حدثنا الحسن بن محمد، قال: ثنا داودُ بنُ مهرانَ، قال: ثنا عبد الواحد بنُ زيادٍ، عن يونُسَ، عن الحسن، قال: ألقى يوسف في الجبِّ وهو ابن سبع عشرة سنةً، وكان بين ذلك وبين لقائه يعقوب ثمانون سنةً، وعاش بعد ذلك ثلاثا وعشرين سنةً، ومات وهو ابن عشرين ومائة سنة .
Bize el-Hasan b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Dâvûd b. Mihrân anlattı, dedi ki: Bize Abdülvâhid b. Ziyâd, Yûnus'tan, o da el-Hasan'dan anlattı; dedi ki: Yûsuf kuyuya atıldığında on yedi yaşındaydı. Bununla Ya'kûb ile buluşması arasında seksen yıl vardı. Bundan sonra yirmi üç yıl yaşadı ve yüz yirmi yaşında vefat etti .
قال: ثنا سعيد بن سليمان، قال: ثنا هشيم، عن يونس، عن الحسن نحوه، غير أنه قال: ثلاث وثمانون سنة .
Dedi ki: Bize Saîd b. Süleymân anlattı, dedi ki: Bize Huşeym, Yûnus'tan, o da el-Hasan'dan benzerini anlattı; ancak o: 'Seksen üç yıl' dedi .
قال: ثنا داود بن مهران، قال: ثنا ابن عُلَيةَ، عن يونس، عن الحسن، قال: أُلقى يوسف في الجبِّ وهو ابن سبع عشرة سنةً، وكان في العبودية وفي السجن وفي المُلْكِ ثمانين سنةً، ثم جمع اللهُ ﷿ شمله، وعاش بعد ذلك ثلاثًا وعشرين سنةً .
Dedi ki: Bize Dâvûd b. Mihrân anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Yûnus'tan, o da el-Hasan'dan anlattı; dedi ki: Yûsuf on yedi yaşındayken kuyuya atıldı; kölelikte, zindanda ve hükümdarlıkta seksen yıl kaldı. Sonra Aziz ve Celil olan Allah onun ailesini bir araya topladı ve bundan sonra yirmi üç yıl daha yaşadı .
حدثني الحارث، قال: ثنا عبد العزيز، قال: ثنا مبارك بن فضالة، عن الحسن، قال: أُلقى يوسف في الجب، وهو ابن سبع عشرة سنةً، فغاب عن أبيه ثمانين سنةً، ثم عاش بعد ما جمع الله له شمله ورأى تأويل رؤياه، ثلاثًا وعشرين سنةً، فمات وهو ابن عشرين ومائة سنة.
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize Mübârek b. Fadâle, el-Hasan'dan anlattı; dedi ki: Yûsuf on yedi yaşındayken kuyuya atıldı, babasından seksen yıl uzak kaldı. Sonra Allah onun ailesini bir araya getirdikten ve o da rüyasının yorumunu gördükten sonra yirmi üç yıl daha yaşadı ve yüz yirmi yaşındayken vefat etti.
حدثنا مجاهدٌ، قال: ثنا يزيد، قال: أخبرنا هشيم، عن الحسن، قال: غاب يوسف عن أبيه في الجبِّ [وعند الملكِ] وفى السجن حتى التقيا ثمانين عامًا، فما جفَّت عينا يعقوب، وما على الأرض أحدٌ أكرمَ على الله من يعقوب .
Bize Mücâhid anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Huşeym, el-Hasan'dan haber verdi; dedi ki: Yûsuf kuyuda, [hükümdarın yanında] ve zindanda babasından uzak kaldı; nihayet seksen yıl sonra buluştular. Bu sürede Ya'kûb'un gözleri hiç kurumadı ve yeryüzünde Allah katında Ya'kûb'dan daha değerli hiç kimse yoktu .
وقال آخرون: كانت مدة ذلك: ثمانِ عشرة سنةً.
Başkaları ise şöyle dedi: Bunun süresi on sekiz yıldı.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدثنا ابن حميد، قال: ثنا سلمة، عن ابن إسحاق، قال: ذُكِر لى - والله أعلم - أن غَيبة يوسفَ عن يعقوب كانت ثمانِ عشرة سنة. قال: وأهل الكتاب يزعمون أنها كانت أربعين سنةً أو نحوها، وأن يعقوبَ بقى مع يوسف بعد أن قدم عليه مصر سبع عشرة سنةً، ثم قبضه الله إليه .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan anlattı; dedi ki: Bana zikredildiğine göre -en doğrusunu Allah bilir- Yûsuf'un Ya'kûb'dan uzak kalması on sekiz yıldı. Dedi ki: Ehl-i Kitap ise bunun kırk yıl veya buna yakın olduğunu ve Ya'kûb'un Mısır'a onun yanına geldikten sonra Yûsuf ile birlikte on yedi yıl kaldığını, sonra Allah'ın onun ruhunu kabzettiğini iddia etmektedir .
وقوله: {وَقَدْ أَحْسَنَ بِي إِذْ أَخْرَجَنِي مِنَ السِّجْنِ وَجَاءَ بِكُمْ مِنَ الْبَدْوِ}. يقولُ جلَّ ثناؤُه مخبرًا عن قيل يوسفَ: وقد أحسن الله بي في إخراجه إياى من السجن الذي كنتُ فيه محبوسًا، وفى مجيئه بكم من البدو، وذلك أن مسكن يعقوبَ وولده فيما ذُكِر، كان ببادية فلسطين كذلك.
Ve O'nun: {وَقَدْ أَحْسَنَ بِي إِذْ أَخْرَجَنِي مِنَ السِّجْنِ وَجَاءَ بِكُمْ مِنَ الْبَدْوِ} “Beni zindandan çıkardığında ve sizi çölden getirdiğinde bana gerçekten iyilik etti” kavli. Şanı Yüce olan, Yûsuf'un sözünü haber vererek şöyle buyurmaktadır: 'Beni içinde hapsedilmiş olduğum zindandan çıkarmakla ve sizi çölden getirmekle Allah bana gerçekten ihsanda bulundu.' Zira zikredildiğine göre Ya'kûb ve çocuklarının ikametgâhı aynı şekilde Filistin çölündeydi.
حدثنا ابن حميد، قال: ثنا سلمة، عن ابن إسحاق، قال: كان منزلُ يعقوب وولده فيما ذكر لي بعض أهل العلم بالعَرَباتِ، من أرض فلسطين بغور الشام.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan anlattı; dedi ki: İlim ehlinden bazılarının bana zikrettiğine göre Ya'kûb ve çocuklarının ikametgâhı, Filistin topraklarında Şam çukurluğundaki (Gavru'ş-Şâm) el-Arâbât'ta idi.
وبعض يقولُ بالأَوْلَاجِ من ناحية الشعب، وكان صاحب باديةٍ، له إبلٌ وشاءٌ .
Bazıları da dağ geçidi tarafındaki el-Evlâc mevkiinde olduğunu söyler. O, çöl ehli (bedevi) bir kimseydi; develeri ve koyunları vardı .
حدثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا عمرٌو، قال: أخبرنا شيخٌ لنا أن يعقوبَ كان ببادية فلسطين.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize bir şeyhimiz, Ya'kûb'un Filistin çölünde olduğunu haber verdi.
حدثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَقَدْ أَحْسَنَ بِي إِذْ أَخْرَجَنِي مِنَ السِّجْنِ وَجَاءَ بِكُمْ مِنَ الْبَدْوِ}. وكان يعقوب وبنوه بأرض كنعان، أهل مواشٍ وبريةٍ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {وَقَدْ أَحْسَنَ بِي إِذْ أَخْرَجَنِي مِنَ السِّجْنِ وَجَاءَ بِكُمْ مِنَ الْبَدْوِ} “Beni zindandan çıkardığında ve sizi çölden getirdiğinde bana gerçekten iyilik etti” hakkında nakletti: Ya'kûb ve oğulları Ken'an diyarında idiler; davar ve çöl ehli idiler .
حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثني حجاج، عن ابن جريج: {وَجَاءَ بِكُمْ مِنَ الْبَدْوِ}. قال: كانوا أهل بادية وماشيةٍ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den {وَجَاءَ بِكُمْ مِنَ الْبَدْوِ} “ve sizi çölden getirdiğinde” hakkında nakletti; dedi ki: Onlar çöl ve davar ehli idiler .
والبدو مصدرٌ من قول القائل: بدا فلانٌ: إذا صار بالبادية يبدو بدوًا.
el-Bedv (الْبَدْو) kelimesi; bir kimsenin çöle yerleştiği zaman söylediği 'bedâ fulânun yebdû bedven' (فَلَانٌ يَبْدُو بَدْوًا: falan kimse çöle çıktı/çöle yerleşti) sözünden türemiş bir masdardır.
وذُكِر أن يعقوب دخل مصر هو ومن معه من أولاده وأهاليهم وأبنائهم يومَ دخلوها، وهم أقل من مائة، وخرجوا منها يوم خرجوا منها وهم زيادة على ستمائة ألف.
Zikredildiğine göre Ya'kûb, beraberindeki çocukları, aileleri ve torunlarıyla Mısır'a girdikleri gün yüz kişiden daha az idiler; oradan çıktıkları gün ise altı yüz binden fazla idiler.
ذكرُ الرواية بذلك
Buna Dair Rivayetin Zikri
حدثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا زيد بن الحبابِ وعمرُو بنُ محمد، عن موسى بن عُبيدة، عن محمد بن كعب القرظي، عن عبد الله بن شداد، قال: اجتمع آل [يعقوبَ إلى] يوسف بمصر وهم ستةٌ وثمانون إنسانًا، صغيرُهم
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Zeyd b. el-Hubâb ve Amr b. Muhammed, Mûsâ b. Ubeyde'den, o Muhammed b. Ka‘b el-Kurazî'den, o da Abdullah b. Şeddâd'dan nakletti; dedi ki: [Ya‘kûb'un] ailesi Mısır'da Yûsuf'un [yanında] toplandıklarında seksen altı kişi idiler; küçüğü
وكبيرهم، وذكرهم وأنثاهم، وخرجوا من مصر يومَ أخرجهم فرعون وهم ستمائة ألفٍ ونيّفٌ .
ve büyüğü, erkeği ve kadınıyla seksen altı kişi idiler. Firavun onları çıkardığı gün ise altı yüz bin küsur kişi olarak Mısır'dan çıktılar .
قال: ثنا عمرٌو، عن إسرائيل، عن أبي إسحاق، عن أبي عُبيدةَ، عن عبدِ اللَّهِ، قال: خرج أهلُ يوسفَ من مصر وهم ستمائة ألف وسبعون ألفًا، فقال فرعون: إن هؤلاء لشرذمة قليلون .
Dedi ki: Bize Amr, İsrâîl'den, o Ebû İshâk'tan, o Ebû Ubeyde'den, o da Abdullah'tan nakletti; dedi ki: Yûsuf'un âli Mısır'dan altı yüz yetmiş bin kişi olarak çıktılar. Firavun da: 'Şüphesiz bunlar az bir topluluktur' dedi .
حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثني حجاج، عن إسرائيل والمسعودى، عن أبي إسحاق، عن أبي عُبيدةَ، عن ابن مسعود، قال: دخل بنو إسرائيل مصر وهم ثلاثة وستون إنسانًا، وخرجوا منها وهم ستمائة ألف. قال إسرائيل في حديثه: ستمائة ألفٍ وسبعون ألفًا .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İsrâîl ve el-Mes'ûdî'den, onlar Ebû İshâk'tan, o Ebû Ubeyde'den, o da İbn Mes'ûd'dan nakletti; dedi ki: İsrâiloğulları Mısır'a altmış üç kişi olarak girdiler, oradan ise altı yüz bin kişi olarak çıktılar. İsrâîl rivayetinde: 'Altı yüz yetmiş bin kişi' dedi .
حدثنا ابن وكيع، قال: ثنا عمرو، عن إسرائيل، عن أبي إسحاق، عن مسروق، قال: دخل أهلُ يوسفَ مصر وهم ثلاثمائة وتسعون من بين رجل وامرأة .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Amr, İsrâîl'den, o Ebû İshâk'tan, o da Mesrûk'tan nakletti; dedi ki: Yûsuf'un ailesi Mısır'a kadın ve erkek olmak üzere üç yüz doksan kişi olarak girdiler .
وقوله: {مِنْ بَعْدِ أَنْ نَزَغَ الشَّيْطَانُ بَيْنِي وَبَيْنَ إِخْوَتِي}. يعنى: من بعد أن أفسد ما بينى وبينهم، وحمل بعضنا على بعض. يقالُ منه: نزغ الشيطان بين فلانٍ وفلانٍ، ينزَغ وينزِعُ نَزْغًا ونزوغًا.
Ve O'nun: {مِنْ بَعْدِ أَنْ نَزَغَ الشَّيْطَانُ بَيْنِي وَبَيْنَ إِخْوَتِي} “Şeytan benimle kardeşlerimin arasını bozduktan sonra” kavli. Yani: Benimle onların arasını ifsat edip birbirimize kışkırttıktan sonra demektir. Bu kökten olmak üzere: 'Şeytan falanla falanın arasını bozdu/fesat soktu' anlamında 'nezeğa'ş-şeytânu beyne fulânin ve fulânin yenzeğu ve yenziu nezğan ve nuzûğan' denilir.
وقوله: {إِنَّ رَبِّي لَطِيفٌ لِمَا يَشَاءُ}. يقولُ: إن ربي ذو لُطف وصنعٍ لما
Ve O'nun: {إِنَّ رَبِّي لَطِيفٌ لِمَا يَشَاءُ} “Şüphesiz Rabbim, dilediği şeye karşı pek lütufkârdır” kavli. [Yani] şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz Rabbim, dilediği şey için lütuf ve ihsan...
يشَاء، ومن لطفه وصنعه أنه أخرجنى من السجن، وجاء بأهلي من البدو، بعد الذي كان بينى وبينهم من بُعدِ الدارِ، وبَعدَ ما كنت فيه من العبودة والرقِّ والإسار.
dilediğine karşı lütuf ve ihsan sahibidir. O'nun lütuf ve ihsanındandır ki; benimle onlar arasında yurtların uzaklığı vuku bulduktan ve içinde bulunduğum kulluk, kölelik ve esirlikten sonra beni zindandan çıkarmış ve ailemi çölden getirmiştir.
كالذي حدثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة قوله: {إِنَّ رَبِّي لَطِيفٌ لِمَا يَشَاءُ} لَطَف ليوسف وصنع له، حتى أخرجه من السجن، وجاء بأهله من البدو، ونزع من قلبه نَزْغَ الشيطان وتحريشه على إخوته .
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {إِنَّ رَبِّي لَطِيفٌ لِمَا يَشَاءُ} “Şüphesiz Rabbim, dilediği şeye karşı lütufkârdır” kavli hakkında nakletti: [Allah] Yûsuf'a lütufta bulunup ona ihsan etti; nihayetinde onu zindandan çıkardı, ailesini çölden getirdi ve kalbinden şeytanın kışkırtmasını ve kardeşlerine karşı tahrikini çekip çıkardı .
وقوله: {إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ} بمصالح خلقه وغير ذلك، لا يخفى عليه مبادئ الأمور وعواقبها {الْحَكِيمُ} في تدبيره.
Ve O'nun: {إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ} “Şüphesiz O, hakkıyla bilendir” -kullarının menfaatlerini ve diğer şeyleri; O'na işlerin başlangıcı da sonu da gizli kalmaz- {الْحَكِيمُ} “[ve] hikmet sahibidir” -tedbirinde- [kavli].
القول في تأويل قوله تعالى: {رَبِّ قَدْ آتَيْتَنِي مِنَ الْمُلْكِ وَعَلَّمْتَنِي مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحَادِيثِ فَاطِرَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ أَنْتَ وَلِيِّي فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ تَوَفَّنِي مُسْلِمًا وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ (١٠١)}.
Allah Teâlâ'nın: {رَبِّ قَدْ آتَيْتَنِي مِنَ الْمُلْكِ وَعَلَّمْتَنِي مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحَادِيثِ فَاطِرَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ أَنْتَ وَلِيِّي فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ تَوَفَّنِي مُسْلِمًا وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ (١٠١)} “Rabbim! Sen bana mülkten verdin ve bana rüyaların tabirini öğrettin. Ey gökleri ve yeri yaratan! Sen dünyada da ahirette de benim velimsin. Beni Müslüman olarak vefat ettir ve beni salihlere kat!” kavlinin teviline dair söz.
يقول تعالى ذكره: قال يوسف بعد ما جمع الله له أبويه وإخوته، وبسط عليه من الدنيا ما بسط من الكرامة، ومكَّنه في الأرض، متشوقًا إلى لقاء آبائه الصالحين: {رَبِّ قَدْ آتَيْتَنِي مِنَ الْمُلْكِ}. يعنى: من مُلْكِ مصرَ {وَعَلَّمْتَنِي مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحَادِيثِ}. يعنى من عبارة الرؤيا، تعديدًا لنعم الله عليه، وشكرًا له عليها {فَاطِرَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ}. يقول: يا فاطر السموات والأرض، يا خالقها وبارئها {أَنْتَ وَلِيِّي فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ}. يقولُ: أنت ولي في دنياي على من عاداني
Allah Zikri Yüce Olan buyuruyor ki: Allah anne-babasını ve kardeşlerini yanında topladıktan, dünyalıktan ona ikram ettiği şeyleri bolca ihsan edip onu yeryüzünde iktidar kıldıktan sonra Yûsuf, salih atalarına kavuşmayı arzulayarak şöyle dedi: {رَبِّ قَدْ آتَيْتَنِي مِنَ الْمُلْكِ} “Rabbim! Sen bana mülkten verdin”. Yani: Mısır mülkünden [verdin]. {وَعَلَّمْتَنِي مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحَادِيثِ} “ve bana rüyaların tabirini öğrettin”. Yani Allah'ın üzerindeki nimetlerini sayıp dökmek ve O'na şükretmek maksadıyla rüya tabirinden [öğrettin]. {فَاطِرَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} “Ey gökleri ve yeri yaratan!”. Şöyle demektedir: Ey gökleri ve yeri yoktan var eden, onları yaratan! {أَنْتَ وَلِيِّي فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ} “Sen dünyada da ahirette de benim velimsin”. Şöyle demektedir: Sen dünyamda bana düşmanlık edenlere karşı [benim velimsin]...
وأرادني بسوءٍ بنصرك، وتغذُوني فيها بنعمتِك، وتليني في الآخرة بفضلك ورحمتك {تَوَفَّنِي مُسْلِمًا}. يقول: اقبِضْنى إليك مسلمًا، {وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ}. يقولُ: وألحقنى بصالح آبائي إبراهيم وإسحاق ومن قبلهم من أنبيائك ورسلك.
ve bana kötülük isteyenlere karşı yardımınla benim velimsin; dünyada beni nimetinle beslersin, ahirette de lütfun ve rahmetinle beni koruyup gözetirsin. {تَوَفَّنِي مُسْلِمًا} “Beni Müslüman olarak vefat ettir”. Şöyle demektedir: Canımı Müslüman olarak sana al. {وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ} “ve beni salihlere kat!” Şöyle demektedir: Beni salih atalarım İbrâhim'e, İshâk'a ve onlardan önceki peygamberlerine ve elçilerine kat.
وقيل: إنه لم يتمنَّ أحدٌ من الأنبياء الموت قبل يوسف.
Peygamberlerden hiç kimsenin Yûsuf'tan önce ölümü temenni etmediği de söylenmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدثنا ابن وكيع، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباط، عن السديِّ: {رَبِّ قَدْ آتَيْتَنِي مِنَ الْمُلْكِ وَعَلَّمْتَنِي مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحَادِيثِ} الآية. قال: ابن عباس يقولُ: أَوّلُ نبي سأل الله الموت يوسف .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {رَبِّ قَدْ آتَيْتَنِي مِنَ الْمُلْكِ وَعَلَّمْتَنِي مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحَادِيثِ} “Rabbim! Sen bana mülkten verdin ve bana rüyaların tabirini öğrettin...” ayeti hakkında anlattı; dedi ki: İbn Abbâs şöyle derdi: Allah'tan ölümü isteyen ilk peygamber Yûsuf'tur .
حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاج، عن ابن جريجٍ، قال: قال ابن عباسٍ قوله: {رَبِّ قَدْ آتَيْتَنِي مِنَ الْمُلْكِ} الآية. قال: اشتاق إلى لقاء ربه، وأحب أن يلحق به وبآبائه، فدعا الله أن يتوفاه، ويلحقه بهم، ولم يسأل نبيٌّ قَطُّ الموتَ غير يوسف، فقال: {رَبِّ قَدْ آتَيْتَنِي مِنَ الْمُلْكِ وَعَلَّمْتَنِي مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحَادِيثِ} الآية. قال ابن جريجٍ: في بعض القرآن قد قال من الأنبياء: تَوَفَّنى .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı; dedi ki: İbn Abbâs O'nun: {رَبِّ قَدْ آتَيْتَنِي مِنَ الْمُلْكِ} “Rabbim! Sen bana mülkten verdin...” ayeti hakkında şöyle dedi: [Yûsuf] Rabbine kavuşmayı arzuladı , O'na ve atalarına katılmayı istedi; böylece Allah'a canını alması ve kendisini onlara katması için dua etti. Yûsuf'tan başka hiçbir peygamber asla ölümü istememiştir. Nitekim o: {رَبِّ قَدْ آتَيْتَنِي مِنَ الْمُلْكِ وَعَلَّمْتَنِي مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحَادِيثِ} “Rabbim! Sen bana mülkten verdin ve bana rüyaların tabirini öğrettin...” ayetini [okudu]. İbn Cüreyc dedi ki: Kur'an'ın bazı yerlerinde peygamberlerden biri 'teveffenî' (canımı al) demiştir .
حدثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادة قوله: {تَوَفَّنِي مُسْلِمًا وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ}: لما جمع شمله، وأقرّ عينه ، وهو يومئذٍ مغموسٌ في نبتِ الدنيا وملكها وغضارتها، فاشتاق إلى الصالحين قبله. وكان ابن عباسٍ يقولُ: ما تمنَّى نبيٌّ قَطُّ الموتَ قبلَ يوسفَ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {تَوَفَّنِي مُسْلِمًا وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ} “Canımı müslüman olarak al ve beni salihler arasına kat!” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: [Yûsuf'un] düzeni toparlanıp gözü aydın olunca -ki o gün kendisi dünyanın nimetine, mülküne ve refahına dalmış durumdaydı- kendisinden önceki salihleri arzuladı. İbn Abbâs da şöyle derdi: Yûsuf'tan önce hiçbir peygamber asla ölümü temenni etmemiştir.
حدثني المثنى، قال: أخبرنا إسحاق، قال: أخبرنا عبد الله بن الزُّبيرِ، عن سفيان، عن ابن أبي عروبة، عن قتادةَ، قال: لما جُمِع ليوسفَ شملُه، وتكاملت عليه النعمُ، سأل لقاءَ ربِّه، فقال: {رَبِّ قَدْ آتَيْتَنِي مِنَ الْمُلْكِ وَعَلَّمْتَنِي مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحَادِيثِ فَاطِرَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ أَنْتَ وَلِيِّي فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ تَوَفَّنِي مُسْلِمًا وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ}. قال قتادة: ولم يتمنَّ الموتَ أحدٌ قطُّ، نبيٌّ ولا غيرُه، إلا يوسف .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk haber verdi, dedi ki: Bize Abdullah b. ez-Zübeyr, Süfyân'dan, o İbn Ebî Arûbe'den, o da Katâde'den haber verdi; dedi ki: Yûsuf'un düzeni toparlanıp üzerindeki nimetler kemale erince Rabbine kavuşmayı istedi ve: {رَبِّ قَدْ آتَيْتَنِي مِنَ الْمُلْكِ وَعَلَّمْتَنِي مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحَادِيثِ فَاطِرَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ أَنْتَ وَلِيِّي فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ تَوَفَّنِي مُسْلِمًا وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ} “Rabbim! Sen bana mülkten verdin ve bana rüyaların tabirini öğrettin. Ey gökleri ve yeri yaratan! Sen dünyada da ahirette de benim velimsin. Beni Müslüman olarak vefat ettir ve beni salihlere kat!” dedi. Katâde dedi ki: Yûsuf müstesna, ne bir peygamber ne de başkası asla ölümü temenni etmemiştir .
حدثني المُثنَّى، قال: ثنا هشامٌ، قال: ثنا الوليد بن مسلم، قال: ثنى غيرُ واحدٍ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهد، أن يوسف النبيَّ ﷺ لما جمع بينه وبين أبيه وإخوته، وهو يومئذ ملكٌ بمصر، اشتاق إلى الله وإلى آبائه الصالحين إبراهيم وإسحاق، قال: {رَبِّ قَدْ آتَيْتَنِي مِنَ الْمُلْكِ وَعَلَّمْتَنِي مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحَادِيثِ فَاطِرَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ أَنْتَ وَلِيِّي فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ تَوَفَّنِي مُسْلِمًا وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ}.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Hişâm anlattı, dedi ki: Bize el-Velîd b. Müslim anlattı, dedi ki: Bana birden fazla kişi İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den nakletti ki: Yûsuf Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem), kendisiyle babası ve kardeşleri bir araya getirildiğinde -ki o gün Mısır'da hükümdardı- Allah'ı ve salih ataları İbrâhim ile İshâk'ı arzuladı ve: {رَبِّ قَدْ آتَيْتَنِي مِنَ الْمُلْكِ وَعَلَّمْتَنِي مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحَادِيثِ فَاطِرَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ أَنْتَ وَلِيِّي فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ تَوَفَّنِي مُسْلِمًا وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ} “Rabbim! Sen bana mülkten verdin ve bana rüyaların tabirini öğrettin. Ey gökleri ve yeri yaratan! Sen dünyada da ahirette de benim velimsin. Beni Müslüman olarak vefat ettir ve beni salihlere kat!” dedi.
حدثني المُثَنَّى، قال: أخبرنا إسحاقُ، قال: ثنا هشامٌ، عن مسلمِ بن خالدٍ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهد في قوله: {وَعَلَّمْتَنِي مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحَادِيثِ}. قال:
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk haber verdi, dedi ki: Bize Hişâm, Müslim b. Hâlid'den, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den [Allah Teâlâ'nın]: {وَعَلَّمْتَنِي مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحَادِيثِ} “ve bana sözlerin/rüyaların yorumunu öğrettin” kavli hakkında nakletti; dedi ki:
العبارة .
[Rüya] tabiridir .
حدثت عن الحسين، قال: سمعت أبا معاذ، يقولُ: أخبرنا عبيد بن سليمان، قال: سمعت الضحاك يقولُ في قوله: {تَوَفَّنِي مُسْلِمًا وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ}. يقول: توفَّنى على طاعتِك، واغفر لى إذا توفّيتنى .
Bana el-Huseyn'den rivayet edildi; dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd b. Süleymân haber verdi, dedi ki: Dahhâk'ın O'nun: {تَوَفَّنِي مُسْلِمًا وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ} “Beni Müslüman olarak vefat ettir ve beni salihlere kat!” kavli hakkında şöyle dediğini işittim: Beni sana itaat üzere vefat ettir ve canımı aldığında beni bağışla .
حدثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمة، عن ابن إسحاق، قال: قال يوسف - حين رأى ما رأى من كرامة الله وفضله عليه وعلى أهل بيته حين جمع الله له شمله، وردَّه على والده، وجمع بينه وبينه فيما هو فيه من المُلْكِ والبهجة -: {يَاأَبَتِ هَذَا تَأْوِيلُ رُؤْيَايَ مِنْ قَبْلُ قَدْ جَعَلَهَا رَبِّي حَقًّا} إلى قوله: {إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ}. ثم ارعوى يوسفُ، وذكر أن ما هو فيه من الدنيا بائدٌ وذاهبٌ، فقال: {رَبِّ قَدْ آتَيْتَنِي مِنَ الْمُلْكِ وَعَلَّمْتَنِي مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحَادِيثِ فَاطِرَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} إِلى قوله: {وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ} .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan anlattı; dedi ki: Yûsuf -Allah'ın kendisine ve ailesine olan ikramını ve lütfunu, Allah'ın düzenini toparlayıp onu babasına kavuşturduğunu ve içinde bulunduğu saltanat ve sevinç içinde ikisini bir araya getirdiğini görünce-: {يَاأَبَتِ هَذَا تَأْوِيلُ رُؤْيَايَ مِنْ قَبْلُ قَدْ جَعَلَهَا رَبِّي حَقًّا} “Ey babacığım! İşte bu, daha önceki rüyamın tabiridir; Rabbim onu gerçekleştirdi...” kavlinden {إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ} “Şüphesiz O, hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir” kavline kadar olan kısmı söyledi. Sonra Yûsuf kendine geldi ve içinde bulunduğu dünya hayatının fani olup yok olacağını hatırlayarak: {رَبِّ قَدْ آتَيْتَنِي مِنَ الْمُلْكِ وَعَلَّمْتَنِي مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحَادِيثِ فَاطِرَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} “Rabbim! Sen bana mülkten verdin ve bana rüyaların tabirini öğrettin. Ey gökleri ve yeri yaratan!...” kavlinden {وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ} “...ve beni salihlere kat!” kavline kadar söyledi .
وذكر أن بني يعقوب الذين فعلوا بيوسفَ ما فعلوا، استغفر لهم أبوهم، فتاب الله عليهم وعفا عنهم، وغفر لهم ذنبهم.
Zikredildiğine göre Yûsuf'a yaptıklarını yapan Ya'kûb'un oğulları için babaları bağışlanma dilemiş, Allah da onların tövbelerini kabul edip onları affetmiş ve günahlarını bağışlamıştır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثني حجاجٌ، عن صالح المريِّ، عن يزِيدَ الرَّقَاشيِّ، عن أنس بن مالك، قال: إن الله ﵎ لما جمع ليعقوبَ
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, Sâlih el-Mürrî'den, o Yezîd er-Rakkâşî'den, o da Enes b. Mâlik'ten [şöyle] dediğini rivayet etti: Şüphesiz aziz ve celil olan Allah, Ya'kûb'un
شمله، وأقرَّ بعينه، خلا ولده نجيًّا، فقال بعضُهم لبعض: ألستم قد علمتم ما صنعتم، وما لقى منكم الشيخُ، وما لقى منكم يوسفُ؟ قالوا: بلى. قالوا : فيغرُّكم عفوهما عنكم، فكيف لكم بربِّكم؟ فاستقام أمرهم على أن أتوا الشيخ، فجلسوا بين يديه - ويوسف إلى جنب أبيه قاعدٌ - قالوا: يا أبانا أتيناك في أمرٍ لم يَأْتِك مثله قَطُّ، ونزل بنا أمرٌ لم ينزل بنا مثله. حتى حرَّكوه - والأنبياء أرحم البرية - فقال: ما لكم يا بَنِيَّ؟ قالوا: ألستَ قد علمت ما كان منا إليك، وما كان منا إلى أخينا يوسف؟ قال: بلى. قالوا: أفلستما قد عفوتما؟ قالا: بلى. قالوا: فإنَّ عفوَكما لا يُغنى عنا شيئًا إن كان الله لم يعفُ عنا. قال: فما تُرِيدُون يا بني؟ قالوا: نُرِيدُ أن تدعو الله لنا ، فإذا جاءك الوحيُ من عندِ اللهِ بأنه قد عفا عما صنعنا، قرَّت أعينُنا، واطمأنت قلوبنا، وإلا فلا قرّةَ عينٍ في الدنيا لنا أبدًا. قال: فقام الشيخ، واستقبل القبلة، وقام يوسفُ خلفَ أبيه، وقاموا خلفَهما أذلةً خاشعين. قال: فدعا، وأمَّن يوسفُ، فلم يُجَبْ فيهم عشرين سنةً - قال صالحٌ المُرِّيُّ: يُخيفُهم - قال: حتى إذا كان رأسُ العشرين، نزل جبريل ﵇ على يعقوب ﵇، فقال: إن الله ﵎ بعثني إليك أُبشِّرُك بأنه قد أجاب دعوتك في ولدك. وأنه قد عفا عما صنعوا، وأنه قد اعتقد مواثيقهم من بعدك على النبوّة .
düzenini toparlayıp gözünü aydın kılınca, oğulları baş başa verip gizlice konuştular. Birbirlerine şöyle dediler: 'Ne yaptığınızı, o yaşlı zatın sizden neler çektiğini ve Yûsuf'un sizden neler çektiğini bilmiyor musunuz?' Onlar: 'Evet, biliyoruz' dediler. Dediler ki : 'İkisinin sizi affetmesi sizi aldatmasın; peki Rabbinize karşı durumunuz ne olacak?' Bunun üzerine o yaşlı zatın (Ya'kûb'un) yanına gelip önüne oturmada karar kıldılar -Yûsuf da babasının yanında oturmaktaydı-. Dediler ki: 'Ey babamız! Sana, benzeriyle asla gelinmemiş bir mesele hakkında geldik; başımıza da benzeri gelmemiş bir iş geldi.' Nihayetinde onu duygulandırdılar -ki peygamberler insanların en merhametlisidir-. [Ya'kûb]: 'Neniz var ey oğullarım?' dedi. Dediler ki: 'Sana karşı yaptıklarımızı ve kardeşimiz Yûsuf'a karşı yaptıklarımızı bilmiyor musun?' O: 'Evet' dedi. Dediler ki: 'Siz ikiniz bizi affetmediniz mi?' İkisi: 'Evet' dediler. Dediler ki: 'Eğer Allah bizi affetmemişse sizin affınız bize hiçbir fayda sağlamaz.' [Ya'kûb]: 'Ne istiyorsunuz ey oğullarım?' dedi. Dediler ki: 'Bizim için Allah'a dua etmeni istiyoruz . Allah katından, yaptıklarımızı bağışladığına dair sana vahiy geldiğinde gözlerimiz aydın olur ve kalplerimiz mutmain olur; aksi takdirde dünyada bizim için ebediyen hiçbir göz aydınlığı olmaz.' Dedi ki: Bunun üzerine yaşlı zat (Ya'kûb) ayağa kalkıp kıbleye yöneldi; Yûsuf da babasının arkasında durdu, onlar da boyun büküp huşû içinde ikisinin arkasında durdular. Dedi ki: [Ya'kûb] dua etti, Yûsuf da 'âmin' dedi; yirmi yıl boyunca onlar hakkında [duaya] icabet olunmadı -Sâlih el-Murrî: 'Onları korkutmak için' dedi-. Dedi ki: Nihayet yirminci yılın başında Cibrîl (aleyhisselâm) Ya'kûb'a (aleyhisselâm) inip şöyle dedi: 'Allah (celle ve azze) beni, oğulların hakkındaki duana icabet ettiğini, yaptıklarını affettiğini ve senden sonra peygamberlik üzere onların ahitlerini bağladığını sana müjdelemek üzere gönderdi' .
حدثني المثنى، قال: ثنا الحارثُ، قال: ثنا عبد العزيز، قال: ثنا جعفرُ بنُ سليمان، عن أبي عمران الجونى، قال: والله لو كان قتل يوسفَ مضَى، لأدخلهم الله النارَ كلَّهم، ولكن الله جلَّ ثناؤُه أمسك نفس يوسفَ، ليبلُغَ فيه أمره
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize Ca'fer b. Süleymân, Ebû İmrân el-Cevnî'den anlattı; dedi ki: "Allah'a yemin olsun ki eğer Yûsuf'un öldürülmesi gerçekleşmiş olsaydı, Allah onların hepsini mutlaka ateşe (cehenneme) koyardı. Fakat övgüsü yüce olan Allah, onun hakkındaki emrini yerine ulaştırmak
ورحمةً لهم، ثم يقولُ: والله ما قصَّ الله نبأَهم يُعَيِّرُهم بذلك، إنهم لأنبياء من أهل الجنة، ولكن الله قصَّ علينا نبأَهم، لئلا يَقْنَطَ عبده.
ve onlara merhamet etmek için Yûsuf'un canını korudu. Sonra şöyle derdi: Allah'a yemin olsun ki Allah onların haberini onları ayıplamak için anlatmamıştır; şüphesiz onlar cennet ehlinden peygamberlerdir. Fakat Allah onların haberini, kulu ümitsizliğe düşmesin diye bize anlatmıştır.
وذُكِر أن يعقوبَ تُوُفِّي قبل يوسفَ، وأوصى إلى يوسف، وأمره أن يدفنه عند قبر أبيه إسحاق.
Zikredildiğine göre Ya'kûb, Yûsuf'tan önce vefat etmiş ve Yûsuf'a vasiyette bulunup kendisini babası İshâk'ın kabrinin yanına defnetmesini emretmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا عمرٌو، عن أسباط، عن السدي، قال: لما حضر الموتُ يعقوبَ، أوصى إلى يوسف أن يدفنه عندَ إبراهيم وإسحاق، فلما مات نُفخ فيه المرُّ، وحُمِل إلى الشام. قال: فلما بلغوا إلى ذلك المكان أقبل عيصا أخو يعقوب، فقال: غلبني على الدعوة، فواللهِ لا يَغْلِبُنى على القبرِ، فأبَى أَن يَتْرُكَهم يَدفنوه، فلما احتبسوا قال هشام بن دانِ بن يعقوبَ - وكان هشامٌ أصمَّ - لبعض إخوته: ما لجدِّى لا يُدفَنُ؟ قالوا: هذا عمك يَمْنَعُه، قال: أرُونيه أين هو؟ فلما رآه رفع هشامٌ يدَه، فوجأ بها رأس العيص وجأةً، سقطت عيناه على فخذ يعقوب، فدفنا في قبرٍ واحدٍ .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Amr, Esbât'tan, o es-Süddî'den nakletti; dedi ki: Ya'kûb'a ölüm gelip çattığında Yûsuf'a kendisini İbrâhim ve İshâk'ın yanına defnetmesini vasiyet etti. Vefat ettiğinde içine mür [kokusu] üflendi ve Şam'a taşındı. Dedi ki: O mekana vardıklarında Ya'kûb'un kardeşi Îsû gelip şöyle dedi: 'Dua konusunda bana üstün geldi; Allah'a yemin olsun ki kabir konusunda bana üstün gelemeyecek!' ve onu defnetmelerine izin vermekten kaçındı . Durdurulduklarında, Ya'kûb oğlu Dân oğlu Hişâm -Hişâm sağırdı- kardeşlerinden bazılarına: 'Dedem niçin defnedilmiyor?' dedi. Dediler ki: 'Şu amcan ona engel oluyor.' [Hişâm]: 'Bana onu gösterin, nerede?' dedi. Onu görünce Hişâm elini kaldırdı ve Îsû'nun başına öyle bir vuruş vurdu ki onun iki gözü Ya'kûb'un uyluğuna düştü. Böylece ikisi tek bir kabre defnedildiler .
القولُ في تأويل قوله تعالى: {ذَلِكَ مِنْ أَنْبَاءِ الْغَيْبِ نُوحِيهِ إِلَيْكَ وَمَا كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ أَجْمَعُوا أَمْرَهُمْ وَهُمْ يَمْكُرُونَ (١٠٢)}.
Allah Teâlâ'nın: {ذَلِكَ مِنْ أَنْبَاءِ الْغَيْبِ نُوحِيهِ إِلَيْكَ وَمَا كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ أَجْمَعُوا أَمْرَهُمْ وَهُمْ يَمْكُرُونَ (١٠٢)} “İşte bunlar sana vahyettiğimiz gayb haberlerindendir. Yoksa onlar tuzak kurarak işlerine kesin karar verdikleri zaman sen onların yanında değildin” kavlinin teviline dair söz.
يقول تعالى ذكره: هذا الخبر الذي أخبرتك به من خبر يوسف ووالده يعقوب
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Yûsuf ve babası Ya'kûb'un haberinden sana bildirdiğim bu haber
وإخوته وسائر ما في هذه السورةِ {مِنْ أَنْبَاءِ الْغَيْبِ}. يقولُ: من أخبار الغيب الذي لم تُشَاهِدَه، ولم تُعاينه، ولكنا {نُوحِيهِ إِلَيْكَ} ونُعَرِّفُكَه، لنثِّبت به فؤادك، ونُشَجِّعَ به قلبك، وتَصْبِرَ على ما نالك من الأذى من قومِك في ذاتِ اللهِ، وتَعْلَمَ أَن من قبلك من رسل الله، إذ صبَروا على ما نالهم فيه، وأخَذوا بالعفو، وأمروا بالعرفِ، وأعرضوا عن الجاهلين - فازوا بالظَّفَرِ، وأُيِّدوا بالنصر، ومُكِّنوا في البلادِ، وغلبوا من قصدوا من أعدائهم وأعداء دين اللهِ، يَقُولُ الله ﵎ لنبيِّه محمدٍ ﷺ: فيهم يا محمد فتأسَّ، وآثارهم فقُصَّ {وَمَا كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ أَجْمَعُوا أَمْرَهُمْ وَهُمْ يَمْكُرُونَ}. يقولُ: وما كنت حاضرًا عند إخوة يوسف، إذ أجمعُوا، واتفقت آراؤهم، وصحَّت عزائمُهم، على أن يُلْقُوا يوسفَ في غيابة الجبِّ، وذلك كان مكرهم الذي قال الله ﷿: {وَهُمْ يَمْكُرُونَ}.
ve kardeşlerinin haberinden ve bu suredeki diğer şeylerden sana bildirdiğim bu haber: {مِنْ أَنْبَاءِ الْغَيْبِ} “gayb haberlerindendir”. Şöyle demektedir: Görmediğin ve bizzat şahit olmadığın gayb haberlerindendir; fakat senin gönlünü onunla pekiştirmek, kalbine cesaret vermek, Allah uğrunda kavminden sana ulaşan eziyetlere sabretmen ve senden önceki Allah'ın elçilerinin, bu uğurda kendilerine ulaşan şeylere sabrettiklerinde, affı esas alıp iyiliği emrettiklerinde ve cahillerden yüz çevirdiklerinde zafere eriştiklerini, yardımla teyit edildiklerini, beldelerde iktidara kavuşturulduklarını ve kendilerine kasteden düşmanlarına ve Allah'ın dininin düşmanlarına galip geldiklerini bilmen için biz {نُوحِيهِ إِلَيْكَ} “onu sana vahyediyoruz” ve sana bildiriyoruz. Allah (celle ve azze) Peygamberi Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmaktadır: Onları kendine örnek al ey Muhammed ve onların izinden git! {وَمَا كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ أَجْمَعُوا أَمْرَهُمْ وَهُمْ يَمْكُرُونَ} “Yoksa onlar tuzak kurarak işlerine kesin karar verdikleri zaman sen onların yanında değildin”. Şöyle demektedir: Yûsuf'un kardeşleri, Yûsuf'u kuyunun dibine atmaya kesin karar verip görüş birliğine vardıklarında ve azimleri kesinleştiğinde sen onların yanında hazır bulunmuyordun. İşte Allah (azze ve celle)'nin: {وَهُمْ يَمْكُرُونَ} “onlar tuzak kurarak” buyurduğu tuzakları bu idi.
كما حدثنا بشر، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة. قوله: {وَمَا كُنْتَ لَدَيْهِمْ}. يعني: محمدًا ﷺ، يقول: ما كنت لديهم وهم يلقونه في غيابة الجبِّ {وَهُمْ يَمْكُرُونَ}، أي: بيوسفَ .
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı. O'nun: {وَمَا كُنْتَ لَدَيْهِمْ} “Sen onların yanında değildin” kavli: Muhammed'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) kastetmektedir. Şöyle buyurmaktadır: Onlar onu kuyunun dibine atarlarken ve {وَهُمْ يَمْكُرُونَ} “tuzak kurarlarken” -yani Yûsuf'a [tuzak kurarlarken]- sen onların yanında değildin .
حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريج، عن عطاءٍ الخراسانيِّ، عن ابن عباسٍ: {وَمَا كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ أَجْمَعُوا أَمْرَهُمْ وَهُمْ يَمْكُرُونَ} الآية. قال: هم بنو يعقوب.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Atâ el-Horasânî'den, o da İbn Abbâs'tan {وَمَا كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ أَجْمَعُوا أَمْرَهُمْ وَهُمْ يَمْكُرُونَ} “Yoksa onlar tuzak kurarak işlerine kesin karar verdikleri zaman sen onların yanında değildin” ayeti hakkında nakletti; dedi ki: Onlar Ya'kûb'un oğullarıdır.
القول في تأويل قوله: {وَمَا أَكْثَرُ النَّاسِ وَلَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِينَ (١٠٣)}.
O'nun: {وَمَا أَكْثَرُ النَّاسِ وَلَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِينَ (١٠٣)} “Sen ne kadar hırs göstersen de insanların çoğu iman edecek değildir” kavlinin teviline dair söz.
يقول جلَّ ثناؤه: وما أكثر مشركي قومك يا محمد، ولو حرَصتَ على أن يُؤمنوا بك فيُصدِّقوك، ويَتَّبِعوا ما جئتهم به من عندِ ربِّك، بمصدِّقيك ولا مُتَّبِعيك.
Celle Senâuhû şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Sen onların sana iman edip seni tasdik etmelerine ve Rabbinden kendilerine getirdiğin şeylere uymalarına ne kadar hırs göstersen [ve bunu çok arzu etsen] de kavminin müşriklerinin çoğu seni tasdik edecek ve sana uyacak değildir.
القول في تأويل قوله: {وَمَا تَسْأَلُهُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ لِلْعَالَمِينَ (١٠٤)}.
O'nun: {وَمَا تَسْأَلُهُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ لِلْعَالَمِينَ (١٠٤)} “Halbuki sen buna karşılık onlardan bir ücret de istemiyorsun. O, âlemler için ancak bir öğüttür” kavlinin teviline dair söz.
يقول تعالى ذكره لمحمدٍ ﷺ: وما تسأل يا محمد هؤلاء الذين يُنكرون نبوَّتَك، ويمتنعون من تصديقك، والإقرار بما جئتهم به من عندِ ربِّك على ما تَدعُوهم إليه من إخلاص العبادة لربِّك، وهجر عبادة الأوثان، وطاعة الرحمن، {مِنْ أَجْرٍ}. يعنى: من ثواب وجزاءٍ منهم، بل إنما ثوابُك وأجرُ عملِك على الله. يقولُ: ما تسألهم على ذلك ثوابًا، فيقولوا لك: إنما تُريدُ بدعائك إيَّانا إلى اتِّباعِك، لتَنْزِلَ لك عن أموالنا إذا سألتنا ذلك، وإذ كنت لا تسألهم ذلك، فقد كان حقًّا عليهم أن يعلموا أنك إنما تَدعُوهم إلى ما تدعوهم إليه، اتباعًا منك لأمرِ ربِّك، ونصيحةً منك لهم، وأن لا يَسْتغِشُّوك.
Allah Teâlâ, Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyuruyor: Ey Muhammed! Sen peygamberliğini inkâr eden, seni tasdik etmekten ve Rabbinden getirdiklerini ikrar etmekten kaçınan bu kimselerden, kendilerini çağırdığın Rabbine ibadeti ihlasla yapma, putlara tapmayı terk etme ve Rahmân'a itaat etme karşılığında {مِنْ أَجْرٍ} “bir ücret” yani onlardan bir karşılık ve mükâfat istemiyorsun; bilakis senin mükâfatın ve amelinin ecri yalnızca Allah'a aittir. Şöyle buyurmaktadır: Sen bunun karşılığında onlardan bir mükâfat istemiyorsun ki sana: 'Bizi sana uymaya çağırmakla sadece, bizden istediğinde mallarımızı sana vermemizi istiyorsun' desinler. Mademki sen onlardan bunu istemiyorsun; senin onları ancak Rabbinin emrine uyarak ve onlara samimi bir nasihatte bulunarak davet ettiğini bilmeleri ve seni samimiyetsizlikle itham etmemeleri onların üzerine bir hak idi.
وقوله: {إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ لِلْعَالَمِينَ}. يقول تعالى ذكره: ما هذا الذي أرسلك به ربُّك يا محمد من النبوَّة والرسالة، إلا ذكرٌ، يقول: إلا عظة وتذكيرٌ للعالمين، ليتعظوا ويتذكروا به.
Ve O'nun: {إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ لِلْعَالَمِينَ} “O, âlemler için ancak bir öğüttür” kavli. Allah Teâlâ şöyle buyuruyor: Ey Muhammed! Rabbinin seninle gönderdiği bu peygamberlik ve risalet, ancak bir zikirdir; yani âlemler için öğüt alsınlar ve ibret alsınlar diye bir öğüt ve hatırlatmadır.
القول في تأويل قوله: {وَكَأَيِّنْ مِنْ آيَةٍ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ يَمُرُّونَ عَلَيْهَا وَهُمْ عَنْهَا مُعْرِضُونَ (١٠٥)}.
O'nun: {وَكَأَيِّنْ مِنْ آيَةٍ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ يَمُرُّونَ عَلَيْهَا وَهُمْ عَنْهَا مُعْرِضُونَ (١٠٥)} “Göklerde ve yerde nice ayetler vardır ki, onlar bu ayetlerden yüz çevirerek üzerlerinden geçip giderler” kavlinin teviline dair söz.
يقول جلَّ وعزَّ: وكم من آية في السماوات والأرض لله، وعبرةٍ وحُجَّةٍ؛ وذلك كالشمس والقمر والنجوم، ونحو ذلك من آيات السماوات، وكالجبال والبحار والنبات والأشجار، وغير ذلك من آياتِ الأَرضِ. {يَمُرُّونَ عَلَيْهَا}. يقولُ: يُعاينونها، فيمرُّون بها معرضين عنها، لا يعتبرون بها، ولا
Aziz ve Celil olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Göklerde ve yerde Allah'a ait nice ayet (delil), ibret ve hüccet vardır. Bunlar güneş, ay, yıldızlar ve benzeri gök ayetleri ile dağlar, denizler, bitkiler, ağaçlar ve yeryüzünün diğer ayetleridir. {يَمُرُّونَ عَلَيْهَا} “üzerlerinden geçip giderler”. [Yani] şöyle buyurmaktadır: Onları bizzat görürler de onlardan yüz çevirmiş halde yanlarından geçip giderler; onlardan ibret almazlar ve...
يُفكِّرون فيها، وفيما دلَّت عليه من توحيدِ ربِّها، وأن الألوهة لا تنبغى إلا للواحد القهار، الذي خلقها وخلق كل شيءٍ، فدبَّرها.
onlar üzerinde, onların Rablerinin birliğine ve ilahlığın onları ve her şeyi yaratıp düzene koyan Vâhid ve Kahhâr olandan başkasına yaraşmadığına delalet ettikleri hususunda düşünmezler.
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدثنا بشر، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة: {وَكَأَيِّنْ مِنْ آيَةٍ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ يَمُرُّونَ عَلَيْهَا}: وهى في مصحفِ عبدِ اللَّهِ: (يَمْشُون عليها)؛ السماء والأرضُ آيتان عظيمتان .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {وَكَأَيِّنْ مِنْ آيَةٍ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ يَمُرُّونَ عَلَيْهَا} “Göklerde ve yerde nice ayetler vardır ki, üzerlerinden geçip giderler...” -bu [ayet] Abdullah'ın mushafında 'yemşûne aleyhâ' (üzerinde yürürler) şeklindedir-; gök ve yer iki büyük ayettir .
القول في تأويل قوله: {وَمَا يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَهُمْ مُشْرِكُونَ (١٠٦)}.
O'nun: {وَمَا يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَهُمْ مُشْرِكُونَ (١٠٦)} “Onların çoğu ancak şirk koşarak Allah'a iman ederler” kavlinin teviline dair söz.
يقول تعالى ذكره: وما يُقِرُّ أكثر هؤلاء - الذين وصف ﷿ صفتهم بقوله: {وَكَأَيِّنْ مِنْ آيَةٍ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ يَمُرُّونَ عَلَيْهَا وَهُمْ عَنْهَا مُعْرِضُونَ} - بالله أنه خالقه ورازقه وخالقُ كلِّ شيءٍ، إلا وهم به مشركون في عبادتهم الأوثان والأصنام، واتخاذهم من دونه أربابًا، وزعمهم أن له ولدًا، تعالى الله عما يقولون [عُلوًّا كبيرًا] .
Allah Teâlâ şöyle buyuruyor: (Azze ve celle)'nin: {وَكَأَيِّنْ مِنْ آيَةٍ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ يَمُرُّونَ عَلَيْهَا وَهُمْ عَنْهَا مُعْرِضُونَ} “Göklerde ve yerde nice ayetler vardır ki, onlar bu ayetlerden yüz çevirerek üzerlerinden geçip giderler” kavliyle niteliklerini vasfettiği bu kimselerin çoğu, Allah'ın kendilerinin yaratıcısı, rızık vericisi ve her şeyin yaratıcısı olduğunu ancak putlara ve heykellere tapmalarında, O'ndan başka rabler edinmelerinde ve O'nun çocuğu olduğunu iddia etmelerinde O'na şirk koşarak ikrar ederler. Allah, onların söylediklerinden pek yücedir [büyük bir yücelikle yücedir] .
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا عمران بنُ عُيَيْنَةَ، عن عطاء بن السائبِ، عن سعيدِ
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize İmrân b. Uyeyne, Atâ b. es-Sâib’den, o da Saîd’den
ابن جبيرٍ، عن ابن عباسٍ: {وَمَا يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ} الآية. قال: من إيمانهم إذا قيل لهم: مَنْ خلق السماء، ومَنْ خلق الأرض، ومَنْ خلق الجبال؟ قالوا: الله. وهم مشركون .
b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan {وَمَا يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ} “Onların çoğu ancak şirk koşarak Allah'a iman ederler...” ayeti hakkında nakletti; dedi ki: Onların imanındandır ki, kendilerine: 'Göğü kim yarattı, yeri kim yarattı, dağları kim yarattı?' denildiğinde: 'Allah' derler, oysa onlar şirk koşmaktadırlar .
حدثنا هَنَّادٌ، قال: ثنا أبو الأحوص، عن سماكٍ، عن عكرمة في قوله: {وَمَا يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَهُمْ مُشْرِكُونَ}. قال: تَسأَلهم من خلقهم، ومن خلق السماواتِ والأرضَ؟ فيقولون: الله. فذلك إيمانهم باللهِ، وهم يَعْبُدون غيره .
Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize Ebu'l-Ahvas, Simâk'tan, o da İkrime'den O'nun: {وَمَا يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَهُمْ مُشْرِكُونَ} “Onların çoğu ancak şirk koşarak Allah'a iman ederler” kavli hakkında nakletti; dedi ki: Onlara kendilerini kimin yarattığını, gökleri ve yeri kimin yarattığını sorarsın; 'Allah' derler. İşte onların Allah'a imanı böyledir, oysa onlar O'ndan başkasına ibadet etmektedirler .
حدثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، عن إسرائيل، عن جابر، عن عامرٍ وعكرمة: {وَمَا يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ} الآية. قالا: يعلمون أنه ربُّهم، وأنه خلقهم، وهم مشركون به .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî', İsrâîl'den, o Câbir'den, o da Âmir ve İkrime'den {وَمَا يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ} “Onların çoğu Allah'a iman etmezler...” ayeti hakkında nakletti; ikisi de dediler ki: O'nun Rableri olduğunu ve kendilerini O'nun yarattığını bilirler, oysa onlar O'na şirk koşmaktadırlar .
حدثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن إسرائيل، عن جابرٍ، عن عامر وعكرمة بنحوه.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, İsrâîl'den, o Câbir'den, o da Âmir ve İkrime'den benzerini anlattı.
قال: ثنا ابن نُمَيْرٍ، عن نصرٍ، عن عكرمة: {وَمَا يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَهُمْ مُشْرِكُونَ}. قال: من إيمانهم إذا قيل لهم: من خلق السماواتِ؟ قالوا: الله. وإذا سئلوا: ومَن خلقهم؟ قالوا: الله. وهم يشركون به بعد.
Dedi ki: Bize İbn Nümeyr, Nasr'dan, o da İkrime'den nakletti: {وَمَا يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَهُمْ مُشْرِكُونَ} “Onların çoğu ancak şirk koşarak Allah'a iman ederler”. Dedi ki: Onların imanındandır ki, kendilerine: 'Gökleri kim yarattı?' denildiğinde 'Allah' derler. Kendilerine: 'Onları kim yarattı?' diye sorulduğunda 'Allah' derler; sonra da O'na şirk koşarlar.
قال: ثنا أبو نُعَيْمٍ، عن الفَضْلِ بن يزيد الثُّماليِّ، عن عكرمة، قال: هو
Dedi ki: Bize Ebû Nuaym, el-Fadl b. Yezîd es-Sümâlî'den, o İkrime'den nakletti; dedi ki: O,
قولُ اللَّهِ: {وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ} [لقمان: ٢٥، والزمر: ٣٨]. فإذا سئلوا عن الله وعن صفتِه، وصفوه بغير صفته، وجعلوا له ولدًا، وأشركوا به.
Allah'ın: {وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ} “Andolsun onlara: 'Gökleri ve yeri kim yarattı?' diye sorsan, mutlaka 'Allah' derler” [Lokmân: 25 ve ez-Zümer: 38] kavlidir. Allah hakkında ve O'nun sıfatı hakkında sorulduklarında ise O'nu sıfatından başkasıyla nitelerler, O'na çocuk isnat ederler ve O'na şirk koşarlar.
حدثنا الحسن بن محمد، قال: ثنا شَبَابَةُ، قال: ثنا ورقاء، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قوله: {وَمَا يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَهُمْ مُشْرِكُونَ}. إيمانهم قولهم: الله خالقنا ويَرْزُقُنا ويُميتنا .
Bize el-Hasan b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Şebâbe anlattı, dedi ki: Bize Verkâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in: {وَمَا يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَهُمْ مُشْرِكُونَ} “Onların çoğu ancak şirk koşarak Allah'a iman ederler” kavli hakkında nakletti: Onların imanı, 'Allah bizim yaratıcımızdır, bize rızık verir ve bizi öldürür' sözleridir .
حدثني محمد بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَمَا يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَهُمْ مُشْرِكُونَ}. فإيمانهم قولُهم: الله خالقنا، ويَرْزُقُنا ويُميتنا.
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {وَمَا يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَهُمْ مُشْرِكُونَ} “Onların çoğu ancak şirk koşarak Allah'a iman ederler”. Onların imanı, 'Allah bizim yaratıcımızdır, bize rızık verir ve bizi öldürür' sözleridir.
حدثني المثنى، قال: أخبرنا أبو حذيفة، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَمَا يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَهُمْ مُشْرِكُونَ} إيمانهم قولهم: الله خالقنا، ويرزقنا ويميتُنا. فهذا إيمان مع شركِ عبادتِهم غيرَه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe haber verdi, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {وَمَا يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَهُمْ مُشْرِكُونَ} “Onların çoğu ancak şirk koşarak Allah'a iman ederler”. Onların imanı, 'Allah bizim yaratıcımızdır, bize rızık verir ve bizi öldürür' sözleridir. İşte bu, ibadetlerinde O'ndan başkasına şirk koşmalarıyla birlikte bir imandır.
قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ، عن ورقاء، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهد: {وَمَا يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَهُمْ مُشْرِكُونَ}. قال: إيمانهم قولهم: الله خالقنا، ويرزقنا ويميتنا.
Dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdullah, Verkâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {وَمَا يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَهُمْ مُشْرِكُونَ} “Onların çoğu ancak şirk koşarak Allah'a iman ederler”. Dedi ki: Onların imanı, 'Allah bizim yaratıcımızdır, bize rızık verir ve bizi öldürür' sözleridir.
حدثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا هانئ بن سعيدٍ وأبو معاوية، عن حجاجٍ، عن القاسم، عن مجاهد، قال: يقولون: الله ربُّنا، وهو يرزقنا. وهم يشركون به بعد.
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Hânî b. Saîd ve Ebû Muâviye, Haccâc’dan, o el-Kâsım’dan, o da Mücâhid’den nakletti; o şöyle dedi: “Onlar: 'Allah bizim Rabbimizdir ve bize rızık verendir' derler; bundan sonra da O'na şirk koşarlar.”
حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهد، قال: إيمانهم قولهم: الله خالقنا ويرزقُنا ويميتُنا.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den nakletti; dedi ki: Onların imanı, 'Allah bizim yaratıcımızdır, bize rızık verir ve bizi öldürür' sözleridir.
قال: ثنا الحسين، قال: ثنا أبو تُميْلَةَ، عن أبي حمزة، عن جابر، عن عكرمة ومجاهد وعامر، أنهم قالوا في هذه الآية: {وَمَا يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَهُمْ مُشْرِكُونَ}. قال: ليس أحدٌ إلا وهو يَعلَمُ أن الله خلقه، وخلق السماواتِ والأرضَ، فهذا إيمانهم، ويكفرون بما سوى ذلك .
Dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ebû Temîle, Ebû Hamza'dan, o Câbir'den, o da İkrime, Mücâhid ve Âmir'den bu ayet {وَمَا يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَهُمْ مُشْرِكُونَ} “Onların çoğu ancak şirk koşarak Allah'a iman ederler” hakkında şöyle dediklerini nakletti: Hiç kimse yoktur ki Allah'ın kendisini yarattığını, gökleri ve yeri yarattığını bilmesin; işte bu onların imanıdır, bundan başkasını ise inkâr ederler .
حدثنا بشر، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادة قوله: {وَمَا يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَهُمْ مُشْرِكُونَ}: في إيمانهم هذا، إنك لست تلقى أحدًا منهم إلا أنبأك أن اللَّهَ ربُّه، وهو الذي خلقه ورزقه، وهو مشركٌ في عبادتِه .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {وَمَا يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَهُمْ مُشْرِكُونَ} “Onların çoğu ancak şirk koşarak Allah'a iman ederler” kavli hakkında nakletti: Bu imanlarında onlardan kime rastlasan mutlaka sana Allah'ın Rabbi olduğunu, kendisini yaratanın ve rızık verenin O olduğunu haber verir; oysa o, ibadetinde O'na şirk koşmaktadır .
حدثنا محمد بن عبد الأعلى، قال: ثنا محمد بن ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادة: {وَمَا يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَهُمْ مُشْرِكُونَ} الآية. قال: لا تَسأَلُ أحدًا من المشركين: مَنْ ربُّك؟ إلا قال: ربي الله. وهو يُشْرِكُ في ذلك .
Bize Muhammed b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den {وَمَا يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَهُمْ مُشْرِكُونَ} “Onların çoğu ancak şirk koşarak Allah'a iman ederler...” ayeti hakkında nakletti; dedi ki: Müşriklerden kime: 'Rabbin kimdir?' diye sorsan, mutlaka: 'Rabbim Allah'tır' der; oysa o, bunda şirk koşmaktadır .
حدثني محمد بن سعد، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباس قوله: {وَمَا يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَهُمْ مُشْرِكُونَ}. يعنى النصارى، يقولُ: {وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ} [لقمان: ٢٥]. {وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ} [الزخرف: ٨٧]. ولئن سألتهم: من يرزُقُكم من السماء والأرض؟ ليقولُنَّ: الله. وهم مع ذلك يُشْرِكُون به، ويعبدون غيره، [ويَسْجُدُون] للأنداد دونَه.
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan [naklen] onun: {وَمَا يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَهُمْ مُشْرِكُونَ} “Onların çoğu ancak şirk koşarak Allah'a iman ederler” kavli hakkında [şöyle] dediğini anlattı: Hristiyanları kastetmektedir. [Allah Teâlâ] şöyle buyurur: {وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ} “Andolsun onlara: 'Gökleri ve yeri kim yarattı?' diye sorsan, elbette 'Allah' diyeceklerdir” [Lokmân 25]. {وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ} “Andolsun onlara kendilerini kimin yarattığını sorsan, elbette 'Allah' diyeceklerdir” [Zuhruf 87]. Yine onlara: 'Gökten ve yerden sizi kim rızıklandırıyor?' diye sorsan, mutlaka: 'Allah' derler. Bununla birlikte onlar O'na şirk koşmakta, O'ndan başkasına ibadet etmekte ve O'nu bırakıp [O'na koştukları] ortaklara [secde etmektedirler].
حدثني المثنى، قال: أخبرنا عمرُو بنُ عَوْنٍ، قال: أخبرنا هشيمٌ، عن جويبرٍ، عن الضحاك، قال: كانوا يُشركون به في تلبيتهم .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Avn haber verdi, dedi ki: Bize Hüşeym, Cüveybir'den, o da ed-Dahhâk'tan nakletti; dedi ki: Telbiyelerinde O'na şirk koşarlardı .
حدثنا ابن وكيع، قال: ثنا ابن نُميرٍ، عن عبد الملكِ، عن عطاء: {وَمَا يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ} الآية. قال: يعلمون أن الله ربهم، وهم يشركون به بعد.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize İbn Nümeyr, Abdülmelik'ten, o da Atâ'dan {وَمَا يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ} “Onların çoğu Allah'a iman etmezler...” ayeti hakkında nakletti; dedi ki: Allah'ın Rableri olduğunu bilirler, sonra da O'na şirk koşarlar.
حدثني المثنى، قال: ثنا عمرو بن عون، قال: أخبرنا هشيمٌ، عن عبد الملك، عن عطاءٍ في قوله: {وَمَا يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَهُمْ مُشْرِكُونَ}. قال: يعلمون أن الله خالقهم ورازقهم، وهم يُشْرِكُونَ به .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Avn anlattı, dedi ki: Bize Hüşeym, Abdülmelik'ten, o da Atâ'dan O'nun: {وَمَا يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَهُمْ مُشْرِكُونَ} “Onların çoğu ancak şirk koşarak Allah'a iman ederler” kavli hakkında nakletti; dedi ki: Allah'ın yaratıcıları ve rızık vericileri olduğunu bilirler, sonra da O'na şirk koşarlar .
حدثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهب، قال: سمعتُ ابْنَ زِيدٍ يقولُ: {وَمَا يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ} الآية. قال: ليس أحدٌ يَعْبُدُ مع الله غيره إلا وهو مؤمنٌ باللهِ، ويَعْرِفُ أن الله ربُّه، وأن الله خالقه ورازقه، وهو يُشْرِكُ به، ألا ترى كيف قال إبراهيم: {قَالَ أَفَرَأَيْتُمْ مَا كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ (٧٥) أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمُ الْأَقْدَمُونَ (٧٦) فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي إِلَّا رَبَّ الْعَالَمِينَ} [الشعراء: ٧٥ - ٧٧]. قد عرَف أَنهم يَعْبُدُونَ ربَّ العالمين مع ما يَعْبُدُونَ. قال: فليس أحدٌ يُشْرِكُ به إلا وهو يؤمنُ به، ألا تَرَى كيف كانت العرب تُلَبِّى تقولُ: لبيك اللهم لبيك، لبيك لا شريك لك، إلا شريكٌ هو لك، تملكه وما مَلَكَ؟ المشركون كانوا يقولون هذا.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd'i {وَمَا يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ} “Onların çoğu Allah'a iman etmezler...” ayeti hakkında şöyle derken işittim: "Allah'la birlikte başkasına ibadet eden hiç kimse yoktur ki Allah'a iman ediyor, Allah'ın kendi Rabbi olduğunu, Allah'ın kendisinin yaratıcısı ve rızık vericisi olduğunu biliyor olmasın; [fakat yine de] O'na şirk koşmaktadır. Görmez misin İbrâhim nasıl demiştir: {قَالَ أَفَرَأَيْتُمْ مَا كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ (٧٥) أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمُ الْأَقْدَمُونَ (٧٦) فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي إِلَّا رَبَّ الْعَالَمِينَ} “[İbrâhim] dedi ki: 'Şimdi neye taptığınızı gördünüz mü? Hem siz hem de eski atalarınız! Şüphesiz onlar benim düşmanımdır; ancak Âlemlerin Rabbi müstesna.'” [Şuarâ 75-77]. O, onların ibadet ettikleri şeylerle birlikte Âlemlerin Rabbi'ne de kulluk ettiklerini biliyordu." Dedi ki: "Dolayısıyla O'na şirk koşan hiç kimse yoktur ki O'na iman ediyor olmasın. Görmez misin Araplar nasıl telbiye getirip şöyle derlerdi: 'Lebbeyk Allāhümme lebbeyk, lebbeyk lâ şerîke lek, illâ şerîkun hüve lek, temlikühû ve mâ melek' (Buyur Allahım buyur! Buyur, Senin hiçbir ortağın yoktur; ancak Sana ait olan, bizzat Senin malik olduğun ve sahip olduğu şeylere de hükmettiğin ortak müstesna)? Müşrikler bunu söylerlerdi."
القولُ في تأويل قوله: {أَفَأَمِنُوا أَنْ تَأْتِيَهُمْ غَاشِيَةٌ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ أَوْ تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ (١٠٧)}.
O'nun: {أَفَأَمِنُوا أَنْ تَأْتِيَهُمْ غَاشِيَةٌ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ أَوْ تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ (١٠٧)} “Yoksa onlar, Allah'ın azabından kendilerini kuşatacak bir felaketin gelmesinden veya farkında değillerken kıyametin ansızın kopmasından emin mi oldular?” kavlinin teviline dair söz.
يقول جل ثناؤه: أفَأَمِن هؤلاء الذين لا يُقرون بأنَّ الله رَبُّهم إلا وهم مشركون في عبادتهم إيَّاه غيره، {أَنْ تَأْتِيَهُمْ غَاشِيَةٌ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ} تغشاهم من عقوبةِ اللهِ وعذابه، على شركهم بالله، أو تأتيهم القيامة فجأةً وهم مقيمون على شركهم وكفرهم بربِّهم، فيُخَلِّدَهم اللهُ ﷿ في ناره، وهم لا يدرون بمجيئها وقيامها .
Senası yüce olan buyuruyor ki: Allah'ın Rableri olduğunu ancak O'na ibadetlerinde başkasını ortak koşarak ikrar eden bu kimseler, Allah'a şirk koşmalarından ötürü {أَنْ تَأْتِيَهُمْ غَاشِيَةٌ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ} “Allah'ın azabından kendilerini kuşatacak bir felaketin”, yani Allah'ın ceza ve azabından kendilerini bürüyecek bir şeyin gelmesinden veya Rablerini inkâr ve şirk üzere devam ederlerken, Allah'ın (Azze ve celle) onları ateşinde ebedî kılacağı kıyametin, gelişinden ve kopuşundan hiç haberleri yokken ansızın kendilerine gelivermesinden emin mi oldular? .
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدثني محمد بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {أَنْ تَأْتِيَهُمْ غَاشِيَةٌ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ}. قال: تَعْشَاهم.
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {أَنْ تَأْتِيَهُمْ غَاشِيَةٌ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ} “Allah'ın azabından kendilerini kuşatacak bir felaketin gelmesi” hakkında nakletti; dedi ki: Onları bürümesidir.
حدثنا الحسن بن محمد، قال: ثنا شبابةُ، قال: ثنا ورقاء، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قوله: {غَاشِيَةٌ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ}. قال: تغشاهم .
Bize el-Hasan b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Şebâbe anlattı, dedi ki: Bize Verkâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in: {غَاشِيَةٌ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ} “Allah'ın azabından kendilerini kuşatacak bir felaket” kavli hakkında nakletti; dedi ki: Onları bürür .
حدثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفة، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den aynısını nakletti.
قال: ثنا إسحاق، قال: ثنا عبد الله، عن ورقاء، عن ابن أبي نجيح، عن
Dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı; Verkâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da...