وبهذه القراءة كانت تَقْرَأُ عامةُ قرَأَةِ المدينةِ والبصرةِ والشامِ، أعنى بتشديدِ الذالِ من (كُذِّبوا)، وضمِّ كافِها .
Medine, Basra ve Şam kurrâsının geneli bu kıraatle okuyorlardı; yani (كُذِّبوا) kelimesinin zâl harfinin teşdidi ve kâf harfinin zammesi ile .
وهذا التأويلُ الذي ذهَب إليه الحسنُ وقتادةُ في ذلك - إذا قِرئ بتشديدِ الذالِ وضمِّ الكافِ - خلافٌ لما ذكرنا من أقوالِ جميعِ مَنْ حكينا قولَه من الصحابة؛ لأنه
Hasan[-ı Basrî] ve Katâde'nin bu konudaki benimsedikleri tevil -[kelime] zâl harfinin şeddesi ve kâf harfinin zammesiyle okunduğunda- görüşlerini aktardığımız sahâbîlerin tamamının zikrettiğimiz sözlerine aykırıdır; çünkü
لم يوجِّهِ الظنَّ في هذا الموضعِ منهم أحدٌ إلى معنى العلمِ واليقينِ، مع أن الظنَّ إنما استعمَله العربُ في موضعِ العلمِ، فيما كان من علمٍ أُدرِك من جهةِ الخبرِ، أو من غيرِ وجهِ المشاهدةِ والمعاينةِ؛ فأما ما كان من علمٍ أُدْرِك من وجهِ المشاهدةِ والمعاينة، فإنها لا تستعملُ فيه الظنَّ، لا تَكَادُ تَقولُ: أَظُنُّني حَيًّا، وأَظُنُّني إنسانًا، بمعنى: أعلَمُنى إنسانًا، وأعْلَمُنى حيًّا. والرسلُ الذين كذَّبتْهم أممُهم، لا شك أنها كانت لأممِها شاهدةٌ، ولتكذيبِها إياها منها سامعةٌ، فيقال فيها: ظنَّت بأممِها أنها كذَّبتها.
onlardan hiçbiri bu yerdeki zannı ilim ve yakin manasına hamletmemiştir. Bununla birlikte Araplar zannı ilim yerinde ancak haber yoluyla veya müşahede ve bizzat görme dışındaki bir yolla elde edilen ilim için kullanmışlardır; müşahede ve bizzat görme yoluyla elde edilen ilimde ise zannı kullanmazlar; nitekim hiç kimse: "Kendimi insan biliyorum, kendimi hayatta biliyorum" anlamında "Kendimi insan zannediyorum, kendimi hayatta zannediyorum" demez. Ümmetlerinin kendilerini yalanladığı elçiler ise şüphesiz ümmetlerine bizzat şahit olmuşlar ve kendilerini yalanladıklarını bizzat onlardan işitmişlerdir; dolayısıyla onlar hakkında: "Ümmetlerinin kendilerini yalanladığını zannettiler" denilemez.
ورُوِى عن مجاهدٍ في ذلك قولٌ هو خلافُ جميعِ ما ذكَرنا من أقوالِ الماضين الذين سمَّينا أسماءَهم وذكَرنا أقوالَهم، وتأويلٌ خلافُ تأويلِهم، وقراءةٌ غيرُ قراءةِ جميعِهم؛ وهو أنه، فيما ذُكِر عنه، كان يَقْرَأُ: (وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كَذَّبُوا) بفتح الكاف والذّال وتخفيف الذّال.
Mücâhid'den bu konuda, isimlerini sayıp sözlerini aktardığımız geçmiş âlimlerin bütün sözlerine muhalif bir görüş, onların teviline aykırı bir tevil ve hepsinin kıraatinden farklı bir kıraat rivayet edilmiştir; o da kendisinden zikredildiğine göre, kâf ve zâl'ın fethası ve zâl'ın tahfifi ile (وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كَذَبُوا) şeklinde okumuş olmasıdır.
ذكرُ الروايةِ عنه بذلك
Ondan Bu Husustaki Rivayetin Zikri
حدَّثنى أحمدُ بنُ يوسفَ، قال: ثنا أبو عُبيدٍ، قال: ثنا حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ، عن مجاهدٍ أنه قرَأها: (كَذَبُوا) بفتحِ الكافِ، بالتخفيفِ .
Bana Ahmed b. Yûsuf anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ubeyd anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den nakletti; o bunu kâf'ın fethası ve şeddesiz (tahfif ile) olarak (كَذَبُوا) şeklinde okumuştur .
وكان يتأوَّلُه كما حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ: استيأَس الرسلُ أن يعذَّبَ قومُهم، وظنَّ قومُهم أن الرسلَ قد كَذَبَوا - {جَاءَهُمْ نَصْرُنَا}. قال: جاء الرسلَ نصرُنا. قال مجاهدٌ: قال في
[Mücâhid] bunu, bize el-Kâsım'ın anlattığı şekilde tevil ederdi; [el-Kâsım] dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den nakletti: Elçiler kavimlerinin azaba uğratılmasından ümitlerini kesmiş, kavimleri de elçilerin yalan söylediklerini sanmışlardı; - {جَاءَهُمْ نَصْرُنَا} “Onlara yardımımız geldi”. Dedi ki: Elçilere yardımımız geldi. Mücâhid dedi ki: [Allah Teâlâ] şöyle buyurdu:
"المؤمنِ": {فَلَمَّا جَاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَرِحُوا بِمَا عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ} [غافر: ٨٣]. قال: قولُهم نحن أعلمُ منهم، ولن نُعذَّبَ. وقوله: {وَحَاقَ بِهِمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ} [غافر:٨٣]. قال: حاق بهم ما جاءت به رسلُهم من الحقِّ.
"el-Mü'min" [suresinde] şöyle buyurmuştur: {فَلَمَّا جَاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَرِحُوا بِمَا عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ} [el-Mü'min: 83] “Peygamberleri kendilerine apaçık deliller getirince, yanlarında bulunan ilimle şımardılar”. Dedi ki: Bu, onların: 'Biz onlardan daha bilgiliyiz, azaba da uğratılmayacağız' demeleridir. Ve O'nun: {وَحَاقَ بِهِمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ} [el-Mü'min: 83] “ve alay edip durdukları şey kendilerini kuşatıverdi” kavli hakkında da şöyle dedi: Elçilerinin getirdiği hak onları kuşatıverdi.
وهذه قراءةٌ لا أستجيزُ القراءةَ بها، لإجماعِ الحجةِ من قرَأةِ الأمصارِ على خلافِها، ولو جازت القراءةُ بذلك لاحتملَ وجهَا من التأويلِ وهو أحسنُ مما تأوَّله مجاهدٌ، وهو: حتى إذا استيأَس الرسلُ من عذابِ اللهِ قومَها المكذِّبة بها، وظنَّت الرسلُ أن قومَها قد كَذَّبوا وافترَوا على اللَّهِ بكفرِهم بها. ويكونُ الظنُّ حينئذٍ موجَّهًا إلى معنى العلمِ، على ما تأوَّله الحسنُ وقتادةُ.
Bu öyle bir kıraattir ki, İslam şehirleri kurrâsının hüccet teşkil eden icmâı bunun hilafına olduğu için bununla kıraat etmeyi caiz görmüyorum. Şayet bununla okumak caiz olsaydı, Mücâhid'in tevil ettiğinden daha güzel bir tevil yönüne ihtimal taşırdı; o da şudur: Nihayet elçiler kendilerini yalanlayan kavimlerine Allah'ın azap etmesinden ümitlerini kestikleri ve elçiler kavimlerinin kendilerini inkar ederek Allah'a yalan söylediklerini ve iftira ettiklerini [kesin olarak] bildikleri zaman... Bu takdirde zan, el-Hasan ve Katâde'nin tevil ettiği üzere ilim (kesin bilgi) manasına hamledilmiş olur.
وأما قولُه: {فَنُجِّيَ مَنْ نَشَاءُ}. فإن القرَأةَ اختلَفت في قراءتِه؛ فقرَأه عامةُ قرَأةِ أهلِ المدينةِ ومكةَ والعراقِ: (فَنُنْجِى) - مُخَفَّفَةً - {مَنْ نَشَاءُ} بنونين؛ بمعنى: فنُنْجى نحن من نشاء من رسلِنا والمؤمنين بنا، دونَ الكافرين الذين كذَّبوا رسلَنا، إذا جاء الرسلَ نصرُنا. واعتلَّ الذين قَرءوا ذلك كذلك، أنه إنما كُتب في المصحفِ بنونٍ واحدةٍ، وحكمُه أن يَكُونَ بنونين، لأن إحدى النونين حرفٌ من أصلِ الكلمةِ، من أنجى يُنْجِى، والأخرى النونُ التي تأتِي لمعنى الدَّلالةِ على الاستقبالِ، من فعلِ جماعةٍ مخبرةٍ عن أنفسِها، لأنهما حرفان، أعنى النونين من
Allah Teâlâ'nın: {فَنُجِّيَ مَنْ نَشَاءُ} “Dilediğimiz kurtarıldı / dilediğimizi kurtarırız” buyruğuna gelince; kurrâ bunun kıraatinde ihtilaf etmiştir. Medine, Mekke ve Irak ehli kurrâsının geneli bunu iki nûn ile —[cîm harfi] şeddesiz (muhaffef) olarak— {مَنْ نَشَاءُ} (فَنُنْجِي) şeklinde okumuştur; yani: Elçilerimize yardımımız geldiğinde, elçilerimizi yalanlayan kâfirler hariç, elçilerimizden ve bize iman edenlerden dilediğimizi biz kurtarırız, anlamındadır. Bunu bu şekilde okuyanlar şu gerekçeyi ileri sürmüşlerdir: Kelime Mushaf'ta tek nûn ile yazılmıştır, ancak kuralı iki nûn ile olmasıdır; çünkü bu iki nûn'dan biri "encâ-yüncî" (أنجى يُنْجِي) fiilinden olup kelimenin asıl harflerindendir, diğeri ise kendisinden haber veren bir topluluğun fiilinde gelecek zamana (istikbale) delalet etme manası için gelen nûn'dur. Çünkü bu ikisi —yani iki nûn harfi—
جنسٍ واحدٍ. يُخْفَى الثاني منهما عن الإظهارِ في الكلامِ، فحُذِفت من الخطِّ، واجتزِئ بالمثْبَتةِ من المحذوفةِ، كما يُفعل ذلك في الحرفين اللَّذين يُدغمُ أحدُهما في صاحبِه.
aynı cinstendir. İkincisi konuşmada açıkça söylenmekten (izhardan) gizlenir (ihfa edilir); bu yüzden yazıdan hazfedilmiş ve biri diğerine idğam edilen iki harfte yapıldığı gibi hazfedilenin yerine yazıda sabit bırakılanla yetinilmiştir.
وقرَأ ذلك بعضُ الكوفيِّين على هذا المعنى، غير أنه أدغَم النونَ الثانيةَ وشدَّد الجيمَ.
Kûfelilerin bir kısmı bunu bu mana üzere okumuş, ancak ikinci nûn'u idğam edip cîm harfini şeddelemiştir.
وقرَأه [آخرُ منهم] بتشديدِ الجيمِ، ونصبِ الياءِ، على معنى: فُعِل ذلك به، من نجَّيتُه أُنَجِّيه.
[Onlardan bir başkası] ise bunu, "necceytühû üneccîhi" (نجَّيتُه أُنَجِّيه) fiilinden, 'ona bu yapıldı' (meçhul) manasında cîm'in teşdidi ve yâ'nın fethası ile okumuştur.
وقرَأ ذلك بعضُ المكيين : (فَنَجا مَنْ نَشاءُ) بفتحِ النونِ والتخفيفِ، من: نجا من عذابِ اللَّهِ مَنْ نشاءُ - يَنْجُو .
Mekkelilerin bir kısmı ise bunu, 'dilediğimiz kimse Allah'ın azabından kurtuldu' manasında "necâ yencû" (نجا - يَنْجُو) fiilinden , nûn'un fethası ve tahfif ile (فَنَجا مَنْ نَشاءُ) şeklinde okumuştur.
والصوابُ من القراءة في ذلك عندَنا قراءةُ من قرَأه: (فَنُنْجِي مَنْ نَشَاءُ) بنونين؛ لأن ذلك هو القراءةُ التي عليها القرَأةُ في الأمصارِ، وما خالَفه ممن قرَأ ذلك ببعضِ الوجوهِ التي ذكرناها، فمنفردٌ بقراءته عما عليه الحجةُ مجمعةٌ من القرَأةِ، وغيرُ جائزٍ خلافُ ما كان مستفيضًا بالقراءةِ في قرَأةِ الأمصارِ.
Bize göre bu konudaki doğru kıraat, bunu iki nûn ile (فَنُنْجِي مَنْ نَشَاءُ) şeklinde okuyanın kıraatidir; çünkü İslam şehirlerindeki kurrânın üzerinde olduğu kıraat budur. Bunu zikrettiğimiz diğer bazı vecihlerle okuyup buna muhalefet edenler ise, kurrânın hüccet teşkil eden icmâından ayrılıp tek kalmıştır; şehirlerin kurrâsı arasında yaygın ve müstefîz olan kıraate muhalefet etmek ise caiz değildir.
وتأويلُ الكلامِ: فنُنَجِّي الرسلَ، ومن نشاءُ من عبادِنا المؤمنين، إذا جاء نصرُنا.
Sözün tevili şudur: Yardımımız geldiği zaman, elçileri ve mümin kullarımızdan dilediklerimizi kurtarırız.
كما حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثني عمِّي، قال: ثني
Nitekim bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana
أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: (فَنُنْجى مَنْ نَشاءُ)؛ فننجِّى الرسلَ ومَنْ نشَاءُ، {وَلَا يُرَدُّ بَأْسُنَا عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ}؛ وذلك أن الله ﵎ بعثَ الرسلَ فدعَوا قومَهم، وأخبَروهم أنه من أطاع نجَا، ومن عصَاه عُذِّب وغَوَى .
babam, babasından, o da İbn Abbas'tan nakletti: (فَنُنْجى مَنْ نَشاءُ); "Elçileri ve dilediğimiz kimseleri kurtarırız", {وَلَا يُرَدُّ بَأْسُنَا عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ} “azabımız suçlu kavimden geri çevrilmez”; bu da şundandır ki, Allah celle celâluhu elçileri gönderdi, onlar da kavimlerini davet ettiler ve onlara itaat edenin kurtulacağını, O'na isyan edenin ise azaba uğrayıp helak olacağını bildirdiler.
وقولُه: {وَلَا يُرَدُّ بَأْسُنَا عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ}. يَقُولُ: ولا تُرَدُّ عقوبتُنا وبطشُنا بمن بطَشْنا به من أهلِ الكفرِ بنا، عن القومِ الذين أجرَموا فكَفروا باللهِ، وخالَفوا رسلَه، وما أتَوهم به من عندِه.
O'nun: {وَلَا يُرَدُّ بَأْسُنَا عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ} “azabımız suçlu kavimden geri çevrilmez” kavline gelince; şöyle buyurmaktadır: Bizi inkar edenlerden yakaladığımız kimselere olan cezamız ve şiddetli baskınımız, suç işleyip Allah'ı inkar eden, O'nun elçilerine ve onların O'nun katından getirdiklerine muhalefet eden o topluluktan asla geri çevrilmez.
القول في تأويل قوله تعالى: {لَقَدْ كَانَ فِي قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لِأُولِي الْأَلْبَابِ مَا كَانَ حَدِيثًا يُفْتَرَى وَلَكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَتَفْصِيلَ كُلِّ شَيْءٍ وَهُدًى وَرَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (١١١)}.
Yüce Allah'ın şu kavlinin teviline dair söz: {لَقَدْ كَانَ فِي قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لِأُولِي الْأَلْبَابِ مَا كَانَ حَدِيثًا يُفْتَرَى وَلَكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَتَفْصِيلَ كُلِّ شَيْءٍ وَهُدًى وَرَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (١١١)} “Andolsun ki onların kıssalarında akıl sahipleri için bir ibret vardır. Bu (Kur'an) uydurulan bir söz değildir; ancak kendinden öncekilerin doğrulanması, her şeyin açıklanması ve iman eden bir topluluk için bir hidayet ve bir rahmettir.”.
يقولُ تعالى ذكرُه: لقد كان في قصصِ يوسفَ وإخوتِه عِبرةٌ لأهلِ الحِجا والعقولِ، يعتبِرون بها، وموعظةٌ يتعِظون بها، وذلك أن الله جلَّ ثناؤُه بعدَ أن أُلقِى يوسفُ في الجبِّ ليَهْلِكَ، ثم بِيع بَيعَ العبيدِ بالخسيسِ من الثمنِ، وبعدَ الإسارِ والحبسِ الطويلِ ملَّكه، مصرَ، ومكَّن له في الأرضِ، وأعلَاه على مَن بغاه سوءًا من إخوتهِ، وجمَع بينَه وبينَ والديه وإخوتِه بقدرتِه، بعد المدّةِ الطويلةِ، وجاء بهم إليه من الشُّقَّةِ النائيةِ البعيدةِ، فقال جلَّ ثناؤُه للمشركين من قريشٍ، من قومِ نبيِّه محمدٍ ﷺ: لقد كان لكم أيُّها القومُ في قَصَصِهم عبرةٌ لو اعتبَرتم به؛ إن الذي فعَل ذلك بيوسفَ وإخوتِه لا يَتَعَذَّرُ عليه أن يفعلَ مثلَه بمحمدٍ ﷺ
Allah -sânı yücedir- şöyle buyurmaktadır: Yûsuf ve kardeşlerinin kıssasında, ibret alacak feraset ve akıl sahipleri için bir ibret ve ders çıkaracakları bir öğüt vardır. Zira Allah -övgüsü yücedir-, Yûsuf helak olsun diye kuyuya atıldıktan, ardından köleler gibi değersiz bir fiyata satıldıktan, esaret ve uzun süren bir hapis hayatından sonra onu Mısır'a hükümdar yapmış, yeryüzünde iktidar sahibi kılmış, kardeşlerinden kendisine kötülük murat edenlere karşı onu üstün kılmış; uzun bir aradan sonra kudretiyle onu anne babası ve kardeşleriyle buluşturmuş ve onları uzak ve meşakkatli bir mesafeden onun yanına getirmiştir. Bunun üzerine -övgüsü yücedir- Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in kavminden olan Kureyş müşriklerine şöyle hitap etmiştir: Ey kavim! Şayet ibret alırsanız onların kıssalarında sizin için büyük bir ibret vardır; zira Yûsuf ve kardeşlerine bunu yapan [Allah]'a, benzerini Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem için de yapmak asla zor gelmez,
فيُخْرِجَه من بين أظهرِكم، ثم يُظهرَه عليكم، ويُمَكِّنَ له في البلادِ، ويُؤَيِّده بالجندِ والرجالِ، من الأتباعِ والأصحابِ، وإن مرّت به شدائدُ، [وأتَت] دونَه الأيامُ والليالي [والدهورُ] والأزمانُ.
öyle ki onu aranızdan çıkarır, sonra size karşı ona üstünlük verir, onu memleketlerde iktidar sahibi kılar ve ona tâbilerden ve ashabdan oluşan ordular ve adamlarla destek verir; her ne kadar başından şiddetli sıkıntılar geçse, araya günler, geceler, [çağlar] ve vakitler girmiş [olsa da] .
وكان مجاهدٌ يقولُ: معنى ذلك: لقد كان في قصصِهم عبرةٌ ليوسفَ وإخوتِه.
Mücâhid ise şöyle diyordu: Bunun anlamı: "Andolsun ki onların kıssalarında Yûsuf ve kardeşleri için bir ibret vardır." demektir.
ذكرُ [الروايةِ بذلك]
[Buna dair rivayetin] zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قوله: {لَقَدْ كَانَ فِي قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ} ليوسفَ وإخوتِه.
Bize Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {لَقَدْ كَانَ فِي قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ} “Andolsun ki onların kıssalarında bir ibret vardır” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "Yûsuf ve kardeşleri için."
حدَّثنا الحسنُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا شَبابةُ، قال: ثنا وَرْقاءُ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: عبرةٌ ليوسفَ وإخوتِه .
Bize el-Hasen b. Muhammed rivayet edip dedi ki: Bize Şebâbe rivayet edip dedi ki: Bize Verkâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den rivayet etti: "Yûsuf ve kardeşleri için bir ibret."
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شِبلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet edip dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den aynısını rivayet etti.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجّاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {لَقَدْ كَانَ فِي قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لِأُولِي الْأَلْبَابِ}. قال: يوسفُ وإخوتُه.
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Huseyn rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'in: {لَقَدْ كَانَ فِي قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لِأُولِي الْأَلْبَابِ} “Andolsun ki onların kıssalarında akıl sahipleri için bir ibret vardır” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: O: "Yûsuf ve kardeşleridir." dedi.
وهذا القولُ الذي قاله مجاهدٌ وإن كان له وجهٌ يَحْتَمِلُه التأويلُ، فإن الذي قلنا
Mücâhid'in söylediği bu sözün, tevilin muhtemel gördüğü bir yönü bulunsa da bizim söylediğimiz
في ذلك أولى به؛ لأن ذلك عقيبَ الخبرِ عن نبيِّنا محمدٍ ﷺ، وعن قومِه من المشركين، وعقيبَ تهديدِهم ووعيدِهم، على الكفرِ باللهِ وبرسولِه محمدٍ ﷺ. ومنقطِعٌ عن خبرِ يوسفَ وإخوتِه، ومع ذلك أنه خبرٌ عامٌّ عن جميعِ ذوى الألبابِ أن قصصَهم لهم عبرةٌ، [وغيرُ مخصوصٍ] بعضٌ به دونَ بعضٍ. فإذا كان الأمرُ على ما وصَفْنا في ذلك، فهو بأن يَكُونَ خبرًا عن أنه عِبرةٌ لغيرِهم أشبه ، والروايةُ التي ذكَرناها عن مجاهدٍ روايةُ ابن جريجٍ أشبهُ به أن تَكُونَ من قولِه؛ لأن ذلك موافقٌ القولَ الذي قلناه في ذلك.
bu hususta söylediğimiz [görüş] ona daha uygundur. Çünkü bu, Peygamberimiz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ile onun müşrik kavminden haber verildikten ve Allah'ı ve O'nun elçisi Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem inkar etmeleri üzerine onları tehdit ve azapla uyarmadan hemen sonra gelmektedir; Yûsuf ve kardeşlerinin haberinden ise bağımsızdır. Bununla birlikte o, kıssalarının tüm akıl sahipleri için bir ibret olduğuna dair genel bir haberdir ve [başkaları hariç tutulup] bir kısmı bu konuda tahsis edilmemiştir. Durum bu hususta vasfettiğimiz gibi olduğuna göre, onun başkaları için bir ibret olduğuna dair bir haber olması [ayetin anlamına] daha uygundur . Mücâhid'den aktardığımız İbn Cüreyc rivayeti ise, onun sözünden olmaya daha lâyıktır; zira bu, bizim bu hususta söylediğimiz söze uygundur.
وقولُه: {مَا كَانَ حَدِيثًا يُفْتَرَى}. يقولُ تعالى ذكرُه: ما كان هذا القولُ حديثًا يُختلَقُ ويُتَكَذَّبُ ويُتَخَرَّصُ.
O'nun: {مَا كَانَ حَدِيثًا يُفْتَرَى} “Bu uydurulan bir söz değildir” kavline gelince; zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Bu söz, uydurulan, yalanlanan ve yakıştırılan bir söz değildir.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {مَا كَانَ حَدِيثًا يُفْتَرَى}. والفِرْيةُ: الكذبُ، {وَلَكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ}. يقولُ: ولكنه تصديقُ الذي بينَ يديه من كتبِ اللهِ التي أنزَلها قبلَه على أنبيائِه؛ كالتوراةِ والإنجيلِ والزَّبورِ، ويُصَدِّقُ ذلك كلَّه ويَشْهَدُ عليه، أن جميعَه حقٌّ من عند اللهِ .
Nitekim bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {مَا كَانَ حَدِيثًا يُفْتَرَى} “Bu uydurulan bir söz değildir”. Firye (فِرْية), yalan demektir. {وَلَكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ} “ancak kendinden öncekilerin doğrulanmasıdır”. Şöyle buyurmaktadır: Fakat o, Tevrat, İncil ve Zebur gibi kendisinden önce peygamberlerine indirdiği Allah'ın kitaplarından önündekileri doğrulayıcıdır; bunların hepsini doğrular ve hepsinin Allah katından hak olduğuna şahitlik eder .
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَلَكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ}. والفرقانُ تصديقُ الكتب التي قبلَه، ويشهَدُ عليها.
Nitekim bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {وَلَكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ} “fakat kendinden öncekilerin doğrulanmasıdır”. Furkan (Kur'an), kendisinden önceki kitapların doğrulanmasıdır ve onlara şahitlik eder.
وقولُه: {وَتَفْصِيلَ كُلِّ شَيْءٍ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وهو أيضًا تفصيلُ كلِّ ما بالعبادِ إليه حاجةٌ؛ مِن بيانِ أمرِ اللهِ ونَهْيه، وحلالِه وحرامِه، وطاعتِه ومعصيتِه.
O'nun: {وَتَفْصِيلَ كُلِّ شَيْءٍ} “ve her şeyin açıklanmasıdır” kavline gelince; zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: O aynı zamanda, Allah'ın emri ve yasağını, helalini ve haramını, O'na itaati ve isyanı açıklamak suretiyle kulların muhtaç olduğu her şeyin ayrıntılı açıklamasıdır.
وقولُه: {وَهُدًى وَرَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وهو بيانُ أمرِه، ورشادُه مَن جَهِلَ سبيل الحقِّ فَعَمِى عنه، إذا اتَّبَعه فاهْتَدى به مِن ضلالتِه، {وَرَحْمَةً} لَمَنْ آمَن به وعَمِل بما فيه، يُنْقِذُه مِن سَخَطِ اللَّهِ وأليمِ عذابِه، ويُورِثُه في الآخرةِ جِنانَه والخلودَ في النعيمِ المقيمِ، {لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ}. يقولُ: لقومٍ يُصدِّقون بالقرآنِ، وبما فيه مِن وعْدِ اللهِ ووعيدِه، وأمرِه ونَهْيِه، فيَعْمَلون بما فيه من أمرِه، ويَنْتَهون عما فيه مِن نَهْيِه.
O'nun: {وَهُدًى وَرَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} “ve iman eden bir topluluk için bir hidayet ve bir rahmettir” kavline gelince; zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: O, Allah'ın emrinin bir açıklaması olup, hak yolunu bilmeyip ona karşı körleşen kimseye, ona uyduğu takdirde sapıklığından kurtulması için bir rehberliktir ; {وَرَحْمَةً} “ve bir rahmettir”, ona iman edip içindekilerle amel eden kimseyi Allah'ın gazabından ve can yakıcı azabından kurtarır, ahirette de cennetlerine ve ebedi kalıcı nimetlere mirasçı kılar; {لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} “iman eden bir topluluk için”. Şöyle buyurmaktadır: Kur'an'ı, içindeki Allah'ın vaadini ve tehdidini, emrini ve yasağını tasdik eden, böylece içindeki emriyle amel edip yasağından sakınan bir topluluk için.
آخِرُ تفسيرِ سورةِ يوسفَ [ﷺ، يتلوه تفسير السورة التي يُذكرُ فيها الرعدُ. وصلَّى اللهُ على محمد وآلِه وسلَّم كثيرًا].
Yûsuf sûresinin tefsirinin sonudur. [sallallâhu aleyhi ve sellem; bundan sonra, içerisinde Ra'd'ın zikredildiği sûrenin tefsiri gelecektir. Allah, Muhammed'e ve onun âline bolca salât ve selâm eylesin.]