Binûn

İçinde Yûsuf (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in Zikredildiği Surenin Tefsiri — 24. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

مجاهدٍ مثله.

Mücâhid'den aynısını nakletti.

حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ مثله.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den aynısını nakletti.

حدثنا بشر، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيد، عن قتادة قوله: {أَفَأَمِنُوا أَنْ تَأْتِيَهُمْ غَاشِيَةٌ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ}. أي: عقوبة من عذاب الله .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {أَفَأَمِنُوا أَنْ تَأْتِيَهُمْ غَاشِيَةٌ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ} “Yoksa onlar, Allah'ın azabından kendilerini kuşatacak bir felaketin gelmesinden emin mi oldular?” kavli hakkında nakletti: Yani Allah'ın azabından bir cezadır .

حدثنا محمد بن عبد الأعلى، قال: ثنا محمد بن ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادة: {غَاشِيَةٌ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ}. قال: غاشيةٌ: وقِيعَةٌ تَغْشاهم من عذابِ اللهِ .

Bize Muhammed b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den nakletti: {غَاشِيَةٌ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ} “Allah'ın azabından kendilerini kuşatacak bir felaket”. Dedi ki: Gâşiye (kuşatıcı azap); Allah'ın azabından onları bürüyen büyük bir hadisedir .

القولُ في تأويل قوله: {قُلْ هَذِهِ سَبِيلِي أَدْعُو إِلَى اللَّهِ عَلَى بَصِيرَةٍ أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِي وَسُبْحَانَ اللَّهِ وَمَا أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ (١٠٨)}.

O'nun: {قُلْ هَذِهِ سَبِيلِي أَدْعُو إِلَى اللَّهِ عَلَى بَصِيرَةٍ أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِي وَسُبْحَانَ اللَّهِ وَمَا أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ (١٠٨)} “De ki: 'İşte bu benim yolumdur; ben ve bana uyanlar basiret üzere Allah'a davet ederiz. Allah'ı tenzih ederim ve ben müşriklerden değilim'” kavlinin teviline dair söz.

يقول تعالى ذكره لنبيِّه محمد ﷺ: {قُل} يا محمد: {هَذِهِ} الدعوة التي أَدْعُو إليها، والطريقة التي أنا عليها من الدعاء إلى توحيدِ اللهِ، وإخلاص العبادة له، دونَ الآلهة والأوثان، والانتهاء إلى طاعته، وترك معصيته - {سَبِيلِي} وطريقتي ودعوتى، {أَدْعُو إِلَى اللَّهِ} وحده لا شريك له {عَلَى بَصِيرَةٍ} بذلك، ويقين علم منى به {أَنَا} ويَدْعُو إليه على بصيرة أيضًا {وَمَنِ اتَّبَعَنِي} وصدَّقني، وآمن بي، {وَسُبْحَانَ اللَّهِ}. يقول له تعالى ذكره: وقل: تنزيها لله وتعظيما له من أن يكون له شريكٌ في ملكه، أو معبودٌ سواه في سلطانه،

Allah -zikri yücedir- Nebisi Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmaktadır: {قُل} “De ki” [ey Muhammed]: {هَذِهِ} “İşte bu” kendisine çağırdığım davet ve üzerinde bulunduğum; -ilahlara ve putlara değil- Allah'ın birliğine davet etme, ibadeti yalnızca O'na has kılma, O'nun itaatine sarılma ve O'na isyanı terk etme tutumu; {سَبِيلِي} “benim yolumdur”, yöntemim ve davetimdir. {أَدْعُو إِلَى اللَّهِ} “Allah'a davet ederim” tek ve ortaksız olan Allah'a; {عَلَى بَصِيرَةٍ} “bir basiret”, buna dair kesin bir bilgi ve yakin {أَنَا} “üzere ben” [davet ederim]. {وَمَنِ اتَّبَعَنِي} “Ve bana uyanlar”, beni tasdik edip bana iman eden kimseler de yine basiret üzere O'na davet ederler. {وَسُبْحَانَ اللَّهِ} “Allah'ı tenzih ederim”. Allah -zikri yücedir- ona şöyle buyurmaktadır: De ki: Mülkünde bir ortağı bulunmasından yahut hâkimiyetinde O'ndan başka ibadet edilen bir varlık olmasından Allah'ı tenzih ve tazim ederim.

{وَمَا أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ}. يقول: وأنا برئ من أهل الشرك به، لستُ منهم، ولا هم مني.

{وَمَا أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ} “ve ben müşriklerden değilim”. [Yani] de ki: Ben O'na ortak koşan şirk ehlinden uzağım; ben onlardan değilim, onlar da benden değildir.

وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدثني المثنى، قال: أخبرنا إسحاق، قال: ثنا ابن أبي جعفر، عن أبيه، عن الربيع بن أنس في قوله: {قُلْ هَذِهِ سَبِيلِي أَدْعُو إِلَى اللَّهِ عَلَى بَصِيرَةٍ}. يقول: هذه دعوتى .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk haber verdi, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî' b. Enes'ten O'nun: {قُلْ هَذِهِ سَبِيلِي أَدْعُو إِلَى اللَّهِ عَلَى بَصِيرَةٍ} “De ki: İşte bu benim yolumdur; ben basiret üzere Allah'a davet ederim” kavli hakkında nakletti; [yani] bu benim davetimdir, der .

حدثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيد في قوله: {قُلْ هَذِهِ سَبِيلِي أَدْعُو إِلَى اللَّهِ عَلَى بَصِيرَةٍ}. قال: {هَذِهِ سَبِيلِي}: هذا أمرى وسنتى ومنهاجي، {أَدْعُو إِلَى اللَّهِ عَلَى بَصِيرَةٍ أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِي}. قال: [وحقٌّ والله على] من اتَّبَعه أن يدعو إلى ما دعا إليه، ويذكِّر بالقرآنِ والموعظة، ويَنْهَى عن معاصي الله .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {قُلْ هَذِهِ سَبِيلِي أَدْعُو إِلَى اللَّهِ عَلَى بَصِيرَةٍ} “De ki: İşte bu benim yolumdur; ben basiret üzere Allah'a davet ederim” kavli hakkında şöyle dedi: {هَذِهِ سَبِيلِي} “İşte bu benim yolumdur”: Bu benim emrim, sünnetim ve yöntemimdir; {أَدْعُو إِلَى اللَّهِ عَلَى بَصِيرَةٍ أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِي} “ben ve bana uyanlar basiret üzere Allah'a davet ederiz”. Dedi ki: [Allah'a yemin olsun ki] ona uyan kimseye düşen görev; onun davet ettiğine davet etmesi, Kur'an ve öğütle hatırlatması ve Allah'ın haram kıldığı şeylerden sakındırmasıdır .

حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثني حجاجٌ، عن أبي جعفرٍ، عن الربيع بن أنس قولَه: {قُلْ هَذِهِ سَبِيلِي}: هذه دعوتى.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, Ebû Ca'fer'den, o da er-Rebî' b. Enes'in: {قُلْ هَذِهِ سَبِيلِي} “De ki: İşte bu benim yolumdur” kavli hakkında: 'Bu benim davetimdir' dediğini nakletti.

حدثنا ابن حميد، قال: ثنا حَكَّامٌ، عن أبي جعفرٍ، عن الربيع: {قُلْ هَذِهِ سَبِيلِي}. قال: هذه دعوتى.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hakkâm, Ebû Ca'fer'den, o da er-Rebî'den nakletti: {قُلْ هَذِهِ سَبِيلِي} “De ki: İşte bu benim yolumdur”. Dedi ki: Bu benim davetimdir.

القول في تأويل قوله تعالى: {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجَالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَلَدَارُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا أَفَلَا تَعْقِلُونَ (١٠٩) }.

Allah Teâlâ'nın: {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجَالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَلَدَارُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا أَفَلَا تَعْقِلُونَ (١٠٩) } “Senden önce de şehirler halkından kendilerine vahyettiğimiz adamlardan başkasını [elçi olarak] göndermedik. Yeryüzünde dolaşıp da kendilerinden öncekilerin sonunun nasıl olduğuna bakmadılar mı? Sakınanlar için ahiret yurdu elbette daha hayırlıdır. Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz? ” kavlinin teviline dair söz.

يقول تعالى ذكره: {وَمَا أَرْسَلْنَا} يا محمد {مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجَالًا} لا نساءً، ولا ملائكةً، {نُوحِي إِلَيْهِمْ} آياتنا، بالدعاء إلى طاعتنا، وإفراد العبادة لنا. {مِنْ أَهْلِ الْقُرَى}، يعنى: من أهل الأمصار، دون أهل البوادى.

Allah Teâlâ buyuruyor ki: Ey Muhammed! {وَمَا أَرْسَلْنَا} “Göndermedik”, {مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجَالًا} “senden önce adamlardan başkasını”; kadınları veya melekleri değil; {نُوحِي إِلَيْهِمْ} “kendilerine vahyettiğimiz”, bize itaate ve ibadeti yalnızca bize has kılmaya davet eden ayetlerimizi; {مِنْ أَهْلِ الْقُرَى} “şehirler halkından”, yani çöl ehlinden değil, şehir halkından olan [adamları gönderdik].

كما حدثنا بشر، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادة قوله: {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجَالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى}: لأنهم كانوا أعلم وأحلم من أهل العمود .

Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجَالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى} “Senden önce de şehirler halkından kendilerine vahyettiğimiz adamlardan başkasını göndermedik” kavli hakkında: Çünkü onlar çadır halkından daha bilgili ve daha ağırbaşlı idiler , dediğini anlattı.

وقوله: {أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ}. يقول تعالى ذكره: أفلم يَسِرْ هؤلاء المشركون الذين يُكَذِّبونك يا محمد، ويَجْحَدون نبوَّتك، ويُنكرون ما جئتهم به من توحيد الله، وإخلاص الطاعة والعبادة له في الأرضِ، {فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ} إذ كذَّبوا رسلنا، ألم نُحِلَّ بهم عقوبتنا، فنهلكهم بها، ونُنَجِّ منها رسلنا وأتباعهم، فيتفكَّروا في ذلك ويعتبروا؟

Allah Teâlâ'nın: {أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ} “Yeryüzünde gezip dolaşmadılar mı?” kavli. Allah Teâlâ buyuruyor ki: Ey Muhammed! Seni yalanlayan, peygamberliğini inkâr eden, Allah'ın birliği ile O'na itaati ve ibadeti halis kılma hususunda kendilerine getirdiğin şeyleri reddeden bu müşrikler yeryüzünde dolaşıp da {فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ} “kendilerinden öncekilerin akıbetinin nasıl olduğuna bakmadılar mı?” Elçilerimizi yalanladıklarında azabımızı onların üzerine indirip bu sebeple onları helak ettiğimizi, elçilerimizi ve onlara tâbi olanları ise kurtardığımızı [görüp] bu hususta tefekkür etmezler ve ibret almazlar mı?

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثني حجاج، قال: قال ابن جريجٍ قوله: {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجَالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ}. قال: إنهم قالوا: {مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ} [الأنعام: ٩١]. قال: وقوله: {وَمَا أَكْثَرُ النَّاسِ وَلَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِينَ (١٠٣) وَمَا تَسْأَلُهُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ}. وقوله: {وَكَأَيِّنْ مِنْ آيَةٍ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ يَمُرُّونَ عَلَيْهَا}. وقوله: {أَفَأَمِنُوا أَنْ تَأْتِيَهُمْ غَاشِيَةٌ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ}. وقوله: {أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا} من أهلكنا؟ قال: فكلُّ ذلك قال لقريش: أفلم يسيروا في الأرض، فينظروا في آثارهم، فيعتبروا ويتفكروا ؟

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc anlattı, dedi ki: İbn Cüreyc O'nun: {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجَالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ} “Senden önce de kendilerine vahyettiğimiz adamlardan başkasını göndermedik ” kavli hakkında dedi ki: Onlar: {مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ} “Allah hiçbir insana bir şey indirmemiştir” [el-En'âm: 91] demişlerdi. Dedi ki: O'nun: {وَمَا أَكْثَرُ النَّاسِ وَلَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِينَ (١٠٣) وَمَا تَسْأَلُهُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ} “Sen ne kadar hırs göstersen de insanların çoğu iman edecek değildir. Oysa sen bunun için onlardan bir ücret de istemiyorsun” kavli, {وَكَأَيِّنْ مِنْ آيَةٍ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ يَمُرُّونَ عَلَيْهَا} “Göklerde ve yerde nice ayetler vardır ki, üzerlerinden geçip giderler” kavli, {أَفَأَمِنُوا أَنْ تَأْتِيَهُمْ غَاشِيَةٌ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ} “Allah'ın azabından kendilerini kuşatacak bir felaketin gelmesinden emin mi oldular?” kavli ve {أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا} “Yeryüzünde dolaşıp da bakmadılar mı?” [yani] kimi helak ettiğimize [bakmadılar mı?] kavli; [İbn Cüreyc] dedi ki: Bütün bunları Kureyş'e söyleyerek: Yeryüzünde dolaşıp da onların kalıntılarına bakarak ibret alıp düşünmezler mi ? demiştir.

وقوله: {وَلَدَارُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ}. يقول تعالى ذكره: هذا فعلنا في الدنيا بأهل ولايتنا وطاعتنا، أن عقوبتنا إذا نزلت بأهل معاصينا والشرك بنا، أنجيناهم منها، وما في الدار الآخرة لهم خيرٌ.

O'nun: {وَلَدَارُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ} “Ahiret yurdu elbette daha hayırlıdır” kavline gelince; Allah Teâlâ şöyle buyuruyor: Dünyada bize dost ve itaatkâr olan kimselere muamelemiz şöyledir ki, cezamız bize isyan eden ve bize şirk koşanların üzerine indiğinde onları bundan kurtarırız; ahiret yurdunda olan ise onlar için daha hayırlıdır.

وترك ذكر ما ذكرنا اكتفاءً بدلالة قوله: {وَلَدَارُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا}. عليه، وأضيفت الدار إلى الآخرة، وهى الآخرة، لاختلافِ لفظيهما. كما قيل: {إِنَّ هَذَا لَهُوَ حَقُّ الْيَقِينِ (٩٥)} [الواقعة: ٩٥]. وكما قيل: أتيتُك عام

Zikrettiğimiz şeyin [açıkça] belirtilmesi, O'nun: {وَلَدَارُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا} “Ahiret yurdu, sakınanlar için elbette daha hayırlıdır” kavlinin buna delalet etmesiyle yetinilerek terk edilmiştir. “ed-Dâr” (yurt) kelimesi, bizzat ahiretin kendisi olduğu halde, lafızlarının farklılığından ötürü “el-Âhiret” kelimesine izafe edilmiştir (tamlanmıştır). Nitekim: {إِنَّ هَذَا لَهُوَ حَقُّ الْيَقِينِ} “Şüphesiz bu, kesin gerçeğin ta kendisidir” [Vâkıa, 56/95] denildiği gibi. Ve yine: “Sana geçen yıl...

الأوّل ، وبارحة الأولى، وليلة الأولى، ويوم الخميس. وكما قال الشاعرُ :

geldim' , 'önceki dün gece', 'önceki gece' ve 'perşembe günü' denildiği gibi. Şairin de dediği gibi :

أَتَمْدَحُ فَقْعَسًا وتَذُمُّ عَبْسًا … أَلا لِلهِ أُمُّكَ مِنْ هَجِينِ

Fak'as'ı övüp Abs'ı kötülüyor musun? / Dikkat et, melez biri olarak anan Allah'a kalsın!

ولَوْ أَقْوَتْ عَلَيْكَ دِيَارُ عَبْسٍ … عَرَفْتَ الذُّلَّ عِرفانَ اليَقِينِ

Eğer Abs diyarı sana karşı ıssız ve boş kalsaydı / Zilleti kesin bir bilişle bilirdin.

يعني عرفانًا به يقينًا.

Yani onu kesin olarak bilirdin [demektir].

فتأويل الكلام: وللدَّارُ الآخرة خير للذين اتقوا الله بأداء فرائضه، واجتناب معاصيه.

Sözün tevili şudur: Allah'ın farzlarını yerine getirip günahlarından kaçınarak O'ndan sakınanlar için ahiret yurdu elbette daha hayırlıdır.

وقوله: {أَفَلَا تَعْقِلُونَ }. يقولُ: أفلا يعقل هؤلاء المشركون باللهِ حقيقةً ما نقول لهم، ونُخْبِرُهم به من سوء عاقبة الكفر، وغِبِّ ما يَصِيرُ إليه حال أهله، مع ما قد عاينوا ورأوا وسمعوا، مما حلَّ بمن قبلهم من الأمم الكافرة المكذِّبةِ رسل ربها.

O'nun: {أَفَلَا تَعْقِلُونَ } “Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz? ” kavline gelince; [Allah Teâlâ] şöyle buyuruyor: Allah'a şirk koşan bu kimseler, kendilerinden önceki inkârcı ve Rablerinin elçilerini yalanlayan ümmetlerin başına gelenlerden bizzat görüp şahit oldukları ve işittikleri şeylerle birlikte; küfrün kötü akıbeti ve ehline dönecek olan sonucun vehameti hakkında kendilerine söylediklerimizin ve haber verdiklerimizin hakikatini hiç akıl etmezler mi?

القولُ في تأويل قوله تعالى: {حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا جَاءَهُمْ نَصْرُنَا فَنُجِّيَ مَنْ نَشَاءُ وَلَا يُرَدُّ بَأْسُنَا عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ (١١٠)}.

Allah Teâlâ'nın: {حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا جَاءَهُمْ نَصْرُنَا فَنُجِّيَ مَنْ نَشَاءُ وَلَا يُرَدُّ بَأْسُنَا عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ (١١٠)} “Nihayet peygamberler ümitlerini kesip kendilerinin yalanlandıklarını zannettikleri zaman onlara yardımımız geldi; dilediğimiz kimse kurtarıldı. Suçlular topluluğundan ise azabımız geri çevrilmez (110)” kavlinin tevili hakkında.

يقول تعالى ذكره: وما أرسلنا من قبلك إلا رجالًا نُوحِى إليهم مِن أَهلِ

Zikri yüce olan Allah şöyle buyuruyor: [Biz] senden önce de kendilerine vahyettiğimiz şehirler halkından olan...

القُرى، فَدعَوْا مَنْ أرسلنا إليهم، فكذَّبوهم، وردُّوا ما أتوا به من عندِ اللَّهِ، {حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ} الذين أرسلناهم إليهم، منهم أن يُؤْمِنُوا بالله، ويُصَدِّقُوهم فيما أتوهم به من عندِ اللهِ، وظنَّ الذين أرسلناهم إليهم من الأمم المكذبةِ، أن الرسل الذين أرسلناهم، قد كذبوهم، فيما كانوا أخبروهم عن الله، من وعده إياهم نصرهم عليهم، {جَاءَهُمْ نَصْرُنَا}، وذلك قول جماعة من أهل التأويل.

halkından adamlardan başkasını göndermedik. Onlar kendilerine gönderdiğimiz kimseleri davet ettiler; fakat onlar elçileri yalanladılar ve Allah katından getirdiklerini reddettiler; {حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ} “Nihayet peygamberler ümitlerini kestikleri zaman”, yani kendilerine gönderdiğimiz o elçiler, o kavimlerin Allah'a iman etmelerinden ve kendilerine Allah katından getirdikleri hususlarda onları doğrulamalarından [ümitlerini kestikleri], kendilerine elçi gönderdiğimiz yalanlayıcı ümmetler de gönderdiğimiz elçilerin Allah'tan haber verdikleri kendilerine karşı yardım edileceği vaadinde kendilerine yalan söylediklerini zannettikleri zaman {جَاءَهُمْ نَصْرُنَا} “onlara yardımımız geldi”. Bu, tevil ehlinden bir topluluğun görüşüdür.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدثنا أبو السائب سَلْمُ بن جُنادَةً، قال: ثنا أبو معاوية، عن الأعمش، عن مسلم، عن ابن عباس في قوله: {حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا}. قال: لما أيست الرسلُ أن يَسْتَجِيبَ لهم قومهم، وظن [قومهم أن الرسل قد] كَذَبوهم، جاءهم النصر على ذلك، فننجِّى من نشاء .

Bize Ebu's-Sâib Selm b. Cünâde anlattı, dedi ki: Bize Ebu Muâviye, el-A'meş'ten, o Müslim'den, o da İbn Abbas'tan O'nun: {حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا} “Nihayet peygamberler ümitlerini kesip kendilerinin yalanlandıklarını zannettikleri zaman” kavli hakkında naklettiğine göre şöyle demiştir: Elçiler kavimlerinin kendilerine icabet etmelerinden ümitlerini kestikleri ve [kavimleri de elçilerin] kendilerine yalan söylediğini zannettikleri zaman, işte bu durum üzerindeyken onlara yardım geldi; dilediğimizi kurtarırız .

حدثنا الحسن بن محمد، قال: ثنا أبو معاوية الضرير، قال: ثنا الأعمش، عن مسلم، عن ابن عباس بنحوه. غير أنه قال في حديثه، قال: أيست الرسل. ولم يَقُلْ: لما أيست.

Bize el-Hasan b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ebu Muâviye ed-Darîr anlattı, dedi ki: Bize el-A'meş, Müslim'den, o da İbn Abbas'tan benzerini anlattı. Ancak o hadisinde: 'Elçiler ümitlerini kestiler' dedi; 'ümitlerini kestikleri zaman' demedi.

حدثنا محمد بن بشارٍ، قال: ثنا مُؤَمَّلٌ، قال: ثنا سفيان، عن عطاء بن السائب، عن سعيد بن جبيرٍ: {حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ} أن يُسلم قومهم، وظنّ قومُ الرسل أن الرسل قد كَذَّبوا - {جَاءَهُمْ نَصْرُنَا}.

Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Müemmel anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Atâ b. es-Sâib'den, o da Saîd b. Cübeyr'den nakletti: {حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ} “Nihayet peygamberler ümitlerini kestikleri” [yani] kavimlerinin Müslüman olmasından [ümit kestiklerinde] ve elçilerin kavmi de elçilerin kendilerine yalan söylediğini zannettiğinde— {جَاءَهُمْ نَصْرُنَا} “onlara yardımımız geldi”.

حدثنا ابن بشار قال: ثنا مؤمل، قال: ثنا سفيان، عن الأعمش، عن أبي الضحى، عن ابن عباس مثله .

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Müemmel anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, el-A'meş'ten, o Ebu'd-Duhâ'dan, o da İbn Abbas'tan aynısını nakletti .

حدثنا ابن وكيع، قال: ثنا عمران بن عيينة، عن عطاء، عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس: {حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا}. قال: {حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ} من قومهم، وظنّ قومُهم أن الرسل قد كَذَبوا {جَاءَهُمْ نَصْرُنَا} .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize İmrân b. Uyeyne, Atâ'dan, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbas'tan {حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا} “Nihayet peygamberler ümitlerini kesip kendilerinin yalanlandıklarını zannettikleri zaman” kavli hakkında naklettiğine göre şöyle demiştir: {حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ} “Nihayet peygamberler ümitlerini kestikleri zaman”, kavimlerinden [ümitlerini kestikleri], kavimleri de elçilerin yalan söylediğini zannettiği zaman {جَاءَهُمْ نَصْرُنَا} “onlara yardımımız geldi” .

حدثنا ابن بشار، قال: ثنا عبد الرحمن، قال: ثنا سفيان، عن حُصينٍ، عن عمران السُّلَمى، عن ابن عباس: {حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا}: أيس الرسل من قومهم أن يُصَدِّقُوهم، وظنّ قومهم أن الرسل قد كذبتهم .

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Husayn'dan, o İmrân es-Sülemî'den, o da İbn Abbas'tan {حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا} “Nihayet peygamberler ümitlerini kesip kendilerinin yalanlandıklarını zannettikleri zaman” kavli hakkında nakletti: Elçiler kavimlerinin kendilerini doğrulamasından ümitlerini kestiler, kavimleri de elçilerin kendilerine yalan söylediğini zannetti.

حدثنا عمرو بن عبد الحميد، قال: ثنا جَرِيرٌ، عن حُصين، عن عِمرانَ بن الحارث السلمي، عن عبدِ اللهِ بن عباس في قوله: {حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ}. قال: استيأس الرسل من قومهم أن يَسْتَجِيبُوا لهم، {وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا}. قال: ظنّ قومُهم أنهم جاءوهم بالكذب .

Bize Amr b. Abdilhamîd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Husayn'dan, o İmrân b. el-Hâris es-Sülemî'den, o da Abdullah b. Abbas'tan O'nun: {حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ} “Nihayet peygamberler ümitlerini kestikleri zaman” kavli hakkında naklettiğine göre şöyle demiştir: Elçiler kavimlerinin kendilerine icabet etmesinden ümitlerini kestiler; {وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا} “ve kendilerinin yalanlandıklarını zannettikleri zaman” kavli hakkında da şöyle demiştir: Kavimleri onların kendilerine yalan getirdiğini zannetti .

حدثنا أبو كريب، قال: ثنا ابن إدريس، قال: سمعت حصينا، عن عِمرانَ بن الحارث، عن ابن عباس: {حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ} من أَن يَسْتَجِيبَ لهم

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn İdrîs anlattı, dedi ki: Husayn'dan işittim, o İmrân b. el-Hâris'ten, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ} “Nihayet peygamberler ümitlerini kestikleri zaman” kavli hakkında [şöyle dediğini nakletti: Elçiler] kendilerine icabet etmelerinden

قومُهم، وظنّ قومُهم أن قد كَذَّبوهم، {جَاءَهُمْ نَصْرُنَا}.

[ümitlerini kestikleri], kavimleri de [elçilerin] kendilerine yalan söylediğini zannettiği zaman, {جَاءَهُمْ نَصْرُنَا} “onlara yardımımız geldi”.

حدثني أبو حَصِينٍ عبد الله بن أحمد بن يونس، قال: ثنا عَبْثَرٌ، قال: ثنا حصين، عن عمران بن الحارث، عن ابن عباس في هذه الآية: {حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ} . قال: استيأس الرسل من قومهم أن يُؤمنوا، وظنَّ قومهم أن الرسل قد كَذَّبوهم فيما وعدوا، وكذَّبوا - {جَاءَهُمْ نَصْرُنَا}.

Bana Ebu Husayn Abdullah b. Ahmed b. Yûnus anlattı, dedi ki: Bize Abser anlattı, dedi ki: Bize Husayn, İmrân b. el-Hâris'ten, o da İbn Abbas'tan bu ayet: {حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ} hakkında naklettiğine göre şöyle demiştir: Elçiler kavimlerinin iman etmesinden ümitlerini kestiler, kavimleri de elçilerin kendilerine vaat ettikleri şeylerde kendilerine yalan söylediklerini zannettiler ve yalanladılar - {جَاءَهُمْ نَصْرُنَا} “onlara yardımımız geldi”.

حدثنا محمد بن المثنى، قال: ثنا ابن أبي عدى، عن شعبةَ، عن حصين، عن عمران بن الحارث، عن ابن عباس، قال: {حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ} من نصر قومهم، {وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا}: ظنَّ قومهم أنهم قد كَذبوهم.

Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Adiyy, Şu'be'den, o Husayn'dan, o İmrân b. el-Hâris'ten, o da İbn Abbas'tan nakletti, dedi ki: {حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ} “Nihayet peygamberler ümitlerini kestikleri zaman”, kavimlerinin yardımından [ümitlerini kestikleri], {وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا} “ve kendilerinin yalanlandıklarını zannettikleri zaman”: Kavimleri onların kendilerine yalan söylediklerini zannetti.

حدثنا الحسن بن محمدٍ، قال: ثنا محمد بن الصباح، قال: ثنا هشيم، قال: أخبرنا حُصَيْنٌ، عن عمران بن الحارث، عن ابن عباس في قوله: {حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ}. قال: من قومهم أن يُؤمنوا بهم، وأن يستجيبوا لهم، وظن قومُهم أن الرسل قد كَذبوهم - {جَاءَهُمْ نَصْرُنَا}. يعنى: الرسل.

Bize el-Hasan b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. es-Sabbâh anlattı, dedi ki: Bize Huşeym anlattı, dedi ki: Bize Husayn, İmrân b. el-Hâris'ten, o da İbn Abbas'tan O'nun: {حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ} “Nihayet peygamberler ümitlerini kestikleri zaman” kavli hakkında nakletti, dedi ki: Kavimlerinin kendilerine iman etmelerinden ve kendilerine icabet etmelerinden [ümitlerini kestikleri], kavimleri de elçilerin kendilerine yalan söylediğini zannettiği zaman - {جَاءَهُمْ نَصْرُنَا} “onlara yardımımız geldi”. Yani: Elçilere.

حدثني المثنى، قال: ثنا عمرو بن عون، قال: أخبرنا هشيم، عن حُصين، عن عمران بن الحارثِ، عن ابن عباس بمثله سواء.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Avn anlattı, dedi ki: Bize Huşeym, Husayn'dan, o İmrân b. el-Hâris'ten, o da İbn Abbas'tan aynısını haber verdi.

حدثنا الحسن بن محمد، قال: ثنا عبد الوهاب بن عطاء، عن هارونَ، عن عباد القُرَشي، عن عبد الرحمن بن معاوية، عن ابن عباس: {وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا}، خفيفةً، وتأويلها عندَه: وظنَّ القوم أن الرسل قد كَذبوا.

Bize el-Hasan b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Abdülvehhâb b. Atâ, Hârûn'dan, o Abbâd el-Kureşî'den, o Abdurrahman b. Muâviye'den, o da İbn Abbas'tan nakletti: {وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا} “ve kendilerinin yalanlandıklarını zannettikleri zaman” [ayetini] şeddesiz (hafif) [okudu]. Ona göre bunun tevili şöyledir: Kavim, elçilerin kendilerine yalan söylediğini zannetti.

حدثنا أبو بكر، قال: ثنا طَلْقُ بْنُ غَنَّامٍ، عن زائدة، عن الأعمش، عن مسلم، عن ابن عباس، قال: {حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ} من قومهم أن يُصدِّقوهم، وظنَّ قومهم أن قد كذبتهم رسلهم - {جَاءَهُمْ نَصْرُنَا} .

Bize Ebu Bekr anlattı, dedi ki: Bize Talk b. Gannâm, Zâide'den, o el-A'meş'ten, o Müslim'den, o da İbn Abbas'tan nakletti, dedi ki: {حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ} “Nihayet peygamberler ümitlerini kestikleri zaman”, kavimlerinin kendilerini doğrulamasından [ümitlerini kestikleri], kavimleri de elçilerinin kendilerine yalan söylediğini zannettiği zaman - {جَاءَهُمْ نَصْرُنَا} “onlara yardımımız geldi” .

حدثني المثنى، قال: ثنا عبد الله بن صالح، قال: ثني معاوية، عن علي، عن ابن عباس قوله: {حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا}. يعنى: أيس الرسل من أن يَتَّبِعَهم قومُهم، وظنَّ قومُهم أن الرسل قد كَذَبوا، فينصرُ اللهُ الرسل، ويبعَثُ العذاب .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbas'tan O'nun: {حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا} “Nihayet peygamberler ümitlerini kesip kendilerinin yalanlandıklarını zannettikleri zaman” kavli hakkında nakletti: Yani elçiler kavimlerinin kendilerine uymasından ümitlerini kestiler, kavimleri de elçilerin yalan söylediğini zannetti; bunun üzerine Allah elçilere yardım eder ve azabı gönderir .

حدثني محمد بن سعد، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباس قوله: {حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا جَاءَهُمْ نَصْرُنَا}: حتى إذا استيأس الرسل من قومهم أن يُطيعوهم ويَتَّبعوهم، وظنَّ قومُهم أن رسلهم كذبوهم - {جَاءَهُمْ نَصْرُنَا} .

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbas'tan O'nun: {حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا جَاءَهُمْ نَصْرُنَا} “Nihayet peygamberler ümitlerini kesip kendilerinin yalanlandıklarını zannettikleri zaman onlara yardımımız geldi” kavli hakkında nakletti: Nihayet elçiler kavimlerinin kendilerine itaat edip uymasından ümitlerini kestikleri ve kavimleri de elçilerinin kendilerine yalan söylediğini zannettiği zaman - {جَاءَهُمْ نَصْرُنَا} “onlara yardımımız geldi” .

حدثني المثنى، قال: ثنا إسحاق، قال: ثنا محمدُ بنُ فُضيل، عن حُصينٍ، عن عمران بن الحارث، عن ابن عباس: {حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ} من قَومِهم، {وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا}. قال: فما أبطأ عليهم إلا من ظنَّ أنهم قد كذبوا.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Fudayl, Husayn'dan, o İmrân b. el-Hâris'ten, o da İbn Abbas'tan nakletti: {حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ} “Nihayet peygamberler ümitlerini kestikleri zaman”, kavimlerinden [ümitlerini kestikleri], {وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا} “ve kendilerinin yalanlandıklarını zannettikleri zaman”. Dedi ki: [Yardım] onlara ancak onların yalan söylediklerini zanneden kimselerden dolayı gecikti.

قال: ثنا آدم العسقلاني، قال: ثنا شعبة، قال: أخبرنا حصين بن عبد الرحمن، عن عمران بن الحارث قال: سمعت ابن عباس يقولُ: {وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا}. خفيفة. وقال ابن عباسٍ: ظنَّ القوم أن الرسل قد كَذَبوهم،

Dedi ki: Bize Âdem el-Askalânî anlattı, dedi ki: Bize Şu'be anlattı, dedi ki: Bize Husayn b. Abdirrahmân, İmrân b. el-Hâris'ten haber verdi; o şöyle demiştir: İbn Abbâs'ı {وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا} “ve kendilerinin yalanlandıklarını zannettikleri zaman” [ayetini okurken] işittim. [Lafız] şeddesizdir (hafîf). İbn Abbâs dedi ki: Kavim, peygamberlerin kendilerine yalan söylediğini zannetti,

خفيفةً .

[lafız] şeddesizdir .

حدثنا ابن وكيع، قال: ثنا جرير، عن عطاء، عن سعيد بن جبير في قوله: {حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ} [الآية. قال: حتى إذا استيأس الرسل] من قومهم، وظنَّ قومُهم أن الرسل قد كَذَّبوهم .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Atâ'dan, o da Saîd b. Cübeyr'den O'nun: {حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ} [ayetinde nakletti, dedi ki: Nihayet peygamberler] kavimlerinden [ümitlerini kestikleri] ve kavimleri de elçilerin kendilerine yalan söylediğini zannettiği zaman .

قال: ثنا محمدُ بنُ فُضَيلٍ، عن خُصَيفٍ، قال: سألت سعيد بن جبير عن قوله: {حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ}: من قومهم، وظن الكفار أنهم هم كُذبوا.

Dedi ki: Bize Muhammed b. Fudayl, Huseyf'ten anlattı, dedi ki: Saîd b. Cübeyr'e O'nun: {حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ} “Nihayet peygamberler ümitlerini kestikleri zaman” kavlini sordum, [şöyle dedi]: Kavimlerinden [ümitlerini kestikleri] ve kâfirler de kendilerine yalan söylendiğini zannettikleri [zaman].

حدثني يعقوب والحسنُ بنُ محمد، قالا: ثنا إسماعيل ابن عُليَّةَ، قال: ثنا كلثوم بن جبرٍ : عن سعيد بن جبير قوله: {حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ [وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا}. قال: استيأس الرسل] من قومهم أن يُؤمنوا، وظنَّ قومُهم أن الرسل قد كَذبتهم.

Bana Ya'kûb ve el-Hasan b. Muhammed anlattılar, dediler ki: Bize İsmâil İbn Uleyye anlattı, dedi ki: Bize Külsûm b. Cebr , Saîd b. Cübeyr'den O'nun: {حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ [وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا}. قال: استيأس الرسل] “[Nihayet peygamberler ümitlerini kesip kendilerinin yalanlandıklarını zannettikleri zaman]” kavli hakkında nakletti, dedi ki: Elçiler kavimlerinin iman etmesinden ümitlerini kestiler, kavimleri de elçilerin kendilerine yalan söylediğini zannetti.

حدثني المثنى، قال: ثنا عارمٌ أبو النعمان، قال: ثنا حماد بن زيدٍ، قال: ثنا شعيب، قال: ثنى إبراهيم بن أبى حُرَّة الجزَرِيُّ، قال: سأل فتى من قريش سعيد بن جبيرٍ، فقال له: يا أبا عبدِ اللهِ، كيف تقرأ هذا الحرف؟ فإنى إذا

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ârim Ebü'n-Nu‘mân anlattı, dedi ki: Bize Hammâd b. Zeyd anlattı, dedi ki: Bize Şuayb anlattı, dedi ki: Bana İbrâhîm b. Ebî Hurre el-Cezerî anlattı, dedi ki: Kureyş'ten bir genç Saîd b. Cübeyr'e sordu ve ona şöyle dedi: “Ey Ebû Abdillâh! Bu kelimeyi (harfi) nasıl okuyorsun? Çünkü ben ona

أتيتُ عليه تمنيتُ أن لا أَقرَأَ هذه السورة: {حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا}. قال: نعم، حتى إذا استيأس الرسل من قومهم أن يُصدِّقوهم، وظنَّ المُرسَلُ إليهم أن الرسلَ كَذَبوا. قال: فقال الضحاك بن مزاحم: ما رأيت كاليومِ قَطُّ رجلًا يُدْعَى إلى علمٍ فيتلكَّأُ، لو رحلتُ في هذه إلى اليمن كان قليلًا .

geldiğimde şu sureyi: {حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا} “Nihayet peygamberler ümitlerini kesip kendilerinin yalanlandıklarını zannettikleri zaman” okumamış olmayı temenni ederim' dedi. [Saîd b. Cübeyr] dedi ki: 'Evet, nihayet elçiler kavimlerinin kendilerini doğrulamasından ümitlerini kestikleri ve kendilerine elçi gönderilenler de elçilerin yalan söylediğini zannettikleri zaman.' Dedi ki: Bunun üzerine ed-Dahhâk b. Müzâhim şöyle dedi: 'Bugünkü gibi bir ilme çağrılıp da duraksayan bir adamı hiç görmedim! Bu [mesele] uğruna Yemen'e kadar yolculuk yapsaydım bile az kalırdı .'

حدثني المثنى، قال: ثنا الحجاج، قال: ثنا ربيعة بن كلثوم، قال: ثنى أبي، أن مسلم بن يسار سأل سعيد بن جبيرٍ، فقال: يا أبا عبدِ اللَّهِ، آيةٌ بلغت منى كلَّ مبلغ: {حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا}، [فهذا الموتُ أن تظن الرسل أنهم قد كذبوا]، [أو نظنَّ] أنهم قد كذبوا - مخففة - قال: فقال سعيد بن جبير: يا أبا عبد الرحمن، حتى إذا استيأس الرسل من قومهم أن يستجيبوا لهم، وظنَّ قومُهم أن الرسلَ كَذَبتهم - {جَاءَهُمْ نَصْرُنَا}، {فَنُجِّيَ مَنْ نَشَاءُ وَلَا يُرَدُّ بَأْسُنَا عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ}. قال: فقام مسلمٌ إلى سعيد فاعتنقه، وقال:

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize el-Haccâc anlattı, dedi ki: Bize Rebîa b. Gülsûm anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı ki Müslim b. Yesâr, Saîd b. Cübeyr'e sordu ve şöyle dedi: 'Ey Ebu Abdillâh! Bir ayet var ki bana pek ağır geldi: {حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا} “Nihayet peygamberler ümitlerini kesip kendilerinin yalanlandıklarını zannettikleri zaman”. [Peygamberlerin yalanlandıklarını zannetmeleri işte asıl helak budur!] [Yahut] -şeddesiz olarak- kendilerine yalan söylendiğini zannetmemiz [midir?]' Saîd b. Cübeyr dedi ki: 'Ey Ebu Abdirrahmân! Nihayet elçiler kavimlerinin kendilerine icabet etmesinden ümitlerini kestikleri ve kavimleri de elçilerin kendilerine yalan söylediğini zannettikleri zaman - {جَاءَهُمْ نَصْرُنَا} “onlara yardımımız geldi”, {فَنُجِّيَ مَنْ نَشَاءُ وَلَا يُرَدُّ بَأْسُنَا عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ} “ve dilediğimiz kimse kurtarıldı. Suçlular topluluğundan ise azabımız geri çevrilmez”.' [Râvi] dedi ki: Bunun üzerine Müslim, Saîd'e doğru kalkıp ona sarıldı ve şöyle dedi:

فرج الله عنك كما فرَّجت عنى .

'Beni ferahlattığın gibi Allah da seni ferahlatsın' dedi .

حدثنا الحسن بن محمد، قال: ثنا يحيى بن عبّادٍ، قال: ثنا وُهَيبٌ، قال: ثنا أبو المعلى العطارُ، عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس: {حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا}. قال: استيأس الرسل من إيمان قومهم، وظنَّ قومهم أن الرسل قد كَذَبوهم ما كانوا يُخبرونهم ويبلغونهم .

Bize el-Hasan b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Abbâd anlattı, dedi ki: Bize Vüheyb anlattı, dedi ki: Bize Ebu'l-Muallâ el-Attâr, Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbas'tan {حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا} “Nihayet peygamberler ümitlerini kesip kendilerinin yalanlandıklarını zannettikleri zaman” kavli hakkında nakletti, dedi ki: Elçiler kavimlerinin iman etmesinden ümitlerini kestiler, kavimleri de elçilerin kendilerine haber verdikleri ve tebliğ ettikleri şeylerde kendilerine yalan söylediklerini zannettiler .

قال: ثنا شَبابَةُ، قال: ثنا وَرْقاءُ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهد قوله: {حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ} من أن يُصدِّقهم قومهم، وظنَّ قومهم أن الرسل قد كَذَبوا - جاء الرسل نصرنا .

Dedi ki: Bize Şebâbe anlattı, dedi ki: Bize Verkâ', İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ} “Nihayet peygamberler ümitlerini kestikleri zaman”, kavimlerinin kendilerini doğrulamasından [ümitlerini kestikleri], kavimleri de elçilerin yalan söylediğini zannettiği zaman - elçilere yardımımız geldi [kavlini nakletti] .

حدثني محمد بن عمرو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نجيح، عن، عن مجاهد مثله.

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebu Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den aynısını nakletti.

[حدثني المثنَّى، قال: أخبرنا أبو حذيفةَ، قال: حدثنا شبلٌ، عن ابن أبي نجيح، عن مجاهد مثله] .

[Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebu Huzeyfe haber verdi, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den aynısını anlattı] .

حدثني المثنى، قال: ثنا الحجاج، قال: ثنا حماد، عن عطاء بن السائب، عن سعيد بن جبير في هذه الآية: {حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ} من قومهم، وظنّ قومُهم أن الرسل قد كذبت.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize el-Haccâc anlattı, dedi ki: Bize Hammâd, Atâ b. es-Sâib'den, o da Saîd b. Cübeyr'den şu ayet hakkında nakletti: { حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ } “Nihayet peygamberler ümitlerini kestikleri zaman”; [yani] kavimlerinden [ümitlerini kestiler], kavimleri de peygamberlerin yalan söylediğini zannetti.

قال: ثنا حماد، عن كُلْثُومِ بن جَبرٍ، قال: قال لي سعيد بن جبير: سألني سيدٌ من ساداتكم عن هذه الآية، فقلتُ: استيأس الرسل من قومهم، وظنَّ قومهم أن الرسل قد كذبت.

Dedi ki: Bize Hammâd, Külsûm b. Cebr'den anlattı, dedi ki: Saîd b. Cübeyr bana dedi ki: 'Efendilerinizden bir efendi bana bu ayeti sordu; ben de şöyle dedim: Elçiler kavimlerinden ümitlerini kestiler, kavimleri de elçilerin yalan söylediğini zannetti.'

حدثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهب، قال: قال ابن زيد في قوله: {حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا}. قال: استيأس الرسل أن يُؤمِنَ قومهم بهم، وظنّ قومُهم المشركون أن الرسل قد كُذبوا ما وعدهم الله من نصره إياهم عليهم وأُخْلِفُوا. وقرأ: {جَاءَهُمْ نَصْرُنَا}. قال: جاء الرسل النصر حينئذٍ. قال: وكان أَبَيٌّ يَقْرَؤُها: (كَذَبوا) .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا} “Nihayet peygamberler ümitlerini kesip kendilerinin yalanlandıklarını zannettikleri zaman” kavli hakkında dedi ki: Elçiler kavimlerinin kendilerine iman etmesinden ümitlerini kestiler; onların müşrik olan kavimleri de Allah'ın kendilerine karşı elçilere yardım etme vaadinde elçilere yalan söylendiğini ve vaadin boşa çıktığını zannettiler. Ve: {جَاءَهُمْ نَصْرُنَا} “onlara yardımımız geldi” ayetini okudu. Dedi ki: O vakit elçilere yardım geldi. Dedi ki: Übeyy bu ayeti (كَذَبوا) [şeddesiz/hafif] okurdu .

حدثنا الحسن بن محمد، قال: ثنا عبد الوهاب بن عطاء، عن سعيدٍ، عن أبي المتوكل، عن أيوب بن أبى صفوان، عن عبدِ اللهِ بن الحارثِ، أنه قال: {حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ} من إيمانِ قومهم، {وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا}: وظنَّ القومُ أنهم قد كذبوهم فيما جاءُوهم به .

Bize el-Hasan b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Abdülvehhâb b. Atâ, Saîd'den, o Ebu'l-Mütevekkil'den, o Eyyûb b. Ebî Safvân'dan, o da Abdullah b. el-Hâris'ten naklettiğine göre o şöyle demiştir: {حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ} “Nihayet peygamberler ümitlerini kestikleri zaman”, kavimlerinin iman etmesinden [ümitlerini kestikleri], {وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا} “ve kendilerinin yalanlandıklarını zannettikleri zaman”: Kavim de onların kendilerine getirdikleri hususlarda kendilerine yalan söylediklerini zannetti .

حدثنا الحسن بن محمد، قال: ثنا عبد الوهَّابِ، عن جويبرٍ، عن الضحاكِ، قال: ظنَّ قومُهم أن رسلهم قد كذبوهم فيما وعدوهم به .

Bize el-Hasan b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Abdülvehhâb, Cüveybir'den, o da ed-Dahhâk'tan nakletti, dedi ki: Kavimleri , elçilerinin kendilerine vaat ettikleri şeylerde kendilerine yalan söylediğini zannetti .

حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثنا محمدُ بنُ فُضيلٍ، عن جحش بن زياد الضَّبيِّ، عن تميمِ بن حَذْلَمٍ، قال: سمعت عبد الله بن مسعودٍ يقولُ في هذه

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Fudayl, Cahş b. Ziyâd ed-Dabbî'den, o Temîm b. Hazlem'den nakletti, dedi ki: Abdullah b. Mes'ûd'un [radıyallâhu anh] şu

الآية: {حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا}. قال: استيأس الرسل من إيمان قومِهم أن يُؤمنوا بهم، وظنَّ قومهم حين أبطأ الأمرُ، أنهم قد كذبوا ؛ بالتخفيف .

ayet hakkında şöyle dediğini işittim: {حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا} “Nihayet peygamberler ümitlerini kesip kendilerinin yalanlandıklarını zannettikleri zaman”. Dedi ki: Elçiler kavimlerinin kendilerine iman etmelerinden ümitlerini kestiler; kavimleri de iş gecikince, onların kendilerine yalan söylediklerini zannettiler; şeddesiz (tahfif ile) [okudu] .

حدثنا أبو المثنّى، قال: ثنا محمد بن جعفر، قال: ثنا شعبة، عن أبي المُعَلَّى، عن سعيد بن جبير في قوله: {حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ}. قال: استيأس الرسل من نصر قومهم ، وظنَّ قومُ الرسل أن الرسل قد كذبوهم .

Bize Ebu'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Ebu'l-Muallâ'dan, o da Saîd b. Cübeyr'den O'nun: {حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ} “Nihayet peygamberler ümitlerini kestikleri zaman” kavli hakkında nakletti, dedi ki: Elçiler kavimlerinin yardımından [ümitlerini kestiler], elçilerin kavmi de elçilerin kendilerine yalan söylediğini zannetti .

حدثنا أحمد بن إسحاق، قال: ثنا أبو أحمد، قال: ثنا عمرو بن ثابتٍ، عن أبيه، عن سعيد بن جبيرٍ: {حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ} أن يُصدقوهم ، وظن قومُهم أن الرسل قد كذبوهم.

Bize Ahmed b. İshak anlattı, dedi ki: Bize Ebu Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Sâbit, babasından, o da Saîd b. Cübeyr'den nakletti: {حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ} “Nihayet peygamberler ümitlerini kestikleri zaman”, kendilerini doğrulamalarından [ümitlerini kestikleri] , kavimleri de elçilerin kendilerine yalan söylediğini zannettiği [zaman].

قال: ثنا أبو أحمد، قال: ثنا إسرائيل، عن عطاء بن السائب، عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس: {حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ} أَن يُصدِّقَهم قومهم، [وظنَّ قومهم] أن الرسل قد كذبوهم .

Dedi ki: Bize Ebu Ahmed anlattı, dedi ki: Bize İsrâil, Atâ b. es-Sâib'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbas'tan nakletti: {حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ} “Nihayet peygamberler ümitlerini kestikleri zaman”, kavimlerinin kendilerini doğrulamasından [ümitlerini kestikleri], [kavimleri de] elçilerin kendilerine yalan söylediğini zannettiği [zaman] .

حدثت عن الحسين بن الفرج، قال: سمعت أبا معاذ يقولُ: ثنا عُبيدُ بنُ سليمان، قال: سمعت الضحاك في قوله: {حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ}.

Bana Hüseyin b. el-Ferec'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd b. Süleyman anlattı, dedi ki: ed-Dahhâk'ı O'nun: {حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ} “Nihayet peygamberler ümitlerini kestikleri zaman” kavli hakkında [şöyle derken] işittim:

يقولُ: استيأسوا من قومهم أن يُجيبوهم ويُؤمنوا بهم، {وَظَنُّوا}. يقول: وظنَّ قومُ الرسل أن الرسل قد كذبوهم الموعد.

şöyle diyordu: Kavimlerinin kendilerine icabet etmesinden ve kendilerine iman etmesinden ümitlerini kestiler, {وَظَنُّوا} “ve zannettikleri [zaman]”. Diyor ki: Elçilerin kavmi de elçilerin kendilerine vadolunan şeyde yalan söylediklerini zannetti.

والقراءة على هذا التأويل الذي ذكرنا في قوله: {كُذِبُوا}، بضم الكافِ، وتخفيف الذال، وذلك أيضًا قراءة بعض قرأَةِ أهل المدينة، وعامة قرأة أهل الكوفة .

Zikrettiğimiz bu tevil üzere kıraat, O'nun: {كُذِبُوا} kavlinde kâf harfinin zammesi ve zâl harfinin tahfifi (şeddesiz oluşu) iledir; bu aynı zamanda Medine ehli kurrâsının bir kısmının ve Kûfe ehli kurrâsının genelinin kıraatidir .

وإنما اخترنا هذا التأويل وهذه القراءة؛ لأن ذلك عقيب قوله: {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجَالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ}. فكان ذلك دليلا على أن إياس الرسل كان من إيمان قومهم الذين أُهلكوا، وأن المضمر في قوله: {وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا}. إنما هو من ذكرِ الذين من قبلهم من الأمم الهالكة، وزاد ذلك وضوحًا أيضًا إتْبَاعُ اللَّهِ في سياق الخبر عن الرسل وأممهم قوله: {فَنُجِّيَ مَنْ نَشَاءُ} إذ الذين أُهلكوا هم الذين ظنُّوا أن الرسل قد كَذبتهم، فكذبوهم ظنًّا منهم أنهم قد كذبوهم.

Bizim bu tevili ve bu kıraati tercih etmemizin sebebi şudur: Çünkü bu, O'nun şu kavlinin hemen ardından gelmektedir: {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجَالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ} “Senden önce de şehirler halkından kendilerine vahyettiğimiz adamlardan başkasını göndermedik. Yeryüzünde dolaşıp kendilerinden öncekilerin sonunun nasıl olduğuna bakmadılar mı?”. Dolayısıyla bu, elçilerin ümitsizliğinin, helak edilen kavimlerinin iman etmesi hususunda olduğuna ve O'nun: {وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا} kavlindeki zamirin de onlardan önceki helak olmuş ümmetlerin zikrinden ibaret olduğuna delil olmuştur. Yine Allah'ın, elçiler ve onların ümmetlerine dair haberin akışında {فَنُجِّيَ مَنْ نَشَاءُ} “dilediğimiz kimse kurtarıldı” kavlini getirmesi bunu daha da açıklığa kavuşturmuştur; zira helak edilenler, elçilerin kendilerine yalan söylediğini zanneden kimselerdir; nitekim onların kendilerine yalan söylediğini zannettikleri için onları yalanlamışlardır.

وقد ذهب قوم ممن قرأ هذه القراءةَ إلى غير التأويل الذي اخترنا، ووجهوا معناه إلى: حتى إذا استيأس الرسل من إيمان قومهم، وظنَّت الرسل أنهم قد كُذبوا فيما وُعِدوا من النصر.

Bu kıraat ile okuyanlardan bir topluluk, bizim tercih ettiğimiz tevilin dışına çıkmış ve anlamını şu şekilde yorumlamışlardır: Nihayet peygamberler kavimlerinin iman etmesinden ümitlerini kesip kendilerine vadedilen zafer hususunda [onlar tarafından] yalanlandıklarını zannettiklerinde...

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدثنا الحسن بن محمد، قال: ثنا عثمان بن عمر ، قال: ثنا ابن جريج، عن ابن أبي مليكة، قال: قرأ ابن عباس: {حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا}. قال: كانوا بشرًا، ضَعُفوا ويئسوا .

Bize el-Hasan b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Osman b. Ömer anlattı , dedi ki: Bize İbn Cüreyc, İbn Ebî Müleyke'den nakletti, dedi ki: İbn Abbas: {حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا} “Nihayet peygamberler ümitlerini kesip kendilerinin yalanlandıklarını zannettikleri zaman” [ayetini] okudu. Dedi ki: Onlar insandılar; zayıflığa düştüler ve ümitsizliğe kapıldılar .

قال: ثنا حجاج بن محمد، عن ابن جريجٍ، قال: أخبرني ابن أبي مليكة، عن ابن عباس قرأ {وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا}، خفيفةً. قال ابن جريجٍ: أَقُولُ كما يَقولُ: أُخْلِفُوا. قال عبد الله: قال لى ابن عباسٍ: كانوا بشرًا. وتلا ابن عباسٍ: {حَتَّى يَقُولَ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ مَتَى نَصْرُ اللَّهِ أَلَا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ} [البقرة: ٢١٤]. قال ابن جريج: قال ابن أبي مليكة: ذهب بها إلى أنهم ضعفوا، فظنُّوا أنهم أُخلفوا.

Dedi ki: Bize Haccâc b. Muhammed, İbn Cüreyc'den nakletti, dedi ki: Bana İbn Ebî Müleyke haber verdi; İbn Abbas'tan naklettiğine göre o, {وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا} “ve kendilerinin yalanlandıklarını zannettikleri zaman” [ayetini] şeddesiz (tahfif ile) okudu . İbn Cüreyc dedi ki: Ben de onun dediği gibi: "Kendilerine verilen sözün yerine getirilmediğini [zannettiler]" diyorum. Abdullah dedi ki: İbn Abbas bana: "Onlar insandılar" dedi ve İbn Abbas şu ayeti okudu: {حَتَّى يَقُولَ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ مَتَى نَصْرُ اللَّهِ أَلَا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ} [el-Bakara: 214] “Hatta Peygamber ve onunla beraber olan müminler: 'Allah'ın yardımı ne zaman?' diyecek kadar [sarsılmışlardı]. Dikkat edin! Şüphesiz Allah'ın yardımı pek yakındır”. İbn Cüreyc dedi ki: İbn Ebî Müleyke şöyle dedi: [İbn Abbas] bununla onların zayıflığa düştüklerini, bu yüzden kendilerine verilen sözün yerine getirilmediğini zannettiklerini kastetti.

حدثنا ابن بشار، قال: ثنا مُؤمَّلٌ، قال: ثنا سفيان، عن الأعمش، عن أبي الضُّحَى، عن مسروق، عن عبدِ اللهِ أنه قرأ: {حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا}، مخففةً. قال عبد الله: هو الذي تكره.

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Müemmel anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, el-A'meş'ten, o Ebû'd-Duhâ'dan, o Mesrûk'tan, o da Abdullah'tan [İbn Mes'ûd] nakletti; o, {حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا} “Nihayet peygamberler ümitlerini kesip kendilerinin yalanlandıklarını zannettikleri zaman” [ayetini] şeddesiz (tahfif ile) okudu. Abdullah: "Bu, hoşlanmadığın şeydir" dedi.

قال: ثنا أبو عامر، قال: ثنا سفيان، عن سليمان ، عن أبي الضُّحَى، عن مسروق، أن رجلا سأل عبد الله بن مسعود: {حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا}. قال: هو الذي تكره ، مخففةً.

Dedi ki: Bize Ebu Âmir anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Süleyman'dan , o Ebu'd-Duhâ'dan, o Mesrûk'tan nakletti; bir adam Abdullah b. Mes'ûd'a: {حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا} [ayetini] sordu. O da şeddesiz okuyarak: "Bu, hoşlanmadığın şeydir" dedi.

قال: ثنا محمد بن جعفر، قال: ثنا شعبة، عن أبي بِشْرٍ، عن سعيد بن جُبَيرٍ أنه قال في هذه الآية {حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا}. قلت: كذبوا! قال: نعم، ألم يكونوا بشرًا؟

Dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Ebû Bişr'den, o da Saîd b. Cübeyr'den nakletti; o şu ayet hakkında şöyle dedi: {حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا} “Nihayet peygamberler ümitlerini kesip kendilerinin yalanlandıklarını zannettikleri zaman”. Ben: "Yalanlandıklarını mı?" dedim. Dedi ki: "Evet, onlar insan değil miydi?"

حدثنا الحارث، قال: ثنا عبد العزيز، قال: ثنا إسرائيل، عن سماك، عن عكرمة، عن ابن عباس في قوله: {حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا}. قال: كانوا بشرًا، قد ظنُّوا.

Bize el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize İsrâil, Simâk'tan, o İkrime'den, o da İbn Abbas'tan O'nun: {حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا} kavli hakkında nakletti, dedi ki: Onlar insandılar, zanda bulundular.

وهذا تأويل، وقولُ غيره من أهل التأويل أولى عندى بالصواب، وخلافه من القول أشبه بصفاتِ الأنبياء والرسل، إن جاز أن يرتابوا بوعدِ اللَّهِ إياهم، ويَشكُوا في حقيقة خبره، مع معاينتهم من حجج الله وأدلته ما لا يعانيه المرسل إليهم، فيُعذَروا في ذلك؛ إِنَّ المرسَلَ إليهم لأولى في ذلك منهم بالعذر. وذلك قول إن قاله قائل لا يَخْفَى أمرُه، وقد ذكر هذا التأويل الذي ذكرناه أخيرًا عن ابن عباس لعائشة فأنكرته أشدَّ النُّكرةِ فيما ذُكر لنا.

Bu bir yorumdur; tefsir ehlinden onun dışındakilerin sözü bana göre doğruya daha yakındır. Bunun aksine olan söz ise peygamberlerin ve elçilerin sıfatlarına daha uygundur. Zira kendilerine elçi gönderilen kimselerin müşahede etmediği Allah'ın hüccet ve delillerini bizzat gördükleri halde Allah'ın kendilerine olan vaadinden şüpheye düşmeleri ve haberinin hakikati hususunda tereddüt etmeleri caiz olup da bu hususta mazur sayılacaklarsa, kendilerine elçi gönderilenler mazeret bakımından onlardan daha evladır. Bu, bir kimse söylediği takdirde durumu gizli kalmayacak [vahim] bir sözdür. Nitekim son olarak İbn Abbas'tan naklettiğimiz bu yorum Âişe'ye zikredildiğinde, bize aktarıldığına göre bunu son derece şiddetli bir şekilde reddetmiştir.

ذكرُ الرواية بذلك عنها، رضوان الله عليها:

Ondan (Allah ondan razı olsun) bu husustaki rivayetin zikri:

حدثنا الحسن بن محمد، قال: ثنا عثمان بن عمر، قال: ثنا ابن جُريجٍ، عن ابن أبي مُلَيْكةً، قال: قرأ ابن عباس: {حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا}. فقال: كانوا بشرًا ضَعُفوا ويَئِسُوا. قال ابن أبي مليكة: فذكرت ذلك لعروةَ، فقال: قالت عائشةُ: مَعَاذَ اللَّهِ، ما حدَّث الله رسوله شيئًا قط إلا علم أنه سيكونُ قبل أن يموت، ولكن لم يَزَلِ البلاء بالرسل، حتى ظنَّ الأنبياءُ أن من تبعهم قد كذبوهم، فكانت تقرؤُها (قد كُذِّبوا) تُنقِّلُها.

Bize el-Hasan b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Osman b. Ömer anlattı, dedi ki: Bize İbn Cüreyc, İbn Ebî Müleyke'den nakletti, dedi ki: İbn Abbas: {حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا} “Nihayet peygamberler ümitlerini kesip kendilerinin yalanlandıklarını zannettikleri zaman” [ayetini] okudu. Dedi ki: Onlar insandılar; zayıflığa düştüler ve ümitsizliğe kapıldılar. İbn Ebî Müleyke dedi ki: Bunu Urve'ye zikrettim; o da dedi ki: Âişe şöyle dedi: "Hâşâ, Allah elçisine hiçbir şey bildirmemiştir ki, o elçi ölmeden önce mutlaka gerçekleşeceğini bilmiş olmasın. Fakat bela elçilerin üzerinden hiç eksik olmadı; ta ki peygamberler, kendilerine tabi olanların kendilerini yalanladıklarını zannettiler." Âişe bunu şeddeli olarak (قد كُذِّبوا) şeklinde okurdu.

قال: ثنا حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، قال: أخبرني ابن أبي مليكة أن ابن عباس قرأ: {وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا}، خفيفةً. قال عبد الله: ثم قال لى ابن عباس: كانوا بشرًا. وتلا ابن عباس: {حَتَّى يَقُولَ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ مَتَى نَصْرُ اللَّهِ أَلَا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ} [البقرة: ٢١٤]. قال ابن جُرَيجٍ: قال ابن أبي مليكة: يَذْهَبُ بها إلى أنهم ضَعُفوا؛ فظنُّوا أنهم أُخْلِفُوا. قال ابن جُريجٍ: قال ابن أبى مُليكةَ: وأخبرنى عروة عن عائشةَ، أنها خالفت ذلك وأبته، وقالت: ما وعد الله محمدًا ﷺ من شيء إلا وقد علم أنه سيكونُ، حتى مات، ولكنه لم يَزَلِ البلاء بالرسل، حتى ظنُّوا أن من معهم من المؤمنين قد كَذَبوهم. قال ابن أبي مليكة في حديث عروة: كانت عائشة تقرؤُها: (وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِّبوا)، مثقَّلةً للتكذيبِ.

Dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti, dedi ki: Bana İbn Ebî Müleyke, İbn Abbas'ın {وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا} “ve kendilerinin yalanlandıklarını zannettikleri zaman” [ifadesini] şeddesiz okuduğunu haber verdi. Abdullah dedi ki: Sonra İbn Abbas bana: "Onlar insandılar" dedi ve İbn Abbas: {حَتَّى يَقُولَ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ مَتَى نَصْرُ اللَّهِ أَلَا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ} [el-Bakara: 214] “Hatta Peygamber ve onunla beraber olan müminler: 'Allah'ın yardımı ne zaman?' diyecek kadar [sarsılmışlardı]. Dikkat edin! Şüphesiz Allah'ın yardımı pek yakındır” [ayetini] okudu. İbn Cüreyc dedi ki: İbn Ebî Müleyke şöyle dedi: [İbn Abbas] bununla onların zayıflığa düştüklerini, bu yüzden kendilerine verilen sözün yerine getirilmediğini zannettiklerini kasteder. İbn Cüreyc dedi ki: İbn Ebî Müleyke şöyle dedi: Urve bana Âişe'den naklederek, onun buna muhalefet ettiğini, bunu kabul etmediğini ve şöyle dediğini bildirdi: "Allah Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem ne vadettiyse, o ölünceye kadar mutlaka gerçekleşeceğini bilmiştir; fakat bela elçilerin üzerinden hiç eksik olmadı, ta ki onlar beraberlerindeki müminlerin kendilerini yalanladığını zannettiler." İbn Ebî Müleyke, Urve'nin hadisinde şöyle dedi: Âişe bunu tekzib (yalanlama) anlamında şeddeli olarak: (وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِّبوا) şeklinde okurdu.

قال: ثنا سليمان بن داودَ الهاشميُّ، قال: ثنا إبراهيم بن سعدٍ، قال: ثنى صالح بن كيسان، عن ابن شهابٍ، عن عروةَ، عن عائشةَ، قال: قلت لها: قولُه: {حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا}؟ قال: قالت عائشة:

Dedi ki: Bize Süleyman b. Dâvûd el-Hâşimî anlattı, dedi ki: Bize İbrâhim b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana Sâlih b. Keysân, İbn Şihâb'dan, o Urve'den, o da Âişe'den nakletti; dedi ki: Ona O'nun: {حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا} “Nihayet peygamberler ümitlerini kesip kendilerinin yalanlandıklarını zannettikleri zaman” kavlini sordum. Dedi ki: Âişe şöyle dedi:

لقد استيقنوا أنهم قد كُذِّبوا. قلت: كُذِبوا؟ قالت: مَعاذَ اللهِ، لم تَكُنِ الرسلُ تظنُّ [ذلك بربِّها] ، إنما هم أتباعُ الرسلِ؛ لما استأخَر عنهم الوحيُ واشتدَّ عليهم البلاءُ، ظنَّت الرسلُ أن أتباعَهم قد كَذَّبوهم - {جَاءَهُمْ نَصْرُنَا} .

"Kesinlikle [kavimleri tarafından] yalanlandıklarını kesin olarak bildiler." Ben: "[Kendilerine] yalan söylendiğini [mi]?" dedim. Dedi ki: "Hâşâ! Elçiler [Rableri hakkında böyle bir] zanda bulunmazlardı. Onlar ancak elçilerin tâbileridir; vahiy gecikip bela da üzerlerine şiddetlenince, elçiler tâbilerinin kendilerini yalanladıklarını zannettiler - {جَاءَهُمْ نَصْرُنَا} 'kendilerine yardımımız geldi'."

حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن مَعْمَرٍ ، عن الزُّهريِّ، عن عُروةَ، عائشةَ، قالت: حتى إذا استيأَس الرسلُ ممن كذَّبهم من قومِهم أن يُصَدِّقوهم، وظنَّت الرسلُ أن مَن قد آمَن من قومِهم قد كَذَّبوهم، جاءهم نصرُ اللهِ عندَ ذلك.

Bize Muhammed b. Abdil'a'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den , o ez-Zührî'den, o Urve'den, o da Âişe'den nakletti, dedi ki: Nihayet elçiler kavimlerinden kendilerini yalanlayanların kendilerini doğrulamasından ümitlerini kestikleri ve elçiler kavimlerinden iman etmiş olan kimselerin de kendilerini yalanladığını zannettikleri zaman, işte o vakit onlara Allah'ın yardımı geldi.

فهذا ما رُوِى في ذلك عن عائشةَ، غيرَ أنها كانت تَقرأُ: (كُذِّبُوا) بالتشديدِ وضمِّ الكافِ، بمعنى ما ذكَرنا عنها، من أن الرسلَ ظنَّت بأتباعِها الذين قد آمنوا بهم، أنهم قد كَذَّبوهم، فارتدُّوا عن دينِهم، استبطاء منهم للنصرِ.

Âişe'den bu konuda rivayet edilen husus bundan ibarettir; şu kadar var ki o, kendisinden naklettiğimiz mana doğrultusunda -yani elçilerin kendilerine iman etmiş olan tâbilerinin kendilerini yalanladığını ve yardımın gecikmesinden ötürü dinlerinden döndüklerini zannettikleri manasında- kâf'ın zammesi ve zâl'ın teşdidi ile (كُذِّبُوا) şeklinde okurdu.

وقد بيَّنا أن الذي نَخْتَارُ من القراءةِ في ذلك والتأويلِ غيرُه في هذا الحرفِ خاصةً .

Özellikle bu kelimede kıraat ve tevil hususunda tercih ettiğimiz görüşün bundan başkası olduğunu daha önce açıklamıştık.

وقال آخرون ممن قرَأ قوله: (كُذِّبُوا) بضمِّ الكافِ وتشديدِ الذالِ: معنى ذلك: حتى إذا استيأَس الرسلُ من قومهم أن يُؤْمِنوا ويُصَدِّقوهم، وظنَّت

Kâf'ın zammesi ve zâl'ın teşdidi ile (كُذِّبُوا) şeklinde okuyanlardan diğerleri ise şöyle dediler: Bunun anlamı şudur: Nihayet elçiler kavimlerinin iman edip kendilerini tasdik etmelerinden ümitlerini kestikleri ve...

الرسلُ - بمعنى: واستيقَنت - أنهم قد كذَّبهم أممُهم، جاءت الرسلُ نُصْرَتُنا.

-kesin olarak bildiler manasında- ümmetlerinin kendilerini yalanladığını kesin olarak bildikleri zaman elçilere yardımımız geldi.

وقالوا: الظنُّ في هذا الموضِعِ بمعنى العلمِ، من قولِ الشاعرِ :

Dediler ki: Bu yerdeki zan, şairin şu sözünde olduğu gibi ilim (kesin bilgi) anlamındadır:

فَظَنُّوا بألْقَىْ فَارِسِ مُتَلَبِّبٍ … سَرَاتُهُم في الفارِسِيِّ المُسَرَّدِ

"Zannettiler (kesin bildiler) ki en cesur süvari düşmüştür, onların ileri gelenleri örülmüş Fars zırhı içindedir."

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، عن الحسنِ، وهو قولُ قتادةَ: {حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ} من إيمانِ قومِهم، (وظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِّبُوا)، أي: استيقَنوا أنه لا خيرَ عندَ قومهم ولا إيمانَ - {جَاءَهُمْ نَصْرُنَا}.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den, o da el-Hasan'dan nakletti -ki bu Katâde'nin de sözüdür-: {حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ} “Nihayet peygamberler ümitlerini kestikleri zaman”, kavimlerinin iman etmesinden [ümitlerini kestikleri], (وظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِّبُوا) “ve yalanlandıklarını kesin olarak bildikleri zaman”, yani kavimlerinde hiçbir hayır ve iman olmadığını kesin olarak bildikleri vakit - {جَاءَهُمْ نَصْرُنَا} “kendilerine yardımımız geldi”.

حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثَورٍ، عن مَعمرٍ، عن قتادةَ: {حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ}. قال: من قومِهم، (وظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِّبُوا). قال: وعلمِوا أنهم قد كُذِّبوا - {جَاءَهُمْ نَصْرُنَا} .

Bize Muhammed b. Abdil'a'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den nakletti: {حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ} “Nihayet peygamberler ümitlerini kestikleri zaman”. Dedi ki: Kavimlerinden [ümitlerini kestikleri], (وظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِّبُوا). Dedi ki: Ve yalanlandıklarını bildikleri [zaman] - {جَاءَهُمْ نَصْرُنَا} “kendilerine yardımımız geldi”.