nun: {أَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ} “Gündüzün iki tarafında namaz kıl” kavli hakkında anlattı; dedi ki: "Sabah namazı ve akşam [namazı]dır ."

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَأَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ}: الصبحُ والمغربُ .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَأَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ} “Gündüzün iki tarafında namaz kıl” kavli hakkında: "Sabah ve akşam [namazları]dır" dedi.

وقال آخرون: عُنِى بها صلاةُ العصرِ .

Başkaları ise şöyle dedi: 'Bununla ikindi namazı kastedilmiştir .'

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

[حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا عَبْدَةُ بنُ سليمانَ، عن جويبرٍ، عن الضحاكِ في قولِه: {وَأَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ}. قال: صلاةُ الفجرِ والعصرِ .

[Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Abde b. Süleymân, Cüveybir'den, o Dahhâk'tan O'nun: {وَأَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ} “Gündüzün iki tarafında namaz kıl” kavli hakkında anlattı; dedi ki: "Sabah ve ikindi namazıdır .

حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا زيدُ بنُ حُبابٍ، عن أفلحَ بنِ سعيدٍ القُبائِيِّ، عن محمدِ بنِ كعبٍ: {وَأَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ}: الفجرُ والعصرُ] .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Zeyd b. Hubâb, Eflah b. Saîd el-Kubâî'den, o Muhammed b. Ka'b'dan O'nun: {وَأَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ} “Gündüzün iki tarafında namaz kıl” kavli hakkında anlattı: "Sabah ve ikindidir"] .

حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابنُ عُلَيَّةَ، قال: ثنا أبو رجاءٍ، عن الحسنِ في قولِه: {وَأَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ}. [قال: صلاةُ] الصبحِ وصلاةُ العصرِ .

Bana Ya'kūb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye anlattı, dedi ki: Bize Ebû Recâ, el-Hasen'den O'nun: {وَأَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ} “Gündüzün iki tarafında namaz kıl” kavli hakkında anlattı; [dedi ki: "Namazı] sabah ve ikindi namazıdır ."

حدَّثني الحسينُ بنُ علىٍّ الصُّدائيُّ، قال: ثنا أبي، قال: ثنا مباركٌ، عن الحسنِ، قال: قال اللهُ ﷿ لنبيِّه: {أَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ}. [قال: طرَفى النهارِ]: الغَداةُ والعَصرُ.

Bana el-Hüseyn b. Alî es-Sudâî anlattı, dedi ki: Bize babam anlattı, dedi ki: Bize Mübârek, el-Hasen'den anlattı, dedi ki: Allah azze ve celle Peygamberi'ne şöyle buyurdu: {أَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ} “Gündüzün iki tarafında namaz kıl”. [Dedi ki: Gündüzün iki tarafı]: Sabah ve ikindidir.

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {أَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ}. يعنى: صلاةَ العصرِ والصبحِ .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {أَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ} “Gündüzün iki tarafında namaz kıl” kavlini anlattı; şunu kastetmektedir: "İkindi ve sabah namazıdır ."

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا سويدٌ، قال: أخبَرنا ابنُ المباركِ، عن مُباركِ بنِ فَضالةَ، عن الحسنِ: {وَأَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ}: الغداةُ والعصرُ .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Süveyd anlattı, dedi ki: Bize İbnü'l-Mübârek, Mübârek b. Fedâle'den, o el-Hasen'den O'nun: {وَأَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ} “Gündüzün iki tarafında namaz kıl” kavli hakkında anlattı: "Sabah ve ikindidir ."

حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا أبو عامرٍ، قال: ثنا قُرَّةُ، عن الحسنِ: {أَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ}. قال: الغداةُ والعصرُ .

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âmir anlattı, dedi ki: Bize Kurre, el-Hasen'den O'nun: {أَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ} “Gündüzün iki tarafında namaz kıl” kavli hakkında anlattı; dedi ki: "Sabah ve ikindidir ."

وقال بعضُهم: بل عُنِى بطرَفى النهارِ: الظهرُ والعصرُ، وبقولِه: {وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ}: المغربُ والعشاءُ والصبحُ.

Bazıları da şöyle dedi: 'Bilakis gündüzün iki tarafından kasıt öğle ve ikindidir; {وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ} “ve gecenin [gündüze] yakın vakitlerinde” kavlinden kasıt ise akşam, yatsı ve sabahtır.'

وأولى هذه الأقوالِ فى ذلك عندى بالصوابِ قولُ مَن قال: هي صلاةُ المغربِ. [كما ذكَرنا عن ابنِ عباسٍ] .

Bu konuda bana göre doğruya en yakın olan görüş: 'O, akşam namazıdır' diyen kimsenin görüşüdür. [Nitekim bunu İbn Abbâs'tan nakletmiştik] .

وإنما قلنا: هو أولى بالصوابِ؛ لإجماعِ الجميع على أن صلاةَ أحدِ الطرَفين من ذلك صلاةُ الفجرِ، وهى تُصَلَّى قبلَ طلوعِ الشمسِ، فالواجبُ -إذ كان ذلك من جميعِهم إجماعًا- أن تكونَ صلاةُ الطرَفِ الآخرِ المغربَ؛ لأنها تُصَلَّى بعدَ غروبِ الشمسِ، ولو كان واجبًا أن يكونَ مرادًا بصلاةِ أحدِ الطرَفين قبلَ غروبِ الشمسِ، وجَب أن يكونَ مرادًا بصلاةِ الطرَفِ الآخرِ بعدَ طلوعِها، وذلك ما لا نعلَمُ قائلًا قاله، إلا مَن قال: عُنِى بذلك صلاةُ الظهرِ والعصرِ. وذلك قولٌ لا

Bizim: 'Doğruya en yakın olan budur' dememizin sebebi; [bu iki taraftan] bir tarafın namazının sabah namazı olduğu ve onun da güneşin doğuşundan önce kılındığı hususunda herkesin icmâ etmiş olmasıdır. Hepsinin bu konuda icmâı bulunduğuna göre, diğer tarafın namazının da akşam namazı olması gerekir; zira o, güneşin batışından sonra kılınır. Şayet iki taraftan birinin namazıyla güneşin batışından önceki [bir namazın] kastedilmiş olması gerekseydi, diğer tarafın namazıyla da güneşin doğuşundan sonraki [bir namazın] kastedilmiş olması gerekirdi. Bunun ise, 'Bununla öğle ve ikindi namazı kastedilmiştir' diyen kimse dışında bir söyleyenini bilmiyoruz. Bu ise

يُخِيلُ فسادُه؛ لأنهما إلى أن يكونا جميعًا من صلاةِ أحدِ الطرَفين، أقربُ منهما إلى أن يكونا من صلاةِ طرَفي النهارِ، وذلك أن الظهرَ لا شكَّ أنها تُصَلَّى بعد مضىِّ نصفِ النهارِ فى النصفِ الثانى منه، فمحالٌ أن تكونَ من طرَفِ النهارِ الأوّلِ، وهى تُصَلَّى في طرَفِه الآخرِ، فإذ كان لا قائلَ من أهلِ العلمِ يقولُ: عُنِى بصلاةِ طرف النهارِ الأوّلِ صلاةٌ بعدَ طلوعِ الشمسِ. وجَب أن يكونَ غيرَ جائزٍ أن يقالَ: عُنِى بصلاةِ طرَفِ النهارِ الآخرِ صلاةٌ قبلَ غروبِها. وإذا كان ذلك كذلك، صحَّ ما قلنا في ذلك مِن القولِ، وفسَد ما خالَفه.

bozukluğu gizli kalmayacak bir görüştür; zira her ikisinin birden iki taraftan birinin namazı olması, gündüzün iki tarafının namazı olmalarından [ihtimale] daha yakındır. Şöyle ki; öğle namazının hiç şüphesiz günün yarısı geçtikten sonra, onun ikinci yarısında kılındığı açıktır. Dolayısıyla onun günün diğer tarafında kılındığı halde günün ilk tarafından olması imkânsızdır. İlim ehlinden hiç kimse: 'Günün ilk tarafının namazıyla güneşin doğuşundan sonraki bir namaz kastedilmiştir' demediğine göre , günün diğer tarafının namazıyla güneşin batışından önceki bir namazın kastedildiğini söylemek de caiz olmamayı gerektirir. Durum böyle olunca, bu hususta söylediğimiz söz sahih olmuş, buna muhalif olan ise geçersiz kalmıştır.

وأما قولُه: {وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ}. فإنه يعنى: ساعاتٍ من الليلِ، وهى جمعُ زُلْفةٍ، والزلفةُ: الساعةُ والمنزِلةُ والقُربْةُ. وقيل: إنما سُمِّيت المزدلفةُ وجَمْعٌ من ذلك؛ لأنها منزلٌ بعدَ عرفةَ. وقيل: سُمِّيت بذلك لازدلافِ آدمَ من عَرَفةَ إلى حوّاءَ وهى بها، ومنه قولُ العجّاجِ في صفةِ بعيرٍ :

O'nun: {وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ} “ve gecenin [gündüze] yakın vakitlerinde” kavline gelince; geceden saatler/vakitler demektir. Bu kelime zülfenin (زُلْفة) çoğuludur; zülfe ise saat (vakit), konak ve yakınlık demektir. Müzdelife ve Cem'in bu sebeple böyle isimlendirildiği söylenmiştir; zira orası Arafat'tan sonraki bir konaktır. Âdem'in Arafat'tan oradaki Havvâ'ya yaklaşması (izdilâfı) sebebiyle de böyle isimlendirildiği söylenmiştir. el-Accâc'ın bir deveyi nitelerken söylediği şu beyit de bu kabildendir :

ناجٍ طَوَاهُ الأَيْنُ ممَّا وَجَفا

Hızlı yürüyüşünden dolayı yorgunluğun zayıflattığı hızlı bir deve

طَىَّ اللَّيالي زُلَفًا فَزُلَفَا

Gecelerin saat saat [onu] dürüp bükmesi gibi,

[سماوةَ الهلالِ حتى احْقَوقَفا]

[Tıpkı hilalin silueti gibi, nihayet kavis alıp eğrilinceye kadar.]

واختلَفت القرأةُ فى قراءةِ ذلك؛ فقرَأته عامةُ قرأةِ المدينةِ والعراقِ: {وَزُلَفًا} بضمِّ الزاى وفتحِ اللامِ، وقرَأه بعضُ أهلِ المدينةِ بضمِّ الزايِ واللامِ ، كأنه وجَّهه إلى أنه واحدٌ، وأنه بمنزلةِ "الحُلُمِ"، وقرَأه بعضُ المكيِّين: (وزُلْفًا) بضمِّ الزايِ، وتسكينِ اللامِ .

Kurrâ bunun kıraatinde ihtilaf etmiştir: Medine ve Irak kurrâsının geneli bunu zâ'nın zammesi ve lâm'ın fethası ile {وَزُلَفًا} şeklinde okumuştur. Medine ehlinden bazıları ise bunu zâ ve lâm'ın zammesiyle , sanki tekilmiş ve 'hulüm' (حُلُم) konumundaymış gibi okumuştur. Mekkelilerden bazıları da bunu zâ'nın zammesi ve lâm'ın sükûnu ile (وزُلْفًا) şeklinde okumuştur .

وأعجَبُ القراءةِ فى ذلك إلىّ أن [يُقرأَ بها] : {وَزُلَفًا}. بضمِّ الزايِ وفتحِ اللامِ، على معنى جمعِ زُلْفةٍ، كما تُجمَعُ غرفةٌ غُرَفٌ، وحجرةٌ حُجَرٌ. وإنما اخترتُ قراءةَ ذلك كذلك؛ لأن صلاةَ العشاءِ الآخِرةِ إنما تُصَلَّى بعدَ مضىِّ زُلَفٍ مِن الليلِ، وهي التي عُنِيت عندى بقولِه: {وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ}.

Bu hususta kıraatlerin bana en sevimli olanı [okunması gerekeni] : Zülfe'nin çoğulu manasında, tıpkı gurfe'nin guref, hücre'nin hücer şeklinde çoğul yapılması gibi, zâ'nın zammesi ve lâm'ın fethası ile: {وَزُلَفًا} şeklinde olandır. Bunu böyle seçmemin sebebi şudur: Son yatsı namazı ancak geceden birtakım vakitler (zülef) geçtikten sonra kılınır; bana göre O'nun: {وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ} “ve gecenin [gündüze] yakın vakitlerinde” kavliyle kastedilen de odur.

وبنحوِ الذي قلنا في قولِه: {وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ}. قال جماعةٌ مِن أهلُ التأويلِ.

O'nun: {وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ} “ve gecenin [gündüze] yakın vakitlerinde” kavli hakkında bizim söylediğimizin benzerini tevil ehlinden bir topluluk da söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبى نجيحٍ، عن مجاهدٍ فى قولِه: {وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ}. قال: ساعاتٍ من الليلِ: صلاةَ العَتمةِ .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den O'nun: {وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ} “ve gecenin [gündüze] yakın vakitlerinde” kavli hakkında anlattı; dedi ki: "Geceden saatlerdir: Yatsı (ateme) namazıdır ."

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o

مجاهدٍ مثلَه.

Mücâhid'den aynısını anlattı.

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Mücâhid'den aynısını anlattı.

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ: {وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ}. يقولُ: صلاةُ العَتَمةِ .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o İbn Abbâs'tan O'nun: {وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ} “ve gecenin [gündüze] yakın vakitlerinde” kavli hakkında anlattı; şöyle demektedir: "Yatsı (ateme) namazıdır ."

حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا يحيى، عن عوفٍ، عن الحسنِ: {وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ}: العشاءُ .

Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ, Avf'tan, o el-Hasen'den O'nun: {وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ} “ve gecenin [gündüze] yakın vakitlerinde” kavli hakkında anlattı: "Yatsıdır ."

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا يحيى بنُ آدمَ، عن سفيانَ، عن عبيدِ اللهِ بنِ أبى يزيدَ، قال: سَمِعتُ ابنَ عباسٍ يعجِبُه التأخيرُ بالعشاءِ، ويقرَأُ: {وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ} .

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Âdem, Süfyân'dan, o Ubeydullah b. Ebî Yezîd'den anlattı; dedi ki: İbn Abbâs'ın yatsıyı geciktirmekten hoşlandığını ve: {وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ} “ve gecenin [gündüze] yakın vakitlerinde” ayetini okuduğunu işittim .

حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا ابنُ نُميرٍ، عن ورقاءَ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ}. قال: ساعةً من الليلِ؛ صلاةَ العَتَمةِ.

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize İbn Nümeyr, Verkā'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den O'nun: {وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ} “ve gecenin [gündüze] yakın vakitlerinde” kavli hakkında anlattı; dedi ki: "Geceden bir saattir; yatsı (ateme) namazıdır."

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ}. قال: العَتَمَةُ، وما سمِعنا أحدًا من فقهائِنا ومشيختِنا يقولون: العشاءُ. ما يقولون إلا: العتمةُ.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ} “ve gecenin [gündüze] yakın vakitlerinde” kavli hakkında şöyle dedi: "Atemedir (yatsı namazıdır). Biz fakihlerimizden ve hocalarımızdan hiçbirinin 'el-İşâ' dediğini işitmedik. Onlar sadece 'el-Ateme' derlerdi."

وقال قومٌ: الصلاةُ التى أمَر اللهُ النبيَّ ﷺ بإقامتِها زُلَفًا من الليلِ ، صلاةُ المغربِ والعشاءِ.

Bir topluluk da şöyle dedi: Allah'ın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gecenin yakın vakitlerinde kılmasını emrettiği namaz, akşam ve yatsı namazıdır.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ وابنُ وكيعٍ -واللفظُ ليعقوبَ- قالا: ثنا ابنُ عُلَيَّةَ، قال: ثنا أبو رجاءٍ، عن الحسنِ: {وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ}. قال: هما زُلْفتان من الليلِ؛ صلاةُ المغربِ وصلاةُ العشاءِ .

Bana Ya'kūb b. İbrâhîm ve İbn Vekî' -lafız Ya'kūb'a ait olmak üzere- anlattılar, dediler ki: Bize İbn Uleyye anlattı, dedi ki: Bize Ebû Recâ, el-Hasen'den O'nun: {وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ} “ve gecenin [gündüze] yakın vakitlerinde” kavli hakkında anlattı; dedi ki: "Onlar geceden iki yakın vakittir; akşam namazı ve yatsı namazıdır ."

حدَّثنا ابنُ حميدٍ وابنُ وكيعٍ، قالا: ثنا جريرٌ، عن أشعثَ، عن الحسنِ في قولِه: {وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ}. قال: المغربُ والعشاءُ.

Bize İbn Humeyd ve İbn Vekî' anlattılar, dediler ki: Bize Cerîr, Eş'as'tan, o el-Hasen'den O'nun: {وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ} “ve gecenin [gündüze] yakın vakitlerinde” kavli hakkında anlattı; dedi ki: "Akşam ve yatsıdır."

حدَّثني الحسينُ بنُ علىٍّ - [يعنى الصُّدائيَّ] - قال: ثنا أبي، قال: ثنا مباركٌ، عن الحسنِ، قال: قال اللهُ ﵎ لنبيِّه ﷺ: {وَأَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ}. قال: زُلَفًا من الليلِ؛ أى المغربُ والعشاءُ، وقال رسولُ اللهِ ﷺ: "هُما زُلْفَتَا اللَّيْلِ؛ المَغْرِبُ والعِشاءُ" .

Bana el-Huseyn b. Ali -[es-Sudâî'yi kastediyor]- anlattı, dedi ki: Bize babam anlattı, dedi ki: Bize Mübârek, el-Hasen'den anlattı, dedi ki: Allah celle celâluhu Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e: {وَأَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ} “Gündüzün iki tarafında ve gecenin [gündüze] yakın vakitlerinde namazı kıl” buyurdu. [Hasen] dedi ki: Gecenin zülefi; yani akşam ve yatsıdır. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de: "Onlar gecenin iki yakın vaktidir; akşam ve yatsıdır" buyurdu .

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، وحدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن سفيانَ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ: {وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ}. قال: المغربُ والعشاءُ.

Bize Ebû Kureyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî' anlattı; [ayrıca] bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o Mansûr'dan, o Mücâhid'den: {وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ} “ve gecenin [gündüze] yakın vakitlerinde” [ayeti hakkında] anlattı; [Mücâhid] dedi ki: "Akşam ve yatsıdır."

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا الثوريُّ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ مثلَه .

Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize es-Sevrî, Mansûr'dan, o Mücâhid'den aynısını haber verdi .

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو نُعيمٍ، قال: ثنا سفيانُ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Nuaym anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Mansûr'dan, o Mücâhid'den aynısını anlattı.

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا سويدٌ، قال: أخبَرنا ابنُ المباركِ، عن المباركِ بنِ فَضالةَ، عن الحسنِ، قال: قد ييَّن اللهُ مواقيتَ الصلاةِ في القرآنِ، قال: {أَقِمِ الصَّلَاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ} [الإسراء: ٧٨]. قال: دُلوكُها: إذا زالَت عن بطنِ السماءِ، وكان لها في الأرضِ فئٌ. وقال: {وَأَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ}: الغداةُ والعصرُ، {وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ}: المغربُ والعشاءُ. قال: فقال رسولُ اللهِ ﷺ: "هُمَا زُلْفَتَا اللَّيْلِ؛ المَغْرِبُ والعِشاءُ".

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Süveyd anlattı, dedi ki: Bize İbnü'l-Mübârek, Mübârek b. Fedâle'den, o el-Hasen'den haber verdi; dedi ki: Allah namaz vakitlerini Kur'an'da açıklamıştır; şöyle buyurmuştur: {أَقِمِ الصَّلَاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ} [el-İsrâ: 78] “Güneşin batıya kaymasından... namaz kıl”. Dedi ki: Güneşin dülûku (kayması), göğün ortasından zevale erip yerde bir gölgesi oluştuğu andır. Ve: {وَأَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ} “Gündüzün iki tarafında namazı kıl” buyurmuştur ki [bu] sabah ve ikindidir; {وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ} “ve gecenin [gündüze] yakın vakitlerinde” buyurmuştur ki [bu da] akşam ve yatsıdır. Dedi ki: Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Onlar gecenin iki yakın vaktidir; akşam ve yatsıdır" buyurmuştur.

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ}. قال: يعني صلاةَ المغربِ وصلاةُ العشاءِ .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ} “ve gecenin [gündüze] yakın vakitlerinde” kavli hakkında anlattı; dedi ki: "Akşam namazını ve yatsı namazını kastetmektedir ."

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا سويدٌ، قال: أخبَرنا ابنُ المباركِ، عن أفلحَ بنِ سعيدٍ، قال: سمِعتُ محمدَ بنَ كعبٍ القُرَظيَّ يقولُ: {وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ}: المغربُ والعشاءُ .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Süveyd anlattı, dedi ki: Bize İbnü'l-Mübârek, Eflah b. Saîd'den haber verdi; dedi ki: Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'nin şöyle dediğini işittim: "{وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ} “ve gecenin [gündüze] yakın vakitlerinde”; akşam ve yatsıdır ."

حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا زيدُ بنُ حُبابٍ، عن أفلحَ بنِ سعيدٍ، عن محمدِ بنِ كعبٍ مثلَه.

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Zeyd b. Hubâb, Eflah b. Saîd'den, o da Muhammed b. Ka'b'dan aynısını anlattı.

حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا أبو مَعشَرٍ، عن محمدِ بنِ كعبٍ القُرَظِيِّ: {وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ}: المغربُ والعشاءُ.

Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ma'şer, Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den anlattı: "{وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ} “ve gecenin [gündüze] yakın vakitlerinde”; akşam ve yatsıdır."

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا سويدٌ، قال: أخبَرنا ابنُ المباركِ، عن عاصمِ بنِ سليمانَ، عن الحسنِ، قال: زُلْفتا الليلِ المغربُ والعشاءُ.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Süveyd anlattı, dedi ki: Bize İbnü'l-Mübârek, Âsım b. Süleyman'dan, o el-Hasen'den haber verdi; dedi ki: "Gecenin iki yakın vakti (zülfesi), akşam ve yatsıdır."

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ بنُ مَغْراءَ، عن جويبرٍ، عن الضحاكِ فى قولِه: {وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ}. قال: المغربُ والعشاءُ .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman b. Megrâ', Cüveybir'den, o ed-Dahhâk'tan O'nun: {وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ} “ve gecenin [gündüze] yakın vakitlerinde” kavli hakkında anlattı; dedi ki: "Akşam ve yatsıdır ."

حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا جريرٌ ، عن عاصمٍ، عن الحسنِ: {وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ}. قال: المغربُ والعشاءُ .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Cerîr , Âsım'dan, o el-Hasen'den O'nun: {وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ} “ve gecenin [gündüze] yakın vakitlerinde” kavli hakkında anlattı; dedi ki: "Akşam ve yatsıdır ."

حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا عَبْدَةُ بنُ سليمانَ، عن جويبرٍ، عن الضحاكِ: {وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ}: المغربُ والعشاءُ .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Abde b. Süleymân, Cüveybir'den, o ed-Dahhâk'tan anlattı: "{وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ} “ve gecenin [gündüze] yakın vakitlerinde”; akşam ve yatsıdır ."

[حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا أبو عامرٍ، قال: ثنا قُرَّةُ، عن الحسنِ: {وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ}. قال: المغربُ والعشاءُ] .

[Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âmir anlattı, dedi ki: Bize Kurre, el-Hasen'den O'nun: {وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ} “ve gecenin [gündüze] yakın vakitlerinde” kavli hakkında anlattı; dedi ki: "Akşam ve yatsıdır"] .

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن عاصمٍ، عن الحسنِ: {وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ}. قال: صلاةُ المغربِ والعشاءِ.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Âsım'dan, o el-Hasen'den O'nun: {وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ} “ve gecenin [gündüze] yakın vakitlerinde” kavli hakkında anlattı; dedi ki: "Akşam ve yatsı namazıdır."

وقولُه: {إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: إن الإنابةَ إلى طاعةِ اللهِ، والعملَ بما يرضيه، تُذهِبُ آثامَ معصيةِ اللهِ، وتُكفِّرُ

Allah Teâlâ'nın: {إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ} “Şüphesiz iyilikler kötülükleri giderir” kavline gelince; zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz Allah'a itaate yönelmek ve O'nu razı edecek ameller işlemek, Allah'a isyanın günahlarını giderir ve

الذنوبَ.

bağışlatır.

ثم اختلَف أهلُ التأويلِ فى الحسناتِ التي عناها اللهُ جلّ ثناؤُه في هذا الموضعِ، اللاتى يُذهِبْن السيئاتِ؛ فقال بعضُهم: هنّ الصلواتُ الخَمْسُ المكتوباتُ.

Sonra tevil ehli, övgüsü yüce olan Allah'ın bu makamda kastettiği ve kötülükleri gideren iyiliklerin (hasenâtın) neler olduğu hususunda ihtilaf ettiler. Onlardan bazıları: "Onlar farz kılınmış beş vakit namazdır" dediler.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا ابنُ عُلَيَّةَ، عن الجُرَيرِيِّ، عن أبي الوردِ بنِ ثُمامةَ، عن أبى محمدٍ الحضرميِّ ، قال: ثنا كعبٌ في هذا المسجدِ، قال: والذي نفسُ كعبٍ بيدِه، إن الصلواتِ الخمسَ لهنّ الحسناتُ التي يُذهِبْن السيئاتِ، كما يغسِلُ الماءُ الدَّرَنَ .

Bana Ya'kūb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, el-Cüreyrî'den, o Ebü'l-Verd b. Sümâme'den, o Ebû Muhammed el-Hadramî'den anlattı; dedi ki: Bize Ka'b şu mescidde anlattı, dedi ki: "Ka'b'ın nefsi elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki, suyun kiri yıkayıp giderdiği gibi kötülükleri gideren iyilikler kesinlikle beş vakit namazdır ."

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا سويدٌ، قال: أخبَرنا ابنُ المباركِ، عن أفلحَ، قال: سمِعتُ محمدَ بنَ كعبٍ القُرَظِىَّ يقولُ في قولِه: {إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ}. قال: هنّ الصلواتُ الخمسُ .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Süveyd anlattı, dedi ki: Bize İbnü'l-Mübârek, Eflah'tan haber verdi; dedi ki: Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'nin O'nun: {إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ} “Şüphesiz iyilikler kötülükleri giderir” kavli hakkında şöyle dediğini işittim: "Onlar beş vakit namazdır ."

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا الثوريُّ، عن عبدِ اللهِ بنِ مسلمٍ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، عن ابن عباسٍ: {إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ}. قال: هن الصلواتُ الخمسُ .

Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize es-Sevrî, Abdullah b. Müslim'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o İbn Abbâs'tan O'nun: {إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ} “Şüphesiz iyilikler kötülükleri giderir” kavli hakkında haber verdi; dedi ki: "Onlar beş vakit namazdır ."

حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا الثوريُّ، عن منصورٍ،

Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize es-Sevrî, Mansûr'dan haber verdi,

عن مجاهدٍ: {إِنَّ الْحَسَنَاتِ}: إنّ الصلواتِ .

o Mücâhid'den O'nun: {إِنَّ الْحَسَنَاتِ} “Şüphesiz iyilikler” kavli hakkında haber verdi: "Şüphesiz [beş vakit] namazlardır ."

حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا يحيى، وحدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبو أسامةَ جميعًا، عن عوفٍ، عن الحسنِ: {إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ}. قال: الصلواتُ الخمسُ.

Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ anlattı; ve bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Ebû Üsâme hep birlikte Avf'tan, o el-Hasen'den O'nun: {إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ} “Şüphesiz iyilikler kötülükleri giderir” kavli hakkında anlattılar; dedi ki: "Beş vakit namazdır."