حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {لَهُمْ فِيهَا زَفِيرٌ وَشَهِيقٌ}. يقولُ: صوتٌ شديدٌ، وصوتٌ ضعيفٌ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o İbn Abbâs'tan O'nun: {لَهُمْ فِيهَا زَفِيرٌ وَشَهِيقٌ} “Onlar orada iç çekip inlerler” sözü hakkında anlattı; [İbn Abbâs] şöyle der: Şiddetli bir ses ve zayıf bir sestir .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا ابنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، [عن الربيعِ] ، عن أبي العاليةِ فى قولِه: {لَهُمْ فِيهَا زَفِيرٌ وَشَهِيقٌ}. قال: الزفيرُ في الحَلْقِ، والشهيقُ في الصدرِ.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, [er-Rabî'den] , o Ebü'l-Âliye'den O'nun: {لَهُمْ فِيهَا زَفِيرٌ وَشَهِيقٌ} “Onlar orada iç çekip inlerler” sözü hakkında anlattı; dedi ki: Zefîr boğazda, şehîk ise göğüstedir.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن أبي جعفرٍ، عن الربيعِ ابن أنسٍ، عن أبى العاليةِ بنحوِه.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, Ebû Ca'fer'den, o er-Rabî' b. Enes'ten, o Ebü'l-Âliye'den benzerini anlattı.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: أخبرنا عبدُ الرزاقِ، عن معمرٍ، عن قتادةَ، قال: صوتُ الكافرِ فى النارِ صوتُ الحمارِ، أولُه زَفيرٌ، وآخرُه شَهِيقٌ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk, Ma'mer'den, o Katâde'den haber verdi; [Katâde] dedi ki: Kâfirin ateşteki sesi eşek sesidir; ilki zefîr (nefes verme), sonuncusu ise şehîktir (nefes alma) .
حدَّثنا أبو هشامٍ الرِّفاعيُّ ومحمدُ بنُ مَعْمَرٍ البَحْرانيُّ ومحمدُ بن المُثَنَّى ومحمدُ ابنُ بَشَّارٍ، قالوا: ثنا أبو عامرٍ، قال: ثنا سليمانُ بنُ سفيانَ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ
Bize Ebû Hişâm er-Rifâî, Muhammed b. Ma'mer el-Bahrânî, Muhammed b. el-Müsennâ ve Muhammed b. Beşşâr anlattılar, dediler ki: Bize Ebû Âmir anlattı, dedi ki: Bize Süleymân b. Süfyân anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b.
دينارٍ، عن ابنِ عمرَ، [عن عمرَ] ، قال: لمَّا نزَلَت هذه الآيةُ: {فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ وَسَعِيدٌ}. سأَلْتُ النبيَّ ﷺ، فقلتُ: يا نبيَّ اللهِ، فعلامَ عَمَلُنا؟ على شيءٍ قد فُرِغ منه أم على شيءٍ لم يُفْرَغْ منه؟ فقال رسولُ اللهِ ﷺ: "على شيءٍ قد فُرِغ منه يا عمرُ، وجرَت به الأقلامُ، ولكنْ كلٌّ مُيَسَّرٌ لما خُلِق له" . اللفظُ لحديثِ ابنِ مَعْمَرٍ.
Dînâr, İbn Ömer'den, [Ömer'den] anlattı; [Ömer] dedi ki: {فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ وَسَعِيدٌ} “Onlardan kimi bedbaht, kimi de mutludur” ayeti indiğinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e sordum ve dedim ki: “Ey Allah'ın Peygamberi! O halde amelimiz neye göredir? Bitirilmiş (hükme bağlanmış) bir işe göre mi, yoksa henüz bitirilmemiş bir işe göre mi?” Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Ey Ömer! Bitirilmiş (hükme bağlanmış) ve kalemlerin yazıp kuruduğu bir işe göredir; fakat herkes ne için yaratıldıysa ona kolaylaştırılmıştır .” Lafız İbn Ma'mer'in hadisine aittir.
وقولُه: {خَالِدِينَ فِيهَا مَا دَامَتِ السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ إِلَّا مَا شَاءَ رَبُّكَ إِنَّ رَبَّكَ فَعَّالٌ لِمَا يُرِيدُ}. يعني بقولِه تعالى ذكرُه: {خَالِدِينَ فِيهَا}: لابِثين فيها. ويعنِى بقولِه: {مَا دَامَتِ السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ}: أبدًا. وذلك أن العربَ إذا أرادت أن تَصِفَ الشيءَ بالدوامِ أبدًا، قالت: هذا دائمٌ دَوامَ السماواتِ والأرضِ. بمعنى أنه دائمٌ أبدًا، وكذلك يقولون: هو باقٍ ما اخْتَلَف الليلُ والنهارُ، وما سَمَر ابْنَا سَمِيرٍ، وما لأْلأَتِ [العُفْرُ بأذنابِها]. يعنُون بذلك كلِّه: أبدًا. فخاطَبَهم جلَّ ثناؤُه بما يتعارفونه بينَهم، فقال: خالِدِينَ [في النارِ] ما دامَتِ السَّمَاوَاتُ
Allah Teâlâ'nın: {خَالِدِينَ فِيهَا مَا دَامَتِ السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ إِلَّا مَا شَاءَ رَبُّكَ إِنَّ رَبَّكَ فَعَّالٌ لِمَا يُرِيدُ} “Rabbinin dilediği hariç, gökler ve yer durdukça orada ebedî kalıcıdırlar. Şüphesiz Rabbin dilediğini hakkıyla yapandır” buyruğuna gelince; Yüce Allah'ın zikri: {خَالِدِينَ فِيهَا} “orada ebedî kalıcıdırlar” buyruğu ile kastettiği, [onlar] orada kalıcılardır [demektir]. {مَا دَامَتِ السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ} “gökler ve yer durdukça” buyruğu ile kastettiği ise, ebediyen [demektir]. Zira Araplar bir şeyi sonsuz bir devamlılıkla nitelemek istediklerinde: “Bu, gökler ve yer durdukça devam edicidir” derler. Bunun anlamı, onun ebediyen devam edeceğidir. Nitekim şöyle de derler: “O, gece ile gündüz peş peşe geldikçe, Semîr'in iki oğlu gece sohbeti yaptıkça ve ceylanlar kuyruklarını salladıkça kalıcıdır.” Bütün bunlarla kastettikleri: ebediyendir. Şânı yüce olan [Allah] da onlara kendi aralarında bildikleri/kullandıkları ifadelerle hitap ederek: Gökler ve yer durdukça [ateşte] ebedî kalıcıdırlar, buyurmuştur.
والأرْضُ. والمعنى في ذلك: خالدين فيها أبدًا.
Bundaki mana: Orada ebediyen kalacaklardır, demektir.
وكان ابن زيدٍ يقولُ في ذلك بنحوٍ مما قلنا فيه.
İbn Zeyd de bu konuda bizim söylediğimize benzer bir söz söylüyordu.
حدَّثني يونُسُ، قال: أخبرَنا ابنُ وهبٍ قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {خَالِدِينَ فِيهَا مَا دَامَتِ السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ}. قال: ما دامَت الأرضُ أرضًا، والسماءُ سماءً .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {خَالِدِينَ فِيهَا مَا دَامَتِ السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ} “Gökler ve yer durdukça orada ebedî kalacaklardır” sözü hakkında şöyle dedi: Yer yer olarak, gök de gök olarak kaldığı müddetçe .
ثم قال جلّ ثناؤُه: {إِلَّا مَا شَاءَ رَبُّكَ}. واختَلَف أهلُ العلمِ والتأويلِ في معنى ذلك؛ فقال بعضُهم: هذا استثناءٌ استثْناه اللهُ في أهلِ التوحيدِ [أنه يُخْرِجُهم] من النار إذا شاء بعدَ أن أدْخَلَهم النارَ.
Sonra övgüsü yüce olan şöyle buyurdu: {إِلَّا مَا شَاءَ رَبُّكَ} “Rabbinin dilediği hariç”. İlim ve tevil ehli bunun anlamı hakkında ihtilaf etmişlerdir; bazısı şöyle demiştir: Bu, Allah'ın tevhid ehli hakkında yaptığı bir istisnadır; dilediği takdirde onları ateşe soktuktan sonra oradan [çıkaracaktır] .
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزاقِ، عن معمرٍ، عن قتادةَ في قولِه: {فَأَمَّا الَّذِينَ شَقُوا فَفِي النَّارِ لَهُمْ فِيهَا زَفِيرٌ وَشَهِيقٌ (١٠٦) خَالِدِينَ فِيهَا مَا دَامَتِ السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ إِلَّا مَا شَاءَ رَبُّكَ}. قال: اللهُ أعلمُ بثُنْياه . وقد ذُكِر لنا أن ناسًا يُصِيبُهم سَفْعٌ من النارِ بذنوبٍ أصابوها، ثم يُدْخِلُهم الجنةَ .
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk, Ma'mer'den, o Katâde'den O'nun: {فَأَمَّا الَّذِينَ شَقُوا فَفِي النَّارِ لَهُمْ فِيهَا زَفِيرٌ وَشَهِيقٌ (١٠٦) خَالِدِينَ فِيهَا مَا دَامَتِ السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ إِلَّا مَا شَاءَ رَبُّكَ} “Bedbaht olanlar ateştedirler. Onlar orada iç çekip inlerler. Rabbinin dilediği hariç, gökler ve yer durdukça orada ebedî kalacaklardır” sözü hakkında haber verdi; [Katâde] dedi ki: Allah yaptığı istisnayı (sünyâsını) en iyi bilendir. Bize anlatıldığına göre birtakım insanlara işledikleri günahlar sebebiyle ateşten bir karartı/yanık isabet edecek, sonra [Allah] onları cennete koyacaktır .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {خَالِدِينَ فِيهَا مَا دَامَتِ السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ إِلَّا مَا شَاءَ رَبُّكَ إِنَّ رَبَّكَ}: واللهُ أعلمُ
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {خَالِدِينَ فِيهَا مَا دَامَتِ السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ إِلَّا مَا شَاءَ رَبُّكَ إِنَّ رَبَّكَ} “Rabbinin dilediği hariç, gökler ve yer durdukça orada ebedî kalacaklardır. Şüphesiz Rabbin...” sözü hakkında [şöyle dediğini anlattı]: Allah daha iyi bilir...
بثَنِيَّتِه . ذُكِر لنا أن ناسًا يُصِيبُهم سَفْعٌ مِن النارِ بذنوبٍ أصابوها ، ثم يُدْخِلُهم اللهُ الجنةَ بفضلِ رحمتِه، يقالُ لهم: الجَهَنَّمِيُّون .
en iyi bilendir . Bize anlatıldığına göre birtakım insanlara işledikleri günahlar sebebiyle ateşten bir karartı/yanık isabet edecek , sonra Allah rahmetinin fazlıyla onları cennete koyacaktır; onlara Cehennemiyyûn (cehennemlikler) denilir .
حدَّثنا محمدُ بنُ المُثَنَّى، قال: ثنا شيبانُ بنُ فَرُّوحَ، قال: ثنا أبو هلالٍ، قال: ثنا قتادةُ، وتلا هذه الآيةَ: {فَأَمَّا الَّذِينَ شَقُوا فَفِي النَّارِ لَهُمْ فِيهَا زَفِيرٌ وَشَهِيقٌ}. إلى قولِه: {لِمَا يُرِيدُ}. فقال عندَ ذلك: ثنا أنسُ بنُ مالكٍ، أن رسولَ اللهِ ﷺ قال: "يَخْرُجُ قومٌ مِن النارِ". قال قتادةُ: ولا نقولُ ما يقولُ أهلُ حَرُوراءَ .
Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Şeybân b. Ferrûh anlattı, dedi ki: Bize Ebû Hilâl anlattı, dedi ki: Bize Katâde anlattı ve {فَأَمَّا الَّذِينَ شَقُوا فَفِي النَّارِ لَهُمْ فِيهَا زَفِيرٌ وَشَهِيقٌ} ayetinden {لِمَا يُرِيدُ} sözüne kadar okudu. Bunun üzerine şöyle dedi: Bize Enes b. Mâlik, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: “Bir topluluk ateşten çıkar” buyurduğunu anlattı. Katâde dedi ki: Harûrâ ehlinin (Hâricîlerin) dediğini biz söylemeyiz .
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا يعقوبُ، عن أبي مالكٍ -يعنى ثعلبةَ- عن أبي سِنانٍ فى قولِه: {فَأَمَّا الَّذِينَ شَقُوا فَفِي النَّارِ لَهُمْ فِيهَا زَفِيرٌ وَشَهِيقٌ (١٠٦) خَالِدِينَ فِيهَا مَا دَامَتِ السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ إِلَّا مَا شَاءَ رَبُّكَ} قال: [استثنى به] أهلَ التوحيدِ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Ya'kûb, Ebû Mâlik'ten -yani Sa'lebe'den-, o Ebû Sinân'dan O'nun: {فَأَمَّا الَّذِينَ شَقُوا فَفِي النَّارِ لَهُمْ فِيهَا زَفِيرٌ وَشَهِيقٌ (١٠٦) خَالِدِينَ فِيهَا مَا دَامَتِ السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ إِلَّا مَا شَاءَ رَبُّكَ} “Bedbaht olanlar ateştedirler. Onlar orada iç çekip inlerler. Rabbinin dilediği hariç, gökler ve yer durdukça orada ebedî kalacaklardır” sözü hakkında anlattı; [Ebû Sinân] dedi ki: [Bununla] tevhid ehlini [istisna etmiştir] .
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن الضحاكِ بنِ مُزاحِمٍ: {فَأَمَّا الَّذِينَ شَقُوا}. إلى قولِه: {خَالِدِينَ فِيهَا مَا دَامَتِ السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ إِلَّا مَا شَاءَ رَبُّكَ}. قال: يخرجُ قومٌ مِن النارِ، فيدخلون الجنةَ، فهم الذين استُثْنِى لهم.
Bize Muhammed b. Abdilalâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o ed-Dahhâk b. Müzâhim'den O'nun: {فَأَمَّا الَّذِينَ شَقُوا} “Bedbaht olanlara gelince...” ayetinden, O'nun: {خَالِدِينَ فِيهَا مَا دَامَتِ السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ إِلَّا مَا شَاءَ رَبُّكَ} “Rabbinin dilediği hariç, gökler ve yer durdukça orada ebedî kalacaklardır” sözüne kadar [olan kısım hakkında] şöyle dediğini anlattı: Ateşten bir topluluk çıkar ve cennete girerler. İşte kendileri için istisna yapılanlar bunlardır.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عامرِ بنِ جَشِيبٍ ، عن خالدِ بن مَعْدانَ في قولِه: {لَابِثِينَ فِيهَا أَحْقَابًا}. [النبأ: ٢٣] وقولِه: {خَالِدِينَ فِيهَا} - {إِلَّا مَا شَاءَ رَبُّكَ}: إنهما فى أهلِ التوحيدِ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Âmir b. Ceşîb'den , o Hâlid b. Ma'dân'dan O'nun: {لَابِثِينَ فِيهَا أَحْقَابًا} “Orada çağlar boyu kalacaklardır” [en-Nebe': 23] sözü ve {خَالِدِينَ فِيهَا} - {إِلَّا مَا شَاءَ رَبُّكَ} “Rabbinin dilediği hariç orada ebedî kalacaklardır” sözü hakkında anlattı; o ikisi tevhid ehli hakkındadır .
وقال آخرون: الاستثناءُ فى هذه الآيةِ فى أهلِ التوحيدِ. إلا أنهم قالوا: معنى قولِه: {إِلَّا مَا شَاءَ رَبُّكَ}. إلا أن يَشَاءَ رَبُّك أن يَتَجاوَزَ عنهم فلا يُدْخِلَهم النارَ. ووجَّهوا الاستثناءَ إلى أنه من قولِه: {فَأَمَّا الَّذِينَ شَقُوا فَفِي النَّارِ} - {إِلَّا مَا شَاءَ رَبُّكَ} لا مِن الخلودِ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bu ayetteki istisna tevhid ehli hakkındadır. Ancak onlar şunu söylemişlerdir: O'nun: {إِلَّا مَا شَاءَ رَبُّكَ} “Rabbinin dilediği hariç” sözünün anlamı; Rabbinin onları bağışlayıp ateşe sokmamayı dilemesi müstesnadır, demektir. İstisnanın ebedî kalmaktan değil, {فَأَمَّا الَّذِينَ شَقُوا فَفِي النَّارِ} “Bedbaht olanlar ateştedirler” ile {إِلَّا مَا شَاءَ رَبُّكَ} “Rabbinin dilediği hariç” ifadesinden olduğunu belirtmişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزاقِ، قال: ثنا ابنُ التَّيْميِّ، عن أبيه، عن أبي نَضْرةَ، عن جابرٍ، أو عن أبي سعيدٍ الخدريِّ، أو عن رجلٍ مِن أصحابِ رسولِ اللهِ ﷺ فى قولِه: {إِلَّا مَا شَاءَ رَبُّكَ إِنَّ رَبَّكَ فَعَّالٌ لِمَا يُرِيدُ}. قال: هذه الآيةُ تَأْتِى على القرآنِ كلِّه، يقولُ: حيث كان في القرآنِ: {خَالِدِينَ فِيهَا}. تَأْتِى عليه. قال: وسمِعْتُ أبا مِجْلَزٍ يقولُ: هو جزاؤُه، فإن شاء اللهُ تجاوَز عن عذابِه.
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize İbnü't-Teymî, babasından, o Ebû Nadre'den, o Câbir'den veya Ebû Saîd el-Hudrî'den ya da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bir adamdan rivayet ettiğine göre; {إِلَّا مَا شَاءَ رَبُّكَ إِنَّ رَبَّكَ فَعَّالٌ لِمَا يُرِيدُ} “Rabbinin dilediği hariç. Şüphesiz Rabbin dilediğini hakkıyla yapandır” ayeti hakkında şöyle dedi: Bu ayet Kur'an'ın tamamını kapsar (hükmü altına alır). Şunu demek istemektedir: Kur'an'da her nerede {خَالِدِينَ فِيهَا} “Orada ebedî kalıcılar olarak” [ifadesi] varsa bu ayet onu kapsar. [Ravi] dedi ki: Ebû Miclez'in şöyle dediğini işittim: Bu onun cezasıdır; şayet Allah dilerse onun azabından vazgeçer (onu bağışlar).
وقال آخرون: عُنِى بذلك أهلُ النارِ، وكلُّ مَن دخَلَها.
Başkaları da şöyle demiştir: Bununla cehennem ehli ve oraya giren herkes kastedilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حُدِّثتُ عن المسيبِ، عمَّن ذكَره، عن ابنِ عباسٍ: {خَالِدِينَ فِيهَا مَا دَامَتِ السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ}: لا يَموتون، ولا هم منها يُخْرَجون، ما دامت السماواتُ والأرضُ، {إِلَّا مَا شَاءَ رَبُّكَ}. قال: استثنَى اللهُ، قال: يَأْمُرُ النارَ أَن تَأْكُلَهم. قال: وقال ابنُ مسعودٍ: لَيَأْتِيَنَّ على جهنم زمانٌ تَخْفِقُ أبوابُها ليس فيها أحدٌ، وذلك بعد ما يَلْبَثون فيها أحقابًا .
Bana el-Müseyyeb'den, bunu zikreden kimseden, o İbn Abbâs'tan şöyle rivayet edildi: {خَالِدِينَ فِيهَا مَا دَامَتِ السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ}: Gökler ve yer durdukça onlar ne ölürler ne de oradan çıkarılırlar; {إِلَّا مَا شَاءَ رَبُّكَ} “Rabbinin dilediği hariç”. Dedi ki: Allah istisna kıldı ve ateşe onları yiyip bitirmesini emreder, dedi. Dedi ki: İbn Mes'ûd da şöyle demiştir: Cehennemin üzerine öyle bir zaman gelecektir ki kapıları çarpıp duracak ve içinde hiç kimse olmayacaktır; bu da onların orada çağlar boyu kalmalarından sonradır .
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن بَيانٍ، عن الشعبيِّ، قال: جهنمُ أسرعُ الدارين عُمْرانًا، وأسرعُهما خَرابًا .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Beyân'dan, o eş-Şa'bî'den anlattı; [eş-Şa'bî] dedi ki: Cehennem iki yurttan (cennet ve cehennemden) imarı en hızlı olanı ve harabesi de en çabuk olanıdır .
وقال آخرون: أَخْبَرنا اللهُ بمشيئتِه لأهلِ الجنةِ، فعرَّفَنا معنى ثُنْياه بقولِه: {عَطَاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ}. أنها فى الزيادةِ على مقدارِ مدةِ السماواتِ والأرضِ. قالوا: ولم يُخْبِرْنا بمشيئتِه فى أهلِ النارِ، وجائزٌ أن تكونَ مشيئتُه فى الزيادةِ، وجائزٌ أن تكونَ في النقصانِ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Allah cennet ehli hakkındaki dilemesini bize haber vermiş ve {عَطَاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ} “kesintisiz bir bağış olarak” buyruğuyla yaptığı istisnanın (sünyâsının) anlamını bize bildirmiştir; [bu istisna] göklerin ve yerin süresi miktarının üzerine ilave edilmesindedir. Dediler ki: Cehennem ehli hakkındaki dilemesini ise bize bildirmemiştir; O'nun dilemesinin artırmada olması da caizdir, eksiltmede olması da caizdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يونُسُ، قال: أَخْبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {خَالِدِينَ فِيهَا مَا دَامَتِ السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ إِلَّا مَا شَاءَ رَبُّكَ}. فقرَأ حتى بلَغ
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {خَالِدِينَ فِيهَا مَا دَامَتِ السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ إِلَّا مَا شَاءَ رَبُّكَ} “Rabbinin dilediği hariç, gökler ve yer durdukça orada ebedî kalıcıdırlar” buyruğu hakkında [konuştu] ve [şu ayete] varıncaya kadar okudu:
{عَطَاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ}. قال: فأخبَرنا الذي يَشاءُ لأهلِ الجنةِ، فقال: {عَطَاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ}. ولم يُخْبِرْنا بالذى يَشاءُ لأهلِ النارِ .
{عَطَاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ} “kesintisiz bir bağış olarak” kısmına kadar okudu ve şöyle dedi: Cennet ehli için dilediği şeyi bize haber verip: {عَطَاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ} “kesintisiz bir bağış olarak” buyurdu; cehennem ehli için dilediği şeyi ise bize haber vermedi .
وأولى هذه الأقوالِ في تأويلِ هذه الآية بالصوابِ القولُ الذي ذكَرْناه عن قتادةَ والضحاكِ، من أن ذلك استثناءٌ فى أهلِ التوحيدِ من أهلِ الكبائرِ أنه مُدْخِلُهم النارَ، فتاركُهم فيها أبدًا، إلا ما شاء من تركِهم فيها أقلَّ من ذلك، ثم يُخْرِجُهم منها فيُدْخِلُهم الجنةَ. كما قد بيَّنَّا في غيرِ هذا الموضعِ بما أغْنَى عن إعادتِه في هذا الموضعِ .
Bu ayetin tevilinde bu görüşlerin doğruya en yakın olanı; Katâde ve ed-Dahhâk'tan zikrettiğimiz, bunun büyük günah sahibi tevhid ehli hakkında bir istisna olduğu, [yani] Allah'ın onları ateşe sokacağı, bundan daha az bir süre ateşte bırakmayı dilemesi müstesna, onları orada ebediyen bırakacağı, sonra da onları oradan çıkarıp cennete sokacağı yönündeki görüştür. Nitekim bunu başka bir yerde, bu yerde tekrar edilmesine gerek bırakmayacak şekilde açıklamıştık .
وإنما قلنا: ذلك أولى الأقوالِ فى ذلك بالصحةِ؛ لأنَّ اللهَ، ﷿، قد أَوْعَد أهلَ الشركِ به الخلودَ في النارِ، وتَظاهَرَت بذلك الأخبارُ عن رسولِ اللهِ ﷺ، فغيرُ جائزٍ أن يكونَ استثناءً فى أهلِ الشركِ، وأن الأخبارَ قد تَواتَرَت عن رسولِ اللهِ ﷺ أن اللهَ يُدْخِلُ قومًا مِن أهلِ الإيمانِ به بذنوبٍ أصابوها النارَ، ثم يُخْرِجُهم منها فيُدْخِلُهم الجنةَ، فغيرُ جائزٍ أن يكونَ ذلك استثناءً فى أهلِ التوحيدِ قبلَ دخولِها، مع صحةِ الأخبارِ عن رسولِ اللهِ ﷺ بما ذكَرْنا، وأنّا إن جعَلْناه استثناءً في ذلك، كنا قد دخَلْنا في قولِ مَن يقولُ: لا يَدْخُلُ الجنةَ فاسقٌ، ولا النارَ مؤمنٌ. وذلك خلافُ مذاهبِ أهلِ العلمِ، وما جاءت به الأخبارُ عن رسولِ اللهِ ﷺ، فإذا فسَد هذانِ القولانِ، فلا قولَ قال به القُدْوةُ من أهلِ العلمِ إلا الثالثُ. ولأهلِ العربيةِ في
Bizim: «Bu hususta görüşlerin en doğrusu budur» dememizin sebebi şudur: Çünkü Allah azze ve celle, kendisine şirk koşanları ateşte ebedî kalmakla tehdit etmiştir; Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem gelen rivayetler de bu doğrultuda birbirini desteklemiştir. Dolayısıyla bunun şirk ehli hakkında bir istisna olması caiz (mümkün) değildir. Yine Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem gelen rivayetler mütevatir derecesindedir ki Allah, kendisine iman edenlerden bir topluluğu işledikleri günahlar sebebiyle ateşe sokacak, sonra da onları oradan çıkarıp cennete koyacaktır. Zikrettiğimiz hususta Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem gelen rivayetlerin sahihliğiyle birlikte, bunun tevhid ehli hakkında ateşe girmelerinden önceki bir istisna olması da caiz (mümkün) değildir. Zira şayet biz bunu bu hususta bir istisna kılarsak, «Cennete hiçbir fâsık girmez, ateşe de hiçbir mümin girmez» diyen kimsenin görüşüne dahil olmuş oluruz. Bu ise hem ilim ehlinin benimsediği görüşlere hem de Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem gelen rivayetlere aykırıdır. Bu iki görüş bâtıl (geçersiz) olunca, ilim ehlinden kendisine uyulan önderlerin benimsediği geriye sadece üçüncü görüş kalmaktadır. Arap dili âlimlerinin de bu konuda...
ذلك مذهبٌ غيرُ ذلك سنَذْكُرُه بعدُ، ونبَيِّنُه إن شاءَ اللهُ تعالى.
bu konuda bundan başka bir mezhebi (yaklaşımı) vardır ki onu daha sonra zikredecek ve Allah Teâlâ dilerse açıklayacağız.
وقولُه: {إِنَّ رَبَّكَ فَعَّالٌ لِمَا يُرِيدُ}. يقولُ ﷿: إِنَّ رَبَّك يا محمدُ لا يَمْنَعُه مانعٌ عن فعلِ ما أرادَ فعلَه بمَن عصاه وخالَف أمرَه، مِن الانتقامِ منه، ولكنه يَفْعَلُ ما يَشاءُ، فيَمْضِى فعلُه فيهم وفيمَن شَاءَ مِن خلقِه؛ فعلُه وقضاؤُه.
O'nun: {إِنَّ رَبَّكَ فَعَّالٌ لِمَا يُرِيدُ} “Şüphesiz Rabbin dilediğini hakkıyla yapandır” sözüne gelince; azze ve celle şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz Rabbin -ey Muhammed!- kendisine isyan eden ve emrine karşı gelen kimseye yapmayı dilediği intikam alma fiilinden O'nu hiçbir engelleyici alıkoyamaz; bilakis O ne dilerse yapar; O'nun fiili ve kazası hem onların hem de yarattıklarından dilediği kimselerin üzerinde geçerli olur.
[القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {وَأَمَّا الَّذِينَ سُعِدُوا فَفِي الْجَنَّةِ خَالِدِينَ فِيهَا مَا دَامَتِ السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ إِلَّا مَا شَاءَ رَبُّكَ عَطَاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ (١٠٨)}] .
[Aziz ve Celil olan Allah'ın: {وَأَمَّا الَّذِينَ سُعِدُوا فَفِي الْجَنَّةِ خَالِدِينَ فِيهَا مَا دَامَتِ السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ إِلَّا مَا شَاءَ رَبُّكَ عَطَاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ} “Mutlu kılınanlara gelince, onlar cennettedirler; kesintisiz bir bağış olarak, Rabbinin dilediği hariç, gökler ve yer durdukça orada ebedî kalacaklardır” (Hûd: 108) sözünün tevili] .
اختلَفتِ القرأةُ فى قراءةِ ذلك؛ فقرَأتَه عامةُ قرأةِ المدينةِ والحجازِ والبصرةِ وبعضُ الكوفيين: (وأما الذين سَعِدوا) بفتحِ السينِ .
Kıraat âlimleri bunun okunuşunda ihtilaf etmişlerdir. Medine, Hicaz ve Basra kurrâsının geneli ile Kûfelilerin bir kısmı bunu sin harfinin fethasıyla (وَأَمَّا الَّذِينَ سَعِدُوا) şeklinde okumuştur .
وقرَأ ذلك جماعةٌ من قرأةِ الكوفيين {وَأَمَّا الَّذِينَ سُعِدُوا} بضمِّ السينِ ، بمعنى: رُزِقوا السعادةَ.
Kûfeli kurrâdan bir grup ise bunu, "kendilerine mutluluk bahşedildi" anlamında sin harfinin dammesiyle {وَأَمَّا الَّذِينَ سُعِدُوا} şeklinde okumuştur .
والصوابُ مِن القولِ فى ذلك أنهما قراءتان معروفتان، فبأيتِهما قرَأ القارئُ فمصيبٌ الصوابَ.
Bu konuda doğru olan söz şudur ki bunlar bilinen iki kıraattir; okuyucu bunlardan hangisiyle okursa doğruyu isabet ettirmiş olur.
فإن قال قائلٌ: وكيف قيل: {سُعِدُوا}. فيما لم يُسَمَّ فاعلُه، ولم يُقَلْ: "أُسْعِدوا"، وأنت لا تقولُ في الخبرِ فيما سُمِّى فاعلُه: سعَده اللهُ. بل إنما تقولُ:
Şayet birisi şöyle diyecek olursa: "Fâili zikredilmeyen [meçhul] yapıda niçin {سُعِدُوا} denilmiş de «أُسْعِدُوا» denilmemiştir? Hâlbuki sen fâili zikredilen haber cümlesinde: «سَعَدَهُ اللهُ» demezsin; aksine sadece:"
أسْعَده اللهُ؟ قيل: ذلك نظيرُ قولِهم: هو مجنونٌ، محبوبٌ فيما لم يُسَمَّ فاعلُه، فإذا سَمَّوْا فاعلَه، قالوا: أجَنَّه اللهُ وأحَبَّه. والعربُ تفعلُ ذلك كثيرًا. وقد بيَّنا بعضَ ذلك فيما مضَى مِن كتابِنا هذا.
'أَسْعَدَهُ اللهُ' dersin?" derse; şöyle denilir: Bu, Arapların fâili zikredilmeyen yapıda: 'هُوَ مَجْنُونٌ' (O delidir), 'مَحْبُوبٌ' (sevilendir) demeleri gibidir. Fâilini zikrettiklerinde ise: 'أَجَنَّهُ اللهُ' (Allah onu delirtti) ve 'أَحَبَّهُ' (onu sevdi) derler. Araplar bunu çokça yapar. Bu kitabımızın geçmiş kısımlarında bunun bir kısmını açıklamıştık.
وتأويلُ ذلك: وأما الذين سُعِدوا برحمةِ اللهِ، فهم في الجنةِ، خالدين فيها {مَا دَامَتِ السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ}. يقولُ: أبدًا {إِلَّا مَا شَاءَ رَبُّكَ}.
Bunun tevili şöyledir: Allah'ın rahmetiyle mutlu kılınanlara gelince, onlar cennettedirler; {مَا دَامَتِ السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ} “gökler ve yer durdukça” -yani ebediyen- orada kalıcıdırlar; {إِلَّا مَا شَاءَ رَبُّكَ} “Rabbinin dilediği hariç”.
واخْتَلَف أهلُ التأويلِ فى معنى ذلك؛ فقال بعضُهم: {إِلَّا مَا شَاءَ رَبُّكَ}، من قدرِ ما مكَثُوا في النارِ، قبلَ دخولِهم الجنةَ، قالوا: وذلك فيمَن أُخْرِج مِن النارِ مِن المؤمنين فأُدْخِل الجنةَ.
Tevil ehli bunun anlamında ihtilaf etmiştir. Bazıları şöyle demiştir: {إِلَّا مَا شَاءَ رَبُّكَ} “Rabbinin dilediği hariç”, cennete girmelerinden önce ateşte kaldıkları süre kadardır. Dediler ki: Bu, müminlerden cehennemden çıkarılıp cennete sokulan kimseler hakkındadır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن الضحاكِ فى قولِه: {وَأَمَّا الَّذِينَ سُعِدُوا فَفِي الْجَنَّةِ خَالِدِينَ فِيهَا مَا دَامَتِ السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ إِلَّا مَا شَاءَ رَبُّكَ}. قال: هو أيضًا في الذين يَخْرُجون من النارِ، فيَدْخُلون الجنةَ، يقولُ: خالدين فى الجنةِ ما دامت السماواتُ والأرضُ، {إِلَّا مَا شَاءَ رَبُّكَ}. يقولُ: إلا ما مكَثُوا فى النارِ حتى أُدْخِلُوا الجنةَ.
Bize Muhammed b. Abdi’l-A‘lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma‘mer’den, [o da] Dahhâk’ten nakletti; [Dahhâk], {وَأَمَّا الَّذِينَ سُعِدُوا فَفِي الْجَنَّةِ خَالِدِينَ فِيهَا مَا دَامَتِ السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ إِلَّا مَا شَاءَ رَبُّكَ} “Mutlu kılınanlara gelince, onlar cennettedirler. Rabbinin dilediği hariç, gökler ve yer durdukça orada ebedî kalıcıdırlar” ayeti hakkında şöyle dedi: Bu da ateşten çıkıp cennete girenler hakkındadır. Şöyle buyurmaktadır: Gökler ve yer durdukça cennette ebedî kalacaklardır; {إِلَّا مَا شَاءَ رَبُّكَ} “Rabbinin dilediği hariç”. Yani: Cennete sokuluncaya kadar ateşte kaldıkları [müddet] hariç.
وقال آخرون: معنى ذلك: {إِلَّا مَا شَاءَ رَبُّكَ} مِن الزيادةِ على قدرِ مدةِ دَوامِ السماواتِ والأرضِ، قالوا : وذلك هو الخلودُ فيها أبدًا.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı: {إِلَّا مَا شَاءَ رَبُّكَ} “Rabbinin dilediği hariç”, göklerin ve yerin devam etme süresi miktarına yapılan ilavedir. Dediler ki : Bu da orada ebediyen kalmaktır .
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا يعقوبُ، عن أبي مالكٍ -يعنى ثعلبةَ- عن أبي سنانٍ: {وَأَمَّا الَّذِينَ سُعِدُوا فَفِي الْجَنَّةِ خَالِدِينَ فِيهَا مَا دَامَتِ السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ إِلَّا مَا شَاءَ رَبُّكَ}. قال: ومشيئتُه خلودُهم فيها، ثم أَتْبَعها فقال: {عَطَاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ} .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Ya'kûb, Ebû Mâlik'ten -yani Sa'lebe'den-, o Ebû Sinân'dan: {وَأَمَّا الَّذِينَ سُعِدُوا فَفِي الْجَنَّةِ خَالِدِينَ فِيهَا مَا دَامَتِ السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ إِلَّا مَا شَاءَ رَبُّكَ} “Mutlu kılınanlara gelince, onlar cennettedirler; Rabbinin dilediği hariç, gökler ve yer durdukça orada ebedî kalacaklardır” hakkında anlattı; [Ebû Sinân] dedi ki: O'nun dilemesi, onların orada ebedî kalmalarıdır; sonra bunu devam ettirerek: {عَطَاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ} “kesintisiz bir bağış olarak” buyurmuştur .
واخْتَلَف أهلُ العربيةِ فى وجهِ الاستثناءِ فى هذا الموضعِ؛ فقال بعضُهم : في ذلك معنيان؛ أحدُهما: أن تَجْعَلَه استثناءً يَسْتَثْنِيه ولا يَفْعَلُه، كقولِك: واللهِ لأَضْرِبَنَّك، إلا أن أرَى غيرَ ذلك. وعزمُك على ضربِه، قال: فكذلك قال: {خَالِدِينَ فِيهَا مَا دَامَتِ السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ إِلَّا مَا شَاءَ رَبُّكَ}. ولا يَشاؤُه.
Arap dili ehli bu yerdeki istisnanın yönü hususunda ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazıları şöyle demiştir : Bunda iki anlam vardır; birincisi: Onu, [kişinin] istisna ettiği ama yapmadığı bir istisna kılmandır; tıpkı senin, vurmaya azmetmiş olduğun hâlde: "Vallahi başka bir görüşe varmazsam sana mutlaka vuracağım" demen gibidir. Dedi ki: İşte bunun gibi: {خَالِدِينَ فِيهَا مَا دَامَتِ السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ إِلَّا مَا شَاءَ رَبُّكَ} “Rabbinin dilediği hariç, gökler ve yer durdukça orada ebedî kalacaklardır” buyurmuştur, hâlbuki bunu dilemez.
قال: والقولُ الآخرُ: أن العرب إذا اسْتَثْنَت شيئًا كثيرًا مع مثلِه، ومع ما هو أكثرُ منه، كان معنى إلا، ومعنى الواو سَوَاءٌ. فمن ذلك قولُه: {خَالِدِينَ فِيهَا مَا دَامَتِ السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ}، سوى ما شاء اللهُ مِن زيادةِ الخلودِ. فَيَجْعَلُ "إلا" مكانَ "سوى" فيَصْلُحُ، وكأنه قال: خالدين فيها ما دامت السماواتُ والأرضُ سوى
[Ferrâ] dedi ki: Diğer görüş ise şudur: Araplar çok olan bir şeyi dengiyle veya kendisinden daha çok olanla birlikte istisna ettiklerinde, *illâ* (إلا) lafzının anlamı ile *vâv* (و) harfinin anlamı eşit olur. Allah Teâlâ'nın: {خَالِدِينَ فِيهَا مَا دَامَتِ السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ} “Gökler ve yer durdukça orada ebedî kalacaklardır” buyruğu da böyledir; Allah'ın ebedîliğe ilave etmeyi dilediği şey hariçtir (bununla birliktedir). Böylece *illâ* (إلا) lafzı *sivâ* (سوى) yerine konur ve [ifade] düzgün olur; sanki şöyle buyurmuştur: Gökler ve yer durdukça,
ما زادهم من الخلودِ والأبَدِ. ومثلُه فى الكلامِ أن تقول: لى عليك ألفٌ إلا الألفين اللذين قبلَها . قال: وهذا أحبُّ الوجهين إليَّ؛ لأن اللهَ لا خُلْفَ لوعدِه. وقد وصَل الاستثناءَ بقولِه: {عَطَاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ}. فدلَّ على أن الاستثناءَ لهم في الخلودِ غيرُ مُنْقَطِعٍ عنهم.
ebedîlik ve sonsuzluktan ilave ettiği şeyden başka (buna ilaveten) orada kalacaklardır. Kelamda (Arapça sözde) bunun benzeri senin: "Ondan önceki iki bin hariç (iki binle birlikte), benim sende bir bin alacağım var" demendir . [Ravi] dedi ki: Bu iki vecihten bana en sevimli olanı budur; çünkü Allah'ın vaadinde dönme olmaz. Nitekim istisnayı: {عَطَاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ} “kesintisiz bir bağış olarak” sözüne bağlamıştır; bu da ebedîlikteki istisnanın kendilerinden kesintiye uğramayacağını göstermiştir.
وقال آخرون منهم بنحوِ هذا القولِ، وقالوا: جائزٌ فيه وجهٌ ثالثٌ، وهو أن يكونَ اسْتَثْنَى مِن خلودِهم فى الجنةِ احْتِباسَهم عنها ما بينَ الموتِ والبعثِ؛ وهو البرزخُ، إلى أن يَصِيروا إلى الجنةِ، ثم هو خلودُ الأبدِ ، يقولُ: فلم يَغِيبوا عن الجنةِ إلا بقدرِ إقامتِهم في البرْزَخِ.
Onlardan başkaları da bu söze yakın bir görüş belirtmiş ve şöyle demişlerdir: Bunda üçüncü bir vecih de caizdir; o da cennetteki ebedîliklerinden, ölüm ile diriliş arasında cennetten alıkonulmalarının -ki bu berzahtır- cennete varacakları zamana kadar istisna edilmiş olmasıdır; sonra ise sonsuz ebedîliktir . Yani: Onlar cennetten ancak berzahta kaldıkları süre kadar uzak kalmışlardır.
وقال آخرون منهم: جائزٌ أن يكون دَوامُ السماواتِ والأرضِ بمعنى الأبدِ على ما تَعْرِفُ العربُ، وتَسْتَعْمِلُ وتَسْتَثْنى المَشيئةَ مِن دَوامِها؛ لأن أهلَ الجنةِ وأهلَ النارِ قد كانوا فى وقتٍ من أوقاتِ دَوامِ السماءِ والأرضِ في الدنيا، لا فى الجنةِ، فكأنه قال: خالدين فى الجنةِ وخالدين في النارِ دوامَ السماءِ والأرضِ، إلا ما شاء ربُّك مِن تعميرِهم في الدنيا قبلَ ذلك.
Onlardan başkaları da şöyle demiştir: Göklerin ve yerin devamlılığının, Arapların bildiği ve kullandığı üzere ebedîlik anlamında olması ve dilemenin de onların devamlılığından istisna edilmesi caizdir; çünkü cennet ehli ve cehennem ehli, göğün ve yerin devam ettiği vakitlerden bir vakitte dünyadaydılar, cennette değillerdi. Sanki şöyle buyurmuştur: Rabbinin bundan önce dünyada onları yaşatmayı dilemesi hariç, göğün ve yerin devamı süresince cennette ve cehennemde ebedî kalacaklardır.
وأولى الأقوالِ فى ذلك عندى بالصوابِ القولُ الذي ذكَرْتُه عن الضحاكِ؛
Bu hususta bana göre doğruya en yakın olan görüş, ed-Dahhâk'tan naklettiğim görüştür;
وهو: {وَأَمَّا الَّذِينَ سُعِدُوا فَفِي الْجَنَّةِ خَالِدِينَ فِيهَا مَا دَامَتِ السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ إِلَّا مَا شَاءَ رَبُّكَ} مِن قدرِ مُكْثِهم فى النارِ، مِن لَدُنْ دخَلوها ، إلى أن أُدْخِلوا الجنةَ، وتكونُ الآيةُ معناها الخصوصُ؛ لأن الأشهرَ من كلامِ العربِ في "إلا" توجيهُها إلى معنى الاستثناءِ، وإخراجُ معنى ما بعدَها مما قبلَها، إلا أن يكونَ معها دَلالةٌ تدُلُّ على خلافِ ذلك، ولا دلالةَ في الكلامِ -أعنى في قولِه: {إِلَّا مَا شَاءَ رَبُّكَ} - تَدُلُّ على أن معناها غيرُ معنى المفهومِ في الكلامِ، فيُوَجَّهَ إليه.
O da: {وَأَمَّا الَّذِينَ سُعِدُوا فَفِي الْجَنَّةِ خَالِدِينَ فِيهَا مَا دَامَتِ السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ إِلَّا مَا شَاءَ رَبُّكَ} “Mutlu kılınanlara gelince, onlar cennettedirler; Rabbinin dilediği hariç, gökler ve yer durdukça orada ebedî kalacaklardır” ayetidir; [istisna edilen,] oraya girdikleri andan cennete sokuldukları zamana kadar ateşte kaldıkları süre kadardır. Ayetin anlamı hususî (tahsise uğramış) olur; çünkü Arapların kelamında "illâ" (إلا) edatı için en meşhur olanı, onun istisna anlamına yönlendirilmesi ve sonrasının anlamının öncesinden çıkarılmasıdır; meğerki beraberinde aksini gösteren bir delil bulunsun. Kelamda ise -yani O'nun: {إِلَّا مَا شَاءَ رَبُّكَ} “Rabbinin dilediği hariç” sözünde- anlamının kelamda anlaşılan anlamdan başka olduğuna ve ona yönlendirileceğine dair bir delil yoktur.
وأما قولُه: {عَطَاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ}. فإنه يعنى عطاءً مِن اللهِ غيرَ مقطوعٍ عنهم، من قولِهم: جذَذْتُ الشيءَ أَجُذُّه جَذًّا: إذا قطَعْتَه. كما قال النابغةُ :
O'nun: {عَطَاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ} “kesintisiz bir bağış olarak” sözüne gelince; Allah'tan onlara kesintisiz bir bağış demektir; bu da Arapların bir şeyi kestiğin zaman söyledikleri: 'جَذَذْتُ الشَّيْءَ أَجُذُّهُ جَذًّا' (Şeyi kökünden kestim) sözündendir. Nitekim en-Nâbiğa şöyle demiştir :
تَجُذُّ السَّلُوقيَّ المُضَاعَف نَسْجُه … ويُوقِدْنَ بالصُّفَّاحِ نارَ الحُبَاحِبِ
Kat kat dokunmuş Selûkî zırhını kesip parçalar … ve yassı sert taşlara [çarparak] ateşböceği kıvılcımları saçarlar .
يعنى بقولِه: تَجُذُّ: تَقْطَعُ.
'تَجُذُّ' sözüyle 'تَقْطَعُ' (keser) anlamını kastetmektedir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer şekilde tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا المحاربيُّ، عن جُوَيْبَرٍ، عن الضحاكِ: {عَطَاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ}. يقولُ: غيرَ مقطوعٍ .
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize el-Muhâribî, Cüveybir'den, o ed-Dahhâk'ten: {عَطَاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ} “kesintisiz bir bağış olarak” [ayeti hakkında] anlattı; [ed-Dahhâk] şöyle demektedir: Kesintiye uğramayan.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {عَطَاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ}. يعنى : غيرَ مُنْقَطِعٍ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {عَطَاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ} “kesintisiz bir bağış olarak” sözü hakkında anlattı; [Katâde] şunu kastetmektedir : Kesintiye uğramayan .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {عَطَاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ}. يقولُ: عطاءً غيرَ مُنْقطعٍ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o İbn Abbâs'ın: {عَطَاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ} “kesintisiz bir bağış olarak” sözü hakkında anlattı; [İbn Abbâs] şöyle demektedir: Kesintiye uğramayan bir bağış .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {مَجْذُوذٍ}. قال: مقطوعٍ.
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den {مَجْذُوذٍ} hakkında anlattı; [Mücâhid]: "Kesilmiş" dedi.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، عن وَرْقاءَ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {عَطَاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ}. قال: غيرَ مقطوعٍ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Abdullah, Verkā'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den O'nun: {عَطَاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ} “kesintisiz bir bağış olarak” sözü hakkında anlattı; [Mücâhid]: "Kesilmeyen" dedi .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den aynısını anlattı .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، عن أبيه، عن الربيعِ، عن أبي العاليةِ مثلَه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Abdullah, babasından, o er-Rebî'den, o Ebu'l-Âliye'den aynısını anlattı.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابنِ جُريجٍ، [عن مجاهدٍ] مثلَه.
Bize el-Kāsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o Mücâhid'den] aynısını anlattı.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن أبي جعفرٍ، عن الربيعِ بنِ أنسٍ، عن أبى العاليةِ قولَه: {عَطَاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ}. قال: أما هذه فقد أمْضاها، يقولُ: عطاءً غيرَ مُنْقَطِعٍ.
Bize el-Kāsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, Ebû Ca'fer'den, o er-Rebî' b. Enes'ten, o Ebu'l-Âliye'nin: {عَطَاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ} “kesintisiz bir bağış olarak” sözü hakkında anlattı; [Ebu'l-Âliye] dedi ki: Buna gelince, [Allah] onu kesinleştirmiştir; yani: Kesintiye uğramayan bir bağış.
حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {عَطَاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ}. يقولُ: غيرَ منزوعٍ منهم.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {عَطَاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ} “kesintisiz bir bağış olarak” sözü hakkında şöyle demiştir: Kendilerinden çekilip alınmayan.
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {فَلَا تَكُ فِي مِرْيَةٍ مِمَّا يَعْبُدُ هَؤُلَاءِ مَا يَعْبُدُونَ إِلَّا كَمَا يَعْبُدُ آبَاؤُهُمْ مِنْ قَبْلُ وَإِنَّا لَمُوَفُّوهُمْ نَصِيبَهُمْ غَيْرَ مَنْقُوصٍ (١٠٩)}.
Aziz ve Celil olan Allah'ın: {فَلَا تَكُ فِي مِرْيَةٍ مِمَّا يَعْبُدُ هَؤُلَاءِ مَا يَعْبُدُونَ إِلَّا كَمَا يَعْبُدُ آبَاؤُهُمْ مِنْ قَبْلُ وَإِنَّا لَمُوَفُّوهُمْ نَصِيبَهُمْ غَيْرَ مَنْقُوصٍ (١٠٩)} “Şunların taptıklarından dolayı bir şüphe içinde olma; daha önce atalarının taptığı gibi tapıyorlar ve şüphesiz biz onların paylarını eksiksiz olarak tastamam vereceğiz” (Hûd: 109) sözünün tevili.
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: فلا تَكُ في شَكٍّ يا محمدُ مما يَعْبُدُ هؤلاء المشركون من قومك من الآلهةِ والأصنامِ -أنه ضلالٌ وباطلٌ، وأنه باللهِ شركٌ، [{مَا يَعْبُدُونَ}. يقولُ]. ما يَعْبُدُ هؤلاء [المشركون ذلك]، {إِلَّا كَمَا يَعْبُدُ آبَاؤُهُمْ مِنْ قَبْلُ}. يقولُ: إلا كعبادةِ آبائِهم إيَّاها مِن قبلِ عبادتِهم لها. يُخْبِرُ تعالى ذكرُه أنهم لم يَعْبُدوا ما عبَدوا مِن الأوثانِ إلا اتِّباعًا منهم مِنْهَاجَ آبائِهم، واقتفاءً منهم آثارَهم في عبادتِهموها، لا عن أمرِ الله إياهم بذلك، ولا لحجةٍ تَبَيَّنوها تُوجِبُ عليهم عبادتَها.
Zikri yüce olan Allah, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Kavminden olan şu müşriklerin taptıkları ilahlardan ve putlardan dolayı -bunların bir sapıklık ve batıl olduğu, Allah'a şirk koşmak olduğu hususunda- bir şüphe içinde olma! [{مَا يَعْبُدُونَ} “Tapmıyorlar”. [Allah] şöyle buyurmaktadır:] Bu [müşrikler bunlara] {إِلَّا كَمَا يَعْبُدُ آبَاؤُهُمْ مِنْ قَبْلُ} “ancak daha önce atalarının taptığı gibi” [taparlar]. [Yani:] Kendilerinin bunlara tapmasından önce atalarının onlara tapması gibi [tapmaktadırlar]. Zikri yüce olan Allah, onların taptıkları putlara ancak atalarının yoluna uyarak ve onlara tapma konusunda onların izlerini takip ederek taptıklarını; Allah'ın kendilerine bunu emretmesinden veya kendilerine bunlara tapmayı gerekli kılan ortaya koydukları bir delilden dolayı [tapmış] olmadıklarını haber vermektedir.
ثم أخْبَر جلَّ ثناؤُه نبيَّه ما هو فاعلٌ بهم؛ لعبادتِهم ذلك، فقال جلَّ ثناؤُه: {وَإِنَّا لَمُوَفُّوهُمْ نَصِيبَهُمْ غَيْرَ مَنْقُوصٍ}. يعنى: حظَّهم مما وعَدْتُهم أن أُوَفِّيَهموه، مِن خيرٍ أو شرٍّ، {غَيْرَ مَنْقُوصٍ}. يقولُ: لا أَنْقُصُهم مما وعَدْتُهم، بل أُتَمِّمُ ذلك لهم على التَّمامِ والكَمالِ.
Sonra övgüsü yüce olan Allah peygamberine, bunlara tapmaları sebebiyle onlara ne yapacağını haber vererek şöyle buyurdu: {وَإِنَّا لَمُوَفُّوهُمْ نَصِيبَهُمْ غَيْرَ مَنْقُوصٍ} “Ve şüphesiz biz onların paylarını eksiksiz olarak tastamam vereceğiz”. Yani: Hayırdan veya şerden kendilerine tastamam vermeyi vadettiğim şeyden nasiplerini; {غَيْرَ مَنْقُوصٍ} “eksiksiz olarak”, yani: Kendilerine vadettiğim şeyden onları eksiltmeyeceğim, bilakis bunu onlar için tam ve eksiksiz olarak tamamlayacağım.
كما حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن سفيانَ، عن جابرٍ، عن مجاهدٍ، عن ابنِ عباسٍ: {وَإِنَّا لَمُوَفُّوهُمْ نَصِيبَهُمْ غَيْرَ مَنْقُوصٍ}. قال: ما وُعِدوا فيه مِن خيرٍ أو شرٍّ .
Nitekim bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o Câbir'den, o Mücâhid'den, o İbn Abbâs'tan: {وَإِنَّا لَمُوَفُّوهُمْ نَصِيبَهُمْ غَيْرَ مَنْقُوصٍ} “Ve şüphesiz biz onların paylarını eksiksiz olarak tastamam vereceğiz” hakkında anlattı; [İbn Abbâs]: "Hayırdan veya şerden kendilerine vadedilen şeydir" dedi .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو نعيمٍ؛ الفضلُ بنُ دكين، قال: ثنا سفيانُ، عن جابرٍ، عن مجاهدٍ، عن ابنِ عباسٍ: {وَإِنَّا لَمُوَفُّوهُمْ نَصِيبَهُمْ غَيْرَ مَنْقُوصٍ}. قال: ما قدِّر لهم من خيرٍ أو شرٍّ.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Nuaym -el-Fadl b. Dükeyn- anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Câbir'den, o Mücâhid'den, o İbn Abbâs'tan: {وَإِنَّا لَمُوَفُّوهُمْ نَصِيبَهُمْ غَيْرَ مَنْقُوصٍ} “Ve şüphesiz biz onların paylarını eksiksiz olarak tastamam vereceğiz” hakkında anlattı; [İbn Abbâs]: "Hayırdan veya şerden kendilerine takdir edilen şeydir" dedi.
حدَّثنا أبو كريبٍ ومحمدُ بنُ بشارٍ، قالا: ثنا وكيعٌ، عن سفيانَ، عن جابرٍ، عن مجاهدٍ، عن ابنِ عباسٍ مثلَه، إلا أن أبا كُرَيْبٍ قال في حديثِه: مِن خيرٍ وشرٍّ .
Bize Ebû Küreyb ve Muhammed b. Beşşâr anlattılar, dediler ki: Bize Vekî', Süfyân'dan, o Câbir'den, o Mücâhid'den, o İbn Abbâs'tan aynısını anlattı; ancak Ebû Küreyb hadisinde: "Hayırdan ve şerden" dedi .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: أخبَرنا سُوَيْدٌ، قال: أخبَرنا ابنُ المباركِ، عن شَريكٍ، عن جابرٍ، عن مجاهدٍ، عن ابنِ عباسٍ: {وَإِنَّا لَمُوَفُّوهُمْ نَصِيبَهُمْ غَيْرَ مَنْقُوصٍ}. قال: ما قُدِّر لهم مِن الخيرِ والشرِّ.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Süveyd haber verdi, dedi ki: Bize İbnü'l-Mübârek, Şerîk'ten, o Câbir'den, o Mücâhid'den, o İbn Abbâs'tan: {وَإِنَّا لَمُوَفُّوهُمْ نَصِيبَهُمْ غَيْرَ مَنْقُوصٍ} “Ve şüphesiz biz onların paylarını eksiksiz olarak tastamam vereceğiz” hakkında haber verdi; [İbn Abbâs]: "Hayırdan ve şerden kendilerine takdir edilen şeydir" dedi.
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا الثوريُّ، عن جابرٍ، عن مجاهدٍ، عن ابنِ عباسٍ في قولِه: {وَإِنَّا لَمُوَفُّوهُمْ نَصِيبَهُمْ غَيْرَ مَنْقُوصٍ}. قال: ما يُصِيبُهم مِن خيرٍ أو شرٍّ.
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize es-Sevrî, Câbir'den, o Mücâhid'den, o İbn Abbâs'tan O'nun: {وَإِنَّا لَمُوَفُّوهُمْ نَصِيبَهُمْ غَيْرَ مَنْقُوصٍ} “Ve şüphesiz biz onların paylarını eksiksiz olarak tastamam vereceğiz” kavli hakkında haber verdi; [İbn Abbâs]: "Hayırdan veya şerden kendilerine isabet eden şeydir" dedi .
حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَإِنَّا لَمُوَفُّوهُمْ نَصِيبَهُمْ غَيْرَ مَنْقُوصٍ}. قال: نُوَفِّيهم نصيبَهم مِن العذابِ [غيرَ منقوصٍ] .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {وَإِنَّا لَمُوَفُّوهُمْ نَصِيبَهُمْ غَيْرَ مَنْقُوصٍ} “Ve şüphesiz biz onların paylarını eksiksiz olarak tastamam vereceğiz” kavli hakkında: "Onlara azaptan paylarını [eksiksiz olarak] tastamam veririz " dedi .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ فَاخْتُلِفَ فِيهِ وَلَوْلَا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ وَإِنَّهُمْ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مُرِيبٍ (١١٠)}.
Yüce Allah'ın: {وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ فَاخْتُلِفَ فِيهِ وَلَوْلَا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ وَإِنَّهُمْ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مُرِيبٍ (١١٠)} “Andolsun biz Mûsâ’ya Kitab’ı verdik de onda ihtilafa düşüldü. Eğer Rabbinden geçmiş bir söz olmasaydı, aralarında mutlaka hüküm verilirdi. Şüphesiz onlar, onun hakkında derin bir şüphe içindedirler” kavlinin teviline dair açıklama.
يقولُ تعالى ذكرُه مُسَلِّيًا نبيَّه، ﵇، فى تكذيبِ مشرِكي قريشٍ؛ قومِه إيَّاه فيما أتاهم به من عندِ اللهِ بفعْلِ بنى إسرائيلَ بموسَى فيما أتاهم به من عندِ اللهِ، يقولُ له تعالى ذكرُه: ولا يحزُنْك يا محمدُ تكذيبُ هؤلاء المشركين لك، وامضِ لما أمَرك به ربُّك، مِن تبليغِ رسالتِه، فإنَّ الذى يفعَلُ بك هؤلاء؛ من ردِّ ما جئتَهم به عليك من النصيحةِ، من فعلِ ضُرَبائِهم من الأممِ قبلَهم، وسنةٌ من سُننِهم.
Zikri yüce olan [Allah], Kureyş müşriklerinin yani kavminin, Allah katından kendilerine getirdiği hususlarda peygamberini yalanlaması karşısında, İsrâiloğullarının Allah katından getirdiği şeyler konusunda Mûsâ'ya yaptıklarını hatırlatarak peygamberini teselli etmekte ve ona şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Bu müşriklerin seni yalanlaması seni üzmesin; Rabbine ait risaleti tebliğ etmekten ibaret olan emrini yerine getirmeye devam et! Zira bunların sana yaptıkları; getirdiğin nasihati sana geri çevirmeleri, kendilerinden önceki benzerleri olan ümmetlerin yaptıklarındandır ve onların adetlerinden bir adettir.
ثم أخبَره جلّ ثناؤُه بما فعَل قومُ موسَى به، فقال: {وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ}. يعنى: التوراةَ. كما آتيناك الفرقانَ، فاختلَف في ذلك الكتابِ قومُ موسَى، فكذَّب به بعضُهم وصدَّق به بعضُهم، كما قد فعَل قومُك بالفُرْقانِ؛ من تصديقِ بعضٍ به، وتكذيبِ بعضٍ، {وَلَوْلَا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: ولولا كلمةٌ سبقَتْ يا محمدُ من ربِّك، بأنه لا يُعجِّلُ على خلْقِه بالعذابِ، ولكن يتأنَّى حتى يبلُغَ الكتابُ أجلَه، {لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ}. يقولُ: لقضَى بينَ المكذِّبِ منهم به والمصدِّقِ، بإهلاكِ اللهِ المكذِّبَ به منهم،
Sonra övgüsü yüce olan [Allah], Mûsâ’nın kavminin ona ne yaptığını peygamberine haber vererek şöyle buyurdu: {وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ} “Andolsun biz Mûsâ’ya Kitab’ı verdik”. Yani: Tıpkı sana Furkan’ı verdiğimiz gibi [ona da] Tevrat’ı [verdik]. Mûsâ’nın kavmi o Kitap hakkında ihtilafa düştü; kavminin Furkan hakkında bir kısmının onu tasdik edip bir kısmının yalanlaması suretiyle yaptığı gibi, onların da bir kısmı onu yalanladı, bir kısmı ise tasdik etti. {وَلَوْلَا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ} “Eğer Rabbinden geçmiş bir söz olmasaydı”. Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Şayet Rabbinden, kullarına azap etmekte acele etmeyeceğine, bilakis takdir edilen süre vadesine ulaşıncaya kadar mühlet vereceğine dair geçmiş bir söz olmasaydı, {لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ} “aralarında mutlaka hüküm verilirdi”. Şöyle buyurmaktadır: Allah’ın onlardan yalanlayanı helak etmesi suretiyle [aralarında hüküm verilirdi]...
وإنجائِه المصدِّقَ به، {وَإِنَّهُمْ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مُرِيبٍ}. يقولُ: وإن المكذِّبين به منهم لفي شَكٍّ من حقيقَتِه، أنه من عندِ اللهِ، {مُرِيبٍ}. يقولُ: يُريبُهم فلا يدْرُونَ أحقٌّ هو أمْ باطلٌ؟ ولكنَّهم فيه مُمتَرونَ.
onu tasdik edeni kurtarmasıyla, onu yalanlayan ile tasdik eden arasında elbette hükmedilirdi. {وَإِنَّهُمْ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مُرِيبٍ} “Şüphesiz onlar, onun hakkında derin bir şüphe içindedirler”. Şöyle buyurmaktadır: Onlardan onu yalanlayanlar, onun Allah katından olduğunun gerçekliği hususunda elbette derin bir şüphe içindedirler. {مُرِيبٍ} “derin bir şüphe”, yani: Onları kuşkuya düşürür de hak mıdır yoksa batıl mıdır bilemezler, bilakis onun hakkında şüpheye düşen kimselerdir.
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {وَإِنَّ كُلًّا لَمَّا لَيُوَفِّيَنَّهُمْ رَبُّكَ أَعْمَالَهُمْ إِنَّهُ بِمَا يَعْمَلُونَ خَبِيرٌ (١١١)}.
Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın: {وَإِنَّ كُلًّا لَمَّا لَيُوَفِّيَنَّهُمْ رَبُّكَ أَعْمَالَهُمْ إِنَّهُ بِمَا يَعْمَلُونَ خَبِيرٌ (١١١)} “Ve şüphesiz Rabbin, onların her birine amellerinin karşılığını tastamam verecektir. Çünkü O, onların yaptıklarından hakkıyla haberdardır” kavlinin teviline dair açıklama.
اختلَفت القرأةُ فى قراءةِ ذلك؛ فقرأَتْه جماعةٌ مِن قرأةِ أهلِ المدينةِ والكوفةِ: {وَإِنَّ} مُشدَّدةً، {كُلًّا لَمَّا} مُشدَّدةً .
Kurrâ bu [ayetin] kıraatinde ihtilaf etmiştir. Medine ve Kûfe kurrâsından bir grup bunu: {وَإِنَّ} şeddeli, {كُلًّا لَمَّا} şeddeli olarak okumuştur .
واختلَف أهلُ العربيةِ فى معنى ذلك [إذا قُرِئَ كذلك] ؛ فقال بعضُ نحويِّى الكُوفيين: معناه -إذا قُرِئَ كذلك-: وإِنَّ كلًّا لَمِمَّا ليوفِيَنَّهم رَبُّك أعمالَهم، ولكن لما اجتَمَعت الميماتُ حُذِفت واحدةٌ، فبَقِيت ثِنتانِ، فأُدْغِمَت واحدةٌ فى الأخرَى، كما قال الشاعرُ :
Arap dili âlimleri, [böyle okunduğunda] bunun anlamı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Kûfeli dilcilerin (nahivcilerin) bazısı şöyle demiştir: Böyle okunduğunda anlamı şudur: "Ve inne küllen lemimmâ leyüveffiyennehüm Rabbüke a'mâlehüm" (Şüphesiz Rabbin onların her birine amellerini elbette tastamam verecektir). Ancak mim harfleri yan yana gelince biri hazfedildi (düştü), geriye iki tanesi kaldı ve biri diğerine idgam edildi. Nitekim şair şöyle demiştir :
وإني لَمِمَّا أُصْدِرُ الأَمْرَ وَجْهَهُ … إذَا هُوَ أعيا بالسَّبيلِ مَصَادِرُه
"Şüphesiz ben, çıkış yolları daralıp yolu tükendiğinde, o işi doğru cihetine yönlendirenlerdenim ."
ثم تُخفَّفُ. كما قرَأ بعضُ القرأةِ: {وَالْبَغْيِ يَعِظُكُمْ} [النحل: ٩٠]. بحذفِ الياءِ مع الياءِ، وذكَر أن الكسائيَّ أنشَده:
Sonra [da] hafifletilir (şeddesiz okunur). Nitekim bazı kurrâ, { وَالْبَغْيِ يَعِظُكُمْ } [en-Nahl: 90] “...ve azgınlığı [yasaklar]. Size öğüt verir” [ayetini], yâ harfinin [diğer] yâ harfiyle [yan yana gelmesi sebebiyle] hazfedilmesiyle okumuştur. [Ferrâ], Kisâî'nin kendisine [şu beyti] okuduğunu zikretmiştir:
وأشْمَتَّ العُدَاةَ بِنا فَأَضْحَوْا … لَدَيَّ تَبَاشَرُونَ بِمَا لَقِينا
"Düşmanları bize sevindirdin de onlar sabahleyin başımıza gelenlere karşı yanımda müjdelenir oldular."
وقال: يريدُ: لَدَيَّ يتَباشرون بما لَقِينا، فحذَف ياءً؛ لحركَتهِن واجتماعِهن. قال: ومثلُه :
[Kisâî] şöyle demiştir: [Şair] "ledye yetebâşerûne bimâ lakînâ" demek istemiş, ancak harekeli olmaları ve bir arada bulunmaları sebebiyle yâ harflerinden birini hazfetmiştir. Dedi ki: Bunun bir benzeri de şudur :
كأنَّ مِنْ آخِرِها إلْقادِمِ … مَخْرِمَ نَجْدٍ فارغَ المَخارِمِ
"Sanki onun arkasından öne doğru giden kısmı, geçitleri boşalmış Necid dağ yolunun boğazı gibidir ."
وقال: أراد إلى القادمِ، فحذَف اللامَ عندَ اللامِ.
Dedi ki: "ile'l-kâdimi" demek istemiş ve lâm harfi lâm harfinin yanına gelince [birini] hazfetmiştir.
وقال آخرون: معنَى ذلك، إذا قُرِئَ كذلك: {وَإِنَّ كُلًّا}: شديدًا وحقًّا، {لَيُوَفِّيَنَّهُمْ رَبُّكَ أَعْمَالَهُمْ}. قالوا : وإنما يُرادُ إذا قُرِئَ ذلك كذلك: (وَإِنَّ كُلًّا لمًّا) بالتَّشديدِ والتنوينِ ، ولكن قارِئُ ذلك كذلك حذَف منه التنوينَ، فأخرَجه على لفظِ "فَعْلَى": "لَمَّا"، كما فعَل ذلك في قولِه: {ثُمَّ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا تَتْرَى} [المؤمنون: ٤٤] فقرَأ بعضُهم: (تترًى) بالتنوينِ -كما قرَأ من قرَأ: (لَمًّا) بالتنوينِ - وقرأها آخرون بغيرِ تنوينٍ، كما قرَأ: (لَمَّا) مَن قرأه بغيرِ تنوينٍ . وقالوا: أصلُه مِن اللَّمَمِ مِن قولِ اللهِ تعالى: {وَتَأْكُلُونَ التُّرَاثَ أَكْلًا لَمًّا} [الفجر: ١٩]. يعنى: أكلًا شديدًا.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bu şekilde okunduğunda bunun anlamı şudur: {وَإِنَّ كُلًّا} şiddetli ve kesin olarak, {لَيُوَفِّيَنَّهُمْ رَبُّكَ أَعْمَالَهُمْ} “Rabbin onlara amellerini mutlaka tastamam verecektir”. Dediler ki : Bu şekilde okunduğunda kastedilen şedde ve tenvin ile (وَإِنَّ كُلًّا لمًّا) şeklindedir . Ancak bunu böyle okuyan kimse ondan tenvini hazfetmiş ve onu “fe'lâ” kalıbında "lemmâ" lafzı üzere çıkarmıştır. Tıpkı O'nun: {ثُمَّ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا تَتْرَى} [el-Mü'minûn: 44] “Sonra peygamberlerimizi birbiri ardınca gönderdik” kavlinde yapıldığı gibi; bazısı bunu tenvinle (tetran) -tıpkı tenvinle (lemmen) okuyan gibi - okumuş, diğerleri ise tenvinsiz okumuştur; tıpkı tenvinsiz (lemmâ) okuyan gibi . Dediler ki: Bunun aslı, Yüce Allah'ın: {وَتَأْكُلُونَ التُّرَاثَ أَكْلًا لَمًّا} [el-Fecr: 19] “Mirası da hırsla (toplayıp) yiyorsunuz” kavlindeki "el-lemm" kelimesindendir; yani şiddetli bir yiyişle.
وقال آخرون: معنَى ذلك، إذا قُرِئَ كذلك: وإنَّ كُلَّا "إِلَّا" لَيُوفيَنَّهم؛ كما
Başkaları ise şöyle demiştir: Bu şekilde okunduğunda bunun anlamı: "Şüphesiz hepsine [Rabbin amellerini] mutlaka tastamam verecektir" [şeklinde olup buradaki "lemmâ",] "illâ" [anlamındadır]; nitekim
يقولُ القائلُ: [باللَّهِ لَمّا] قُمْتَ عنَّا، وباللهِ إِلَّا قُمْتَ عنَّا. ووجَدْتُ عامةَ أهلِ العلمِ بالعربيةِ يُنْكِرون هذا القولَ، ويأبَون أن يكونَ جائزًا توجِيهُ "لَمَّا" إلى معنى "إلَّا" إلا في اليمينِ خاصةً؛ وقالوا: لو جاز أن يكونَ ذلك بمعنى "إلا"، لجاز أن يُقالَ: قامَ القومُ لمَّا أخاكَ. بمعنى: إلَّا أخاك، ودُخولُها في كلِّ مَوضِعٍ صلُح دخولُ "إِلَّا" فيه.
söz söyleyen kimse: [Allah aşkına, yanımızdan] kalk, [ve yine] Allah aşkına yanımızdan kalk [anlamında "lemmâ kumte" ve "illâ kumte"] der. Arap dili ilim ehlinin çoğunluğunun bu görüşü reddettiğini ve yemin hali müstesna "lemmâ"nın "illâ" anlamına çekilmesinin caiz görülmesini kabul etmediklerini gördüm. Onlar şöyle dediler: Eğer bunun "illâ" anlamına gelmesi caiz olsaydı, "illâ ehâke" anlamında "Kâme'l-kavmü lemmâ ehâke" (Kardeşin müstesna kavim ayağa kalktı) denilmesi ve "illâ"nın girmesinin uygun olduğu her yere girmesi caiz olurdu.
وأنا أرَى أن ذلك فاسدٌ من وجهٍ هو أبْيَنُ مما قالَه الذين حكَيْنا قولَهم مِن أهلِ العربيةِ [في فساده]، وهو أنّ "إنَّ" إثباتٌ للشيءِ وتحقيقٌ له، وإلَّا أيضًا تحقيقٌ وإيجابٌ، وإنما تدخُلُ نقضًا لجحدٍ قد تقدَّمها، فإذا كان ذلك معناها، فواجِبٌ أن تكونَ عندَ متأوِّلِها التأويلَ الذي ذكَرنا عنه، أن تكون "إنَّ" بمعنى الجحْدِ عندَه، حتى تكونَ "إلَّا" نقضًا لها، وذلك، إن قاله قائلٌ، قولٌ لا يخفَى جَهْلُ قائلِه، اللهمَّ إلا أن يُخفِّفَ قارئُ "إنَّ" فيجعَلها بمعنى: "إنْ" التي تكونُ بمعنى الجحْدِ، وإن فعَل ذلك فسَدت قراءتُه ذلك كذلك أيضًا من وجهٍ آخرَ، وهو أنه يصيرُ حينئذٍ ناصبًا الكُلَّ بقولِه: {لَيُوَفِّيَنَّهُمْ}. وليس فى العربيةِ أن يَنْصِبَ ما بعدَ "إِلَّا" من الفعلِ الاسمَ الذى قبلَها؛ لا تقولُ العربُ: ما زيدًا إِلَّا ضرَبْتُ،
Bana göre ise bu [görüş], Arap dili ehlinden sözlerini aktardığımız kimselerin [onun geçersizliğine dair] belirttiklerinden daha açık bir yönden geçersizdir. Şöyle ki: "İnne" bir şeyi ispat ve teyit etmektir. "İllâ" da aynı şekilde bir teyit ve olumlamadır ve sadece kendisinden önce geçen bir olumsuzluğu (cahdi) bozmak/hükümsüz kılmak için gelir. Şayet anlamı bu ise, hakkında zikrettiğimiz yorumu yapan kimseye göre "illâ"nın onu bozabilmesi için, "inne"nin kendi nezdinde olumsuzluk anlamında olması gerekir. Şayet bunu bir söyleyen olursa, bu söyleyeninin cehaleti gizli kalmayacak bir sözdür. Meğerki "inne"yi okuyan kimse [şeddesiz] tahfif ederek onu olumsuzluk (cahd) anlamındaki "in" mânasında kabul etmiş olsun; şayet böyle yaparsa, onun bu okuyuşu başka bir yönden de geçersiz olur. Şöyle ki o bu durumda, {لَيُوَفِّيَنَّهُمْ} “onlara mutlaka tastamam verecektir” kavliyle "küll" kelimesini nasb eden konumuna düşer. Oysa Arap dilinde "illâ"dan sonra gelen fiilin kendisinden önceki ismi nasb etmesi [caiz] değildir; [nitekim] Araplar: "Mâ Zeyden illâ darabtü" (Zeyd'e vurmaktan başka bir şey yapmadım) demezler.
فيَفْسُدُ ذلك إذا قُرِئَ كذلك مِن هذا الوجهِ، إلا أن يَرْفَعَ رافعٌ الكلَّ، فيُخالِفَ بقراءتِه ذلك كذلك قراءةَ القرأةِ وخطَّ مصاحفِ المسلمين، ولا يَخْرُجَ بذلك مِن العيبِ لخروجِه مِن معروفِ كلامِ العربِ.
Dolayısıyla bu şekilde okunduğunda bu yönden geçersiz olur; meğerki okuyan biri "küll" lafzını ref ile okusun ki bu durumda da o, böyle okumakla hem kurrânın kıraatine hem Müslümanların mushaflarının hattına muhalefet etmiş olur, üstelik Arapların bilinen kelamının dışına çıkması sebebiyle ayıptan da kurtulamaz.
وقد قرَأ ذلك بعضُ قرأةِ الكوفيين: (وإنْ كلًّا) بتخفيفِ "إِنَّ"، ونصبِ: {كُلًّا لَمَّا} مشددةً .
Kûfeli kurrânın bazısı bunu "inne"yi hafifleterek (şeddesiz) ve "küll" lafzını nasb ile (ve in küllen), {كُلًّا لَمَّا} şeddeli olarak okumuştur .
وزعَم بعضُ أهلِ العربيةِ أن قارئَ ذلك كذلك أراد "إنَّ" الثقيلةَ فخفَّفها. وزُعِم عن أبي زيدٍ البصريِّ أنه سمِع: كأَنْ ثَدْيَيْه حُقَّانِ، فنصَب بكأنْ، والنونُ مخففةٌ من كأنَّ، ومنه قولُ الشاعرِ :
Arap dili âlimlerinin bazısı, bunu böyle okuyanın şeddeli "inne"yi kastettiğini fakat onu hafiflettiğini (şeddesiz okuduğunu) iddia etmiştir. Ebû Zeyd el-Basrî'den "Ke-en sedyeyhi hukkâni" şeklinde duyduğu rivayet edilmiştir; böylece nûn harfi "ke-enne"den hafifletilmiş olduğu halde "ke-en" ile nasbetmiştir. Şairin şu sözü de bundandır :
ووجهٍ مشرقِ النَّحْرِ … كأَنْ تَدْيَيْه حُقَّانِ
"Ve gerdanı parıldayan bir yüz... Sanki iki memesi iki fildişi kutu gibidir."
وقرَأ ذلك بعضُ المدنيين: بتخفيفِ "إنَّ" ونصبِ "كُلًّا" وتخفيفِ "لَمّا" .
Medinelilerin bazısı bunu "in"i hafifleterek, "küllen"i nasb ile ve "lemâ"yı hafifleterek okumuştur .