حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {بَقِيَّتُ اللَّهِ خَيْرٌ لَكُمْ}. قال: حَظُّكم مِن اللهِ خيرٌ لكم .
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den O'nun: {بَقِيَّتُ اللَّهِ خَيْرٌ لَكُمْ} “Allah'ın bıraktığı sizin için daha hayırlıdır” buyruğu hakkında haber verdi, [Katâde] şöyle demiştir: Allah'tan olan payınız sizin için daha hayırlıdır .
وقال آخرون: معناه: رزقُ اللهِ خيرٌ لكم.
Başkaları da şöyle demiştir: Bunun anlamı: "Allah'ın rızkı sizin için daha hayırlıdır" [demektir].
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا سفيانُ، عمن ذَكَره، عن ابنِ عباسٍ: {بَقِيَّتُ اللَّهِ}. قال: رزقُ اللهِ .
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, zikrettiği kimseden, o İbn Abbâs'tan {بَقِيَّتُ اللَّهِ} “Allah'ın bıraktığı” [ayeti hakkında] anlattı, [İbn Abbâs]: "Allah'ın rızkıdır" demiştir .
وقال ابنُ زيدٍ فى ذلك ما حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {بَقِيَّتُ اللَّهِ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ}. قال: الهلاكُ في
İbn Zeyd de bu hususta, bana Yûnus'un anlattığı, [Yûnus'un] dediği: "Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {بَقِيَّتُ اللَّهِ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ} “Eğer mümin iseniz, Allah'ın bıraktığı [helal kazanç] sizin için daha hayırlıdır” kavli hakkında şöyle dedi: Helak...
العذابِ، والبقيةُ في الرحمةِ.
azapta, beka (kalıcı olan) ise rahmettedir.
وإنما اخترتُ في تأويلِ ذلك القولَ الذى اخترتُه؛ لأن اللهَ تعالى ذكرُه إنما تقدَّمَ إليهم بالنهيِ عن بخسِ [الناسِ أشياءَهم في] المكيالِ والميزانِ، وإلى تركِ التطفيفِ في الكيلِ، والبخسِ فى الميزانِ، دعاهم شعيبٌ، فتعقيبُ ذلك بالخبرِ عما لهم من الحظِّ في الوفاءِ في الدنيا والآخرةِ أَولَى، مع أن قولَه: {بَقِيَّتُ}. إنما هي مصدرٌ من قولِ القائلِ: بَقَّيْتُ بَقِيَّةً من كذا. فلا وجهَ لتوجيه معنى ذلك إلا إلى: بقيةُ اللهِ التي أبقاها لكم، مما لكم بعدَ وفائِكم الناسَ حقوقَهم، خيرٌ لكم من بقيتِكم من الحرامِ الذى يبقى لكم من ظلمِكم الناسَ، ببخسِكم إياهم في الكيلِ والوزنِ.
Bunun tefsirinde tercih ettiğim görüşü tercih etmemin sebebi şudur: Çünkü zikri yüce olan Allah, onlara ölçü ve tartıda [insanların mallarını/haklarını] eksiltmeyi yasaklamıştır ve Şuayb da onları ölçüde hile yapmayı ve tartıda eksiltmeyi bırakmaya çağırmıştır. Dolayısıyla bunun ardından, tam vermede dünyada ve ahirette kendileri için ne pay bulunduğunun bildirilmesi daha uygundur. Bununla birlikte O'nun: {بَقِيَّتُ} “bıraktığı (bakiyye)” sözü, söyleyenin "filan şeyden bir kalıntı bıraktım" sözünün masdarıdır. Bu sebeple bunun anlamını şundan başkasına yönlendirmenin bir yolu yoktur: İnsanlara haklarını tastamam verdikten sonra Allah'ın sizin için geride bıraktığı (helal kıldığı) pay, insanlara ölçü ve tartıda haksızlık edip eksilterek elde ettiğiniz haram kalıntıdan sizin için daha hayırlıdır.
وقولُه: {وَمَا أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ}. يقولُ: وما أنا عليكم أيُّها الناسُ برقيبٍ، أرقُبُكم عندَ كيلِكم ووزنِكم: هل توفون الناسَ حقوقَهم أم تظلِمونهم؟ وإنما عليّ أن أبلِّغَكم رسالةَ ربى، فقد أبلَغتكموها.
O'nun: {وَمَا أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ} “Ve ben sizin üzerinize bir bekçi de değilim” buyruğu şöyle demektir: Ey insanlar, ölçtüğünüzde ve tarttığınızda; insanlara haklarını tam mı veriyorsunuz yoksa onlara haksızlık mı ediyorsunuz diye sizi gözetleyen bir bekçi değilim. Bana düşen sadece Rabbimin elçiliğini size tebliğ etmektir; nitekim onu size tebliğ ettim.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قَالُوا يَاشُعَيْبُ أَصَلَاتُكَ تَأْمُرُكَ أَنْ نَتْرُكَ مَا يَعْبُدُ آبَاؤُنَا أَوْ أَنْ نَفْعَلَ فِي أَمْوَالِنَا مَا نَشَاءُ إِنَّكَ لَأَنْتَ الْحَلِيمُ الرَّشِيدُ (٨٧)}.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun tefsiri hakkındaki görüş: {قَالُوا يَاشُعَيْبُ أَصَلَاتُكَ تَأْمُرُكَ أَنْ نَتْرُكَ مَا يَعْبُدُ آبَاؤُنَا أَوْ أَنْ نَفْعَلَ فِي أَمْوَالِنَا مَا نَشَاءُ إِنَّكَ لَأَنْتَ الْحَلِيمُ الرَّشِيدُ (٨٧)} “Dediler ki: Ey Şuayb! Babalarımızın taptıklarını bırakmamızı yahut mallarımızda dilediğimiz gibi davranmaktan vazgeçmemizi sana namazın mı emrediyor? Şüphesiz sen yumuşak huylusun, aklı başında birisin.”
يقولُ تعالى ذكرُه: قال قومُ شعيبٍ له: {يَاشُعَيْبُ أَصَلَاتُكَ تَأْمُرُكَ أَنْ نَتْرُكَ} عبادةَ {مَا يَعْبُدُ آبَاؤُنَا} من الأوثانِ والأصنامِ {أَوْ أَنْ نَفْعَلَ فِي أَمْوَالِنَا مَا نَشَاءُ} مِن كسرِ الدراهمِ وقَطْعِها، وبَخْسِ الناسِ في الكيلِ والوزنِ، {إِنَّكَ لَأَنْتَ الْحَلِيمُ}: وهو الذى لا يحمِلُه الغضبُ أن يفعَلَ ما لم يكنْ ليفعَلَه في حالِ الرضا، {الرَّشِيدُ}. يعني: رشيدُ الأمرِ في أمرِه إياهم أن يتركوا عبادةَ الأوثانِ.
Şanı yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Şuayb'ın kavmi ona [şöyle] dedi: {يَاشُعَيْبُ أَصَلَاتُكَ تَأْمُرُكَ أَنْ نَتْرُكَ} “Ey Şuayb! {مَا يَعْبُدُ آبَاؤُنَا} putlar ve heykellerden oluşan babalarımızın taptıklarını terk etmemizi {أَوْ أَنْ نَفْعَلَ فِي أَمْوَالِنَا مَا نَشَاءُ} yahut mallarımızda -dirhemleri kırmak, kesmek, ölçü ve tartıda insanlara eksik vermek gibi- dilediğimiz gibi davranmaktan [vazgeçmemizi] sana namazın mı emrediyor? {إِنَّكَ لَأَنْتَ الْحَلِيمُ} Şüphesiz sen yumuşak huylusun” -ki o, öfkesi kendisini rıza (sakinlik) hâlinde yapmayacağı bir şeyi yapmaya sevk etmeyen kimsedir-, {الرَّشِيدُ} “[ve] aklı başında birisin”. Yani: Onlara putlara tapmayı terk etmelerini emretmesi hususunda doğru ve isabetli davranandır.
كما حدَّثنا محمودُ بنُ خِدَاشٍ، قال: ثنا حمادُ بنُ خالدٍ الخياطُ ، قال: ثنا داودُ بنُ قيسٍ، عن زيدِ بن أسلمَ فى قولِ اللهِ: {أَصَلَاتُكَ تَأْمُرُكَ أَنْ نَتْرُكَ مَا يَعْبُدُ آبَاؤُنَا أَوْ أَنْ نَفْعَلَ فِي أَمْوَالِنَا مَا نَشَاءُ}. قال: كان مما نهاهم عنه حذفُ الدراهمِ. أو قال: قطعُ الدراهمِ. الشكُّ مِن حمادٍ .
Nitekim bize Mahmûd b. Hıdâş anlattı, dedi ki: Bize Hammâd b. Hâlid el-Hayyât anlattı, dedi ki: Bize Dâvûd b. Kays, Zeyd b. Eslem'den Allah'ın: {أَصَلَاتُكَ تَأْمُرُكَ أَنْ نَتْرُكَ مَا يَعْبُدُ آبَاؤُنَا أَوْ أَنْ نَفْعَلَ فِي أَمْوَالِنَا مَا نَشَاءُ} “Babalarımızın taptıklarını bırakmamızı yahut mallarımızda dilediğimiz gibi davranmaktan [vazgeçmemizi] sana namazın mı emrediyor?” buyruğu hakkında anlattı, [Zeyd] şöyle demiştir: Onları nehyettiği şeylerden biri de dirhemleri kırpmaktı; yahut: "dirhemleri kesmekti" dedi. Şüphe Hammâd'dandır .
حدَّثنا [سهلُ بنُ موسى] الرازيُّ، قال: ثنا ابنُ أبي فُدَيكٍ، عن أبي مودودٍ، قال: سمعتُ محمدَ بنَ كعبٍ القُرَظيِّ يقولُ: بلغنى أَنَّ قومَ شعيبٍ عُذِّبوا في قطعِ الدراهمِ، ثم وجَدتُ ذلك فى القرآنِ: {أَصَلَاتُكَ تَأْمُرُكَ أَنْ نَتْرُكَ مَا يَعْبُدُ آبَاؤُنَا أَوْ أَنْ نَفْعَلَ فِي أَمْوَالِنَا مَا نَشَاءُ} .
Bize [Sehl b. Mûsâ] er-Râzî anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Füdeyk, Ebû Mevdûd'dan anlattı, dedi ki: Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'yi şöyle derken işittim: Bana Şuayb'ın kavminin dirhemleri kesmeleri sebebiyle azap gördüğü ulaştı; sonra bunu Kur'an'da buldum: {أَصَلَاتُكَ تَأْمُرُكَ أَنْ نَتْرُكَ مَا يَعْبُدُ آبَاؤُنَا أَوْ أَنْ نَفْعَلَ فِي أَمْوَالِنَا مَا نَشَاءُ} “Babalarımızın taptıklarını bırakmamızı yahut mallarımızda dilediğimiz gibi davranmaktan [vazgeçmemizi] sana namazın mı emrediyor?” .
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا زيدُ بنُ حُبَابٍ، عن موسى بنِ عبيدةَ، عن محمدِ ابنِ كعبٍ القُرَظيِّ، قال: عُذِّبَ قومُ شعيبٍ في قطعِهم الدراهمَ، فقالوا: {يَاشُعَيْبُ أَصَلَاتُكَ تَأْمُرُكَ أَنْ نَتْرُكَ مَا يَعْبُدُ آبَاؤُنَا أَوْ أَنْ نَفْعَلَ فِي أَمْوَالِنَا مَا نَشَاءُ} ؟
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Zeyd b. Hubâb, Mûsâ b. Ubeyde'den, o Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den anlattı, [Muhammed] şöyle demiştir: Şuayb'ın kavmi dirhemleri kesmeleri sebebiyle azap gördü. Bunun üzerine [kavmi] şöyle dediler: {يَاشُعَيْبُ أَصَلَاتُكَ تَأْمُرُكَ أَنْ نَتْرُكَ مَا يَعْبُدُ آبَاؤُنَا أَوْ أَنْ نَفْعَلَ فِي أَمْوَالِنَا مَا نَشَاءُ} “Ey Şuayb! Babalarımızın taptıklarını bırakmamızı yahut mallarımızda dilediğimiz gibi davranmaktan [vazgeçmemizi] sana namazın mı emrediyor?” ?
ثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا حمادُ بنُ خالدٍ الخياطُ، عن داودَ بنِ قيسٍ، عن زيدِ بنِ أسلمَ في قولِه: {أَوْ أَنْ نَفْعَلَ فِي أَمْوَالِنَا مَا نَشَاءُ}. قال: كان مما نهاهم عنه حذفُ الدراهمِ .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Hammâd b. Hâlid el-Hayyât, Dâvûd b. Kays'tan, o Zeyd b. Eslem'den O'nun: {أَوْ أَنْ نَفْعَلَ فِي أَمْوَالِنَا مَا نَشَاءُ} “yahut mallarımızda dilediğimiz gibi davranmamızı” buyruğu hakkında anlattı, [Zeyd] şöyle demiştir: Onları nehyettiği şeylerden biri de dirhemleri kırpmaktı .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {قَالُوا يَاشُعَيْبُ أَصَلَاتُكَ تَأْمُرُكَ أَنْ نَتْرُكَ مَا يَعْبُدُ آبَاؤُنَا أَوْ أَنْ نَفْعَلَ فِي أَمْوَالِنَا مَا نَشَاءُ}؟ قال: نهاهم عن قطعِ الدنانيرِ والدراهمِ، فقالوا: إنما هي أموالُنا نفعلُ فيها ما نشاءُ؛ إن شِئْنا قطَّعْناها، وإن شِئْنا حرَّقناها، وإن شئنا طرَحْناها .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {قَالُوا يَاشُعَيْبُ أَصَلَاتُكَ تَأْمُرُكَ أَنْ نَتْرُكَ مَا يَعْبُدُ آبَاؤُنَا أَوْ أَنْ نَفْعَلَ فِي أَمْوَالِنَا مَا نَشَاءُ} “Dediler ki: Ey Şuayb! Babalarımızın taptıklarını bırakmamızı yahut mallarımızda dilediğimiz gibi davranmaktan [vazgeçmemizi] sana namazın mı emrediyor?” buyruğu hakkında şöyle demiştir: Onları dinarları ve dirhemleri kesmekten nehyetti; bunun üzerine onlar: "Bunlar sadece bizim mallarımızdır, onlarda dilediğimizi yaparız; dilersek onları keseriz, dilersek yakarız, dilersek atarız" dediler .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: وأخبَرنى داودُ بنُ قيسٍ المرِّيُّ أنه سمِع زيد بنَ أسلمَ يقولُ فى قولِ اللهِ: {قَالُوا يَاشُعَيْبُ أَصَلَاتُكَ تَأْمُرُكَ أَنْ نَتْرُكَ مَا يَعْبُدُ آبَاؤُنَا أَوْ أَنْ نَفْعَلَ فِي أَمْوَالِنَا مَا نَشَاءُ}؟ قال زيدٌ: كان مِن ذلك قطعُ الدراهمِ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Dâvûd b. Kays el-Merrî, Allah'ın: {قَالُوا يَاشُعَيْبُ أَصَلَاتُكَ تَأْمُرُكَ أَنْ نَتْرُكَ مَا يَعْبُدُ آبَاؤُنَا أَوْ أَنْ نَفْعَلَ فِي أَمْوَالِنَا مَا نَشَاءُ} “Dediler ki: Ey Şuayb! Babalarımızın taptıklarını bırakmamızı yahut mallarımızda dilediğimiz gibi davranmaktan [vazgeçmemizi] sana namazın mı emrediyor?” buyruğu hakkında Zeyd b. Eslem'in şöyle dediğini işittiğini haber verdi: Zeyd dedi ki: Bu [yasaklanan şeylerden] biri de dirhemleri kesmekti.
وقولُه: {أَصَلَاتُكَ}. كان الأعمشُ يقولُ في تأويلِها ما حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا الثوريُّ عن الأعمشِ في قولِه:
O'nun: {أَصَلَاتُكَ} “Namazın mı?” buyruğuna gelince; el-A‘meş bunun tevili hakkında, bize el-Hasen b. Yahyâ'nın anlattığı, [onun da]: "Bize Abdürrezzâk haber verdi, [o da] dedi ki: Bize es-Sevrî, el-A‘meş'ten O'nun şu buyruğu hakkında haber verdi" dediği rivayeti söylerdi:
{أَصَلَاتُكَ}. قال: قراءتُك .
{أَصَلَاتُكَ} “namazın mı” buyruğu hakkında [şöyle dediğini] haber verdiği sözü söylerdi: "Kıraatin/okuman mı" demiştir .
فإن قال قائلٌ: وكيف قيل: {أَصَلَاتُكَ تَأْمُرُكَ أَنْ نَتْرُكَ مَا يَعْبُدُ آبَاؤُنَا أَوْ أَنْ نَفْعَلَ فِي أَمْوَالِنَا مَا نَشَاءُ} أن نترُكَ ما يعبدُ آباؤنا، أو أن نفعلَ في أموالِنا ما نشاءُ. وإنما كان شعيبٌ نهاهم أن يفعَلوا فى أموالِهم ما قد ذكَرتُ أنه نهاهم عنه فيها؟ قيلَ: إنَّ معنى ذلك بخلافِ ما توهَّمتَ.
Eğer birisi: "Nasıl {أَصَلَاتُكَ تَأْمُرُكَ أَنْ نَتْرُكَ مَا يَعْبُدُ آبَاؤُنَا أَوْ أَنْ نَفْعَلَ فِي أَمْوَالِنَا مَا نَشَاءُ} “Babalarımızın taptıklarını bırakmamızı yahut mallarımızda dilediğimiz gibi davranmamızı sana namazın mı emrediyor?” denilmiştir; yani 'babalarımızın taptıklarını bırakmamızı yahut mallarımızda dilediğimizi yapmamızı mı emrediyor' denilmiştir? Oysa Şuayb onlara mallarında yapmalarını yasakladığını zikrettiğim şeyleri yasaklamıştı [yani yapmalarını emretmemişti]?" derse, şöyle denir: Bunun anlamı senin zannettiğin gibi değildir.
وقد اختلَف أهلُ العربيةِ فى معنى ذلك؛ فقال بعضُ البصريين: معنى ذلك: أصلواتُك تأمرُك أن نترُكَ ما يعبُدُ آباؤُنا، أو أن نترُكَ أن نفعلَ في أموالِنا ما نشاءُ، وليس معناه: تأمُرُك أن نَفعلَ فى أموالِنا ما نشاءُ، لأنه ليس بذا أمرهم.
Arap dili âlimleri bunun anlamı konusunda ihtilaf etmişlerdir; Basralılardan bazıları şöyle demiştir: Bunun anlamı: "Namazların sana, babalarımızın taptıklarını bırakmamızı yahut mallarımızda dilediğimizi yapmayı bırakmamızı mı emrediyor?" demektir. Yoksa anlamı: "Mallarımızda dilediğimizi yapmamızı mı emrediyor?" demek değildir; çünkü onlara bunu emretmemiştir.
وقال بعضُ الكوفيين نحوَ هذا القولِ، قال : وفيها وجهٌ آخرُ يجعَلُ الأمرَ كالنهيِ، كأنه قال: أصلاتُك تأمُرُك بذا، وتنهانا عن ذا؟ فهي حينئذٍ مردودةٌ، على أن الأُولى [لا إضمارَ فيها] ، [كأنك قلتَ: تأمُرُك أن نفعلَ في أموالِنا ما نشاءُ. كما تقولُ: أضرِبُك أن تسئَ. كأنَّه قال: أنهاكَ أن تسئَ.
Kûfelilerden bazıları da bu görüşe yakın bir görüş belirtip şöyle demiştir : Bunda emri nehiy gibi kılan başka bir vecih daha vardır; sanki şöyle demiştir: "Namazın sana bunu emredip bizi bundan nehiy mi ediyor?" Dolayısıyla bu durumda [ikinci kısım], birincide [gizli bir kelime (izmar) bulunmayıp] , [sanki şöyle demişsin gibi birincisine atfedilmiştir: "Mallarımızda dilediğimizi yapmamızı mı sana emrediyor?" ] Tıpkı senin: "Kötülük edesin diye seni döverim" demen gibidir; sanki: "Kötülük etmenden seni nehyederim" demiştir.
والصوابُ مِن القولِ فى ذلك أن يقالَ: إن "أن" الأُولى] منصوبةٌ بقولِه "تأمرُك"، وأنَّ الثانيةَ منصوبةٌ عطفًا بها على "ما" التي في قولِه: {مَا يَعْبُدُ}. وإذا كان ذلك كذلك، كان معنى الكلامِ: أصلاتُك تأمُرُك أن نترُكَ ما يعبُدُ
Bu konuda doğru olan görüş şöyle denilmesidir: [Birinci "en" (أن)], O'nun "sana emrediyor" sözüyle mansubdur; ikinci ["en"] ise O'nun: {مَا يَعْبُدُ} “taptıkları” sözündeki "mâ" (ما) lafzına atfedilerek mansubdur. Durum böyle olunca sözün anlamı şöyle olur: Namazın sana, babalarımızın taptıklarını bırakmamızı
آباؤنا، أو أن نترُكَ أن نفعَلَ فى أموالِنا ما نشاءُ. وقد ذُكِر عن بعضِ القرَأَةِ أنه قرَأه (ما تشاءُ )، فمَن قرَأ ذلك كذلك فلا مُؤْنةَ فيه، وكانت "أن" الثانيةُ حينَئذٍ معطوفةً على "أن" الأُولى.
yahut mallarımızda dilediğimizi yapmayı bırakmamızı mı emrediyor? Bazı kıraat âlimlerinden onun (Mâ teşâü (مَا تَشَاءُ) [senin dilediğin gibi] ) şeklinde okunduğu zikredilmiştir. Kim bunu böyle okursa bunda hiçbir zorluk/külfet kalmaz ve ikinci "en", bu durumda birinci "en"e matuf olur.
وأما قولُهم لشعيبٍ: {إِنَّكَ لَأَنْتَ الْحَلِيمُ الرَّشِيدُ}. فإنهم أعداءُ اللهِ، قالوا له ذلك استهزاءً به، وإنما سفَّهوه وجهَّلوه بهذا الكلامِ. وبما قلنا مِن ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Onların Şuayb'a: {إِنَّكَ لَأَنْتَ الْحَلِيمُ الرَّشِيدُ} “Şüphesiz sen yumuşak huylusun, aklı başında birisin” sözlerine gelince; onlar Allah'ın düşmanlarıdır, bunu onunla alay etmek için söylemişlerdir ve bu sözle onu akılsızlıkla ve cahillikle nitelemişlerdir. Bu konuda bizim söylediğimiz gibi tefsir ehli de söylemiştir.
ذِكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ: {إِنَّكَ لَأَنْتَ الْحَلِيمُ الرَّشِيدُ}. قال: يستهزِئون .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den {إِنَّكَ لَأَنْتَ الْحَلِيمُ الرَّشِيدُ} “Şüphesiz sen yumuşak huylusun, aklı başında birisin” [ayeti hakkında] anlattı, [İbn Cüreyc]: "Alay ediyorlardı" demiştir .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {إِنَّكَ لَأَنْتَ الْحَلِيمُ الرَّشِيدُ}: المستهزِئون يستهزِئون به : {إِنَّكَ لَأَنْتَ الْحَلِيمُ الرَّشِيدُ} .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {إِنَّكَ لَأَنْتَ الْحَلِيمُ الرَّشِيدُ} “Şüphesiz sen yumuşak huylusun, aklı başında birisin” buyruğu hakkında şöyle demiştir: Alay edenler onunla: {إِنَّكَ لَأَنْتَ الْحَلِيمُ الرَّشِيدُ} “Şüphesiz sen yumuşak huylusun, aklı başında birisin” diyerek alay ediyorlardı.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قَالَ يَاقَوْمِ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كُنْتُ عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَرَزَقَنِي مِنْهُ رِزْقًا حَسَنًا وَمَا أُرِيدُ أَنْ أُخَالِفَكُمْ إِلَى مَا أَنْهَاكُمْ عَنْهُ إِنْ أُرِيدُ إِلَّا الْإِصْلَاحَ مَا اسْتَطَعْتُ وَمَا تَوْفِيقِي إِلَّا بِاللَّهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَإِلَيْهِ أُنِيبُ (٨٨)}.
Allah Teâlâ'nın: {قَالَ يَاقَوْمِ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كُنْتُ عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَرَزَقَنِي مِنْهُ رِزْقًا حَسَنًا وَمَا أُرِيدُ أَنْ أُخَالِفَكُمْ إِلَى مَا أَنْهَاكُمْ عَنْهُ إِنْ أُرِيدُ إِلَّا الْإِصْلَاحَ مَا اسْتَطَعْتُ وَمَا تَوْفِيقِي إِلَّا بِاللَّهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَإِلَيْهِ أُنِيبُ} “[Şuayb] dedi ki: 'Ey kavmim! Ne dersiniz, ya Rabbimden apaçık bir delil üzere isem ve O katından bana güzel bir rızık vermişse? Size yasakladığım şeylerde size aykırı davranmak istemiyorum. Ben gücüm yettiğince sadece ıslah etmek istiyorum. Başarım ancak Allah'tandır. Yalnızca O'na tevekkül ettim ve yalnız O'na yönelirim.'” buyruğunun tevili hakkındaki görüş:
يقولُ تعالى ذكرُه: قال شعيبٌ لقومِه: يا قومِ، أرأيتُم إن كنتُ على بيانٍ وبرهانٍ من ربِّى فيما أدعوكم إليه من عبادةِ اللهِ، والبراءةِ مِن عبادةِ الأوثانِ والأصنامِ، وفيما أنهاكم عنه مِن إفسادِ المالِ، {وَرَزَقَنِي مِنْهُ رِزْقًا حَسَنًا}. يعنى: حلالًا طيبًا، {وَمَا أُرِيدُ أَنْ أُخَالِفَكُمْ إِلَى مَا أَنْهَاكُمْ عَنْهُ}. يقولُ: وما أريدُ أن أنهاكم عن أمرٍ، ثم أفعلَ خلافَه، بل لا أفعلُ إلا ما آمُرُكم به، ولا أنتهي إلا عما أنهاكم عنه.
Allah -zikri yücedir- buyuruyor ki: Şuayb kavmine şöyle dedi: Ey kavmim! Ne dersiniz, ya sizi çağırdığım Allah'a ibadet etmek, putlara ve heykellere tapmaktan uzak durmak hususunda ve sizi nehyettiğim malı ifsâd etmek konusunda Rabbimden apaçık bir beyan ve delil üzere isem, {وَرَزَقَنِي مِنْهُ رِزْقًا حَسَنًا} “ve O katından bana güzel bir rızık vermişse?” Yani: Helal ve temiz [bir rızık vermişse?] {وَمَا أُرِيدُ أَنْ أُخَالِفَكُمْ إِلَى مَا أَنْهَاكُمْ عَنْهُ} “Size yasakladığım şeylerde size aykırı davranmak istemiyorum” buyruğunda şöyle demektedir: Sizi bir şeyden nehyedip sonra onun aksini yapmak istemiyorum; aksine ancak size emrettiğim şeyi yaparım ve ancak sizi nehyettiğim şeyden sakınırım.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَمَا أُرِيدُ أَنْ أُخَالِفَكُمْ إِلَى مَا أَنْهَاكُمْ عَنْهُ}. يقولُ: لم أكنْ لأنهاكم عن أمرٍ ثم أركبَه وآتِيَه، {إِنْ أُرِيدُ إِلَّا الْإِصْلَاحَ}. يقول: ما أريدُ فيما أمرُكم به وأنهاكم عنه، إلا إصلاحَكم وإصلاحَ أمرِكم، {مَا اسْتَطَعْتُ}. يقولُ: ما قدرْتُ على إصلاحِه، لئلا ينالَكم مِن اللهِ عقوبةٌ مُنكِّلةٌ بخلافِكم أمرَه، ومعصيتِكم رسولَه، {وَمَا تَوْفِيقِي إِلَّا بِاللَّهِ}. يقولُ: وما إصابتى الحقَّ في محاولتي إصلاحَكم وإصلاحَ أمرِكم إلا باللهِ، فإنه هو المعينُ على ذلك، إن لا يُعِنِّى عليه لم أُصِبِ الحقَّ فيه .
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَمَا أُرِيدُ أَنْ أُخَالِفَكُمْ إِلَى مَا أَنْهَاكُمْ عَنْهُ} “Size yasakladığım şeylerde size aykırı davranmak istemiyorum” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Size bir şeyi nehyedip sonra ona bulaşacak ve onu yapacak değilim. {إِنْ أُرِيدُ إِلَّا الْإِصْلَاحَ} “Ben gücüm yettiğince ıslah etmekten başka bir şey istemiyorum” buyruğunda şöyle demektedir: Size emrettiğim ve nehyettiğim hususlarda ancak sizi ve işinizi ıslah etmeyi istiyorum. {مَا اسْتَطَعْتُ} “Gücüm yettiğince” buyruğunda: O'nun emrine muhalefet etmeniz ve elçisine isyan etmeniz sebebiyle Allah'tan size ibret verici bir ceza isabet etmesin diye ıslahına güç yetirebildiğim kadarıyla [ıslah etmek istiyorum] demektedir. {وَمَا تَوْفِيقِي إِلَّا بِاللَّهِ} “Başarım ancak Allah'tandır” buyruğunda ise şöyle demektedir: Sizi ve işinizi ıslah etme çabamda hakkı isabet ettirmem ancak Allah'ın yardımıyladır; zira buna yardımcı olan O'dur. Şayet O bana bunda yardım etmezse, onda hakkı isabet ettiremem .
وقولُه: {عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ}. يقولُ: إِلى اللهِ أفوِّضُ أمرِى، فإنه ثقتى، وعليه اعتمادى في أمورِى. وقولُه: {وَإِلَيْهِ أُنِيبُ}: وإليه أُقبِلُ بالطاعةِ، وأرجِعُ بالتوبةِ.
O'nun: {عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ} “Yalnız O'na tevekkül ettim” buyruğu şöyle demektir: İşimi Allah'a havale ederim; çünkü O benim güvencemdir ve işlerimde dayanağım O'dur. {وَإِلَيْهِ أُنِيبُ} “ve yalnız O'na yönelirim” buyruğu ise: İtaatle O'na yönelir ve tövbe ile O'na dönerim demektir.
كما حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا ابنُ نُميرٍ، عن ورقاءَ، عن ابنِ أبى نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَإِلَيْهِ أُنِيبُ}. قال: أرجعُ.
Nitekim bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize İbn Nümeyr, Varkâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {وَإِلَيْهِ أُنِيبُ} “ve yalnız O'na yönelirim” [ayeti hakkında] anlattı, [Mücâhid]: "Dönerim" demiştir.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبى
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî
نجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Necîh'ten, o da Mücâhid'den benzerini anlattı.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ. [وحدَّثني المُثَنَّى قال: ثنا] إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، عن ورقاءَ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَإِلَيْهِ أُنِيبُ} قال: وإليه أرجعُ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti. [Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize] İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdullah, Varkâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {وَإِلَيْهِ أُنِيبُ} “ve yalnız O'na yönelirim” [ayeti hakkında] anlattı, [Mücâhid]: "Ve O'na dönerim" demiştir.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {وَإِلَيْهِ أُنِيبُ}. قال: أرجعُ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Mücâhid'den O'nun: {وَإِلَيْهِ أُنِيبُ} “ve yalnız O'na yönelirim” sözü hakkında anlattı, [Mücâhid]: "Dönerim" demiştir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَيَاقَوْمِ لَا يَجْرِمَنَّكُمْ شِقَاقِي أَنْ يُصِيبَكُمْ مِثْلُ مَا أَصَابَ قَوْمَ نُوحٍ أَوْ قَوْمَ هُودٍ أَوْ قَوْمَ صَالِحٍ وَمَا قَوْمُ لُوطٍ مِنْكُمْ بِبَعِيدٍ (٨٩)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَيَاقَوْمِ لَا يَجْرِمَنَّكُمْ شِقَاقِي أَنْ يُصِيبَكُمْ مِثْلُ مَا أَصَابَ قَوْمَ نُوحٍ أَوْ قَوْمَ هُودٍ أَوْ قَوْمَ صَالِحٍ وَمَا قَوْمُ لُوطٍ مِنْكُمْ بِبَعِيدٍ (٨٩)} “Ey kavmim! Bana karşı gelmeniz, Nuh kavminin yahut Hûd kavminin yahut Sâlih kavminin başına gelenlerin bir benzerinin sizin de başınıza gelmesine sakın yol açmasın! Lût kavmi de sizden uzak değildir” buyruğunun tefsiri.
يقولُ تعالى ذِكرُه مخبرًا عن قِيلِ شعيبٍ لقومِه: {وَيَاقَوْمِ لَا يَجْرِمَنَّكُمْ شِقَاقِي}. يقولُ: لا يَحْمِلَنَّكم عداوتى وبغضى وفراقُ الدينِ الذي أنا عليه، على الإصرارِ على ما أنتم عليه من الكفر باللهِ، وعبادةِ الأوثانِ، وبَخسِ الناسِ في المكيالِ والميزانِ، وتركِ الإنابةِ والتوبةِ، فيصيبَكم {مِثْلُ مَا أَصَابَ قَوْمَ نُوحٍ} من الغَرَقِ، {أَوْ قَوْمَ هُودٍ} من العذابِ، {أَوْ قَوْمَ صَالِحٍ} من الرجفةِ، {وَمَا قَوْمُ لُوطٍ}، الذين ائتفكتْ بهم الأرضُ {مِنْكُمْ بِبَعِيدٍ} هلاكُهم، [فلا تتعظوا به وتعتبروا]. يقولُ: فاعتبروا بهؤلاء، واحذروا أن يُصيبَكم بشقاقي مثلُ
Allah Teâlâ -zikri yücedir- Şuayb'ın kavmine söylediği şu sözünü haber vermektedir: {وَيَاقَوْمِ لَا يَجْرِمَنَّكُمْ شِقَاقِي} “Ey kavmim! Bana karşı gelmeniz... sakın yol açmasın!” [Şuayb] şöyle demektedir: Bana olan düşmanlığınız, kininiz ve benim üzerinde bulunduğum dinden ayrılığınız; Allah'ı inkâr etme, putlara tapma, ölçü ve tartıda insanları eksiltip aldatma, [Allah'a] yönelmeyi ve tövbe etmeyi terk etme konusundaki ısrarınıza, neticede Nuh kavminin boğulması gibi {مِثْلُ مَا أَصَابَ قَوْمَ نُوحٍ} “Nuh kavminin başına gelenlerin bir benzerinin”, yahut Hûd kavminin azabı gibi {أَوْ قَوْمَ هُودٍ} “yahut Hûd kavminin”, yahut Sâlih kavminin maruz kaldığı şiddetli sarsıntı gibi {أَوْ قَوْمَ صَالِحٍ} “yahut Sâlih kavminin [başına gelenlerin]” sizin de başınıza gelmesine sakın sebep olmasın! {وَمَا قَوْمُ لُوطٍ} “Lût kavmi de” -ki yerin altı üstüne getirilerek batırılmışlardır- helak oluşları bakımından {مِنْكُمْ بِبَعِيدٍ} “sizden uzak değildir”; [sakın bundan öğüt ve ibret almazlık etmeyin]. [Şuayb] şöyle demektedir: Artık bunlardan ibret alın ve bana muhalefet etmeniz yüzünden...
الذي أصابَهم.
onların başına gelenlerin benzerinin sizin de başınıza gelmesinden sakının!
كما حدَّثنا بشرُ بنُ مُعاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {لَا يَجْرِمَنَّكُمْ شِقَاقِي}. يقولُ: لا يحملنَّكم فراقى {أَنْ يُصِيبَكُمْ مِثْلُ مَا أَصَابَ قَوْمَ نُوحٍ} الآيةَ .
Nitekim bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {لَا يَجْرِمَنَّكُمْ شِقَاقِي} “Bana karşı gelmeniz... sakın yol açmasın!” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Benden ayrılmanız, {أَنْ يُصِيبَكُمْ مِثْلُ مَا أَصَابَ قَوْمَ نُوحٍ} “Nuh kavminin başına gelenlerin bir benzerinin sizin de başınıza gelmesine” -ayetin sonuna kadar- [yol açacak duruma sizi sürüklemesin] .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرنا معمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {لَا يَجْرِمَنَّكُمْ شِقَاقِي}. يقولُ: لا يحملَنَّكم شقاقى .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den O'nun: {لَا يَجْرِمَنَّكُمْ شِقَاقِي} “Bana karşı gelmeniz... sakın yol açmasın!” buyruğu hakkında şöyle dediğini haber verdi: Bana olan düşmanlığınız sizi [buna] sevk etmesin .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جُريجٍ قولَه: {لَا يَجْرِمَنَّكُمْ شِقَاقِي}. قال: عداوتي وبَغْضائى وفراقي.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den O'nun: {لَا يَجْرِمَنَّكُمْ شِقَاقِي} “Bana karşı gelmeniz... sakın yol açmasın!” sözü hakkında anlattı, [İbn Cüreyc]: "Bana olan düşmanlığınız, buğzunuz ve benden ayrılmanız" demiştir.
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {وَمَا قَوْمُ لُوطٍ مِنْكُمْ بِبَعِيدٍ}. قال: إنما كانوا حديثًا منهم قريبًا بعدَ قومِ نوحٍ وعادٍ وثمودَ .
Bize Muhammed b. Abdil'a'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den {وَمَا قَوْمُ لُوطٍ مِنْكُمْ بِبَعِيدٍ} “Lût kavmi de sizden uzak değildir” [ayeti hakkında] anlattı, [Katâde]: "Onlar Nuh kavminden, Âd ve Semûd'dan sonra onlara yakın yeni bir zamandaydı" demiştir .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرنا معمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {وَمَا قَوْمُ لُوطٍ مِنْكُمْ بِبَعِيدٍ}. قال: إنما كانوا حديثي عهدٍ قريبٍ بعدَ قومِ نوحٍ وعادٍ وثمودَ.
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den O'nun: {وَمَا قَوْمُ لُوطٍ مِنْكُمْ بِبَعِيدٍ} “Lût kavmi de sizden uzak değildir” sözü hakkında haber verdi, [Katâde]: "Onlar Nûh kavminden, Âd ve Semûd'dan sonra yakın bir zamana aittiler" demiştir.
قال أبو جعفرٍ: وقد يَحتمِلُ أن يقالَ: معناه: وما دارُ قومِ لوطٍ منكم ببعيدٍ.
Ebû Ca'fer der ki: Şöyle denilmesi de muhtemeldir: Bunun anlamı, "Lût kavminin yurdu da sizden uzak değildir" demektir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَاسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ إِنَّ رَبِّي رَحِيمٌ وَدُودٌ (٩٠)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَاسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ إِنَّ رَبِّي رَحِيمٌ وَدُودٌ (٩٠)} “Rabbinizden bağışlanma dileyin, sonra O'na tövbe edin. Şüphesiz Rabbim çok merhametlidir, çok sevendir” buyruğunun tefsiri.
يقولُ تعالَى ذِكرُه مخبرًا عن قيلِ شعيبٍ لقومِه: {وَاسْتَغْفِرُوا} أيها القومُ {رَبَّكُمْ} من ذنوبِكم بينَكم وبينَ ربِّكم، التى أنتم عليها مقيمون، من عبادةِ الآلهةِ والأصنامِ، وبَخْسِ الناسِ حقوقَهم في المكاييل والموازينِ. {ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ}. يقولُ: ثم ارجعوا إلى طاعتِه والانتهاء إلى أمرِه ونهيِه. {إِنَّ رَبِّي رَحِيمٌ}. يقولُ: هو رحيمٌ بمن تاب وأنابَ إليه، أن يعذِّبَه بعد التوبةِ. {وَدُودٌ}. يقولُ: ذو محبةٍ لمن أناب وتاب إليه، يَوَدُّه ويحبُّه.
Allah -zikri yücedir- Şuayb'ın kavmine sözünü haber vererek buyuruyor ki: Ey kavim! Sahte ilahlara ve putlara tapmaktan, ölçülerde ve tartılarda insanların haklarını eksiltmekten ibaret olan ve üzerinde ısrarla devam ettiğiniz, Rabbinizle aranızdaki günahlarınızdan ötürü {وَاسْتَغْفِرُوا} “bağışlanma dileyin”, {رَبَّكُمْ} “Rabbinizden”. {ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ} “sonra O'na tövbe edin” buyruğunda: Sonra O'na itaate, emrine ve nehyine uymaya dönün demektedir. {إِنَّ رَبِّي رَحِيمٌ} “Şüphesiz Rabbim çok merhametlidir” buyruğunda: O, tövbe edip kendisine yönelen kimseye tövbeden sonra azap etmeme konusunda çok merhametlidir demektedir. {وَدُودٌ} “çok sevendir” buyruğunda ise: Kendisine yönelip tövbe eden kimseye karşı sevgi sahibidir; onu sever ve hoşnut olur demektedir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قَالُوا يَاشُعَيْبُ مَا نَفْقَهُ كَثِيرًا مِمَّا تَقُولُ وَإِنَّا لَنَرَاكَ فِينَا ضَعِيفًا وَلَوْلَا رَهْطُكَ لَرَجَمْنَاكَ وَمَا أَنْتَ عَلَيْنَا بِعَزِيزٍ (٩١)}.
Allah Teâlâ'nın: {قَالُوا يَاشُعَيْبُ مَا نَفْقَهُ كَثِيرًا مِمَّا تَقُولُ وَإِنَّا لَنَرَاكَ فِينَا ضَعِيفًا وَلَوْلَا رَهْطُكَ لَرَجَمْنَاكَ وَمَا أَنْتَ عَلَيْنَا بِعَزِيزٍ (٩١)} “Dediler ki: 'Ey Şuayb! Söylediklerinin çoğunu anlamıyoruz ve doğrusu biz seni aramızda zayıf biri olarak görüyoruz. Eğer kabilen olmasaydı seni mutlaka taşlardık. Sen bize karşı üstün/güçlü de değilsin.'” buyruğunun tefsiri.
يقولُ تعالى ذِكرُه: قال قومُ شعيبٍ لشعيبٍ: {يَاشُعَيْبُ مَا نَفْقَهُ كَثِيرًا مِمَّا تَقُولُ}. أى ما نعلمُ حقيقةَ كثيرٍ مما تقولُ وتخبرُنا به، {وَإِنَّا لَنَرَاكَ فِينَا ضَعِيفًا}. ذُكِر لنا أنَّه كان ضريرًا، فلذلك قالوا له: {إِنَّا لَنَرَاكَ فِينَا ضَعِيفًا}.
Allah -zikri yücedir- buyuruyor ki: Şuayb'ın kavmi Şuayb'a şöyle dedi: {يَاشُعَيْبُ مَا نَفْقَهُ كَثِيرًا مِمَّا تَقُولُ} “Ey Şuayb! Söylediklerinin çoğunu anlamıyoruz”, yani söylediğin ve bize haber verdiğin şeylerin çoğunun hakikatini bilmiyoruz. {وَإِنَّا لَنَرَاكَ فِينَا ضَعِيفًا} “ve doğrusu biz seni aramızda zayıf biri olarak görüyoruz”. Bize onun görme engelli (a'mâ) olduğu zikredildi ; işte bu sebeple ona: {إِنَّا لَنَرَاكَ فِينَا ضَعِيفًا} “doğrusu biz seni aramızda zayıf biri olarak görüyoruz” demişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني عبدُ الأعلى بنُ واصلٍ الأسديُّ، قال: ثنا أَسِيدُ بنُ زيدٍ، قال:
Bana Abdülâ‘lâ b. Vâsıl el-Esedî anlattı, dedi ki: Bize Esîd b. Zeyd anlattı, dedi ki:
أخبرَنا شريكٌ، عن سالمٍ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ في قولِه: {وَإِنَّا لَنَرَاكَ فِينَا ضَعِيفًا}. قال: كان أعمى .
Bize Şerîk, Sâlim'den, o Saîd b. Cübeyr'den O'nun: {وَإِنَّا لَنَرَاكَ فِينَا ضَعِيفًا} “ve doğrusu biz seni aramızda zayıf biri olarak görüyoruz” buyruğu hakkında haber verdi; [Saîd]: "Gözleri görmüyordu (a'mâ idi)" demiştir .
حدَّثنا عباسُ بنُ أبي طالبٍ، قال: ثنى إبراهيمُ بنُ مهديٍّ المِصِّيصيُّ، قال: ثنا خلفُ بنُ خليفةَ، عن سفيانَ، [عن سالمٍ] ، عن سعيدٍ مثلَه .
Bize Abbâs b. Ebî Tâlib anlattı, dedi ki: Bana İbrâhîm b. Mehdî el-Massîsî anlattı, dedi ki: Bize Halef b. Halîfe, Süfyân'dan, [Sâlim'den] , o Saîd'den benzerini anlattı .
حدَّثني أحمد بن الوليد الرمليُّ، قال: ثنا إبراهيمُ بنُ زيادٍ وإسحاقُ بنُ المنذرِ، وعبدُ الملكِ بنُ يزيدَ ، قالوا: ثنا شريكٌ، عن سالمٍ، عن سعيدٍ، مثلَه .
Bana Ahmed b. el-Velîd er-Remlî anlattı, dedi ki: Bize İbrâhîm b. Ziyâd, İshâk b. el-Münzir ve Abdülmelik b. Yezîd anlattılar, dediler ki: Bize Şerîk, Sâlim'den, o Saîd'den benzerini anlattı .
حدَّثني أحمدُ بنُ الوليدِ، قال: ثنا عمرُو بنُ عونٍ ومحمدُ بنُ الصباحِ، قالا: سمعنا شريكًا، يقولُ فى قولِه: {وَإِنَّا لَنَرَاكَ فِينَا ضَعِيفًا}. قال: أعمى .
Bana Ahmed b. el-Velîd anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Avn ve Muhammed b. es-Sabbâh anlattılar, dediler ki: Biz Şerîk'i O'nun: {وَإِنَّا لَنَرَاكَ فِينَا ضَعِيفًا} “ve doğrusu biz seni aramızda zayıf biri olarak görüyoruz” buyruğu hakkında şöyle derken işittik: "A'mâ idi" .
حدَّثنى أحمدُ بنُ الوليدِ، قال: حدَّثنا سَعْدُويَهْ، قال: ثنا عبادٌ، عن شريكٍ، عن سالمٍ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ مثلَه .
Bana Ahmed b. el-Velîd anlattı, dedi ki: Bize Sa'dûye anlattı, dedi ki: Bize Abbâd, Şerîk'ten, o Sâlim'den, o Saîd b. Cübeyr'den benzerini anlattı .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو نعيمٍ، قال: ثنا سفيانُ قولَه: {وَإِنَّا لَنَرَاكَ فِينَا ضَعِيفًا}. قال: كان ضعيفَ البصرِ. قال سفيانُ: وكان يقالُ له: خطيبُ
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Nuaym anlattı, dedi ki: Bize Süfyân O'nun: {وَإِنَّا لَنَرَاكَ فِينَا ضَعِيفًا} “ve doğrusu biz seni aramızda zayıf biri olarak görüyoruz” buyruğu hakkında anlattı, [Süfyân] dedi ki: “Görme yetisi zayıftı.” Süfyân dedi ki: Ona peygamberlerin hatibi
الأنبياءِ .
denilirdi .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا الحِمّانيُّ، قال: ثنا عبادٌ، عن شريكٍ، عن سالمٍ، عن سعيدٍ: {وَإِنَّا لَنَرَاكَ فِينَا ضَعِيفًا}. قال: كان ضريرَ البصرِ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize el-Himmânî anlattı, dedi ki: Bize Abbâd, Şerîk'ten, o Sâlim'den, o Saîd'den {وَإِنَّا لَنَرَاكَ فِينَا ضَعِيفًا} “ve doğrusu biz seni aramızda zayıf biri olarak görüyoruz” [ayeti hakkında] anlattı, [Saîd]: "Gözleri görmüyordu (a'mâ idi)" demiştir .
وقولُه: {وَلَوْلَا رَهْطُكَ لَرَجَمْنَاكَ}. يقولُ: يقولون: ولولا [أنَّا نَتَّقي] عشيرَتَك وقومَك لرجَمْناك، يعنون: لسبَبْناك. وقال بعضُهم: معناه لقتلناك .
O'nun: {وَلَوْلَا رَهْطُكَ لَرَجَمْنَاكَ} “Eğer kabilen olmasaydı seni mutlaka taşlardık” buyruğu hakkında [şöyle demektedir]: Onlar şöyle diyorlar: [Bizim] senin aşiretinden ve kavminden [çekinmemiz] olmasaydı seni mutlaka taşlardık; yani sana söverdik. Bazıları da: "Bunun anlamı seni mutlaka öldürürdük demektir" demiştir .
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَلَوْلَا رَهْطُكَ لَرَجَمْنَاكَ}. قال: قالوا: لولا أنا نَتَّقِى قومَك ورهطَك لرجمناك .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {وَلَوْلَا رَهْطُكَ لَرَجَمْنَاكَ} “Eğer kabilen olmasaydı seni mutlaka taşlardık” buyruğu hakkında şöyle demiştir: Onlar: "Şayet biz senin kavminden ve kabilenden çekinmeseydik seni mutlaka taşlardık" demişlerdir .
وقولُه: {وَمَا أَنْتَ عَلَيْنَا بِعَزِيزٍ}. يعنون: ما أنت ممن يَكْرُمُ علينا، فيَعْظُمَ علينا إذلالُه وهَوَانُه، بل ذلك علينا هَينٌ.
O'nun: {وَمَا أَنْتَ عَلَيْنَا بِعَزِيزٍ} “Sen bize karşı üstün/güçlü de değilsin” buyruğu ile şunu kastetmektedirler: Sen bizim nezdimizde değerli/itibarlı biri değilsin ki seni aşağılamak ve zelil kılmak bize ağır gelsin; bilakis bu bize pek kolaydır.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قَالَ يَاقَوْمِ أَرَهْطِي أَعَزُّ عَلَيْكُمْ مِنَ اللَّهِ وَاتَّخَذْتُمُوهُ وَرَاءَكُمْ ظِهْرِيًّا إِنَّ رَبِّي بِمَا تَعْمَلُونَ مُحِيطٌ (٩٢)}.
Allah Teâlâ'nın: {قَالَ يَاقَوْمِ أَرَهْطِي أَعَزُّ عَلَيْكُمْ مِنَ اللَّهِ وَاتَّخَذْتُمُوهُ وَرَاءَكُمْ ظِهْرِيًّا إِنَّ رَبِّي بِمَا تَعْمَلُونَ مُحِيطٌ} “[Şuayb] dedi ki: 'Ey kavmim! Benim kabilem size Allah'tan daha mı üstün ve değerli ki O'nu arkanıza atıp unuttunuz? Şüphesiz Rabbim yaptıklarınızı çepeçevre kuşatandır'” buyruğunun tefsiri.
يقولُ تعالى ذِكرُه: قال شعيبٌ لقومِه: يا قومِ أَعْزَزْتُم قومَكم، فكانوا أعزَّ عليكم مِنَ اللهِ، واستخفَفْتُم بربِّكم، فجعَلتموه خَلْف ظهورِكم، لا تأتمرون لأمرِه، ولا تخافون عقابَه، ولا تعظِّمونه حقَّ عظمتِه.
Allah -zikri yücedir- buyuruyor ki: Şuayb kavmine şöyle dedi: Ey kavmim! Kabilenizi üstün tuttunuz da onlar size Allah'tan daha değerli/üstün oldu; Rabbinizi ise hafife alıp O'nu arkanıza attınız; ne O'nun emrini dinliyorsunuz ne cezasından korkuyorsunuz ne de O'nu hakkıyla yüceltiyorsunuz!
يقالُ للرجلِ إذا لم يقضِ حاجةَ الرجلِ: نبذَ حاجتَه وراءَ ظهرِه. أى: ترَكَها لا يلتفتُ إليها، وإذا قضاها قيل: جعَلها أمامَه ونُصْبَ عينيه. ويقال: ظَهَرتَ بحاجتي، وجَعَلتَها ظِهْرِيَّةً أى: خلفَ ظهرِك، كما قال الشاعرُ :
Bir kimse bir başkasının ihtiyacını karşılamadığı zaman, "İhtiyacını arkasına attı" denilir. Yani: Ona iltifat etmeyip terk etti demektir. Karşıladığı zaman ise: "Onu önüne ve gözünün önüne koydu" denir. Yine "İhtiyacıma sırt çevirdin ve onu arka plana attın (zıhriyyen yaptın)", yani arkanıza attınız denir; nitekim şair şöyle demiştir:
وَجَدْنا بنى البَرْصَاءِ مِنْ وَلَدِ الظُّهْرِ
"Berzâoğullarını arkaya atılmış evlatlardan bulduk;"
بمعنى أنهم يَظْهَرون بحوائجِ الناسِ، فلا يلتفتون إليها.
yani insanların ihtiyaçlarına sırt çevirirler ve onlara dönüp bakmazlar demektir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyleri tefsir ehli de söylemiştir.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {قَالَ يَاقَوْمِ أَرَهْطِي أَعَزُّ عَلَيْكُمْ مِنَ اللَّهِ وَاتَّخَذْتُمُوهُ وَرَاءَكُمْ ظِهْرِيًّا}. وذلك أن قومَ شعيبٍ ورهطَه كانوا أعزَّ عليهم مِنَ اللهِ، وصغُر شأنُ اللهِ عندهم عزَّ ربُّنا وجلَّ .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o İbn Abbâs'tan O'nun: {قَالَ يَاقَوْمِ أَرَهْطِي أَعَزُّ عَلَيْكُمْ مِنَ اللَّهِ وَاتَّخَذْتُمُوهُ وَرَاءَكُمْ ظِهْرِيًّا} “[Şuayb] dedi ki: 'Ey kavmim! Kabilem size Allah'tan daha mı değerli/üstün geliyor ki O'nu arkanıza atıp unuttunuz?'” sözü hakkında anlattı: Bu, Şuayb'ın kavminin ve kabilesinin onlara Allah'tan daha değerli gelmesinden ve onların yanında Allah'ın şanının -Rabbimiz aziz ve celildir- küçülmesindendir .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ: {وَاتَّخَذْتُمُوهُ وَرَاءَكُمْ ظِهْرِيًّا}. قال: قَصًى.
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan {وَاتَّخَذْتُمُوهُ وَرَاءَكُمْ ظِهْرِيًّا} “[ve] O'nu arkanıza atıp unuttunuz” [ayeti hakkında] anlattı; [İbn Abbâs], "Kasan (قَصًى) [yani büsbütün uzaklaştırmak]" dedi.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {يَاقَوْمِ أَرَهْطِي أَعَزُّ عَلَيْكُمْ مِنَ اللَّهِ وَاتَّخَذْتُمُوهُ وَرَاءَكُمْ ظِهْرِيًّا}. يقول: عزَّزْتم قومَكم، وأظهَرْتُم بربِّكم .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {يَاقَوْمِ أَرَهْطِي أَعَزُّ عَلَيْكُمْ مِنَ اللَّهِ وَاتَّخَذْتُمُوهُ وَرَاءَكُمْ ظِهْرِيًّا} “Ey kavmim! Kabilem size Allah'tan daha mı değerli/üstün geliyor ki O'nu arkanıza atıp unuttunuz?” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Kavminizi üstün tuttunuz ve Rabbinize sırt çevirdiniz .
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلَى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {وَاتَّخَذْتُمُوهُ وَرَاءَكُمْ ظِهْرِيًّا}: قال: لم تراقبوه في شيءٍ، إنما تراقبون قومى {وَاتَّخَذْتُمُوهُ وَرَاءَكُمْ ظِهْرِيًّا}: لا تخافونه .
Bize Muhammed b. Abdil'a'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den {وَاتَّخَذْتُمُوهُ وَرَاءَكُمْ ظِهْرِيًّا} “O'nu arkanıza atıp unuttunuz” [ayeti hakkında] anlattı, [Katâde]: "Hiçbir hususta O'nu gözetmediniz, yalnızca benim kavmimi gözetiyorsunuz. {وَاتَّخَذْتُمُوهُ وَرَاءَكُمْ ظِهْرِيًّا} 'O'nu arkanıza atıp unuttunuz': O'ndan korkmuyorsunuz" demiştir.
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {أَرَهْطِي أَعَزُّ عَلَيْكُمْ مِنَ اللَّهِ}. قال: أعزَزْتُم قومَكم، واغترَرْتُم بربِّكم .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den O'nun: {أَرَهْطِي أَعَزُّ عَلَيْكُمْ مِنَ اللَّهِ} “Kabilem size Allah'tan daha mı değerli/üstün geliyor?” buyruğu hakkında şöyle dediğini haber verdi: Kavminizi üstün tuttunuz ve Rabbinize karşı aldandınız .
قال أبو جعفرٍ: سمعتُ إسحاقَ بن أبى إسرائيلَ، قال: قال سفيانُ: {وَاتَّخَذْتُمُوهُ وَرَاءَكُمْ ظِهْرِيًّا}: كما يقولُ الرجلُ للرجلِ: خلَّفتَ حاجتي خلفَ ظهرِك، فـ {وَاتَّخَذْتُمُوهُ وَرَاءَكُمْ ظِهْرِيًّا} استخفَفْتُم بأمرِه، فإذا أراد الرجلُ قضاءَ حاجةِ صاحبِه جعَلها أمامَه بين يديه، ولم يستخِفَّ بها.
Ebû Ca'fer der ki: İshâk b. Ebî İsrâîl'i şöyle derken işittim: Süfyân {وَاتَّخَذْتُمُوهُ وَرَاءَكُمْ ظِهْرِيًّا} “O'nu arkanıza atıp unuttunuz” [ayeti hakkında] şöyle demiştir: Tıpkı bir kimsenin diğerine "İhtiyacımı arkana attın" demesi gibidir. Dolayısıyla {وَاتَّخَذْتُمُوهُ وَرَاءَكُمْ ظِهْرِيًّا} “O'nu arkanıza atıp unuttunuz”, O'nun emrini hafife aldınız [demektir]. Kişi arkadaşının ihtiyacını karşılamak istediğinde ise onu önüne, ellerinin arasına koyar ve onu hafife almaz.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه:
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, [Allah Teâlâ'nın] şu buyruğu hakkında şöyle dedi:
{وَاتَّخَذْتُمُوهُ وَرَاءَكُمْ ظِهْرِيًّا}. قال: الظِّهرِيُّ: الفضلُ. مثلُ الحمَّالِ يخرجُ معه بإبلٍ ظَهَاريَّةٍ فضلٍ، لا يَحْمِلُ عليها شيئًا، إلا أن يُحتاج إليها. قال: فيقولُ: إنما ربُّكم عندَكم مثلُ هذا إن احتجْتُم إليه، وإن لم تحتاجوا إليه فليس بشيءٍ .
{وَاتَّخَذْتُمُوهُ وَرَاءَكُمْ ظِهْرِيًّا} “O'nu arkanıza atıp unuttunuz” [ayeti hakkında İbn Zeyd] şöyle demiştir: Zıhriyy (ظِهْرِيّ), fazlalık demektir. Tıpkı beraberinde fazladan yedek develerle (zıhâriyye) yola çıkan yük taşıyıcısı (hammâl) gibidir; ihtiyaç duyulmadıkça onlara hiçbir şey yüklemez. [İbn Zeyd] dedi ki: Şöyle demek istiyor: 'Rabbınız sizin katınızda tıpkı bunun gibidir; şayet O'na ihtiyaç duyarsanız [başvurursunuz], O'na ihtiyaç duymazsanız O hiçbir şey değildir' .
وقال آخرون: معنى ذلك: واتخذتُم ما جاءَ به شعيبٌ وراءَكم ظِهريًّا، فالهاءُ التى فى قولِه: {وَاتَّخَذْتُمُوهُ}. على هذا القولِ ، مِن ذِكرِ ما جاء به شعيبٌ ﵇.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı; 'Şuayb'ın getirdiği şeyleri arkanıza atıp unuttunuz' demektir. Buna göre {وَاتَّخَذْتُمُوهُ} “O'nu edindiniz / tuttunuz” ifadesindeki zamir (hâ), bu görüşe göre Şuayb aleyhisselâm'ın getirdiği şeyin zikridir.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا ابنُ نميرٍ، عن ورقاءَ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَاتَّخَذْتُمُوهُ وَرَاءَكُمْ ظِهْرِيًّا}. قال: تركتُم ما جاء به شعيبٌ .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize İbn Nümeyr, Varkâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den {وَاتَّخَذْتُمُوهُ وَرَاءَكُمْ ظِهْرِيًّا} “O'nu arkanıza atıp unuttunuz” [ayeti hakkında] anlattı, [Mücâhid]: "Şuayb'ın getirdiği şeyi terk ettiniz" demiştir.
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا جعفرُ بنُ عونٍ، عن سفيانَ، عن جابرٍ، عن مجاهدٍ، قال: نَبذوا أمرَه .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Ca'fer b. Avn, Süfyân'dan, o Câbir'den, o Mücâhid'den anlattı, [Mücâhid]: "O'nun emrini arkaya attılar" demiştir.
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، عن سفيانَ، عن جابرٍ، عن مجاهدٍ: {وَاتَّخَذْتُمُوهُ وَرَاءَكُمْ ظِهْرِيًّا}. قال: نبَذتُم أمرَه .
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz, Süfyân'dan, o Câbir'den, o Mücâhid'den {وَاتَّخَذْتُمُوهُ وَرَاءَكُمْ ظِهْرِيًّا} “O'nu arkanıza atıp unuttunuz” [ayeti hakkında] anlattı, [Mücâhid]: "O'nun emrini arkaya attınız" demiştir.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبى نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَاتَّخَذْتُمُوهُ وَرَاءَكُمْ ظِهْرِيًّا}. قال: هم رهطُ شعيبٍ،
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den {وَاتَّخَذْتُمُوهُ وَرَاءَكُمْ ظِهْرِيًّا} “O'nu arkanıza atıp unuttunuz” [ayeti hakkında] anlattı, [Mücâhid] dedi ki: "Onlar Şuayb'ın kabilesidir,
تَرْكُهم ما جاء به وراءَ ظهورِهم ظِهريًّا.
onun getirdiği şeyi arkalarına atıp unutmalarıdır.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ. قال: وحدَّثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، عن ورقاءَ، عن ابنِ أبي نجيحٍ. عن مجاهدٍ: {وَاتَّخَذْتُمُوهُ وَرَاءَكُمْ ظِهْرِيًّا}. قال: استثناؤُهم رهطَ شعيبٍ و تَرْكُهم ما جاءَ به شعيبٌ وراءَ ظهورِهم ظهريًّا .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den anlattı. Dedi ki: Bize İshâk da anlattı, dedi ki: Bize Abdullah, Varkâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den {وَاتَّخَذْتُمُوهُ وَرَاءَكُمْ ظِهْرِيًّا} “O'nu arkanıza atıp unuttunuz” [ayeti hakkında] anlattı, [Mücâhid] dedi ki: Şuayb'ın kabilesini ayrı tutmaları ve Şuayb'ın getirdiği şeyi arkalarına atıp unutmalarıdır .
وإنما اختَرْنا القولَ الذى اختَرْناه في تأويلِ ذلك لقربِ قولِه: {وَاتَّخَذْتُمُوهُ وَرَاءَكُمْ ظِهْرِيًّا} مِن قولِه: {أَرَهْطِي أَعَزُّ عَلَيْكُمْ مِنَ اللَّهِ}. فكانت الهاءُ التي في قولِه {وَاتَّخَذْتُمُوهُ} بأن تكونَ مِن ذِكرِ اللهِ؛ لقربِ جوارِها منه، أشبهُ وأَوْلَى.
Bu konudaki tercihimizi o şekilde belirlememizin sebebi, {وَاتَّخَذْتُمُوهُ وَرَاءَكُمْ ظِهْرِيًّا} “O'nu arkanıza atıp unuttunuz” sözünün, {أَرَهْطِي أَعَزُّ عَلَيْكُمْ مِنَ اللَّهِ} “Kabilem size Allah'tan daha mı değerli?” sözüne yakın olmasıdır. Dolayısıyla {وَاتَّخَذْتُمُوهُ} “O'nu edindiniz / tuttunuz” ifadesindeki zamirin (hâ), lafzen yakınlığından ötürü Allah'ın zikrine ait olması daha uygun ve daha evladır.
وقولُه: {إِنَّ رَبِّي بِمَا تَعْمَلُونَ مُحِيطٌ}. يقولُ: إِنَّ رَبِّي محيطٌ علمُه بعمَلِكم، فلا يَخْفَى عليه منه شيءٌ، وهو مجازيكم على جميعِه عاجلًا وآجلًا.
Ve O'nun: {إِنَّ رَبِّي بِمَا تَعْمَلُونَ مُحِيطٌ} “Şüphesiz Rabbim yaptıklarınızı kuşatandır” buyruğu şöyle demektir: Şüphesiz Rabbimin ilmi yaptıklarınızı kuşatmıştır, O'na bundan hiçbir şey gizli kalmaz ve O, peşin veya gecikmeli olarak hepsinin karşılığını size verecektir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قُلْ يَاقَوْمِ اعْمَلُوا عَلَى مَكَانَتِكُمْ إِنِّي عَامِلٌ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ}.
Yüce Allah'ın: {قُلْ يَاقَوْمِ اعْمَلُوا عَلَى مَكَانَتِكُمْ إِنِّي عَامِلٌ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ} “De ki: Ey kavmim! Elinizden geleni yapın, ben de yapmaktayım; yakında bileceksiniz!” buyruğunun tefsirine dair söz:
يقولُ تعالى ذِكرُه مخبرًا عن قيلِ شعيبٍ لقومِه: {يَاقَوْمِ اعْمَلُوا عَلَى مَكَانَتِكُمْ}. يقولُ: على تمكُّنِكم، يقالُ منه: الرجلُ يعملُ على مَكينَتِه ومَكِنتِه. أى على اتئاده، ومَكُن الرجلُ يمكُن مَكْنًا ومَكانةً ومكانًا.
Zikri yüce olan Allah, Şuayb'ın kavmine söylediği sözü haber vererek şöyle buyurmaktadır: {يَاقَوْمِ اعْمَلُوا عَلَى مَكَانَتِكُمْ} “Ey kavmim! Elinizden geleni / durumunuza göre yapabileceğinizi yapın”. [Yani] imkânınız ve gücünüz yettiğince demektir. Bu kökten hareketle: 'Adam mekîneti ve mekineti üzere iş yaptı' denilir; yani teenni, sebat ve vakar üzere [hareket etti] demektir. Nitekim 'مَكُنَ الرَّجُلُ يَمْكُنُ مَكْنًا وَمَكَانَةً وَمَكَانًا' (adam saygınlık ve nüfuz kazandı/imkân buldu) denir.
وكان بعضُ أهلِ التأويلِ يقولُ في معنى قولِه: {عَلَى مَكَانَتِكُمْ}: على منازِلكم. فمعنى الكلامِ إذن: ويا قومِ اعملوا على تمَكُّنِكم من العملِ الذى تعملونَه، {إِنِّي عَامِلٌ} على تُؤَدةٍ مِن العملِ الذى أعملُه، {سَوْفَ تَعْلَمُونَ} أيُّنا الجانى على نفسِه المخطئُ عليها، والمصيبُ فى فعله المحسنُ إلى نفسِه.
Tefsir ehlinden bazıları O'nun {عَلَى مَكَانَتِكُمْ} “mekanetinize göre” sözünün anlamı hakkında: 'Konumlarınıza/durumunuza göre' derlerdi. Dolayısıyla ifadenin anlamı şöyledir: Ey kavmim! Yapmakta olduğunuz işi tüm imkânınızla yapın; {إِنِّي عَامِلٌ} “ben de yapmaktayım”, ben de yapmakta olduğum işi sebatla/özenle yapmaktayım; {سَوْفَ تَعْلَمُونَ} “yakında bileceksiniz”; hangimizin kendi aleyhine suç işleyip hata ettiğini, hangimizin de fiilinde isabet edip kendine iyilik ettiğini [öğreneceksiniz].
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {مَنْ يَأْتِيهِ عَذَابٌ يُخْزِيهِ وَمَنْ هُوَ كَاذِبٌ وَارْتَقِبُوا إِنِّي مَعَكُمْ رَقِيبٌ}.
Yüce Allah'ın: {مَنْ يَأْتِيهِ عَذَابٌ يُخْزِيهِ وَمَنْ هُوَ كَاذِبٌ وَارْتَقِبُوا إِنِّي مَعَكُمْ رَقِيبٌ} “Kendisini rezil edecek azabın kime geleceğini ve kimin yalancı olduğunu [yakında bileceksiniz]! Gözetleyin, doğrusu ben de sizinle beraber gözetlemekteyim!” buyruğunun tefsirine dair söz:
يقولُ تعالَى ذِكرُه مخبرًا عن قيلِ نبيِّه شعيبٍ لقومِه: الذي يأتيه منا ومنكم أيُّها القومُ {عَذَابٌ يُخْزِيهِ}. يقولُ: يُذِلُّه ويهينُه. {وَمَنْ هُوَ كَاذِبٌ}. يقولُ: ويُخزِى أيضًا الذى هو كاذبٌ في قيلِه وخبرِه منا ومنكم. {وَارْتَقِبُوا}، أى انتَظِرُوا وتَفَقَّدُوا، من "الرِّقْبةِ"، يقالُ منه: رَقَبْتُ فلانًا أرقُبُه رِقبةً. وقولُه: {إِنِّي مَعَكُمْ رَقِيبٌ}. يقولُ: إنى أيضًا ذو رِقبةٍ لذلك العذابِ معكم، وناظرٌ إليه بمَن هو نازلٌ منا ومنكم.
Zikri yüce olan Allah, peygamberi Şuayb'ın kavmine söylediği şu sözü haber vermektedir: Ey kavim! Bizden ve sizden kime {عَذَابٌ يُخْزِيهِ} “kendisini rezil edecek bir azap” geleceğini; yani onu zelil ve perişan edecek [bir azabın kime geleceğini], {وَمَنْ هُوَ كَاذِبٌ} “ve kimin yalancı olduğunu”; yani bizden ve sizden sözünde ve haberinde yalancı olanı da rezil edeceğini [yakında bileceksiniz]. {وَارْتَقِبُوا} “Gözetleyin”; yani bekleyin ve kollayın demektir; rikbe (الرِّقْبةِ) kökünden gelir, nitekim: 'Falanı gözledim/bekledim' anlamında (رَقَبْتُ فلانًا أرقُبُه رِقبةً) denir. O'nun: {إِنِّي مَعَكُمْ رَقِيبٌ} “Doğrusu ben de sizinle beraber gözetlemekteyim” buyruğu ise şöyle demektir: Ben de sizinle beraber o azabı gözlemekteyim ve bizden veya sizden kime ineceğine bakmaktayım.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَلَمَّا جَاءَ أَمْرُنَا نَجَّيْنَا شُعَيْبًا وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَأَخَذَتِ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دِيَارِهِمْ جَاثِمِينَ (٩٤)}.
Yüce Allah'ın: {وَلَمَّا جَاءَ أَمْرُنَا نَجَّيْنَا شُعَيْبًا وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَأَخَذَتِ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دِيَارِهِمْ جَاثِمِينَ (٩٤)} “Emrimiz gelince Şuayb'ı ve onunla beraber iman edenleri tarafımızdan bir rahmetle kurtardık; zulmedenleri ise o korkunç ses yakalayıverdi de yurtlarında dizüstü çöke kaldılar (helak oldular).” buyruğunun tefsirine dair söz:
يقولُ تعالى ذِكرُه: ولما جاءَ قضاؤُنا فى قومِ شعيبٍ بعذابِنا، نجَّيْنا شعيبًا رسولَنا، والذين آمنُوا به، فصدَّقوه على ما جاءَهم به مِن عندِ ربِّهم، مع شعيبٍ، من عذابِنا الذي بَعَثْنا على قومِه، برحمةٍ مِنا له، ولمن آمَن به، واتَّبَعه على ما جاءَهم به من عندِ ربِّهم، وأخَذتِ الذين ظَلموا الصيحةُ مِن السماءِ أخمَدتْهم فأهلَكتْهم، بكفرِهم بربِّهم، وقيلَ: إنَّ جبريلَ ﵇، صاحَ بهم صيحةً
Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Şuayb'ın kavmi hakkında azabımıza dair hükmümüz gelince; elçimiz Şuayb'ı ve Rablerinden getirdiği hususlarda onu tasdik edip Şuayb ile beraber iman eden kimseleri, kavmine gönderdiğimiz azabımızdan -kendisine, ona iman eden ve Rablerinden getirdiği hususlarda ona tabi olan kimselere tarafımızdan bir rahmet olarak- kurtardık. Zulmedenleri ise Rablerini inkâr etmeleri sebebiyle semadan gelen o korkunç ses yakalayıp söndürdü ve onları helak etti. Denildi ki: Cebrail aleyhisselâm onlara öyle bir çığlık attı ki,
أخْرَجَتْ أرْواحَهم مِن أجسامِهم، {فَأَصْبَحُوا فِي دِيَارِهِمْ جَاثِمِينَ} على ركبِهم، وصَرْعَى بأفنيتِهم.
ruhlarını bedenlerinden söküp çıkarmış, {فَأَصْبَحُوا فِي دِيَارِهِمْ جَاثِمِينَ} “böylece yurtlarında dizüstü çöke kalmışlar”, avlularında yerlere serilmişlerdir.
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيهَا أَلَا بُعْدًا لِمَدْيَنَ كَمَا بَعِدَتْ ثَمُودُ (٩٥)}.
Aziz ve Celil olan Allah'ın: {كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيهَا أَلَا بُعْدًا لِمَدْيَنَ كَمَا بَعِدَتْ ثَمُودُ (٩٥)} “Sanki orada hiç oturup yaşamamışlardı. Dikkat edin! Semûd uzaklaştığı gibi Medyen de [Allah'ın rahmetinden] uzak olsun!” buyruğunun tefsirine dair söz:
يقولُ ﷿: كأن لم يَعِشْ قومُ شُعَيبٍ الذين أَهْلَكَهم اللهُ بعذابِه، حينَ أصبَحوا في ديارِهم جاثِمِين، قبلَ ذلك، ولم يَعْمُروها ، من قولِهم: غَنِيتُ بمكانِ كذا. إذا أقمتَ به، ومنه قولُ النابغةِ:
Aziz ve Celil olan Allah buyuruyor ki: Yurtlarında dizüstü çöke kaldıklarında, Allah'ın azabıyla helak ettiği Şuayb'ın kavmi sanki bundan önce hiç yaşamamış ve orayı hiç imar etmemişlerdi . Bu, bir yerde ikamet ettiğinde söylenilen 'Falan yerde ikamet ettim' (غَنِيتُ بمكانِ كذا) sözünden gelir. Nâbiğa'nın şu sözü de bundandır:
غَنِيَتْ بذلكَ إِذْ هُمُ لَكَ جِيرَةٌ … منْها بعَطْفِ رِسالَةٍ وتَوَدُّدِ
Onlar sana komşu iken orada ikamet etmişti … Ondan gelen bir mektup şefkati ve sevgi ile.
وكما حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عَليٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيهَا}. قال: يقولُ: كأن لم يعيشُوا فيها .
Nitekim bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o İbn Abbâs'tan O'nun: {كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيهَا} “Sanki orada hiç oturup yaşamamışlardı” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: "Sanki orada hiç yaşamamışlardı" demektir.