Binûn

İçinde Hûd (aleyhisselâm)'ın Zikredildiği Surenin Tefsiri — 15. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ مثلَه .

Bize Muhammed b. Abdil'a'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den bunun benzerini anlattı .

حدَّثنا بشرٌ قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ مثلَه.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den bunun benzerini anlattı.

وقولُه: {أَلَا بُعْدًا لِمَدْيَنَ}. يقولُ تعالى ذكره: أَلَا أَبْعَد اللهُ مَدْيَنَ مِن رحمتِه بإحلالِ نِقْمَتِه بهم ، {كَمَا بَعِدَتْ ثَمُودُ}. يقولُ: كما بَعِدَت من قبلِهم ثمودُ من رحمتِه، بإنزالِ سُخْطِه بهم.

Ve O'nun: {أَلَا بُعْدًا لِمَدْيَنَ} “Dikkat edin! Medyen [rahmetten] uzak olsun!” buyruğu hakkında Zikri yüce olan Allah şöyle buyuruyor: Dikkat edin, üzerlerine azabını indirerek Allah Medyen'i rahmetinden uzaklaştırmıştır . {كَمَا بَعِدَتْ ثَمُودُ} “Tıpkı Semûd'un uzaklaştığı gibi”; yani onlardan önce Semûd'un, üzerlerine gazabını indirmesiyle O'nun rahmetinden uzaklaştığı gibi.

القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا مُوسَى بِآيَاتِنَا وَسُلْطَانٍ مُبِينٍ (٩٦) إِلَى فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ فَاتَّبَعُوا أَمْرَ فِرْعَوْنَ وَمَا أَمْرُ فِرْعَوْنَ بِرَشِيدٍ (٩٧)}.

Aziz ve Celil olan Allah'ın: {وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا مُوسَى بِآيَاتِنَا وَسُلْطَانٍ مُبِينٍ (٩٦) إِلَى فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ فَاتَّبَعُوا أَمْرَ فِرْعَوْنَ وَمَا أَمْرُ فِرْعَوْنَ بِرَشِيدٍ (٩٧)} “Andolsun ki biz Mûsâ'yı ayetlerimizle ve apaçık bir delille Firavun'a ve onun ileri gelenlerine gönderdik; fakat onlar Firavun'un emrine uydular. Oysa Firavun'un emri doğruya iletici değildi.” buyruğunun tefsirine dair söz:

يقولُ ﷿: ولقد أرسَلنا موسى بأدلتِنا على توحيدِنا، وحُجَّةٍ تُبِين لمَن عايَنَها وتأمَّلَها بفِكْرٍ صحيحٍ، أنها تدلُّ على توحيدِ اللهِ، وكَذِبِ كُلِّ مَن ادَّعَى الربوبيةَ دونَه، وبُطُولِ قولِ مَن أشرَك معه في الأُلوهَةِ غيرَه

Aziz ve Celil olan Allah buyuruyor ki: Andolsun biz Mûsâ'yı birliğimize dair delillerimizle ve onu müşahede edip sahih bir düşünceyle üzerinde tefekkür eden kimseye Allah'ın birliğini, O'ndan başka rablik iddia eden herkesin yalancı olduğunu ve O'nunla birlikte ilahlıkta başkasını ortak koşanların sözünün batıllığını apaçık gösteren kesin bir kanıtla gönderdik;

{إِلَى فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ}. يعنى: وإلى أشرافِ جُندِه وأتْباعِه ، {فَاتَّبَعُوا أَمْرَ فِرْعَوْنَ}. يقول: فكذَّبَ فرعونُ وملؤُه موسى، وجحَدُوا وحدانيةَ اللهِ، وأبَوا قبولَ ما أَتاهم به موسى من عندِ اللهِ، واتَّبَع مَلَأُ فرعونَ [أمرَ فرعونَ] دونَ أمرِ اللهِ، وأطاعُوه في تكذيبِ موسى، وردّ ما جاءهم به مِن عندِ اللهِ عليه. يقول ﷿: {وَمَا أَمْرُ فِرْعَوْنَ بِرَشِيدٍ}. يعنى: أنه لا يُرْشِدُ أمرُ فرعونَ مَن [قبِلَه منه] في تكذيبِ موسى، إلى خيرٍ، ولا يهدِيه إلى صلاحٍ، بل يُورِدُه نارَ جهنمَ.

{إِلَى فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ} “Firavun'a ve onun ileri gelenlerine”; yani ordusunun ve tâbilerinin önde gelenlerine [gönderdik] . {فَاتَّبَعُوا أَمْرَ فِرْعَوْنَ} “Fakat onlar Firavun'un emrine uydular”; yani Firavun ve ileri gelenleri Mûsâ'yı yalanladılar, Allah'ın birliğini inkâr ettiler ve Mûsâ'nın Allah katından kendilerine getirdiği şeyi kabul etmekten kaçındılar. Firavun'un ileri gelenleri Allah'ın emrine değil [Firavun'un emrine] uydular ; Mûsâ'yı yalanlama ve Allah katından kendilerine getirdiği şeyi reddetme konusunda ona itaat ettiler. Aziz ve Celil olan Allah buyuruyor ki: {وَمَا أَمْرُ فِرْعَوْنَ بِرَشِيدٍ} “Oysa Firavun'un emri doğruya iletici değildi”; yani Mûsâ'yı yalanlama hususunda Firavun'un emrini [ondan kabul eden] kimseyi onun emri hayra ulaştırmaz, kurtuluşa iletmez; bilakis onu cehennem ateşine sevk eder.

القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {يَقْدُمُ قَوْمَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ وَبِئْسَ الْوِرْدُ الْمَوْرُودُ (٩٨)}.

Aziz ve Celil olan Allah'ın şu buyruğunun tevili hakkındaki görüş: {يَقْدُمُ قَوْمَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ وَبِئْسَ الْوِرْدُ الْمَوْرُودُ (٩٨)} “[Firavun] kıyamet günü kavminin önüne düşer ve onları ateşe götürür. Götürüldükleri yer ne kötü bir varış yeridir!”.

يقولُ ﷿: يَقْدُمُ فرعونُ قومَه يومَ القيامةِ يقُودُهم، فيمضِى بهم إلى النارِ، حتى يُورِدَهموها، ويُصلِيَهم سَعِيرَها، {وَبِئْسَ الْوِرْدُ الْمَوْرُودُ}. يقولُ: وبِئْسَ الوِرْدُ الذى يَرِدُونه.

Aziz ve Celil olan Allah buyuruyor ki: Kıyamet günü Firavun kavminin önüne düşüp onları sevk eder, ateşe kadar götürür; nihayet onları oraya sokar ve çılgın alevlerine yaslar. {وَبِئْسَ الْوِرْدُ الْمَوْرُودُ} “Götürüldükleri o yer ne kötü bir varış yeridir!”; yani vardıkları o varış yeri ne kötüdür!

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer şekilde tefsir ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {يَقْدُمُ قَوْمَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ}. [قال: فرعونُ يقدُمُ قومَه يومَ القيامةِ] ، يمضِى بين أيديهم، حتى [يهجُمَ بهم على] النار .

Bize Muhammed b. Abdil'a'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den {يَقْدُمُ قَوْمَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ} “Kıyamet günü kavminin önüne düşer” [ayeti hakkında] anlattı, [şöyle demiştir: Kıyamet günü Firavun kavminin önüne düşer] , önlerinde yürür ve nihayet [onları] ateşe [sürükler] .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {يَقْدُمُ قَوْمَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ}. يقولُ: يقودُ قومَه يومَ القيامةِ، فأورَدَهم النارَ .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {يَقْدُمُ قَوْمَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ} “Kıyamet günü kavminin önüne düşer” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Kıyamet günü kavmine öncülük eder ve onları ateşe götürür .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، قال: قال ابنُ عباسٍ قولَه: {يَقْدُمُ قَوْمَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ}. يقولُ: أَضلَّهم، فأورَدَهم النارَ .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: İbn Abbâs O'nun: {يَقْدُمُ قَوْمَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ} “Kıyamet günü kavminin önüne düşer” sözü hakkında: Onları saptırır ve ateşe götürür demiştir.

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرنا ابنُ عيينةَ، عن عمرِو بن دينارٍ، عمَّن سمِع ابنَ عباسٍ يقولُ فى قولِه: {فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ}.

Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize İbn Uyeyne, Amr b. Dînâr'dan, o da İbn Abbâs'ın O'nun: {فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ} “Onları ateşe götürdü” buyruğu hakkında şöyle dediğini işiten birinden nakletti:

قال: الورودُ الدخولُ .

[İbn Abbâs]: Vürûd , girmektir , demiştir.

حُدِّثت عن الحسينِ بنِ الفرجِ، قال: سمعتُ أبا معاذٍ، يقولُ: ثنا عبيدُ بنُ سليمانَ، قال: سمعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ}. كان ابنُ عباسٍ يقولُ: الورودُ فى القرآنِ أربعةُ أورادٍ: في "هود" قولُه: {وَبِئْسَ الْوِرْدُ الْمَوْرُودُ}، [ووِرْدٌ فى] "مريم" {وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا} [مريم: ٧١]، ووِرْدٌ فى "الأنبياء" {حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَهَا وَارِدُونَ} [الأنبياء: ٩٨]، ووِرْدٌ أيضًا فى "مريم" {وَنَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ إِلَى جَهَنَّمَ وِرْدًا} [مريم: ٨٦]. كان ابنُ عباسٍ يقولُ: كلُّ هذا الدُّخُولُ، واللهِ ليَرِدنَّ جهنمَ كلُّ بَرٍّ وفاجرٍ {ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا وَنَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيهَا جِثِيًّا} [مريم: ٧٢].

Hüseyin b. el-Ferec'den bana nakledildiğine göre, o şöyle demiştir: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd b. Süleymân anlattı, dedi ki: Dahhâk'ı {فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ} “onları ateşe götürdü” buyruğu hakkında şöyle derken işittim: İbn Abbâs şöyle derdi: Kur'an'da 'vürûd' dört yerdedir: Hûd sûresindeki {وَبِئْسَ الْوِرْدُ الْمَوْرُودُ} “Götürüldükleri o yer ne kötü bir varış yeridir!” buyruğu, Meryem sûresindeki [bir vürûd] {وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا} “İçinizden oraya uğramayacak (varmayacak) hiç kimse yoktur” [Meryem: 71], Enbiyâ sûresindeki bir vürûd {حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَهَا وَارِدُونَ} “cehennemin yakıtısınız; siz oraya gireceksiniz” [el-Enbiyâ: 98] ve yine Meryem sûresindeki bir vürûd {وَنَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ إِلَى جَهَنَّمَ وِرْدًا} “suçluları da susuz olarak cehenneme süreriz” [Meryem: 86]. İbn Abbâs şöyle derdi: Bunların hepsi 'girmek' demektir; Allah'a yemin olsun ki iyi olsun kötü olsun herkes cehenneme mutlaka varacaktır/girecektir; {ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا وَنَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيهَا جِثِيًّا} “Sonra takva sahiplerini kurtarırız da zalimleri orada dizüstü çökmüş olarak bırakırız” [Meryem: 72].

القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {وَأُتْبِعُوا فِي هَذِهِ لَعْنَةً وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ بِئْسَ الرِّفْدُ الْمَرْفُودُ (٩٩)}.

Aziz ve Celil olan Allah'ın: {وَأُتْبِعُوا فِي هَذِهِ لَعْنَةً وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ بِئْسَ الرِّفْدُ الْمَرْفُودُ (٩٩)} “Onlar hem bu dünyada hem de kıyamet gününde bir lanete tâbi tutuldular. Kendilerine verilen bu bağış ne kötüdür!” buyruğunun tefsirine dair söz:

يقولُ ﷿: وأتبَعَهم اللهُ {فِي هَذِهِ}، يعني في هذه الدنيا، مع العذابِ الذي عجَّلَه لهم فيها، من الغَرَقِ فى البحرِ، لعنةً {وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ}. يقولُ: وفى يومِ القيامةِ أيضًا يُلْعَنُون لَعنةً أُخرَى.

Aziz ve Celil olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Allah, denizde boğulmaları şeklinde dünyada kendilerine aceleyle tattırdığı azapla birlikte {فِي هَذِهِ} “bu dünyada”, bir laneti {وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ} “ve kıyamet gününde de” onların peşine takmıştır. [Müellif] der ki: Kıyamet gününde de ayrıca bir başka lanete uğratılacaklardır.

كما حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا حكامٌ، عن عنبسةَ، عن محمدِ بنِ عبد الرحمنِ، عن القاسمِ بنِ أبي بَزَّةَ، عن مجاهدٍ: {وَأُتْبِعُوا فِي هَذِهِ لَعْنَةً وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ}. قال: لعنةً أخرى.

Nitekim bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hükkâm, Anbese'den, o Muhammed b. Abdirrahmân'dan, o el-Kâsım b. Ebî Bezze'den, o Mücâhid'den {وَأُتْبِعُوا فِي هَذِهِ لَعْنَةً وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ} “Onlar hem bu dünyada hem de kıyamet gününde bir lanete tâbi tutuldular” [ayeti hakkında] anlattı, [Mücâhid]: "Başka bir lanet daha [eklendi]" demiştir.

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَأُتْبِعُوا فِي هَذِهِ لَعْنَةً وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ}. قال: زِيدُوا بلعنتِه لعنةً أُخرَى، فتلك لعنتان.

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den {وَأُتْبِعُوا فِي هَذِهِ لَعْنَةً وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ} “Onlar hem bu dünyada hem de kıyamet gününde bir lanete tâbi tutuldular” [ayeti hakkında] anlattı, [Mücâhid]: "O lanetlerine başka bir lanet daha artırıldı, böylece iki lanet oldu" demiştir.

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَأُتْبِعُوا فِي هَذِهِ لَعْنَةً وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ بِئْسَ الرِّفْدُ الْمَرْفُودُ}. قال: لعنةً في إثْرِ اللعنةِ.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den {وَأُتْبِعُوا فِي هَذِهِ لَعْنَةً وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ بِئْسَ الرِّفْدُ الْمَرْفُودُ} “Onlar hem bu dünyada hem de kıyamet gününde bir lanete tâbi tutuldular. Kendilerine verilen bu bağış ne kötüdür!” [ayeti hakkında] anlattı, [Mücâhid]: "Lanet ardınca bir lanet " demiştir.

قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، عن وَرْقاءَ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {وَأُتْبِعُوا فِي هَذِهِ لَعْنَةً وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ}. قال: زِيدوا لعنةً أخرى، فتلك لعنتان .

Dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdullah, Varkâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den O'nun: {وَأُتْبِعُوا فِي هَذِهِ لَعْنَةً وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ} “Onlar hem bu dünyada hem de kıyamet gününde bir lanete tâbi tutuldular” sözü hakkında anlattı, [Mücâhid]: "Başka bir lanet daha artırıldı, böylece iki lanet oldu" demiştir.

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جُريجٍ، عن مجاهدٍ: {فِي هَذِهِ لَعْنَةً}. قال: في الدنيا {وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ} أَرْدِفوا بلعنةٍ أخرى زِيدُوها، فتانِك لعنتان.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Mücâhid'den {فِي هَذِهِ لَعْنَةً} “...bu dünyada bir lanet...” [ayeti hakkında] anlattı, [Mücâhid]: "Dünyada [bir lanet]; {وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ} “...ve kıyamet gününde de...” [ayeti ise] kendilerine ilave edilen başka bir lanet daha peşlerine takıldı; işte bu ikisi iki lanettir" demiştir.

وقولُه: {بِئْسَ الرِّفْدُ الْمَرْفُودُ}. يقولُ: بئس العَوْنُ المُعانُ اللعنةُ المَزيدةُ فيها أخرى منها .

Ve O'nun: {بِئْسَ الرِّفْدُ الْمَرْفُودُ} “Kendilerine verilen bu bağış/yardım ne kötüdür!” buyruğu şöyle demektir: Kendisine benzer bir başkası daha eklenen o lanet, ne kötü bir yardımdır ve ne kötü bir desteklenen şeydir!

وأصلُ "الرِّفْدِ" العَوْنُ، يقالُ منه: رفَد فلانٌ فلانًا عندَ الأميرِ يَرْفِدُه رِفْدًا، بكسرِ الراءِ، وإذا فُتِحَت فهو السَّقْيُ فى القَدَحِ العظيمِ، والرَّفْدُ: القَدَحُ الضخمُ، ومنه قولُ الأعشى :

Rifd (الرِّفْد) kelimesinin asıl anlamı yardımdır. Nitekim: 'Falan kimse emir katında falana yardım etti' anlamında (رفَد فلانٌ فلانًا عندَ الأميرِ يَرْفِدُه رِفْدًا) denir; [burada 'ra' harfi] esrelidir. Şayet fethalı okunursa büyük kadehle içecek ikram etmek demektir; refd (الرَّفْد) ise büyük kadeh anlamındadır. el-A'şâ'nın şu sözü bundandır :

رُبَّ رَفْدِ هرَقْتَه ذلك اليو … مَ وأَسْرَى مِن مَعْشَرٍ أَقْتَالِ

Nice [şarap dolu] büyük kadehleri o gün döktün … Ve nice öldürülmeye mahkûm bir topluluktan olan esirleri [kurtardın].

ويقالُ: رفَد فلانٌ حائطَه. وذلك إذا أسْنَده بخشبةٍ؛ لئلا يَسْقُطَ. و "الرَّفْدُ" بفتحِ الراءِ المصدرُ، يقالُ منه: رفَدَه يَرْفِدُه رَفْدًا. و "الرِّفْد": اسمُ الشيءِ الذى يُعْطاه الإنسانُ، وهو "المَرْفَدُ".

Ayrıca: 'Falan kimse duvarını destekledi' (رفَد فلانٌ حائطَه) denir; bu da yıkılmasın diye duvara bir kalas dayadığı zaman söylenir. Ra harfinin fethasıyla er-Refd (الرَّفْد) mastardır; bundan 'Ona yardım etti / bağışta bulundu' anlamında (رفَدَه يَرْفِدُه رَفْدًا) denir. Esre ile er-Rifd (الرِّفْد) ise insana verilen şeyin (ihsan/bağış) ismidir ve o el-merfed (المَرْفَد) demektir.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {بِئْسَ الرِّفْدُ الْمَرْفُودُ}. قال: لعنةُ الدنيا والآخرةِ.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'ın {بِئْسَ الرِّفْدُ الْمَرْفُودُ} “Kendilerine verilen bu bağış ne kötüdür!” kavli hakkında şöyle dediğini aktardı: “[O,] dünya ve ahiretin lanetidir.”

حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {بِئْسَ الرِّفْدُ الْمَرْفُودُ}. قال: لعَنَهم اللهُ في الدنيا، وزِيد لهم فيها لعنةً في الآخرةِ.

Bize Muhammed b. Abdil'a'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den aktardı: {بِئْسَ الرِّفْدُ الْمَرْفُودُ} “Kendilerine verilen bu bağış ne kötüdür!”; [Katâde] dedi ki: "Allah onlara dünyada lanet etti ve ahirette de onlar için bu lanete bir lanet daha artırıldı."

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخْبرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ بِئْسَ الرِّفْدُ الْمَرْفُودُ}. قال: لعنةٌ فى الدنيا، وزِيدوا فيها لعنةً في الآخرةِ .

Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den O'nun: {وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ بِئْسَ الرِّفْدُ الْمَرْفُودُ} “Ve kıyamet gününde. Kendilerine verilen bu bağış ne kötüdür!” sözü hakkında haber verdi, [Katâde] dedi ki: "Dünyada bir lanettir ve ahirette de onlara bir lanet daha artırılmıştır ."

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَأُتْبِعُوا فِي هَذِهِ لَعْنَةً وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ بِئْسَ الرِّفْدُ الْمَرْفُودُ}. يقولُ: ترادَفَت عليهم اللعنتان مِن اللهِ؛ لعنةٌ فى الدنيا، ولعنةٌ في الآخرةِ .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun şu sözünü aktardı: {وَأُتْبِعُوا فِي هَذِهِ لَعْنَةً وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ بِئْسَ الرِّفْدُ الْمَرْفُودُ} “Onlar hem bu dünyada hem de kıyamet gününde bir lanete tâbi tutuldular. Kendilerine verilen bu bağış ne kötüdür!”; Şöyle der: "Allah'tan gelen iki lanet art arda geldi ; dünyada bir lanet ve ahirette bir lanet ."

حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبو خالدٍ الأحمرُ، عن جُوَيْبرٍ، عن الضحاكِ، قال: أصابَتْهم لعنتان فى الدنيا، رَدِفَتْ إحداهما الأخرى، فهو قولُه: {وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ بِئْسَ الرِّفْدُ الْمَرْفُودُ} .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Ebû Hâlid el-Ahmer, Cüveybir'den, o ed-Dahhâk'tan anlattı, dedi ki: "Onlara dünyada iki lanet isabet etti, biri diğerinin ardınca geldi ; işte O'nun: {وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ بِئْسَ الرِّفْدُ الْمَرْفُودُ} “Ve kıyamet gününde. Kendilerine verilen bu bağış ne kötüdür!” sözü budur."

القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {ذَلِكَ مِنْ أَنْبَاءِ الْقُرَى نَقُصُّهُ عَلَيْكَ مِنْهَا قَائِمٌ وَحَصِيدٌ (١٠٠)}.

Allah Azze ve Celle'nin: {ذَلِكَ مِنْ أَنْبَاءِ الْقُرَى نَقُصُّهُ عَلَيْكَ مِنْهَا قَائِمٌ وَحَصِيدٌ (١٠٠)} “İşte bunlar o memleketlerin haberlerindendir ki onları sana anlatıyoruz; onlardan kimi hâlâ ayakta durmakta, kimi de biçilip yok edilmiştir” sözünün teviline dair açıklama:

يقولُ ﷿ لنبيِّه محمدٍ ﷺ: هذا القَصَصُ الذي ذكَرْناه لك في هذه

Allah Azze ve Celle Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Bu [surede] sana zikrettiğimiz bu kıssalar...

السورةِ، والنبأُ الذى أنْبَأْناكَه فيها مِن أخبارِ القرى التى أهْلَكْنا أهلَها بكفرِهم باللهِ، وتكذيبِهم رسلَه {نَقُصُّهُ عَلَيْكَ} فنُخْبِرُك به. {مِنْهَا قَائِمٌ}. يقولُ: [من هذه القرى التي قصَصنا نبأَها عليك ما هو {قَائِمٌ}. يقولُ: منها قائمٌ بنيانُه غيرُ منهَدِمٍ، بائدٌ أهلُه] هالكٌ، ومنها قائمٌ بنيانُه عامرٌ، ومنها حَصِيدٌ بنيانُه، خَرابٌ مُتَداعٍ، قد تَعَفَّى أثرُه، دارسٌ. من قولِهم: زَرْعٌ حَصِيدٌ. إذا كان قد اسْتُؤْصِل قَطْعُه، وإنما هو محصودٌ، ولكنه صُرِف إلى فَعيلٍ، كما قد بيَّنا في نظائرِه.

ve Allah'ı inkâr etmeleri ve peygamberlerini yalanlamaları sebebiyle halkını helak ettiğimiz o memleketlerin haberlerinden sana bildirdiğimiz haberler, {نَقُصُّهُ عَلَيْكَ} “onları sana anlatıyoruz”, yani sana haber veriyoruz demektir. {مِنْهَا قَائِمٌ} “Onlardan kimi ayaktadır”; şöyle buyurur: [Sana haberini anlattığımız bu memleketlerden kimi {قَائِمٌ} “ayaktadır”. Şöyle buyurur: Onlardan bazısının binaları ayakta olup yıkılmamış, fakat halkı helak olmuş] yok olmuştur; bazısının binaları ayakta ve mamurdur; bazısının da binaları biçilmiş, yıkılıp harap olmuş, izi silinmiş ve yok olup gitmiştir. Bu, Arapçadaki "biçilmiş ekin" (زَرْعٌ حَصِيدٌ) sözünden gelir ki kökünden kesilip yok edildiğinde söylenir; aslında o mahsûd (محصود: biçilmiş) demektir, fakat benzerlerinde açıkladığımız gibi fa'îl (فَعيل) veznine dönüştürülmüştür.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {ذَلِكَ مِنْ أَنْبَاءِ الْقُرَى نَقُصُّهُ عَلَيْكَ مِنْهَا قَائِمٌ وَحَصِيدٌ}. يعنى بالقائمِ قُرًى عامرةً، والحصيدِ قُرًى خامدةً .

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o İbn Abbâs'tan O'nun: {ذَلِكَ مِنْ أَنْبَاءِ الْقُرَى نَقُصُّهُ عَلَيْكَ مِنْهَا قَائِمٌ وَحَصِيدٌ} “İşte bunlar o memleketlerin haberlerindendir ki onları sana anlatıyoruz; onlardan kimi hâlâ ayakta durmakta, kimi de biçilip yok edilmiştir” sözü hakkında anlattı: [İbn Abbâs] ayakta duran ile mamur memleketleri, hasîd ile de sönüp gitmiş/yok olmuş memleketleri kastetmektedir .

حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {قَائِمٌ وَحَصِيدٌ}. قال: قائمةٌ على عروشِها، {وَحَصِيدٌ}: مُسْتَأْصَلةٌ .

Bize Muhammed b. Abdil'a'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den aktardı: {قَائِمٌ وَحَصِيدٌ} “Kimi ayakta durmakta, kimi de biçilip yok edilmiştir”; [Katâde] dedi ki: "Çatıları/binaları üzerinde ayaktadır , {وَحَصِيدٌ} “biçilmiş olan” ise kökünden kazınıp yok edilendir ."

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {مِنْهَا قَائِمٌ} يُرَى

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den aktardı: {مِنْهَا قَائِمٌ} “Onlardan kimi ayaktadır”; görülen...

مكانُه، {وَحَصِيدٌ} لا يُرَى له أثرٌ .

yeri görülür, {وَحَصِيدٌ} “kimi de biçilmiş olandır”; hiçbir izi görülmez .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جُريجٍ: {مِنْهَا قَائِمٌ}. قال: خاوٍ على عروشِه، {وَحَصِيدٌ}: مُلْتَزِقٌ بالأرضِ .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı: {مِنْهَا قَائِمٌ} “Onlardan kimi ayaktadır”; [İbn Cüreyc] dedi ki: "Çatıları üzerine çökmüştür; {وَحَصِيدٌ} “kimi de biçilmiştir”; yere yapışmış/dümdüz olmuştur ."

حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا عبيدُ اللهِ، عن سفيانَ، عن الأعمشِ: {قَائِمٌ وَحَصِيدٌ}. قال: خرَّ بنيانُه .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Ubeydullah, Süfyân'dan, o el-A'meş'ten aktardı: {قَائِمٌ وَحَصِيدٌ} “Kimi ayakta durmakta, kimi de biçilip yok edilmiştir”; [el-A'meş] dedi ki: "Binası çökmüştür ."

وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا سفيانُ، عن الأعمشِ: {مِنْهَا قَائِمٌ وَحَصِيدٌ}. قال: الحصيدُ الذى قد خَرَّ بنيانُه.

Bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, el-A'meş'ten aktardı: {مِنْهَا قَائِمٌ وَحَصِيدٌ} “Onlardan kimi ayakta durmakta kimi de biçilip yok edilmiştir”; [el-A'meş] dedi ki: "el-Hasîd, binası çökmüş olandır."

حدَّثني يونُسُ، قال: أخبرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {مِنْهَا قَائِمٌ وَحَصِيدٌ}. منها قائمٌ يُرَى أثرُه، وحَصِيدٌ قد بادَ لا يُرَى أَثَرُه .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {مِنْهَا قَائِمٌ وَحَصِيدٌ} “Onlardan kimi ayakta durmakta, kimi de biçilip yok edilmiştir” sözü hakkında şöyle dedi: "Onlardan kimi ayaktadır ve izi görülür; biçilmiş olanı ise helak olup gitmiştir, hiçbir izi görülmez ."

القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {وَمَا ظَلَمْنَاهُمْ وَلَكِنْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَمَا أَغْنَتْ عَنْهُمْ آلِهَتُهُمُ الَّتِي يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ لَمَّا جَاءَ أَمْرُ رَبِّكَ وَمَا زَادُوهُمْ غَيْرَ تَتْبِيبٍ (١٠١)}.

Allah Azze ve Celle'nin: {وَمَا ظَلَمْنَاهُمْ وَلَكِنْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَمَا أَغْنَتْ عَنْهُمْ آلِهَتُهُمُ الَّتِي يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ لَمَّا جَاءَ أَمْرُ رَبِّكَ وَمَا زَادُوهُمْ غَيْرَ تَتْبِيبٍ (١٠١)} “Biz onlara zulmetmedik, fakat onlar kendilerine zulmettiler. Rabbinin emri geldiğinde Allah'ı bırakıp da taptıkları ilahları kendilerine hiçbir fayda sağlamadı ve onlara ziyandan başka bir şey artırmadı” sözünün teviline dair açıklama:

يقولُ ﷿: وما عاقَبْنا أهلَ هذه القُرَى التي اقتصَصْنا نبأَها عليك يا محمدُ، بغيرِ استحقاقٍ منهم عقوبتَنا، فنكونَ بذلك قد وضَعْنا عقوبتَناهم في غيرِ

Allah Azze ve Celle şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Haberlerini sana anlattığımız bu memleketlerin halkını, cezamızı hak etmedikleri halde cezalandırmadık ki böylece cezamızı ait olmadığı bir

موضعِها، {وَلَكِنْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ}. يقولُ: ولكنهم أوْجبوا لأنفسِهم بمعصيتِهم اللهَ وكفرِهم به عقوبتَه وعذابَه، فأحَلُّوا بها ما لم يَكُنْ لهم أن يُحِلُّوه بها، وأوْجَبوا لها ما لم يَكُنْ لهم أن يوجِبوه لها ، {فَمَا أَغْنَتْ عَنْهُمْ آلِهَتُهُمُ الَّتِي يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ}. يقولُ: فما دفَعت عنهم آلهتُهم التي يعبُدُونها مِن دونِ اللهِ، ويَدْعُونها أربابًا، من عقابِ اللهِ وعذابِه، إذ أحَلَّه بهم ربُّهم، {مِنْ شَيْءٍ}، ولا ردَّت عنهم شيئًا منه، {لَمَّا جَاءَ أَمْرُ رَبِّكَ} يا محمدُ. يقولُ: لمَّا جاء قضاءُ ربِّك بعذابِهم، فحقَّ عليهم عقابُه، ونزَل بهم سَخَطُه، {وَمَا زَادُوهُمْ غَيْرَ تَتْبِيبٍ}. يقولُ: وما زادَتْهم آلهتُهم عندَ مَجِيءِ أمرِ ربِّك هؤلاء المشركين بعقابِ اللهِ غيرَ تخسيرٍ وإهلاكٍ وتدميرٍ. يقالُ منه: تبَّبْتُه أُتَبِّبُه تَتْبِيبًا، ومنه قولُهم للرجلِ: تَبًّا لك. كما قال جريرٌ :

hak etmeyen yere koymuş olalım. {وَلَكِنْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ} “Fakat onlar kendilerine zulmettiler”; şöyle buyurur: Fakat onlar Allah'a isyanları ve O'nu inkârları sebebiyle O'nun cezasını ve azabını kendi nefislerine bizzat hak ettirdiler; nefislerine reva görmemeleri gereken şeyi reva gördüler ve nefislerine vacip kılmamaları gereken şeyi vacip kıldılar . {فَمَا أَغْنَتْ عَنْهُمْ آلِهَتُهُمُ الَّتِي يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ} “Rabbinin emri geldiğinde Allah'ı bırakıp da taptıkları ilahları kendilerine hiçbir fayda sağlamadı”; şöyle buyurur: Rableri onlara Allah'ın cezasını ve azabını indirdiği vakit , Allah'ı bırakıp da ibadet ettikleri ve rabler olarak çağırdıkları ilahları onlardan hiçbir şeyi {مِنْ شَيْءٍ} savamadı ve ondan hiçbir şeyi geri çeviremedi. Ey Muhammed! {لَمَّا جَاءَ أَمْرُ رَبِّكَ} “Rabbinin emri geldiğinde”; şöyle buyurur: Rabbinin onlar hakkındaki azap hükmü gelip de cezası onların üzerine hak olduğunda ve gazabı onlara indiğinde; {وَمَا زَادُوهُمْ غَيْرَ تَتْبِيبٍ} “ve onlara ziyandan başka bir şey artırmadı”; şöyle buyurur: Rabbinin bu müşrikleri Allah'ın cezasıyla cezalandırma emri geldiğinde ilahları onlara hüsran, helak ve yıkımdan başka bir şey artırmadı. Arapçada bu kökten hareketle 'onu hüsrana/helake uğrattım' anlamında (تبَّبْتُه أُتَبِّبُه تَتْبِيبًا) denir. Nitekim bir adama söylenen: 'Yazıklar olsun sana / helak ol!' (تَبًّا لك) sözü de bundandır. Cerîr'in dediği gibi :

عَرَادَةُ من بَقِيَّة قومِ لوطٍ … ألا تَبًّا لِمَا فَعَلُوا تَبَابا

Arâde Lût kavminin kalıntılarındandır … Yaptıkları şeylere helak olsun, büsbütün helak!

وبنحوِ الذى قلْنا فى ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنى المُثَنَّى، قال: ثنا سعيدُ بنُ سَلَّامٍ أبو الحسنِ البصريُّ، قال: ثنا

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebu’l-Hasen el-Basrî Saîd b. Sellâm anlattı, dedi ki: Bize

سفيانُ، عن [نُسَيْرِ بنِ ذُعْلُوقٍ] ، عن ابنِ عمرَ في قولِه: {وَمَا زَادُوهُمْ غَيْرَ تَتْبِيبٍ}. قال: غيرَ تَخْسِيرٍ .

Süfyân, [Nuseyr b. Zu'lûk'tan] , o İbn Ömer'den O'nun: {وَمَا زَادُوهُمْ غَيْرَ تَتْبِيبٍ} “ve onlara ziyandan başka bir şey artırmadı” sözü hakkında anlattı: [İbn Ömer] "Hüsrandan başka bir şey [artırmadı]" dedi.

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، [عن مجاهدٍ] : {غَيْرَ تَتْبِيبٍ}. قال: تَخْسِيرٍ.

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, [o Mücâhid'den] aktardı: {غَيْرَ تَتْبِيبٍ} “ziyandan başka”; [Mücâhid] "Hüsrandan [başka]" dedi.

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: [{غَيْرَ تَتْبِيبٍ}: غيرَ تخسيرٍ.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den aktardı: [{غَيْرَ تَتْبِيبٍ} “ziyandan başka”: Hüsrandan başka.

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، عن ورقاءَ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ] مثلَه .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdullah, Varkâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den] aynısını aktardı .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة: {غَيْرَ تَتْبِيبٍ} يقولُ: غيرَ تخسيرٍ.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den aktardı: {غَيْرَ تَتْبِيبٍ} “ziyandan başka”; [Katâde] "Hüsrandan başka" demektir, dedi.

حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {غَيْرَ تَتْبِيبٍ}. قال: غيرَ تخسيرٍ .

Bize Muhammed b. Abdil'a'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den aktardı: {غَيْرَ تَتْبِيبٍ} “ziyandan başka”; [Katâde] "Hüsrandan başka" dedi.

وهذا الخبرُ مِن اللهِ ﷿، وإن كان خبرًا منه عمَّن مضَى مِن الأممِ قبلنَا، فإنه وعيدٌ من اللهِ ﷿ لنا أيتُها الأُمَّةُ، أنا إن سلَكْنا سبيلَ الأممِ قبلَنا في الخلافِ عليه

Allah azze ve celle'den gelen bu haber, her ne kadar O'ndan bizden önceki geçmiş ümmetlere dair bir haber olsa da ey bu ümmet, Allah azze ve celle'den bize yönelik bir tehdittir; şüphesiz biz, O'na muhalefet etme hususunda bizden önceki ümmetlerin yolunu tutarsak

وعلى رسولِه، سلَك بنا سبيلَهم في العقوبةِ، وإعلامٌ منه لنا أنه لا يَظْلِمُ أحدًا مِن خلقِه، وأن العبادَ هم الذين يَظْلِمون أنفسَهم.

ve Resulüne muhalefet etmekte bizden önceki ümmetlerin yolunu tutarsak, ceza vermede de bize onların yolunu uygular. Ve bu, O'nun yaratıklarından hiçbirine zulmetmediğini, kulların bizzat kendilerine zulmettiklerini bize bildirmesidir.

كما حدَّثني يونُسُ، قال: أخبرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ، قال: اعْتَذَر -يعنى ربُّنا جلَّ ثناؤُه- إلى خلقِه، فقال: {وَمَا ظَلَمْنَاهُمْ}. مما ذكَرْنا لك من عذابِ مَن عذَّبْنا من الأممِ، {وَلَكِنْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَمَا أَغْنَتْ عَنْهُمْ آلِهَتُهُمُ} حتى بلَغ: {وَمَا زَادُوهُمْ غَيْرَ تَتْبِيبٍ}. قال: ما زادهم الذين كانوا يَعْبُدونهم غيرَ تَتْبيبٍ .

Nitekim bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd şöyle dedi: "Rabbimiz celle senâuh yaratıklarına mazeret beyan ederek şöyle buyurdu: Ümmetlerden azap ettiğimiz kimselere dair sana zikrettiğimiz azap hususunda {وَمَا ظَلَمْنَاهُمْ} “Biz onlara zulmetmedik”, {وَلَكِنْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَمَا أَغْنَتْ عَنْهُمْ آلِهَتُهُمُ} “fakat onlar kendilerine zulmettiler. İlahları kendilerine hiçbir fayda sağlamadı” - {وَمَا زَادُوهُمْ غَيْرَ تَتْبِيبٍ} “ve onlara ziyandan başka bir şey artırmadı” ayetine kadar okudu -. [İbn Zeyd] dedi ki: 'İbadet etmekte oldukları şeyler onlara hüsrandan başka bir şey artırmadı '."

القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {وَكَذَلِكَ أَخْذُ رَبِّكَ إِذَا أَخَذَ الْقُرَى وَهِيَ ظَالِمَةٌ إِنَّ أَخْذَهُ أَلِيمٌ شَدِيدٌ (١٠٢)}.

Allah Azze ve Celle'nin: {وَكَذَلِكَ أَخْذُ رَبِّكَ إِذَا أَخَذَ الْقُرَى وَهِيَ ظَالِمَةٌ إِنَّ أَخْذَهُ أَلِيمٌ شَدِيدٌ (١٠٢)} “Halkı zalim olan memleketleri yakaladığı zaman Rabbinin yakalaması işte böyledir. Şüphesiz O'nun yakalaması pek acı, pek çetindir” sözünün teviline dair açıklama:

يقولُ ﷿: وكما أخَذْتُ، أَيُّها الناسُ، أهلَ هذه القرى التي اقْتَصَصْتُ عليك نبأَ أهلِها، بما أخَذْتُهم به من العذابِ، على خلافِهم أمرِى، وتكذيبِهم رسلي، وجُحودِهم آياتِى، فكذلك أخْذى القرى وأهلَها، إِذا أَخَذْتُهم بعقابي، وهم ظَلمةٌ لأنفسِهم بكفرِهم باللهِ، وإشراكِهم به غيرَه، وتكذيبِهم رسلَه، {إِنَّ أَخْذَهُ أَلِيمٌ}. يقولُ: إِن أَخْذَ ربِّكم بالعقابِ مَن أَخَذه، {أَلِيمٌ}. يقولُ: مُوجِعٌ، شديدُ الإيجاعِ.

Azze ve Celle şöyle buyurur: Ey insanlar! Emrime muhalefet etmeleri, elçilerimi yalanlamaları ve ayetlerimi inkâr etmeleri sebebiyle, halkının haberini sana anlattığım bu memleketlerin halkını uğrattığım azapla yakaladığım gibi; memleketleri ve halklarını, Allah'ı inkâr etmek, O'na başkasını ortak koşmak ve O'nun elçilerini yalanlamak suretiyle nefislerine zulmederlerken cezalandırıp yakalayışım da işte böyledir. {إِنَّ أَخْذَهُ أَلِيمٌ} “Şüphesiz O'nun yakalaması pek acıdır”; şöyle buyurur: Rabbinizin cezayla yakaladığı kimseyi yakalaması {أَلِيمٌ} “pek acıdır”, yani can yakıcıdır, son derece elem vericidir.

وهذا أمرٌ مِن اللهِ ﷿، تحذيرٌ لهذه الأمَّةِ أن تسلكَ في معصيتِه طريقَ مَن قبلَهم مِن الأممِ الفاجرةِ، فيَحِلَّ بها ما حلَّ بهم مِن المَثُلاتِ.

Bu, Allah Azze ve Celle tarafından, O'na isyanda kendilerinden önceki günahkâr milletlerin yolunu tutmaması, aksi takdirde onların başına gelen ibretlik cezaların kendi başına da gelmesi hususunda bu ümmete yönelik bir uyarıdır.

كما حدَّثنا أبو كُرَيْبٍ، قال: ثنا أبو معاويةَ، عن بُرَيْدِ بنِ أبي بُرْدةَ، عن أبيه، عن أبي موسى، قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ: "إن اللهَ يُمْلى -وربما قال: يُمْهِلُ- للظالمِ ، حتى إذا أخَذه لم يُفْلِتْه" ، ثم قرَأ: {وَكَذَلِكَ أَخْذُ رَبِّكَ إِذَا أَخَذَ الْقُرَى وَهِيَ ظَالِمَةٌ} .

Nitekim bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Ebû Muâviye, Büreyd b. Ebî Bürde'den, o babasından, o Ebû Mûsâ'dan anlattı, dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Şüphesiz Allah zalime mühlet verir -bazen de süre tanır dedi- nihayet onu yakaladığı zaman artık kaçırmaz/kurtulmasına fırsat vermez" buyurdu, sonra da: {وَكَذَلِكَ أَخْذُ رَبِّكَ إِذَا أَخَذَ الْقُرَى وَهِيَ ظَالِمَةٌ} “Halkı zalim olan memleketleri yakaladığı zaman Rabbinin yakalaması işte böyledir” ayetini okudu.

حدَّثني يونُسُ، قال: أخبرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ: إن اللهَ حذَّر هذه الأمةَ سَطْوتَه بقولِه: {وَكَذَلِكَ أَخْذُ رَبِّكَ إِذَا أَخَذَ الْقُرَى وَهِيَ ظَالِمَةٌ إِنَّ أَخْذَهُ أَلِيمٌ شَدِيدٌ} .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd şöyle dedi: "Şüphesiz Allah: {وَكَذَلِكَ أَخْذُ رَبِّكَ إِذَا أَخَذَ الْقُرَى وَهِيَ ظَالِمَةٌ إِنَّ أَخْذَهُ أَلِيمٌ شَدِيدٌ} “Halkı zalim olan memleketleri yakaladığı zaman Rabbinin yakalaması işte böyledir. Şüphesiz O'nun yakalaması pek acı, pek çetindir” sözüyle bu ümmeti Kendi azabına/yakalamasına karşı uyarmıştır."

وكان عاصمٌ الجَحْدريُّ يَقْرَأُ ذلك: (وكذلك أَخَذَ رَبُّكَ إِذْ أَخَذ القُرَى) . وذلك قراءةٌ لا أَسْتَجِيزُ القراءةَ بها؛ لخلافِها مَصاحفَ المسلمين وما عليه قرأةُ الأمصارِ.

Âsım el-Cahderî burayı: (وكذلك أَخَذَ رَبُّكَ إِذْ أَخَذ القُرَى) şeklinde okurdu . Bu, Müslümanların mushaflarına ve İslam beldelerindeki kıraat imamlarının icmaına aykırı olduğu için benim okunmasını caiz görmediğim bir kıraattir.

القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لِمَنْ خَافَ عَذَابَ الْآخِرَةِ ذَلِكَ يَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ وَذَلِكَ يَوْمٌ مَشْهُودٌ (١٠٣)}.

Allah Azze ve Celle'nin şu buyruğunun tevili hakkındaki görüş: {إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لِمَنْ خَافَ عَذَابَ الْآخِرَةِ ذَلِكَ يَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ وَذَلِكَ يَوْمٌ مَشْهُودٌ} “Şüphesiz bunda, ahiret azabından korkan kimse için kesin bir ibret vardır. Bu, insanların kendisi için toplanacağı bir gündür ve bu, [bütün yaratılmışların] hazır bulunacağı bir gündür.”

يقولُ ﷿: إن فى أخْذِنا مَن أخَذْنا مِن أهلِ القرى التي قصَصْنا خبرَها عليكم أيُّها الناسُ {لَآيَةً}، يقول: لعِبرةً وعِظَةً لمن خاف عقابَ اللهِ وعذابَه في الآخرةِ من عبادِه، وحجةً عليه لربِّه، وزاجِرًا يَزْجُرُه عن أن يَعْصِيَ اللهَ ويُخالِفَه فيما أمَره ونهاه. وقيل: بل معنى ذلك: إن فيه عبرةً لمن خاف عذابَ الآخرةِ؛ إنّ اللهَ سيَفِى له بوَعْدِه.

Azze ve Celle şöyle buyurur: Ey insanlar! Haberini size anlattığımız memleketlerin halkından helak ettiklerimizi helak edişimizde {لَآيَةً} “kesin bir ibret vardır”; yani kullarından ahirette Allah'ın cezasından ve azabından korkan kimse için bir ibret ve bir öğüt, Rabbi lehine aleyhinde bir delil ve Allah'a isyan etmekten, O'nun emrettiklerine ve yasakladıklarına muhalefet etmekten onu alıkoyan bir caydırıcı vardır. Şöyle de denilmiştir: Bunun anlamı, ahiret azabından korkan kimse için Allah'ın kendisine olan vaadini yerine getireceğine dair bir ibret vardır, demektir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني يونُسُ، قال: أخْبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لِمَنْ خَافَ عَذَابَ الْآخِرَةِ}: إنا سوف نَفِي لهم بما وعَدْناهم في الآخرةِ، كما وفَّيْنا للأنبياءِ أنا نَنْصُرُهم .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لِمَنْ خَافَ عَذَابَ الْآخِرَةِ} “Şüphesiz bunda ahiret azabından korkan kimse için kesin bir ibret vardır” sözü hakkında şöyle dedi: "Peygamberlere onlara yardım edeceğimize dair sözümüzü yerine getirdiğimiz gibi, ahirette de onlara vaat ettiğimiz şeyleri muhakkak yerine getireceğiz ."

وقولُه: {ذَلِكَ يَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ}. يقولُ ﷿: هذا اليومُ، يعنى يومَ القيامةِ، {يَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ}، يقولُ: يَحْشُرُ اللهُ له الناسَ مِن قبورِهم، فيَجْمَعُهم فيه للجزاءِ والثوابِ والعقابِ، {وَذَلِكَ يَوْمٌ مَشْهُودٌ}. يقولُ: وهو يومٌ تَشْهَدُه الخلائقُ، لا يَتَخَلَّفُ عنه منهم أحدٌ، فيُنْتَقَمُ حينَئذٍ ممن عصَى اللهَ، وخالَف أمرَه، وكذَّب رسلَه.

O'nun: {ذَلِكَ يَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ} “Bu, insanların kendisi için toplanacağı bir gündür” buyruğuna gelince; Azze ve Celle şöyle buyurur: İşte bu gün, yani kıyamet günü, {يَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ} “insanların kendisi için toplanacağı bir gündür”; yani Allah insanlar için kabirlerinden diriltip toplayacak (haşredecek), karşılık, sevap ve ceza için onları bir araya getirecektir; {وَذَلِكَ يَوْمٌ مَشْهُودٌ} “ve bu, herkesin göreceği/hazır bulunacağı bir gündür”; şöyle buyurur: O, bütün yaratılmışların hazır bulunacağı (şahitlik edeceği) ve onlardan hiçbirinin geri kalmayacağı bir gündür; o vakit Allah'a isyan eden, O'nun emrine muhalefet eden ve elçilerini yalanlayanlardan intikam alınacaktır.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا هُشَيْمٌ، عن أبى بشرٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ: {ذَلِكَ يَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ وَذَلِكَ يَوْمٌ مَشْهُودٌ}. قال: يومُ

Bana Ya‘kūb anlattı, dedi ki: Bize Huşeym, Ebû Bişr’den, [o da] Mücâhid’den Allah Teâlâ’nın: { ذَلِكَ يَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ وَذَلِكَ يَوْمٌ مَشْهُودٌ } “İşte bu, insanların kendisi için toplanacağı bir gündür ve işte bu, [herkesin] hazır bulunacağı bir gündür.” kavli hakkında [şöyle] dediğini aktardı: “O, ... günü[dür]

القيامةِ .

...Kıyamet [günüdür] .

حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا هُشَيْمٌ، عن أبي بشرٍ، عن عكرمةَ، مثلَه.

Bana Ya'kûb anlattı, dedi ki: Bize Huşeym, Ebû Bişr'den, o İkrime'den benzerini anlattı.

حدَّثنا أبو كُرَيْبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، وحدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن شعبةَ، عن عليِّ بنِ زيدٍ، عن يوسُفَ المَكِّيِّ، عن ابنِ عباسٍ، قال: الشاهدُ محمدٌ ﷺ، والمشهودُ يومُ القيامةِ. ثم قرَأ: {ذَلِكَ يَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ وَذَلِكَ يَوْمٌ مَشْهُودٌ}

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî' anlattı; [yine] bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Şu'be'den, o Ali b. Zeyd'den, o Yûsuf el-Mekkî'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı; [İbn Abbâs] dedi ki: Şahit, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir; şahit olunan (meşhûd) ise kıyamet günüdür. Sonra: {ذَلِكَ يَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ وَذَلِكَ يَوْمٌ مَشْهُودٌ} “Bu, insanların kendisi için toplanacağı bir gündür ve bu, herkesin göreceği bir gündür” [ayetini] okudu.

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا الحجاج بن المنْهالِ، قال: ثنا حمادٌ، عن عليِّ بنِ زيدٍ عن ابنِ عباسٍ، قال: الشاهدُ محمدٌ، والمشهودُ يومُ القيامةِ. ثم تلا هذه الآيةَ: {ذَلِكَ يَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ وَذَلِكَ يَوْمٌ مَشْهُودٌ}.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize el-Haccâc b. el-Minhâl anlattı, dedi ki: Bize Hammâd, Ali b. Zeyd'den, o İbn Abbâs'tan anlattı; [İbn Abbâs] dedi ki: Şahit Muhammed'dir, şahit olunan da kıyamet günüdür. Sonra şu ayeti okudu: {ذَلِكَ يَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ وَذَلِكَ يَوْمٌ مَشْهُودٌ} “Bu, insanların kendisi için toplanacağı bir gündür ve bu, herkesin göreceği bir gündür”.

حُدِّثْتُ عن المسيبِ، عن جُوَيْبرٍ، عن الضحاكِ قولَه: {ذَلِكَ يَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ وَذَلِكَ يَوْمٌ مَشْهُودٌ}. قال: ذاك يومُ القيامةِ، يَجْتَمِعُ فيه الخلقُ كلُّهم، ويَشْهَدُه أهلُ السماءِ وأهلُ الأَرضِ .

Bana el-Müseyyeb'den, o Cüveybir'den, o Dahhâk'ten O'nun: {ذَلِكَ يَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ وَذَلِكَ يَوْمٌ مَشْهُودٌ} “Bu, insanların kendisi için toplanacağı bir gündür ve bu, herkesin göreceği bir gündür” sözü hakkında şöyle anlattığı bildirildi: O, kıyamet günüdür; onda bütün yaratılmışlar toplanır, gök ehli ve yer ehli onda hazır bulunur .

القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {وَمَا نُؤَخِّرُهُ إِلَّا لِأَجَلٍ مَعْدُودٍ (١٠٤)}.

Azze ve Celle'nin: {وَمَا نُؤَخِّرُهُ إِلَّا لِأَجَلٍ مَعْدُودٍ (١٠٤)} “Biz onu ancak sayılı bir süre için erteleriz” sözünün teviline dair açıklama:

يقولُ ﷿: وما نُؤَخِّرُ يومَ القيامةِ عنكم؛ أن نَجيئَكم به إلّا [لأنّ اللهَ قضَى] له أجلًا، فعدَّه وأحصاه، فلا يَأْتى به إلا لأجلِه ذلك، لا يَتَقَدَّمُ مجيئُه قبلَ

[Azze ve Celle] şöyle buyurmaktadır: Size kıyamet gününü getirmeyi, ancak [Allah'ın] onun için bir ecel takdir etmesi ve onu sayıp sınırlandırmış olması sebebiyle erteliyoruz. Dolayısıyla o, ancak belirlenen bu vaktinde gelir; gelişi bundan öne

ذلك، ولا يَتَأَخَّرُ عنه.

alınmaz ve ondan sonraya da bırakılmaz.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {يَوْمَ يَأْتِ لَا تَكَلَّمُ نَفْسٌ إِلَّا بِإِذْنِهِ فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ وَسَعِيدٌ (١٠٥) فَأَمَّا الَّذِينَ شَقُوا فَفِي النَّارِ لَهُمْ فِيهَا زَفِيرٌ وَشَهِيقٌ (١٠٦) خَالِدِينَ فِيهَا مَا دَامَتِ السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ إِلَّا مَا شَاءَ رَبُّكَ إِنَّ رَبَّكَ فَعَّالٌ لِمَا يُرِيدُ (١٠٧)}.

Yüce Allah'ın: {يَوْمَ يَأْتِ لَا تَكَلَّمُ نَفْسٌ إِلَّا بِإِذْنِهِ فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ وَسَعِيدٌ (١٠٥) فَأَمَّا الَّذِينَ شَقُوا فَفِي النَّارِ لَهُمْ فِيهَا زَفِيرٌ وَشَهِيقٌ (١٠٦) خَالِدِينَ فِيهَا مَا دَامَتِ السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ إِلَّا مَا شَاءَ رَبُّكَ إِنَّ رَبَّكَ فَعَّالٌ لِمَا يُرِيدُ (١٠٧)} “O gün geldiğinde, O'nun izni olmadan hiç kimse konuşamaz. Onlardan kimi bedbaht (şakî), kimi de mutludur (saîd). Bedbaht olanlar ateştedirler. Onlar orada iç çekip inlerler. Rabbinin dilediği hariç, gökler ve yer durdukça orada ebedî kalacaklardır. Şüphesiz Rabbin, dilediğini hakkıyla yapandır” buyruğunun teviline dair açıklama:

يقولُ ﷿: يومَ يأتى يومُ القيامةِ أيُّها الناسُ، وتقومُ الساعةُ، لا تتكَلَّمُ نفسٌ إلا بإذنِ ربِّها.

Azze ve Celle şöyle buyurur: Ey insanlar! Kıyamet günü gelip o saat koptuğu gün, hiçbir kimse/can Rabbinin izni olmadan konuşamaz.

واخْتَلَفَت القرأةُ فى قراءةِ قولِه: {يَوْمَ يَأْتِ}؛ فقرَأ ذلك عامةُ قرأةِ أهلِ المدينةِ، بإثباتِ الياءِ فيها (يومَ يَأْتى لا تَكَلَّمُ نفسٌ) .

Kıraat imamları O'nun: {يَوْمَ يَأْتِ} sözünün okunuşunda ihtilaf etmişlerdir. Medine ehli kurrâsının geneli bunu ye harfini sabit tutarak (يوم يأتى لا تكلم نفس) okumuştur .

وقرأ ذلك بعضُ أهلِ البصرةِ وبعضُ الكوفيين، بإثباتِ الياءِ فيها في الوَصْلِ، وحذفِها في الوقفِ .

Basra ehlinin bir kısmı ile Kûfelilerin bir kısmı ise bunu vasl (geçiş) halinde ye'yi sabit tutarak, vakıf (durma) halinde ise hazfederek okumuştur .

وقرَأ ذلك جماعةٌ من أهل الكوفةِ بحذف الياءِ فى الوصلِ والوقفِ: {يَوْمَ يَأْتِ لَا تَكَلَّمُ نَفْسٌ إِلَّا بِإِذْنِهِ} .

Kûfe ehlinden bir topluluk da bunu vasl ve vakıf halinde ye'yi hazfederek {يَوْمَ يَأْتِ لَا تَكَلَّمُ نَفْسٌ إِلَّا بِإِذْنِهِ} şeklinde okumuştur .

والصوابُ مِن القراءةِ عندى فى ذلك: {يَوْمَ يَأْتِ} بحذفِ الياءِ في الوصلِ والوقفِ؛ اتِّباعًا لخطِّ المصحفِ، وأنها لغةٌ معروفةٌ لهذيلٍ، تقولُ: ما أَدْرِ ما تقولُ.

Bu hususta bana göre doğru olan kıraat; Mushaf hattına uymak ve Hüzeyl kabilesinin meşhur bir lehçesi olması sebebiyle vasl (geçiş) ve vakıf (durma) halinde ye'nin hazfedildiği {يَوْمَ يَأْتِ} “O gün geldiğinde” okuyuşudur. [Nitekim bu lehçede] "Ne dediğini bilmiyorum" (ما أَدْرِ ما تقولُ) denir.

ومنه قولُ الشاعرِ :

Şairin şu sözü de bundandır :

كَفَّاكَ كَفٌّ ما تُلِيقُ درهمَا … جُودًا وأخرى تُعْطِ بالسيفِ الدَّمَا

İki elinden biri cömertliğinden tek bir dirhem bile tutmaz … Diğeri ise kılıçla kan saçar.

وقيل: {لَا تَكَلَّمُ}. وإنما هو: لا تَتَكَلَّمُ. فحُذِفت إحدى التاءين؛ اجْتِزاءً بدلالةِ الباقيةِ منهما عليها.

{لَا تَكَلَّمُ} ifadesine gelince; bunun aslı (لا تَتَكَلَّمُ)'dur. İki tâ harfinden biri, diğerinin ona delalet etmesiyle yetinilerek hazfedilmiştir.

وقولُه: {فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ وَسَعِيدٌ}. [يقولُ: فمِن هذه النفوسِ التي لا تتكَلَّمُ يومَ القيامة إلا بإذن ربِّها، شقيٌّ وسعيدٌ] ، وعاد على النفسِ، وهى فى ذِكْرِ واحدةٍ، بذكرِ الجميعِ في قولِه: {فَمِنْهُمْ}؛ [لأن النفسَ وإن كانت في لفظِ واحدةٍ، فإنها بمعنى الجميعِ، فلذلك قيل: {فَمِنْهُمْ] شَقِيٌّ وَسَعِيدٌ}.

O'nun: {فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ وَسَعِيدٌ} “Onlardan kimi bedbaht (şakî), kimi de mutludur (saîd)” buyruğuna gelince; [şöyle buyurur: Kıyamet günü Rabbinin izni olmadan konuşamayacak olan bu nefislerden bedbaht olan da vardır, mutlu olan da] . Nefis (nefs) tekil olarak zikredildiği halde {فَمِنْهُمْ} “onlardan” sözünde çoğul zamiriyle ona dönülmüştür ; [çünkü nefis kelimesi lafız olarak tekil olsa da mana itibariyle çoğuldur; bu sebeple {فَمِنْهُمْ] شَقِيٌّ وَسَعِيدٌ} “Onlardan kimi bedbaht kimi de mutludur” buyrulmuştur.

يقول تعالى ذكرُه: {فَأَمَّا الَّذِينَ شَقُوا} [من هذه النفوسِ] ، {فَفِي النَّارِ لَهُمْ فِيهَا زَفِيرٌ} وهو أولُ نُهاقِ الحمارِ وشِبْهِه، {وَشَهِيقٌ}. وهو آخرُ نَهِيقِه إذا ردَّده فى الجوفِ عندَ فراغِه مِن نُهاقِه، كما قال رُؤْبةُ بنُ العَجَّاجِ :

Zikri yüce olan şöyle buyurur: [Bu nefislerden] {فَأَمَّا الَّذِينَ شَقُوا} “Bedbaht olanlara gelince” , {فَفِي النَّارِ لَهُمْ فِيهَا زَفِيرٌ} “ateştedirler. Onlar orada iç çekerler” ki bu, eşeğin anırmasının ve benzeri seslerin başlangıcıdır; {وَشَهِيقٌ} “ve inlerler” ki bu da eşeğin anırmasını bitirirken nefesini içine çekip çıkardığı son sestir; nitekim Ru'be b. el-Accâc şöyle demiştir :

حشْرَج في الجوفِ سحِيلًا أو شَهَقْ

[Nefesini] göğsünde hırıldatarak bir hırıltı (sehîl) kopardı veya iç çekip inledi (şaheka).

حتى يُقالَ ناهِقٌ وما نهَقْ

Hatta anırıyor dense de tam anırmadı.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri: