والدابَّةُ، الفاعلةُ مِن: دَبَّ، فهو يَدِبُّ، وهو دابٌّ، وهي دابَّةٌ - {إِلَّا عَلَى اللَّهِ رِزْقُهَا}. يقولُ: إلا ومِن اللَّهِ رزقُها الذي يَصِلُ إليها، هو به متكفِّلٌ، وذلك قُوتُها وغذاؤُها، وما به عَيْشُها.
Dâbbe (دَابَّة) kelimesi; debbe (دَبَّ), yedibbu (يَدِبُّ) [fiilinden türeyen] fâil (özne) olup müzekkeri dâbb (دَابٌّ), müennesi dâbbedir (دَابَّةٌ). {إِلَّا عَلَى اللَّهِ رِزْقُهَا} “Rızkı ancak Allah'a aittir”. Şöyle buyurmaktadır: Ancak ona ulaşan rızkı Allah'tandır, O bunu üstlenmiştir; bu da onun azığı, gıdası ve kendisiyle geçindiği şeydir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال بعضُ أهلِ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü bazı tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، قال: قال مجاهدٌ في قولِه: {وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ إِلَّا عَلَى اللَّهِ رِزْقُهَا}. قال: ما جاءها مِن رزقٍ فمِن اللَّهِ، وربما لم يرزقْها حتى تموتَ جوعًا، ولكن ما كان مِن رزقٍ فمِن اللَّهِ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: Mücâhid, O'nun: {وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ إِلَّا عَلَى اللَّهِ رِزْقُهَا} “Yeryüzünde yürüyen hiçbir canlı yoktur ki, rızkı Allah'a ait olmasın” sözü hakkında şöyle dedi: Ona gelen rızık Allah'tandır. Bazen de açlıktan ölünceye kadar ona rızık vermez; fakat rızık namına her ne varsa Allah'tandır .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ إِلَّا عَلَى اللَّهِ رِزْقُهَا}. قال: كلُّ
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs'tan naklen O'nun: {وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ إِلَّا عَلَى اللَّهِ رِزْقُهَا} “Yeryüzünde yürüyen hiçbir canlı yoktur ki, rızkı Allah'a ait olmasın” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Bütün
دابةٍ .
...canlılardır .
حُدِّثْتُ عن الحسينِ بنِ الفرجِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدُ بنُ سليمانَ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ إِلَّا عَلَى اللَّهِ رِزْقُهَا}: يعني كلَّ دابةٍ، والناسُ منهم .
Bana el-Hüseyin b. el-Ferec'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd b. Süleyman haber verdi, dedi ki: Dahhâk'ı, O'nun: {وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ إِلَّا عَلَى اللَّهِ رِزْقُهَا} “Yeryüzünde yürüyen hiçbir canlı yoktur ki, rızkı Allah'a ait olmasın” sözü hakkında şöyle derken işittim: Bütün canlıları kastetmektedir; insanlar da onlardandır .
وكان بعضُ أهلِ العلم بكلامِ العربِ مِن أهلِ البصرةِ يزعُمُ أن كلَّ آكلٍ فهو دابةٌ، وأن معنى الكلامِ: وما دابةٌ في الأرضِ، وأن "مِن" زائدةٌ .
Basra ehlinden Arap kelamını bilen bazı ilim ehli, yiyip içen her şeyin bir dâbbe (canlı) olduğunu, sözün anlamının “Yeryüzünde hiçbir dâbbe yoktur ki...” şeklinde olduğunu ve “min” (مِنْ) harfinin zâid olduğunu iddia ederdi .
وقولُه: {وَيَعْلَمُ مُسْتَقَرَّهَا}: حيثُ تستقِرُّ فيه، وذلك مأواها الذي تَأْوِي إليه ليلًا أو نهارًا، {وَمُسْتَوْدَعَهَا}: الموضِعَ الذي يُودِعُها، إما بموتِها فيه، أو دفنِها
O'nun: {وَيَعْلَمُ مُسْتَقَرَّهَا} “Onun durduğu yeri bilir” sözü: Karar kıldığı yer demektir ki bu, gece yahut gündüz sığındığı barınağıdır. {وَمُسْتَوْدَعَهَا} “Ve emanet bırakıldığı yeri de [bilir]”: Gerek orada ölmesiyle gerekse gömülmesiyle onu emanet ettiği yerdir.
وبنحوِ ما قلنا في ذلك قال جماعةٌ مِن أهلِ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehlinden bir topluluk da söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا ابنُ التيميِّ، عن ليثٍ، عن الحكمِ، عن مِقْسمٍ، عن ابنِ عباسٍ، قال: {مُسْتَقَرَّهَا}: حيثُ تَأْوِي، {وَمُسْتَوْدَعَهَا}: حيثُ تموتُ .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize İbnü't-Teymî, Leys'ten, o el-Hakem'den, o Mıksem'den, o da İbn Abbâs'tan haber verdi; o şöyle demiştir: {مُسْتَقَرَّهَا} “Durduğu yer”: Sığındığı yerdir; {وَمُسْتَوْدَعَهَا} “Emanet bırakıldığı yer”: Öldüğü yerdir .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ بنُ صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o...
ابنِ عباسٍ قولَه: {وَيَعْلَمُ مُسْتَقَرَّهَا}. يقولُ: حيثُ تَأْوِي، {وَمُسْتَوْدَعَهَا}. يقولُ: إذا ماتَت .
...o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَيَعْلَمُ مُسْتَقَرَّهَا} “Onun durduğu yeri bilir” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: Şöyle buyurmaktadır: Sığındığı yerdir. {وَمُسْتَوْدَعَهَا} “Ve emanet bırakıldığı yeri de”: Şöyle buyurmaktadır: Öldüğü yerdir .
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا المُحاربيُّ، عن ليثٍ، عن الحكمِ، عن مِقْسمٍ، عن ابنِ عباسٍ: {وَيَعْلَمُ مُسْتَقَرَّهَا وَمُسْتَوْدَعَهَا}. قال: المستقرُّ حيثُ تَأْوِي، والمستودَعُ حيثُ تموتُ.
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize el-Muhâribî, Leys'ten, o el-Hakem'den, o Mıksem'den, o da İbn Abbâs'tan: {وَيَعْلَمُ مُسْتَقَرَّهَا وَمُسْتَوْدَعَهَا} “O, onun durduğu yeri de emanet bırakıldığı yeri de bilir” [âyeti hakkında] anlattı; o şöyle demiştir: Müstakar (durduğu yer), sığındığı yerdir; müstevda‘ (emanet bırakıldığı yer) ise öldüğü yerdir.
وقال آخرون: {مُسْتَقَرَّهَا} في الرحمِ، {وَمُسْتَوْدَعَهَا} في الصلبِ.
Başkaları da şöyle demiştir: {مُسْتَقَرَّهَا} “Durduğu yer” rahimdedir; {وَمُسْتَوْدَعَهَا} “Emanet bırakıldığı yer” ise babanın sulbündedir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حُذَيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَيَعْلَمُ مُسْتَقَرَّهَا} في الرحمِ، {وَمُسْتَوْدَعَهَا} في الصلبِ. مثلُ التي في "الأنعامِ" .
Bize el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den anlattı: {وَيَعْلَمُ مُسْتَقَرَّهَا} “Onun durduğu yeri bilir” rahimdedir; {وَمُسْتَوْدَعَهَا} “Ve emanet bırakıldığı yeri de [bilir]” babanın sulbündedir. En‘âm [sûresin]deki gibidir .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَيَعْلَمُ مُسْتَقَرَّهَا وَمُسْتَوْدَعَهَا}: فالمستقرُّ ما كان في الرحمِ، والمستودعُ ما كان في الصلبِ .
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَيَعْلَمُ مُسْتَقَرَّهَا وَمُسْتَوْدَعَهَا} “O, onun durduğu yeri de emanet bırakıldığı yeri de bilir” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: Müstakar rahimde olan, müstevda‘ ise sulbte olandır .
حُدِّثْتُ عن الحسينِ بنِ الفرجِ، قال: سمعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ، قال: سمعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {وَيَعْلَمُ مُسْتَقَرَّهَا}. يقولُ: في الرحمِ، {وَمُسْتَوْدَعَهَا}: في الصلبِ.
Bana el-Hüseyin b. el-Ferec'ten rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd bildirdi, dedi ki: ed-Dahhâk'ı O'nun: {وَيَعْلَمُ مُسْتَقَرَّهَا} “Onun durduğu yeri bilir” sözü hakkında şöyle derken işittim: Rahimde [bulunduğu yer] demektir; {وَمُسْتَوْدَعَهَا} “Ve emanet bırakıldığı yeri de [bilir]” [ise] sulbte [bulunduğu yerdir].
وقال آخرون: المستقَرُّ في الرحمِ، والمستودعُ حيث تموتُ.
Başkaları da şöyle demiştir: Müstakar rahimdedir, müstevda‘ ise öldüğü yerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبي ويَعْلى وابنُ فُضَيلٍ، عن إسماعيلَ، عن إبراهيمَ، عن عبدِ اللَّهِ: {وَيَعْلَمُ مُسْتَقَرَّهَا وَمُسْتَوْدَعَهَا}. قال: {مُسْتَقَرَّهَا} الأرحامَ، {وَمُسْتَوْدَعَهَا} الأرضَ التي تموتُ فيها .
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize babam, Ya‘lâ ve İbn Fudayl, İsmâil'den, o İbrâhim'den, o da Abdullah'tan: {وَيَعْلَمُ مُسْتَقَرَّهَا وَمُسْتَوْدَعَهَا} “O, onun durduğu yeri de emanet bırakıldığı yeri de bilir” [âyeti hakkında] anlattılar; o şöyle demiştir: {مُسْتَقَرَّهَا} “Durduğu yer” rahimler, {وَمُسْتَوْدَعَهَا} “Emanet bırakıldığı yer” ise içinde öldüğü yeryüzüdür .
قال: ثنا عبيدُ اللَّهِ، عن إسرائيلَ، عن السديِّ، عن مُرَّةَ، عن عبدِ اللَّهِ: {وَيَعْلَمُ مُسْتَقَرَّهَا وَمُسْتَوْدَعَهَا}: المستقرُّ الرحمُ، والمستودَعُ المكانُ الذي تموتُ فيه .
Dedi ki: Bize Ubeydullah, İsrâil'den, o es-Süddî'den, o Mürre'den, o da Abdullah'tan anlattı: {وَيَعْلَمُ مُسْتَقَرَّهَا وَمُسْتَوْدَعَهَا} “O, onun durduğu yeri de emanet bırakıldığı yeri de bilir”: Müstakar rahimdir, müstevda‘ ise öldüğü yerdir .
وقال آخرون: {مُسْتَقَرَّهَا} أيامَ حياتِها، {وَمُسْتَوْدَعَهَا} حيث تموتُ فيه.
Başkaları da şöyle demiştir: {مُسْتَقَرَّهَا} “Durduğu yer” hayatının günleridir; {وَمُسْتَوْدَعَهَا} “Emanet bırakıldığı yer” ise içinde öldüğü yerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ بنُ سعدٍ، قال: أخبَرنا أبو جعفرٍ، عن الربيعِ بنِ أنسٍ قولَه: {وَيَعْلَمُ مُسْتَقَرَّهَا وَمُسْتَوْدَعَهَا}. قال: {مُسْتَقَرَّهَا} أيامَ حياتِها، {وَمُسْتَوْدَعَهَا} حيث تموتُ، ومِن حيث تُبْعَثُ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ca‘fer, Rebî‘ b. Enes'ten O'nun: {وَيَعْلَمُ مُسْتَقَرَّهَا وَمُسْتَوْدَعَهَا} “O, onun durduğu yeri de emanet bırakıldığı yeri de bilir” sözü hakkında şöyle dediğini haber verdi: {مُسْتَقَرَّهَا} “Durduğu yer” hayatının günleridir; {وَمُسْتَوْدَعَهَا} “Emanet bırakıldığı yer” ise öldüğü yer ve oradan diriltileceği yerdir .
وإنما اختَرنا القولَ الذي اختَرناه فيه؛ لأن اللَّهَ جلّ ثناؤُه أخبَر أن ما رُزِقَت الدوابُّ مِن رزقٍ فمنه، فأولى أن يَتْبَعَ ذلك أن يَعْلَمَ مَثْواها ومستقرَّها دونَ الخبرِ عن علمِه بما تَضمَّنته الأصلابُ والأرحامُ.
Bizim bu konuda tercih ettiğimiz görüşü seçmemizin sebebi şudur: Şânı yüce olan Allah, canlıların rızıklandırıldığı her rızkın kendisinden olduğunu haber vermiştir. Dolayısıyla buna bağlı olarak, bellerin ve rahimlerin içerdiği şeyleri bildiğinin haber verilmesinden ziyade, onların barınağını ve durduğu yeri bildiğinin [haber verilmesi] daha uygundur.
ويعني بقولِه: {كُلٌّ فِي كِتَابٍ مُبِينٍ}: عددُ كلِّ دابةٍ، ومبلغُ أرزاقِها، وقدرُ قرارِها في مستقرِّها، ومدةُ لُبْثِها في مستودعِها، كلُّ ذلك في كتابٍ عندَ اللَّهِ مُثْبَتٌ مكتوبٌ، {مُبِينٍ}: يُبِينُ لمَن قرأه أن ذلك مثبتٌ مكتوبٌ قبلَ أن يخلقَها ويُوجِدَها.
{كُلٌّ فِي كِتَابٍ مُبِينٍ} “Hepsi apaçık bir kitaptadır” sözüyle şunu kastetmektedir: Her canlının sayısı, rızıklarının miktarı, durduğu yerde kalma süresi ve emanet bırakıldığı yerde bekleme müddeti; bunların hepsi Allah katındaki bir kitapta kayıtlı ve yazılıdır. {مُبِينٍ} “Apaçık”: Onu okuyana, Allah'ın onları yaratıp var etmeden önce bunların kayıtlı ve yazılı olduğunu apaçık gösterendir.
وهذا إخبارٌ مِن اللَّهِ جلّ ثناؤُه الذين كانوا يَثْنون صدورَهم ليَسْتَخْفوا منه، أنه قد عَلِمَ الأشياءَ كلَّها، وأثبَتَها في كتابٍ عندَه قبلَ أن يَخلقَها ويُوجِدَها.
Bu, şânı yüce olan Allah'tan, kendisinden gizlenmek için göğüslerini büken kimselere; bütün şeyleri bildiğine ve onları yaratıp var etmeden önce katındaki bir kitapta tespit ettiğine dair bir haberdir.
يقولُ لهم تعالى ذكره: فمَن كان قد عَلِمَ ذلك منهم قبلَ أن يُوجِدَهم، فكيف يَخْفَى عليه ما تَنْطَوي عليه نفوسُهم إذا ثَنَوا به صدورَهم، واسْتَغْشَوا عليه ثيابَهم؟
Zikri yüce olan [Allah] onlara şöyle buyurmaktadır: Onları henüz var etmeden önce onların bu hallerini bilmiş olan zâta, göğüslerini büküp üzerine elbiselerine büründükleri vakit nefislerinin gizlediği şeyler nasıl gizli kalabilir?
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ وَكَانَ عَرْشُهُ عَلَى الْمَاءِ لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا وَلَئِنْ قُلْتَ إِنَّكُمْ مَبْعُوثُونَ مِنْ بَعْدِ الْمَوْتِ لَيَقُولَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ (٧)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ وَكَانَ عَرْشُهُ عَلَى الْمَاءِ لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا وَلَئِنْ قُلْتَ إِنَّكُمْ مَبْعُوثُونَ مِنْ بَعْدِ الْمَوْتِ لَيَقُولَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ (٧)} “Hanginizin daha güzel amel yapacağını sınamak için gökleri ve yeri altı günde yaratan O'dur. O zaman arşı suyun üzerindeydi. Şayet onlara: 'Öldükten sonra muhakkak diriltileceksiniz' desen, inkâr edenler kesinlikle: 'Bu, apaçık bir büyüden başka bir şey değildir' derler” âyetinin tevili hakkında [söz]:
يقولُ تعالى ذكرُه: اللَّهُ الذي إليه مرجعُكم أيُّها الناسُ جميعًا، {وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ}. يقولُ: أَفيَعجِزُ مَن خَلَقَ ذلك مِن غيرِ شيءٍ أن يُعِيدَكم أحياءً بعدَ أن يُمِيتَكم؟
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Hepinizin dönüşü kendisine olan Allah, {وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ} “gökleri ve yeri altı günde yaratandır”. Şöyle buyurmaktadır: Bunları hiçbir şey yokken yaratan zât, sizi öldürdükten sonra tekrar diri olarak geri getirmekten âciz mi kalacak?
وقيل: إن اللَّهَ تعالى ذكرُه خلَق السماواتِ والأرضَ وما فيهنَّ في الأيامِ الستةِ، فاجتُرِئَ في هذا الموضعِ بذكْرِ خلْقِ السماواتِ والأرضِ مِن ذكرِ خلْقِ ما فيهنَّ.
Şöyle de denilmiştir: Zikri yüce olan Allah, gökleri, yeri ve içindekileri altı günde yaratmıştır; burada göklerin ve yerin yaratılışının zikredilmesiyle, içindekilerin yaratılışının zikredilmesine yetinilmiştir.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، قال: أخبَرني إسماعيلُ بنُ أميةَ، عن أيوبَ بنِ خالدٍ، عن عبدِ اللَّهِ بنِ رافعٍ، مولى أمِّ سَلَمةَ، عن أبي هريرةَ، قال: أَخَذ رسولُ اللَّهِ ﷺ بيدي، فقال: "خَلَقَ اللَّهُ التُّربةَ
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: Bana İsmâil b. Ümeyye, Eyyûb b. Hâlid'den, o Ümmü Seleme'nin azatlısı Abdullah b. Râfi‘den, o da Ebû Hüreyre'den haber verdi; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem elimi tuttu ve şöyle buyurdu: “Allah toprağı...
يومَ السبتِ، وخَلَقَ الجبالَ فيها يومَ الأحدِ، وخَلَقَ الشجرَ فيها يومَ الاثنينِ، وخَلَقَ المكروهَ يومَ الثلاثاءِ، وخَلَقَ النورَ يومَ الأربعاءِ، وبَثَّ فيها من كلِّ دابةٍ يومَ الخميسِ، وخَلَقَ آدمَ بعدَ العصرِ مِن يومِ الجمعةِ في آخرِ الخلقِ، في آخرِ ساعاتِ الجمعةِ، فيما بَيْن العصرِ إلى الليلِ" .
...cumartesi günü yarattı; oradaki dağları pazar günü yarattı; oradaki ağaçları pazartesi günü yarattı; sevilmeyen şeyleri salı günü yarattı; nuru çarşamba günü yarattı; perşembe günü orada her türlü canlıyı yayıp üretti; Âdem'i ise yaratılışın en sonunda cuma günü ikindiden sonra, cumanın son saatlerinde, ikindi ile gece arasında yarattı” .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ قولَه: {فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ}. قال: بدأ خلقَ الأرضِ في يومين، وقَدَّرَ فيها أقواتَها في يومين.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den O'nun: {فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ} “Altı günde” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: Yerin yaratılışına iki günde başladı ve iki günde oradaki gıdaları takdir etti.
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن الأعمشِ، عن أبي صالحٍ، عن كعبٍ،
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, el-A‘meş’ten, o Ebû Sâlih’ten, o da Ka‘b’dan [şöyle] nakletti:
قال: بدأ اللَّهُ خلقَ السماواتِ والأرضِ يومَ الأحدِ والاثنينِ والثلاثاءِ والأربعاءِ والخميسِ، وفَرَغَ منها يومَ الجمعةِ، فَخَلَقَ آدمَ في آخرِ ساعةٍ مِن يومِ الجمعةِ، قال: فجَعَلَ مكانَ كلِّ يومٍ ألفَ سنةٍ .
Dedi ki: Allah göklerin ve yerin yaratılışına pazar, pazartesi, salı, çarşamba ve perşembe günü başladı; cuma günü bunları tamamladı. Cuma gününün son saatinde ise Âdem'i yarattı. Dedi ki: Her bir günün yerine bin yıl kıldı .
وحُدِّثْتُ عن المسيبِ بنِ شريكٍ، عن أبي رَوْقٍ، عن الضحاكِ: {وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ}. قال: مِن أيام الآخرةِ، كلُّ يومٍ مقدارُه ألفُ سنةٍ، ابتدأ في الخلقِ يومَ الأحدِ، واجْتَمع الخلقُ يومَ الجمعةِ، فسُمِّيَت الجمعةَ، وسَبَت يومَ السبتِ، فلم يخلُقْ شيئًا .
Bana el-Müseyyeb b. Şerîk'ten, o Ebû Ravk'tan, o da Dahhâk'tan: {وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ} “Gökleri ve yeri altı günde yaratan O'dur” [âyeti hakkında] rivayet edildi; o şöyle demiştir: Âhiret günlerinden [altı gündür], her bir günün miktarı bin yıldır. Yaratmaya pazar günü başladı; yaratma işi cuma günü toplandı (tamamlandı) , bu yüzden cum‘a (toplanma) diye isimlendirildi; cumartesi günü ise tatil yaptı (sebt oldu), hiçbir şey yaratmadı .
وقولُه: {وَكَانَ عَرْشُهُ عَلَى الْمَاءِ}. يقولُ: وكان عرشُه على الماءِ قبلَ أن يخلقَ السماواتِ والأرضَ وما فيهن.
O'nun: {وَكَانَ عَرْشُهُ عَلَى الْمَاءِ} “O zaman arşı suyun üzerindeydi” sözü: Gökleri, yeri ve içindekileri yaratmadan önce arşı suyun üzerindeydi demektir.
كما حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللَّهِ: {وَكَانَ عَرْشُهُ عَلَى الْمَاءِ}. قال: كان عرشُه على الماءِ قبلَ أن يخلُقَ شيئًا .
Nitekim bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {وَكَانَ عَرْشُهُ عَلَى الْمَاءِ} “O zaman arşı suyun üzerindeydi” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: Hiçbir şeyi yaratmadan önce arşı suyun üzerindeydi .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ نحوَه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den bunun bir benzerini anlattı.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: نا عبدُ اللَّهِ، عن ورقاءَ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Abdullah, Verkâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den aynısını anlattı.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَكَانَ عَرْشُهُ عَلَى الْمَاءِ}: يُنَبِّئُكم ربُّكم ﵎ كيف كان بدءُ خلقِه قبلَ أن يخلُقَ السماواتِ والأرضَ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı: {وَكَانَ عَرْشُهُ عَلَى الْمَاءِ} “O zaman arşı suyun üzerindeydi”: Rabbiniz tebâreke ve te‘âlâ gökleri ve yeri yaratmadan önce yaratışının başlangıcının nasıl olduğunu size haber vermektedir .
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {وَكَانَ عَرْشُهُ عَلَى الْمَاءِ}. قال: هذا بدءُ خلقِه قبلَ أن يخلُقَ السماءَ والأرضَ .
Bize Muhammed b. Abdil‘a‘lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma‘mer'den, o da Katâde'den: {وَكَانَ عَرْشُهُ عَلَى الْمَاءِ} “O zaman arşı suyun üzerindeydi” [âyeti hakkında] anlattı; o şöyle demiştir: Bu, göğü ve yeri yaratmadan önce O'nun yaratışının başlangıcıdır .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا الحجاجُ، قال: ثنا حمادٌ، عن يَعْلى بنِ عطاءٍ، عن وكيعِ بنِ حُدُسٍ، عن عمِّه أبي رزينٍ العُقيليِّ، قال: قلتُ: يا رسولَ اللَّهِ، أين كان ربُّنا قبلَ أن يخلقَ السماواتِ والأرضَ؟ قال: "في عَمَاءٍ ، فوقَه هواءٌ، وتحتَه هواءٌ، ثم خَلَقَ عرشَه على الماءِ" .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize el-Haccâc anlattı, dedi ki: Bize Hammâd, Ya‘lâ b. Atâ'dan, o Vekî‘ b. Hudus'tan, o da amcası Ebû Rezîn el-Ukaylî'den anlattı; o şöyle demiştir: “Ey Allah'ın Resûlü! Rabbimiz gökleri ve yeri yaratmadan önce neredeydi?” dedim. Şöyle buyurdu: “Bir âmâdaydı ; üstü hava, altı havaydı. Sonra arşını suyun üzerinde yarattı” .
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ ومحمدُ بنُ هارونَ القطانُ الرازقيُّ، قالا: ثنا يزيدُ بنُ هارونَ، عن حمادِ بنِ سلمةَ، عن يَعْلى بنِ عطاءٍ، عن وكيعِ بنِ حُدُسٍ، عن عمِّه أبي رزينٍ، قال: قلتُ يا رسولَ اللَّهِ، أين كان ربُّنا قبل أن يخلُقَ خلقَه؟ قال: "كان في عَمَاءٍ،
Bize İbn Vekî‘ ve Muhammed b. Hârûn el-Kattân er-Râzıkî anlattı, dediler ki: Bize Yezîd b. Hârûn, Hammâd b. Seleme'den, o Ya‘lâ b. Atâ'dan, o Vekî‘ b. Hudus'tan, o da amcası Ebû Rezîn'den anlattı; o şöyle demiştir: “Ey Allah'ın Resûlü! Rabbimiz yaratılmışları yaratmadan önce neredeydi?” dedim. Şöyle buyurdu: «Bir âmâdaydı,
ما فوقَه هواءٌ، وما تحتَه هواءٌ، ثم خَلَقَ عرشَه على الماءِ" .
...üstünde hava yoktu, altında da hava yoktu. Sonra arşını suyun üzerinde yarattı” .
حدَّثنا خَلَّادُ بنُ أسلمَ، قال: أخبَرنا النضرُ بنُ شُمَيلٍ، قال: أخبَرنا المسعوديُّ، قال: أخبَرنا جامعُ بنُ شدّادٍ، عن صفوانَ بنِ مُحْرزٍ، عن ابنِ حُصَيبٍ - وكان مِن أصحابِ رسولِ اللَّهِ ﷺ قال: أتَى قومٌ رسولَ اللَّهِ ﷺ، فَدَخَلُوا عليه، فجَعَل يُبَشِّرُهم ويقولون: أعْطِنا، حتى ساءَ ذلك رسولَ اللَّهِ ﷺ، ثم خَرَجوا مِن عندِه، وجاء قومٌ آخرون فدَخَلوا عليه، فقالوا: جِئْنا نُسَلِّمُ على رسولِ اللَّهِ ﷺ، ونتفقَّه في الدينِ، ونسألُه عن بَدْءِ هذا الأمرِ، قال: "فاقْبَلوا البُشْرَى إذ لم يَقْبَلُها أولئك الذين خَرَجوا". قالوا: قَبِلْنا. فقال رسولُ اللَّهِ ﷺ: "كان اللَّهُ لا شيءَ غيرُه، وكان عرشُه على الماءِ، وكَتَبَ في الذكرِ قبلُ كلَّ شيءٍ، ثم خَلَقَ سبعَ سماواتٍ". ثم أتاني آتٍ، فقال: تلك ناقتُك قد ذَهَبَت. فَخَرَجْتُ يَنْقَطِعُ دونَها السَّرابُ، ولوَدِدْتُ أني تركتُها.
Bize Hallâd b. Eslem anlattı, dedi ki: Bize en-Nadr b. Şümeyl haber verdi, dedi ki: Bize el-Mes‘ûdî haber verdi, dedi ki: Bize Câmi‘ b. Şeddâd, Safvân b. Muhriz'den, o da Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashâbından olan İbn Husayb'dan haber verdi; o şöyle demiştir: Bir topluluk Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) gelip huzuruna girdiler. [Resûlullah] onlara müjde vermeye başladı; onlar ise: “Bize [mal] ver!” diyorlardı. Nihayet bu durum Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) üzdü. Sonra onun yanından çıktılar. Başka bir topluluk gelip huzuruna girdi ve: “Bizler Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) selam vermek, din hususunda derin bilgi sahibi olmak (fıkıh öğrenmek) ve ona bu varlığın başlangıcını sormak için geldik” dediler. [Resûlullah]: «O çıkıp gidenler kabul etmediğine göre müjdeyi siz kabul edin!» buyurdu. Onlar da: “Kabul ettik” dediler. Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: «Allah vardı; O'ndan başka hiçbir şey yoktu. Arşı su üzerindeydi. Zikirde (Levh-i Mahfûz'da) [olacak] her şeyi yazdı. Sonra yedi kat göğü yarattı.» [İbn Husayb dedi ki:] Sonra bana biri gelip: “Şu deven kaçıp gitti!” dedi. [Aramak için] çıktım; aramızda serap dalgalanıyordu (deve uzaklaşmıştı). Keşke onu bıraksaydım [da Resûlullah'ın meclisinden ayrılmasaydım]!
حدَّثنا محمدُ بنُ منصورٍ، قال: ثنا إسحاقُ بنُ سليمانَ، قال: ثنا عمرُو بنُ أبي قيسٍ، عن ابنِ أبي ليلى، عن المِنْهالِ بنِ عمرٍو، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ في قولِه: {وَكَانَ عَرْشُهُ عَلَى الْمَاءِ}. قال: كان عرشُ اللَّهِ على الماءِ، ثم اتَّخَذَ لنفسِه جنةً، ثم اتَّخَذَ دونَها أخرى، ثم أطبَقَهما بلؤلؤةٍ واحدةٍ، قال: {وَمِنْ دُونِهِمَا جَنَّتَانِ} [الرحمن: ٦٢]. قال: وهي التي: {لَا تَعْلَمُ نَفْسٌ} - أو قال: وهما التي: {لَا تَعْلَمُ نَفْسٌ مَا أُخْفِيَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْيُنٍ جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} [السجدة: ١٧]. قال: وهي التي لا تعلَمُ الخلائقُ ما فيها - أو ما فيهما - يأتيهم كلَّ يومٍ منها - أو منهما - تحفَةٌ .
Bize Muhammed b. Mansûr anlattı, dedi ki: Bize İshâk b. Süleymân anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Ebî Kays, İbn Ebî Leylâ'dan, o el-Minhâl b. Amr'dan, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan Allah'ın: {وَكَانَ عَرْشُهُ عَلَى الْمَاءِ} “O'nun arşı su üzerinde idi” âyeti hakkında anlattı; o şöyle demiştir: “Allah'ın arşı su üzerindeydi. Sonra Kendisi için bir cennet edindi, sonra onun berisinde bir başkasını edindi, ardından ikisini tek bir inciyle kapattı.” [İbn Abbâs] dedi ki: {وَمِنْ دُونِهِمَا جَنَّتَانِ} [er-Rahmân: 62] “O ikisinden başka iki cennet daha vardır”. Dedi ki: “İşte o {لَا تَعْلَمُ نَفْسٌ} -veya şöyle dedi: o ikisi şudur: {لَا تَعْلَمُ نَفْسٌ مَا أُخْفِيَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْيُنٍ جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} [es-Secde: 17] “Yaptıklarına karşılık onlar için saklanan göz aydınlığını hiçbir nefis bilmez”-. Dedi ki: “O [cennet], mahlûkatın içinde ne olduğunu bilmediği -veya o ikisinde ne olduğunu bilmediği- [bir cennettir]; ondan -veya o ikisinden- kendilerine her gün bir hediye gelir” .
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن سفيانَ، عن الأعمشِ، عن المنهالِ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، قال: سُئِل ابنُ عباسٍ عن قولِ اللَّهِ: {وَكَانَ عَرْشُهُ عَلَى الْمَاءِ}. قال: على أيِّ شيءٍ كان الماءُ؟ قال: على متنِ الريحِ .
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o el-A‘meş'ten, o el-Minhâl'den, o Saîd b. Cübeyr'den anlattı; o şöyle demiştir: İbn Abbâs'a Allah'ın: {وَكَانَ عَرْشُهُ عَلَى الْمَاءِ} “O'nun arşı su üzerinde idi” kavli soruldu ve: “Su neyin üzerindeydi?” denildi. O da: “Rüzgârın sırtı (yüzeyi) üzerindeydi” dedi .
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن
Bize Muhammed b. Abdi’l-A‘lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma‘mer’den, o da...
الأعمشِ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، قال: سُئِل ابنُ عباسٍ عن قولِه تعالى: {وَكَانَ عَرْشُهُ عَلَى الْمَاءِ}: على أيِّ شيءٍ كان الماءُ؟ قال: على متنِ الريحِ .
...el-A‘meş'ten, o Saîd b. Cübeyr'den anlattı; o şöyle demiştir: İbn Abbâs'a Yüce Allah'ın: {وَكَانَ عَرْشُهُ عَلَى الْمَاءِ} “O'nun arşı su üzerinde idi” kavli hakkında: “Su neyin üzerindeydi?” diye soruldu. O da: “Rüzgârın sırtı üzerindeydi” dedi .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، عن سعيدٍ، عن ابنِ عباسٍ مثلَه .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Saîd'den, o da İbn Abbâs'tan benzerini anlattı .
قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا مُبَشِّرٌ الحلبيُّ، عن أرطاةَ بنِ المنذرِ، قال: سمِعتُ ضَمْرةَ يقولُ: إن اللَّهَ كان عرشُه على الماءِ، وخلقَ السماواتِ والأرضَ بالحقِّ، وخلَق القلمَ، فكتَب به ما هو خالقٌ، وما هو كائنٌ مِن خلقِه، ثم إن ذلك الكتابَ سبَّح اللَّهَ ومجَّدَه ألفَ عامٍ، قبلَ أن يخلُقَ شيئًا من الخلْقِ .
Dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Mübeşşir el-Halebî, Ertât b. el-Münzir'den anlattı; o şöyle demiştir: Damre'yi şöyle derken işittim: “Allah'ın arşı su üzerindeydi. Gökleri ve yeri hak ile yarattı. Kalemi yarattı ve onunla yaratacağı ve yaratıklarından meydana gelecek olan şeyleri yazdı. Sonra o kitap, yaratılmışlardan hiçbir şey yaratılmadan bin yıl önce Allah'ı tesbih ve tenzih etti” .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا إسماعيلُ بنُ عبد الكريمِ، قال: ثنى عبدُ الصمدِ بنُ مَعْقِلٍ، قال: سمِعتُ وهبَ بنَ منبهٍ يقولُ: إن العرشَ كان قبلَ أن يخلُقَ اللَّهُ السماواتِ والأرضَ، ثم قَبَضَ قبضةً من صَفاةِ الماءِ، ثم فَتَحَ القبضةَ، فارتَفَع دُخَانًا، ثم قَضَاهُنَّ سبعَ سماواتٍ في يومين، ثم أَخَذَ طينةً مِن الماءِ، فَوَضَعَها مكانَ البيتِ، ثم دَحا الأرضَ منها، ثم خَلَقَ الأقواتَ في يومين، والسماواتِ في يومين، وخلَقَ الأرضَ في يومين، ثم فَرَغَ مِن آخرِ الخلقِ يومَ السابعِ.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize İsmâil b. Abdülkerîm anlattı, dedi ki: Bana Abdüssamed b. Ma‘kıl anlattı; o Vehb b. Münebbih'i şöyle derken işittiğini söyledi: “Allah gökleri ve yeri yaratmadan önce Arş vardı. Sonra suyun saf/duru kısmından bir avuç aldı, ardından avucunu açtı da bu [avuçtaki su] bir duman halinde yükseldi. Sonra onları iki günde yedi gök olarak takdir edip yarattı. Ardından sudan bir parça çamur alıp Beyt'in (Kâbe'nin) bulunduğu yere koydu ve sonra oradan yeryüzünü yayıp döşedi. Sonra rızıkları/gıdaları iki günde, gökleri iki günde ve yeri de iki günde yarattı. Ardından yedinci günde yaratmanın sonunu tamamladı.”
وقولُه: {لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا}. يقولُ تعالى ذكرُه: وهو الذي خلَق السماواتِ والأرضَ أيُّها الناسُ، وخَلَقَكم في ستةِ أيامٍ، {لِيَبْلُوَكُمْ}. يقولُ: ليختبرَكم، {أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا}. يقولُ: أيُّكم أحسنُ له طاعةً.
Allah Teâlâ'nın: {لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا} “hanginizin amelce daha güzel olduğunu imtihan etmek için” kavline gelince; zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Gökleri ve yeri yaratan ve sizi altı günde yaratan O'dur; {لِيَبْلُوَكُمْ} “sizi imtihan etmek için”, yani sizi denemek için; {أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا} “hanginizin amelce daha güzel olduğunu”, yani hanginizin O'na itaat bakımından daha güzel olduğunu [ortaya çıkarmak için].
كما حُدِّثنا عن داودَ بنِ المُحَبَّرِ، قال: ثنا عبدُ الواحدِ بنُ زيادٍ ، عن كُليبِ بنِ وائلٍ، عن عبدِ بنِ عمرَ، عن النبيِّ ﷺ، أنه تَلا هذه الآيةَ: {لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا}. قال: "أيُّكم أحسنُ عقلًا، وأَوْرَعُ عن محارمِ اللَّهِ، وأسرَعُ في طاعةِ اللَّهِ" .
Nitekim bize Dâvûd b. el-Muhabber'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Bize Abdülvâhid b. Ziyâd , Küleyb b. Vâil'den, o Abdullah b. Ömer'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etti; Peygamber şu âyeti okudu: {لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا} “hanginizin amelce daha güzel olduğunu imtihan etmek için”. Şöyle buyurdu: “Hanginizin aklı daha güzel, Allah'ın haram kıldığı şeylerden daha çok sakınan ve Allah'ın itaatine daha hızlı koşan olduğunu [imtihan etmek için]” .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ قولَه: {لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا}. يعني الثقلَين .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den Allah'ın: {لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا} “hanginizin amelce daha güzel olduğunu imtihan etmek için” kavli hakkında anlattı; [İbn Cüreyc]: “İki ağır topluluğu (insanlar ve cinleri) kastetmektedir” dedi .
وقولُه: {وَلَئِنْ قُلْتَ إِنَّكُمْ مَبْعُوثُونَ مِنْ بَعْدِ الْمَوْتِ لَيَقُولَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ}. يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: ولئن قلتَ لهؤلاء المشركين مِن قومِك: إنكم مبعوثون أحياءً مِن بعدِ مماتِكم. فتلوتَ عليهم بذلك تنزيلي ووحيي، ليقولُنَّ: {إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ}. أي: ما هذا
Allah Teâlâ'nın: {وَلَئِنْ قُلْتَ إِنَّكُمْ مَبْعُوثُونَ مِنْ بَعْدِ الْمَوْتِ لَيَقُولَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ} “Andolsun, eğer sen: 'Ölümden sonra muhakkak diriltileceksiniz' dersen, inkâr edenler mutlaka: 'Bu, apaçık bir büyüden başka bir şey değildir' derler” kavline gelince; zikri yüce olan [Allah], Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Andolsun ki eğer sen kavminden olan şu müşriklere: 'Siz öldükten sonra diri olarak diriltileceksiniz' dersen ve bunu bildirerek onlara indirdiğim [kitabımı] ve vahyimi okursan, mutlaka: {إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ} “Bu, apaçık bir büyüden başka bir şey değildir” diyeceklerdir. Yani: Bu
الذي تَتْلوه علينا مما تقولُ إلا سحرٌ مبينٌ لسامعِه عن حقيقتِه أنه سحرٌ.
...söylediklerinden bize okuduğun şey, bunu işitene hakikati apaçık olan ve onun büyü olduğunu gösteren apaçık bir büyüden başka bir şey değildir.
وهذا على تأويلِ مَن قرأ ذلك: {إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ}.
Bu [açıklama], o âyeti: {إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ} “Bu apaçık bir büyüden başka bir şey değildir” şeklinde okuyanların teviline göredir.
وأما مَن قرأه: (إِنْ هَذَا إِلَّا ساحِرٌ مُبِينٌ) ، فإنه يُوَجِّهُ الخبرَ بذلك عنهم إلى أنهم وصَفَوا رسولَ اللَّهِ ﷺ بأنه فيما أتاهم به من ذلك ساحرٌ مبينٌ.
Onu: (إِنْ هَذَا إِلَّا ساحِرٌ مُبِينٌ) “Bu apaçık bir büyücüden başka birisi değildir” şeklinde okuyan kimseye gelince; o, onlardan aktarılan haberi, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i kendilerine getirdiği bu şey hususunda apaçık bir büyücü olarak niteledikleri anlamına yöneltmektedir.
وقد بَيَّنَّا الصوابَ مِن القراءةِ في ذلك في نظائرِه فيما مَضَى قبلُ، بما أغنَى عن إعادتِه ههنا .
Bu husustaki kıraatlerden doğru olanı, daha önce geçen benzerlerinde, burada tekrar edilmesine gerek bırakmayacak şekilde açıklamıştık .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَلَئِنْ أَخَّرْنَا عَنْهُمُ الْعَذَابَ إِلَى أُمَّةٍ مَعْدُودَةٍ لَيَقُولُنَّ مَا يَحْبِسُهُ أَلَا يَوْمَ يَأْتِيهِمْ لَيْسَ مَصْرُوفًا عَنْهُمْ وَحَاقَ بِهِمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ (٨)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَلَئِنْ أَخَّرْنَا عَنْهُمُ الْعَذَابَ إِلَى أُمَّةٍ مَعْدُودَةٍ لَيَقُولُنَّ مَا يَحْبِسُهُ أَلَا يَوْمَ يَأْتِيهِمْ لَيْسَ مَصْرُوفًا عَنْهُمْ وَحَاقَ بِهِمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ (٨)} “Andolsun, eğer biz onlardan azabı sayılı bir topluluğa (belirli bir süreye) kadar ertelesek, mutlaka: 'Onu engelleyen nedir?' derler. İyi bilin ki, o kendilerine geldiği gün, onlardan geri çevrilecek değildir ve alay edip durdukları şey kendilerini kuşatmış olacaktır” kavlinin teviline dair açıklama.
يقولُ تعالى ذكرُه: ولئن أخَّرْنا عن هؤلاء المشركين من قومِك يا محمدُ العذابَ، فلم نُعَجِّلْه لهم، وأَنْسَأْنا في آجالِهم إلى أمةٍ معدودةٍ، ووقتٍ محدودٍ، وسنينَ معلومةٍ.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Andolsun ki biz, kavminden olan bu müşriklerden azabı ertelesek, onu kendilerine hemen acelece vermeyip ecellerini sayılı bir topluluğa, sınırlı bir vakte ve belirli yıllara kadar geciktirsek...
وأصلُ الأُمَّةِ، ما قد بَيَّنَّا فيما مَضَى مِن كتابِنا هذا، أنها الجماعةُ مِن الناسِ، تجتَمِعُ على مذهبٍ ودينٍ، ثم تُستعمَلُ في معانٍ كثيرةٍ، ترجِعُ إلى معنى الأصلِ الذي ذكرتُ. وإنما قيل للسنين المعدودةِ والحينِ في هذا الموضعِ ونحوِه: أُمَّةٌ؛ لأن فيها تكونُ الأمةُ. وإنما معنى الكلامِ: ولئن أخَّرْنا عنهم العذابَ إلى مجيءِ أمةٍ
Ümmet (الأمة) kelimesinin aslı, bu kitabımızın daha önceki kısımlarında da açıkladığımız üzere, bir mezhep ve din üzerinde toplanan insan topluluğudur. Daha sonra bu kelime, zikrettiğim bu asıl manaya dönen pek çok anlamda kullanılmıştır. Bu yerde ve benzerlerinde sayılı yıllara ve vakte 'ümmet' denilmesi, ümmetin bu [zaman] içinde bulunmasından dolayıdır. Sözün manası ise şudur: Eğer biz onlardan azabı bir ümmetin gelmesine
وانقراضِ أخرى قبلَها.
...ve ondan önceki bir başkasının yok olup gitmesine kadar ertelesek...
وبنحوِ الذي قلنا مِن أن معنى الأمةِ في هذا الموضعِ الأجلُ والحينُ قال أهلُ التأويلِ.
Bu yerde 'ümmet' kelimesinin ecel ve zaman anlamına geldiğine dair söylediğimiz şeyin benzerini tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ. وحدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو نُعَيمٍ، قال: ثنا سفيانُ الثوريُّ، عن عاصمٍ، عن أبي رزينٍ، عن ابنِ عباسٍ. وحدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا الثوريُّ، عن عاصمٍ، عن أبي رزينٍ، عن ابنِ عباسٍ: {وَلَئِنْ أَخَّرْنَا عَنْهُمُ الْعَذَابَ إِلَى أُمَّةٍ مَعْدُودَةٍ}. قال: إلى أجلٍ محدودٍ .
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı. Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Nuaym anlattı, dedi ki: Bize Süfyân es-Sevrî, Âsım'dan, o Ebû Rezîn'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı. Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize es-Sevrî, Âsım'dan, o Ebû Rezîn'den, o İbn Abbâs'tan {وَلَئِنْ أَخَّرْنَا عَنْهُمُ الْعَذَابَ إِلَى أُمَّةٍ مَعْدُودَةٍ} “Andolsun, eğer biz onlardan azabı sayılı bir süreye kadar ertelesek” kavli hakkında anlattı; o: “Sınırlı bir ecele kadar” dedi .
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن سفيانَ، عن عاصمٍ، عن أبي رزينٍ، عن ابنِ عباسٍ بمثلِه.
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o Âsım'dan, o Ebû Rezîn'den, o da İbn Abbâs'tan benzerini anlattı.
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {إِلَى أُمَّةٍ مَعْدُودَةٍ}. قال: أجلٌ معدودٌ .
Bize Muhammed b. Abdi'l-A‘lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma‘mer'den, o Katâde'den {إِلَى أُمَّةٍ مَعْدُودَةٍ} “sayılı bir süreye kadar” kavli hakkında anlattı; [Katâde]: “Sayılı bir ecel” dedi .
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا المحاربيُّ، عن جُوَيبرٍ، عن الضحاكِ، قال: إلى أجلٍ معدودٍ.
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize el-Muhâribî, Cüveybir'den, o Dahhâk'tan anlattı; o: “Sayılı bir ecele kadar” dedi.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبي
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî
نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {إِلَى أُمَّةٍ مَعْدُودَةٍ}. قال: إلى حينٍ.
...Necîh'ten, o Mücâhid'den {إِلَى أُمَّةٍ مَعْدُودَةٍ} “sayılı bir süreye kadar” kavli hakkında anlattı; [Mücâhid]: “Bir zamana kadar” dedi.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den benzerini anlattı.
قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ، عن ورقاءَ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه .
Dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdullah, Verkā'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den benzerini anlattı .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ: {وَلَئِنْ أَخَّرْنَا عَنْهُمُ الْعَذَابَ إِلَى أُمَّةٍ مَعْدُودَةٍ}. يقولُ: أمْسَكنا عنهم العذابَ إلى أمةٍ معدودةٍ. قال ابنُ جريجٍ: قال مجاهدٌ: إلى حينٍ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı: {وَلَئِنْ أَخَّرْنَا عَنْهُمُ الْعَذَابَ إِلَى أُمَّةٍ مَعْدُودَةٍ} “Andolsun, eğer biz onlardan azabı sayılı bir süreye kadar ertelesek”; [İbn Cüreyc] şöyle der: Azabı onlardan sayılı bir ümmete (süreye) kadar tuttuk (erteledik). İbn Cüreyc dedi ki: Mücâhid: “Bir zamana kadar” demiştir.
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَلَئِنْ أَخَّرْنَا عَنْهُمُ الْعَذَابَ إِلَى أُمَّةٍ مَعْدُودَةٍ}. يقولُ: إلى أجلٍ معلومٍ.
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan {وَلَئِنْ أَخَّرْنَا عَنْهُمُ الْعَذَابَ إِلَى أُمَّةٍ مَعْدُودَةٍ} “Andolsun, eğer biz onlardan azabı sayılı bir süreye kadar ertelesek” kavli hakkında anlattı; [İbn Abbâs] şöyle der: “Belirli bir ecele kadar”.
وقولُه: {لَيَقُولُنَّ مَا يَحْبِسُهُ}. يقولُ: ليقولَنَّ هؤلاء المشركون ما يحبِسُه؟ أَيُّ شيءٍ يمنَعُهُ مِن تعجيلِ العذابِ الذي يَتَوَعَّدُنا به، تكذيبًا منهم به، وظَنًّا منهم أن ذلك إنما أُخِّرَ عنهم لكذبِ المُتوعِّدِ.
Allah Teâlâ'nın: {لَيَقُولُنَّ مَا يَحْبِسُهُ} “mutlaka: 'Onu engelleyen nedir?' derler” kavline gelince; şöyle buyurmaktadır: Bu müşrikler, onu yalanlamaları sebebiyle ve bunun kendilerinden ancak tehdit edenin yalancılığından ötürü ertelendiğini sanarak mutlaka: “Onu alıkoyan nedir? Bizi tehdit ettiği azabın çabucak gelmesine ne engel olmaktadır?” diyeceklerdir.
كما حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، قال: قولُه: {لَيَقُولُنَّ مَا يَحْبِسُهُ}. قال: للتكذيبِ به، أو أنه ليس بشيءٍ.
Nitekim bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı; [İbn Cüreyc], {لَيَقُولُنَّ مَا يَحْبِسُهُ} “mutlaka: 'Onu engelleyen nedir?' derler” kavli hakkında şöyle dedi: “[Bunu] onu yalanlamak veya onun bir şey olmadığını [iddia etmek] için [söylerler].”
وقولُه: {أَلَا يَوْمَ يَأْتِيهِمْ لَيْسَ مَصْرُوفًا عَنْهُمْ}. يقولُ تعالى ذكرُه، تحقيقًا لوعيدِه، وتصحيحًا لخبرِه: ألا يومَ يأتِيهِم العذابُ الذي يُكَذِّبون به {لَيْسَ مَصْرُوفًا عَنْهُمْ}. يقولُ: ليس يصرِفُه عنهم صارفٌ، ولا يدفَعُه عنهم دافِعٌ، ولكنه يَحِلُّ بهم فيُهْلِكُهم، {وَحَاقَ بِهِمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ}. يقولُ: ونَزَلَ بهم وأصابهم الذي كانوا به يَسْخَرون مِن عذابِ اللَّهِ، وكان استهزاؤُهم به الذي ذَكَره اللَّهُ قيلَهم قبلَ نزولِه: "ما يحبِسُه" [و"هلّا تأتينا به"] ؟
Allah Teâlâ'nın: {أَلَا يَوْمَ يَأْتِيهِمْ لَيْسَ مَصْرُوفًا عَنْهُمْ} “İyi bilin ki, o kendilerine geldiği gün, onlardan geri çevrilecek değildir” kavline gelince; zikri yüce olan [Allah], tehdidini pekiştirmek ve haberini doğrulamak üzere şöyle buyurmaktadır: İyi bilin ki, yalanladıkları o azap kendilerine geldiği gün, {لَيْسَ مَصْرُوفًا عَنْهُمْ} “onlardan geri çevrilecek değildir”; yani onu onlardan çeviren bir çevirici, onu savuşturan bir savuşturucu olmayacak, bilakis onların başına inecek ve onları helak edecektir; {وَحَاقَ بِهِمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ} “ve alay edip durdukları şey kendilerini kuşatmış olacaktır”; yani Allah'ın azabından alay ettikleri şey başlarına inmiş ve onlara isabet etmiş olacaktır. Allah'ın zikrettiği, onların azapla alay etmeleri ise azap inmeden önce: “Onu engelleyen nedir?” [ve “Bize onu getirsene!”] şeklindeki sözleridir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك كان بعضُ أهلِ التأويلِ يقولُ.
Bu hususta söylediğimizin benzerini tevil ehlinden bazıları da söylemekteydi.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَحَاقَ بِهِمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ}. قال: ما جاءت به أنبياؤُهم مِن الحقِّ.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den {وَحَاقَ بِهِمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ} “ve alay edip durdukları şey kendilerini kuşatmış olacaktır” kavli hakkında anlattı; [Mücâhid]: “Peygamberlerinin getirdiği hak [onları kuşatacaktır]” dedi.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَلَئِنْ أَذَقْنَا الْإِنْسَانَ مِنَّا رَحْمَةً ثُمَّ نَزَعْنَاهَا مِنْهُ إِنَّهُ لَيَئُوسٌ كَفُورٌ (٩)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَلَئِنْ أَذَقْنَا الْإِنْسَانَ مِنَّا رَحْمَةً ثُمَّ نَزَعْنَاهَا مِنْهُ إِنَّهُ لَيَئُوسٌ كَفُورٌ (٩)} “Eğer insana tarafımızdan bir rahmet tattırır da sonra onu kendisinden çekip alırsak, şüphesiz o son derece ümitsiz, pek nankördür” kavlinin teviline dair açıklama.
يقولُ تعالى ذكرُه: ولئن أَذَقْنا الإنسانَ مِنَّا رخاءً وسعةً في الرزقِ والعيشِ، فبسَطْنا عليه مِن الدنيا، وهي الرحمةُ التي ذَكَرها تعالى ذكرُه في هذا الموضعِ، {ثُمَّ نَزَعْنَاهَا مِنْهُ}. يقولُ: ثم سَلَبْناه ذلك، فأصابَته مصائبُ أَجاحَتْه، فذَهَبَت به، {إِنَّهُ لَيَئُوسٌ كَفُورٌ}. يقولُ: يظَلُّ قَنِطًا مِن رحمةِ اللَّهِ، آيسًا مِن الخيرِ.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Şayet biz insana tarafımızdan rızık ve maişette bir bolluk ve genişlik tattırır da ona dünyayı yayarsak -ki bu, zikri yüce olanın bu makamda zikrettiği rahmettir-, {ثُمَّ نَزَعْنَاهَا مِنْهُ} “sonra onu kendisinden çekip alırsak”; yani sonra onu kendisinden soyup alırız da kendisini kökünden sarsan musibetler isabet edip onu yok ederse, {إِنَّهُ لَيَئُوسٌ كَفُورٌ} “şüphesiz o son derece ümitsiz, pek nankördür”; yani Allah'ın rahmetinden ümidini kesen, hayırdan tamamen yeise düşen biri oluverir.
وقولُه: {لَيَئُوسٌ}. فعولٌ، مِن قولِ القائلِ: يَئِسَ فلانٌ مِن كذا، فهو
Allah Teâlâ'nın: {لَيَئُوسٌ} “son derece ümitsizdir” kavli; bir kimsenin “Falan kimse şundan ümidini kesti (ye'se düştü)” demesinden [türemiş olup] faûl (فَعُول) [veznindedir]; dolayısıyla o...
يئوسٌ. إذا كان ذلك صفةً له. وقولُه: {كَفُورٌ}. يقولُ: هو كفورٌ لمَن أنعَمَ عليه، قليلُ الشكرِ لربِّه المُتَفَضِّلِ عليه بما كان وَهَبَ له مِن نعمتِه
...'yeûs' (يَئُوس) denir. Allah Teâlâ'nın: {كَفُورٌ} kavline gelince; şöyle buyurmaktadır: O, kendisine nimet verene karşı nankördür; kendisine bağışlamış olduğu nimetlerinden ötürü ona lütufta bulunan Rabbine karşı şükrü pek azdır.
وبنحوِ الذي قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ: {وَلَئِنْ أَذَقْنَا الْإِنْسَانَ مِنَّا رَحْمَةً ثُمَّ نَزَعْنَاهَا مِنْهُ إِنَّهُ لَيَئُوسٌ كَفُورٌ (٩)}. قال: يا بنَ آدمَ، إذا كانت بك نعمةٌ مِن اللَّهِ من السعةِ والأمنِ والعافيةِ، فكفورٌ لِما بك منها، وإذا نُزِعَت منك [نبْتَغِي قَدْعَكَ وعقلَك] ، فيئوسٌ مِن رَوحِ اللَّهِ، قَنوطٌ مِن رحمتِه. كذلك المرءُ المنافقُ والكافرُ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den {وَلَئِنْ أَذَقْنَا الْإِنْسَانَ مِنَّا رَحْمَةً ثُمَّ نَزَعْنَاهَا مِنْهُ إِنَّهُ لَيَئُوسٌ كَفُورٌ (٩)} “Eğer insana tarafımızdan bir rahmet tattırır da sonra onu kendisinden çekip alırsak, şüphesiz o son derece ümitsiz, pek nankördür” kavli hakkında anlattı; [İbn Cüreyc] şöyle dedi: “Ey Âdemoğlu! Allah'tan sana bolluk, güvenlik ve afiyet türünden bir nimet verildiğinde, sende bulunan bu nimete karşı pek nankör olursun. [Seni kötülükten alıkoymayı ve aklını başına devşirmeni murad ederek] bu nimet senden çekilip alındığında ise Allah'ın ferahlığından son derece ümitsiz, O'nun rahmetinden pek yeise düşen biri olursun. Münafık ve kâfir kimse işte böyledir” .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَلَئِنْ أَذَقْنَاهُ نَعْمَاءَ بَعْدَ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُ لَيَقُولَنَّ ذَهَبَ السَّيِّئَاتُ عَنِّي إِنَّهُ لَفَرِحٌ فَخُورٌ (١٠) إِلَّا الَّذِينَ صَبَرُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُولَئِكَ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ كَبِيرٌ (١١)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَلَئِنْ أَذَقْنَاهُ نَعْمَاءَ بَعْدَ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُ لَيَقُولَنَّ ذَهَبَ السَّيِّئَاتُ عَنِّي إِنَّهُ لَفَرِحٌ فَخُورٌ (١٠) إِلَّا الَّذِينَ صَبَرُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُولَئِكَ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ كَبِيرٌ (١١)} “Andolsun, eğer kendisine dokunan bir sıkıntıdan sonra ona bir nimet tattırırsak, mutlaka: 'Kötülükler benden gitti' der. Şüphesiz o, çok şımarık, pek övüngendir. Ancak sabredip sâlih ameller işleyenler müstesnadır. İşte onlar için bir bağışlanma ve büyük bir mükâfat vardır” kavlinin teviline dair açıklama.
يقولُ تعالى ذكرُه: ولئن نحن بَسَطْنا للإنسانِ في دُنياه، ورَزَقْناه رخاءً في عَيْشِه، ووَسَّعْنا عليه في رِزقِه، وذلك هي النِّعَمُ التي قال جلّ ثناؤُه: {وَلَئِنْ أَذَقْنَاهُ نَعْمَاءَ}. وقولُه: {بَعْدَ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُ}. يقولُ: بعدَ ضيقٍ مِن العيشِ كان فيه، وعُسْرةٍ كان يعالجُها، {لَيَقُولَنَّ ذَهَبَ السَّيِّئَاتُ عَنِّي}. يقولُ تعالى ذكرُه: ليقَولَنَّ عندَ ذلك: ذَهَبَ الضيقُ والعُسْرةُ عني، وزالت الشدائدُ والمكارِهُ. {إِنَّهُ لَفَرِحٌ فَخُورٌ}. يقولُ تعالى ذكرُه: إن الإنسانَ لفرِحٌ بالنِّعَمِ التي يُعْطاها، مسرورٌ بها {فَخُورٌ}، يقولُ: ذو فخرٍ بما نالَ مِن السعةِ في الدنيا، وبُسِطَ له فيها مِن العيشِ، ويَنْسَى صُرُوفَها، ونَكَدَ العوائصِ فيها، ويَدَعُ طلبَ النعيمِ الذي يَبْقى، والسرورَ الذي يدومُ، فلا يزولُ.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Şayet biz insana dünyasında [imkânları] genişletir, yaşantısında ona bir refah rızık olarak verir ve rızkını bollaştırırsak -ki bunlar, övgüsü yüce olan [Allah'ın]: {وَلَئِنْ أَذَقْنَاهُ نَعْمَاءَ} “Andolsun, eğer ona bir nimet tattırırsak” buyurduğu nimetlerdir-. O'nun: {بَعْدَ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُ} “kendisine dokunan bir sıkıntıdan sonra” buyruğu ise, [şöyle] demektir: İçinde bulunduğu bir geçim darlığından ve göğüs gerdiği bir zorluktan sonra, {لَيَقُولَنَّ ذَهَبَ السَّيِّئَاتُ عَنِّي} “mutlaka: 'Kötülükler benden gitti' der.” Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: O vakit mutlaka: 'Benden darlık ve zorluk gitti, şiddetler ve hoşa gitmeyen şeyler ortadan kalktı' diyecektir. {إِنَّهُ لَفَرِحٌ فَخُورٌ} “Şüphesiz o, çok şımarık, pek övüngendir.” Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz insan, kendisine verilen nimetlerle pek sevinir, onlarla şımarır; {فَخُورٌ} “pek övüngendir”, [yani] dünyada elde ettiği genişlik ve kendisine bahşedilen rahat yaşamla böbürlenendir. Dünyanın değişken hâllerini ve oradaki çetin zorlukların sıkıntısını unutur; baki kalacak olan nimeti ve zeval bulmayıp devam edecek olan sevinci talep etmeyi terk eder.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ قولَه: {ذَهَبَ السَّيِّئَاتُ عَنِّي} غِرَّةً باللَّهِ وجراءةً عليه، {إِنَّهُ لَفَرِحٌ} واللَّهُ لا يحبَّ الفرحينَ، {فَخُورٌ} بعدَ ما أُعْطِي، وهو لا يشكُرُ اللَّهَ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den {ذَهَبَ السَّيِّئَاتُ عَنِّي} “Kötülükler benden gitti” kavli hakkında anlattı: “[Bunu] Allah'a karşı aldanarak ve O'na karşı cüret göstererek [söyler]; {إِنَّهُ لَفَرِحٌ} “Şüphesiz o çok şımarıktır”, oysa Allah şımaranları sevmez; {فَخُورٌ} “pek övüngendir”, kendisine [nimet] verildikten sonra böyledir ve o Allah'a şükretmez” .
ثم اسْتَثْنى جلَّ ثناؤُه مِن الإنسانِ الذي وَصَفَه بهاتين الصفتَين الذين صَبَروا وعَمِلوا الصالحاتِ، وإنما جازَ استثناؤُهم منه؛ لأن الإنسانَ بمعنى الجنسِ ومعنى الجمعِ، وهو كقولِه: {وَالْعَصْرِ (١) إِنَّ الْإِنْسَانَ لَفِي خُسْرٍ (٢) إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ} [العصر: ١ - ٣].
Sonra övgüsü yüce olan [Allah], bu iki sıfatla nitelediği insandan sabredip sâlih amel işleyenleri istisna etti. Onların insandan istisna edilmesi caiz oldu; çünkü insan cins ve çoğul anlamındadır. Bu, tıpkı O'nun şu kavli gibidir: {وَالْعَصْرِ (١) إِنَّ الْإِنْسَانَ لَفِي خُسْرٍ (٢) إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ} [el-Asr: 1-3] “Asra yemin olsun ki, insan gerçekten ziyan içindedir. Ancak iman edip sâlih ameller işleyenler müstesnadır”.
فقال تعالى ذكرُه: {إِلَّا الَّذِينَ صَبَرُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ} فإنهم إن تأتِهم شدّةٌ من الدنيا وعسرةٌ فيها، لم يُثْنِهم ذلك عن طاعةِ اللَّهِ، ولكنهم صَبَروا لأمرِه وقضائِه، فإن نالوا فيها رخاءً وسعةً شَكروه، وأدَّوا حقوقَه بما آتاهم منها، يقولُ اللَّهُ: {أُولَئِكَ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ} يغفرُها لهم، ولا يفضَحُهم بها في معادِهم، {وَأَجْرٌ كَبِيرٌ}. يقولُ: ولهم مِن اللَّهِ مع مغفرةِ ذنوبِهم ثوابٌ - على أعمالِهم الصالحةِ التي عَمِلوها في دارِ الدنيا - جزيلٌ، وجزاءٌ عظيمٌ.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurdu: {إِلَّا الَّذِينَ صَبَرُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ} “Ancak sabredip sâlih ameller işleyenler müstesnadır”; çünkü onlara dünyadan bir sıkıntı ve zorluk gelse, bu durum onları Allah'a itaatten alıkoymaz; bilakis O'nun emrine ve kazasına sabrederler. Eğer dünyada bir bolluk ve genişliğe ererlerse O'na şükrederler ve dünyalıktan kendilerine verdiği şeylerle O'nun haklarını yerine getirirler. Allah şöyle buyurmaktadır: {أُولَئِكَ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ} “İşte onlar için bir bağışlanma vardır”; [Allah] o [günahlarını] onlar için bağışlar ve dönüş yerlerinde onları bu günahlarla rezil etmez; {وَأَجْرٌ كَبِيرٌ} “ve büyük bir mükâfat vardır”; yani günahlarının bağışlanmasının yanında, dünya yurdunda işlemiş oldukları sâlih amellerine karşılık Allah'tan kendilerine pek bol bir sevap ve büyük bir mükâfat vardır.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ: {إِلَّا الَّذِينَ صَبَرُوا} عندَ البلاءِ، {وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ} عندَ النعمة، {لَهُمْ مَغْفِرَةٌ} لذنوبِهم، {وَأَجْرٌ كَبِيرٌ}. قال: الجنةُ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den aktardı: {إِلَّا الَّذِينَ صَبَرُوا} “Ancak sabredenler” bela anında [sabredenler], {وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ} “ve sâlih ameller işleyenler” nimet anında [sâlih ameller işleyenler], {لَهُمْ مَغْفِرَةٌ} “onlar için bir bağışlanma” günahları için [bir bağışlanma], {وَأَجْرٌ كَبِيرٌ} “ve büyük bir mükâfat vardır”. [İbn Cüreyc] dedi ki: [Büyük mükâfat] cennettir.