حدثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حذيفة، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نجيح، عن مجاهدٍ، قال: هو يهوذا بن يعقوبَ.
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti; dedi ki: O , Ya'kûb oğlu Yehûdâ'dır.
[قال: ثنا إسحاق، قال: ثنا عبد الله، عن ورقاء، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ، قال: هو يهوذا بن يعقوب] .
[Dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdullah, Verkâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti; dedi ki: O, Ya'kûb oğlu Yehûdâ'dır] .
حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثني حجاج، عن ابن جريج: {فَلَمَّا أَنْ جَاءَ الْبَشِيرُ}. قال: يهوذا بن يعقوبَ كان البشيرَ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den {فَلَمَّا أَنْ جَاءَ الْبَشِيرُ} “Müjdeci gelince” [ayeti hakkında] nakletti; dedi ki: Müjdeci olan, Ya'kûb oğlu Yehûdâ idi .
حدثني المثنى، قال: ثنا إسحاق، قال: ثنا عبد الله بن الزبير، عن سفيان، عن ابن جريج، عن مجاهد: {فَلَمَّا أَنْ جَاءَ الْبَشِيرُ}. قال: هو يهوذا بن يعقوبَ. قال سفيان: وكان ابن مسعودٍ يقرأ: (وجاء البشيرُ من بين يدي العيرِ) .
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. ez-Zübeyr, Süfyân'dan, o İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den {فَلَمَّا أَنْ جَاءَ الْبَشِيرُ} “Müjdeci gelince” [ayeti hakkında] nakletti; dedi ki: O, Ya'kûb oğlu Yehûdâ'dır. Süfyân dedi ki: İbn Mes'ûd (وجاء البشيرُ من بين يدي العيرِ) [şeklinde] okurdu .
حدثنا ابن وكيع، قال: ثنا المحاربي، عن جويبرٍ، عن الضحاك: {فَلَمَّا أَنْ جَاءَ الْبَشِيرُ}. قال: البريدُ هو يهوذا بن يعقوبَ.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize el-Muhâribî, Cüveybir'den, o da ed-Dahhâk'tan {فَلَمَّا أَنْ جَاءَ الْبَشِيرُ} “Müjdeci gelince” [ayeti hakkında] nakletti; dedi ki: Ulaktır, o da Ya'kûb oğlu Yehûdâ'dır.
قال: ثنا عمرو، عن أسباطَ، عن السديِّ، قال: قال يوسُفُ: {اذْهَبُوا بِقَمِيصِي هَذَا فَأَلْقُوهُ عَلَى وَجْهِ أَبِي يَأْتِ بَصِيرًا وَأْتُونِي بِأَهْلِكُمْ أَجْمَعِينَ}. قال يهوذا: أنا ذهبتُ بالقميص ملطَّخًا بالدم إلى يعقوبَ، فَأَخبَرتُه أَنَّ يُوسُفَ أكله الذئبُ، وأنا أذهب اليوم بالقميص وأخبره أنه حيٌّ، فأُفرِحه كما أحزَنتُه. فهو كان البشير .
Dedi ki: Bize Amr, Esbât'tan, o da es-Süddî'den nakletti; dedi ki: Yûsuf: {اذْهَبُوا بِقَمِيصِي هَذَا فَأَلْقُوهُ عَلَى وَجْهِ أَبِي يَأْتِ بَصِيرًا وَأْتُونِي بِأَهْلِكُمْ أَجْمَعِينَ} “Bu gömleğimi götürün de babamın yüzüne koyun, gözleri açılır; ve bütün ailenizle birlikte bana gelin” dedi. Yehûdâ dedi ki: Ya'kûb'a kana bulanmış gömleği ben götürmüş ve Yûsuf'u kurdun yediğini ben haber vermiştim; bugün de gömleği ben götürüp onun hayatta olduğunu haber vereyim ve onu üzdüğüm gibi sevindireyim. Böylece müjdeci o oldu .
حدثنا أحمد بن إسحاق، قال: ثنا أبو أحمد، قال: ثنا هشيمٌ، عن جويبر، عن الضحاك: {فَلَمَّا أَنْ جَاءَ الْبَشِيرُ}. قال: البريد.
Bize Ahmed b. İshâk anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Huşeym, Cüveybir'den, o da ed-Dahhâk'tan {فَلَمَّا أَنْ جَاءَ الْبَشِيرُ} “Müjdeci gelince” [ayeti hakkında] nakletti; dedi ki: Ulaktır.
وكانَ بعضُ أهل العربية من أهل الكوفة يقولُ: "أَنْ" في قوله: {فَلَمَّا أَنْ جَاءَ الْبَشِيرُ} وسقوطها بمعنى واحدٍ. وكان يقولُ هذا في "لما" و "حتّى" خاصةً، يَذْكُرُ أَنَّ العرب تُدْخِلُها فيهما أحيانا وتسقطها أحيانًا، كما قال جل ثناؤه: {وَلَمَّا أَنْ جَاءَتْ رُسُلُنَا} [العنكبوت: ٣٣]. وقال في موضع آخر: {وَلَمَّا جَاءَتْ رُسُلُنَا} [هود: ٧٧] وقال: هي صلة لا موضع لها في هذين الموضعين. يُقالُ: حتَّى كان كذا وكذا، وحتى أن كان كذا وكذا.
Kûfelilerden bazı Arap dili âlimleri şöyle derdi: {فَلَمَّا أَنْ جَاءَ الْبَشِيرُ} “Müjdeci gelince” kavlindeki "en" (أَنْ) edatının bulunması ile bulunmaması (düşmesi) aynı anlamdadır. O, bunu özellikle "lemmâ" (لَمَّا) ve "hattâ" (حَتَّى) kelimeleri hakkında söyler; Arapların bazen bu edatı ikisine dâhil ettiğini, bazen de düşürdüğünü zikrederdi. Nitekim şânı yüce olan [Allah]: {وَلَمَّا أَنْ جَاءَتْ رُسُلُنَا} [Ankebût: 33] “Elçilerimiz gelince” buyurmuş; başka bir yerde ise: {وَلَمَّا جَاءَتْ رُسُلُنَا} [Hûd: 77] “Elçilerimiz gelince” buyurmuştur. Yine o şöyle demiştir: O ["en" edatı], bu iki yerde irapta mahalli olmayan bir zaid (sıla) edatıdır. Nitekim şöyle de denilir: "Hattâ kâne kezâ ve kezâ" (حَتَّى كَانَ كَذَا وَكَذَا - şöyle şöyle oluncaya kadar) ve "Hattâ en kâne kezâ ve kezâ" (حَتَّى أَنْ كَانَ كَذَا وَكَذَا).
وقوله: {أَلْقَاهُ عَلَى وَجْهِهِ}. يقولُ: ألقى البشير قميص يوسُفَ على وجه يعقوبَ.
Yüce Allah'ın: {أَلْقَاهُ عَلَى وَجْهِهِ} “[Gömleği] onun yüzüne koyunca” kavli şöyle buyurmaktadır: Müjdeci, Yûsuf'un gömleğini Ya'kûb'un yüzüne koydu.
كما حدثنا ابن حميد، قال: ثنا سلمة، عن ابن إسحاق: {فَلَمَّا أَنْ جَاءَ الْبَشِيرُ} ألقى القميص على وجهه.
Nitekim bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan nakletti: {فَلَمَّا أَنْ جَاءَ الْبَشِيرُ} “Müjdeci gelince” gömleği onun yüzüne koydu.
وقوله: {فَارْتَدَّ بَصِيرًا}. يقولُ: رجع وعاد مُبصِرًا بعينيه بعدما قد عَمِي، {قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ}. يقولُ ﷿: قال يعقوب لمن كان بحضرته حينئذ من ولده: ألم أَقُلْ لَكُمْ يا بَنيَّ إِنِّي أعلمُ من اللهِ أَنَّهُ سيَرُدُّ عليَّ يوسُفَ، ويجمعُ بينى وبينه؟ وكنتم لا تعلمون أنتم من ذلك ما كنتُ أعلَمُه، لأنَّ رُؤْيا يوسُفَ كانت صادقةً، وكانَ اللهُ قد قضَى أَن أَخِرَّ أنا وأنتم له سُجودًا، فكنتُ موقنًا بقضائه.
Yüce Allah'ın: {فَارْتَدَّ بَصِيرًا} “Gözleri hemen açılıverdi” kavli; kör olduktan sonra tekrar gözleriyle görür hale geldi, [anlamındadır]. {قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ} “[Ya'kûb:] 'Ben size, Allah katından sizin bilmediğiniz şeyleri biliyorum dememiş miydim?' dedi.” kavli hakkında ise azze ve celle şöyle buyurmaktadır: Ya'kûb, o sırada yanında bulunan oğullarına dedi ki: Ey oğullarım! Ben size, Allah'ın Yûsuf'u bana geri vereceğini ve benimle onu bir araya getireceğini Allah katından [bana bildirilen bilgiyle] bildiğimi söylememiş miydim? Siz ise benim bildiğim bu şeyi bilmiyordunuz; çünkü Yûsuf'un rüyası doğruydu ve Allah, benimle sizin onun önünde secdeye kapanacağımıza hükmetmişti. Ben de O'nun bu hükmüne kesin olarak inanıyordum.
القولُ في تأويل قوله تعالى: {قَالُوا يَاأَبَانَا اسْتَغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا إِنَّا كُنَّا خَاطِئِينَ (٩٧) قَالَ سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ (٩٨)}.
Yüce Allah'ın: {قَالُوا يَاأَبَانَا اسْتَغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا إِنَّا كُنَّا خَاطِئِينَ (٩٧) قَالَ سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ (٩٨)} “[Oğulları] dediler ki: 'Ey babamız! Bizim için günahlarımızın bağışlanmasını dile; çünkü biz gerçekten günahkârlardık.' [Ya'kûb:] 'Rabbimden sizin için bağışlanma dileyeceğim. Şüphesiz O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir' dedi.” kavlinin tevili hakkında [söz]:
يقول تعالى ذكره: قال ولد يعقوب الذين كانوا فرَّقوا بينه وبين يوسُفَ: يا أبانا، سَلْ لنا ربَّكَ يَعْفُ عنَّا، ويَسْتُرُ علينا ذنوبنا التي أذنبناها فيك وفي يوسُفَ، فلا يُعاقبنا بها في القيامة {إِنَّا كُنَّا خَاطِئِينَ}، فيما فعلنا به، فقد اعترفنا بذنوبنا،
Yüce Allah'ın zikri şöyle buyurmaktadır: Ya'kûb'un, onunla Yûsuf'un arasını ayıran oğulları dediler ki: Ey babamız! Bizim için Rabbinden bizi affetmesini, senin ve Yûsuf'un hakkında işlediğimiz günahlarımızı örtmesini ve kıyamette bunlardan dolayı bizi cezalandırmamasını iste; {إِنَّا كُنَّا خَاطِئِينَ} “Çünkü biz gerçekten günahkârlardık”, ona yaptığımız şeyde hatalıydık, artık günahlarımızı itiraf ettik.
{قَالَ سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي}. يقولُ جلَّ ثناؤُه: قال يعقوبُ: سوف أسألُ ربِّي أن يعفو عنكم ذنوبكم التي أذْنَبتُموها فيَّ وفى يوسُفَ.
{قَالَ سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي} “[Ya'kûb:] 'Rabbimden sizin için bağışlanma dileyeceğim' dedi”. Yüce Allah'ın övgüsü şöyle buyurmaktadır: Ya'kûb: Bana ve Yûsuf'a karşı işlediğiniz günahlarınızı affetmesini Rabbimden isteyeceğim, dedi.
ثم اختلف أهل التأويل في الوقت الذي أَخَّرَ الدعاء إليه يعقوب لولده بالاستغفار لهم من ذنبهم، فقال بعضُهم: أَخَّرَ ذلك إلى السَّحَرِ.
Sonra tevil ehli , Ya'kûb'un oğullarının günahlarının bağışlanması için yapacağı duayı ertelediği vakit konusunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: Bu duayı seher vaktine erteledi, demiştir.
ذكر من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدثني أبو السائب، قال: ثنا ابن إدريس، قال: سمعت عبد الرحمن بن إسحاق يذكرُ عَنْ مُحارب بن دثارٍ، قال: كان عمٌّ لى يأتى المسجد، فسمع إنسانًا يقولُ: اللهم دعوتَنى فَأَجِبتُ، وأمَرتَنى فَأَطعتُ، وهذا سَحَرٌ، فاغْفِرْ لي. قال: فاستمع الصوت فإذا هو من دارِ عبدِ الله بن مسعودٍ، فسأل عبدَ اللَّهِ عن ذلك، فقال: إنَّ يعقوبَ أَخَّرَ بنيه إلى السحَرِ بقوله: {قَالَ سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي} .
Bana Ebû's-Sâib anlattı, dedi ki: Bize İbn İdrîs anlattı, dedi ki: Abdurrahman b. İshâk'ın, Muhârib b. Disâr'dan şöyle naklettiğini işittim: Benim bir amcam vardı, mescide gelirdi. Bir keresinde bir kimsenin: 'Allahım! Beni çağırdın, icabet ettim; bana emrettin, itaat ettim. İşte bu seher vaktidir, beni bağışla' dediğini işitti. Amcam sese kulak verdiğinde, sesin Abdullah b. Mes'ûd'un evinden geldiğini fark etti ve Abdullah'a bunu sordu. Bunun üzerine [İbn Mes'ûd]: 'Ya'kûb {قَالَ سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي} “[Ya'kûb:] 'Rabbimden sizin için bağışlanma dileyeceğim' dedi” sözüyle oğullarının [bağışlanma talebini] seher vaktine ertelemişti' dedi .
حدثنا ابن وكيع، قال: ثنا ابن فضيل، عن عبد الرحمن بن إسحاق، عن محارب بن دثارٍ، عن عبدِ اللهِ بن مسعودٍ: {قَالَ سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي}. قال: أخَّرهم إلى السحر.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize İbn Fudayl, Abdurrahman b. İshâk'tan, o Muhârib b. Disâr'dan, o da Abdullah b. Mes'ûd'dan {قَالَ سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي} “[Ya'kûb:] 'Rabbimden sizin için bağışlanma dileyeceğim' dedi” kavli hakkında nakletti; dedi ki: Onları seher vaktine erteledi.
قالَ: ثنا أبو سفيان الحِمْيَرِيُّ، عن العوَّامِ، عن إبراهيم التيمي في قول يعقوبَ لبنيه: {قَالَ سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي}. قال: أَخَّرهم إلى السَّحَرِ .
Dedi ki: Bize Ebû Süfyân el-Hımyerî, el-Avvâm'dan, o da İbrâhîm et-Teymî'den Ya'kûb'un oğullarına {قَالَ سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي} “[Ya'kûb:] 'Rabbimden sizin için bağışlanma dileyeceğim' dedi” sözü hakkında nakletti; dedi ki: Onları seher vaktine erteledi .
قال: ثنا عمرو، عن خَلَّادٍ الصَّفَّارِ، عن عمرو بن قيس: {سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي}. قال: في صلاة الليل .
Dedi ki: Bize Amr, Hallâd es-Saffâr'dan, o da Amr b. Kays'tan {سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي} “Sizin için Rabbimden bağışlanma dileyeceğim” [ayeti hakkında] nakletti; dedi ki: Gece namazında .
حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثني حجاج، عن ابن جريجٍ: {سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي}. قال: أَخَّرَ ذلكَ إِلى السَّحَرِ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den {سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي} “Sizin için Rabbimden bağışlanma dileyeceğim” [ayeti hakkında] nakletti; dedi ki: Bunu seher vaktine erteledi .
وقال آخرون: أخَّر ذلك إلى ليلة الجمعة.
Başkaları ise: Bunu cuma gecesine erteledi, demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدثني المثنى، قال: ثنا سليمان بن عبد الرحمن أبو أيوب الدمشقيُّ، قال: ثنا الوليد، قال: أخبرنا [ابن جريجٍ، عن عطاءٍ وعكرمة، عن] ابن عباس، عن رسول الله ﷺ: {سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي}. يقولُ: حتَّى تأتي لَيْلَةُ الجمعة، وهو قول أخى يعقوب لبنيه" .
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Süleymân b. Abdirrahmân Ebû Eyyûb ed-Dımaşkî anlattı, dedi ki: Bize el-Velîd anlattı, dedi ki: Bize [İbn Cüreyc, Atâ ve İkrime'den, onlar da] İbn Abbâs'tan, o da Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem {سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي} “Sizin için Rabbimden bağışlanma dileyeceğim” [ayeti hakkında] haber verdi; [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurmaktadır: 'Cuma gecesi gelene kadar [erteleyeceğim, demektir]. Bu da kardeşim Ya'kûb'un oğullarına söylediği sözdür' .
حدثنا أحمد بن الحسن الترمذيُّ، قال: ثنا سليمان بن عبد الرحمن الدمشقيُّ، قال: ثنا الوليد بن مسلم، قال: أخبرنا ابن جريج، عن عطاء وعكرمة مولى ابن عباس، عن ابن عباس، قال: قال رسول الله ﷺ: "قَدْ قال أَخِي يَعْقُوبُ: {سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي}. يَقُولُ: حتى تأتِيَ لَيْلَةُ الجُمُعَةِ".
Bize Ahmed b. el-Hasan et-Tirmizî anlattı, dedi ki: Bize Süleymân b. Abdirrahmân ed-Dımaşkî anlattı, dedi ki: Bize el-Velîd b. Müslim anlattı, dedi ki: Bize İbn Cüreyc, Atâ'dan ve İbn Abbâs'ın azatlısı İkrime'den, [onlar da] İbn Abbâs'tan haber verdi; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Kardeşim Ya'kûb: {سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي} “Sizin için Rabbimden bağışlanma dileyeceğim” demişti; [bununla] 'Cuma gecesi gelinceye kadar' [demek] istiyordu.»
وقوله: {إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ}. يقولُ: إِنَّ رَبِّي هو الساتر على ذنوب التائبين إليه من ذنوبهم، الرحيمُ بهم أن يعذِّبَهم بعد توبتهم منها.
Ve O'nun: {إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ} “Şüphesiz O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” kavli; [yani] şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz Rabbim, günahlarından dolayı kendisine tövbe edenlerin günahlarını örten ve tövbelerinden sonra kendilerine azap etmeyerek onlara merhamet edendir.
القول في تأويل قوله ﷿: {فَلَمَّا دَخَلُوا عَلَى يُوسُفَ آوَى إِلَيْهِ أَبَوَيْهِ وَقَالَ ادْخُلُوا مِصْرَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ آمِنِينَ (٩٩) وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ وَخَرُّوا لَهُ سُجَّدًا وَقَالَ يَاأَبَتِ هَذَا تَأْوِيلُ رُؤْيَايَ مِنْ قَبْلُ قَدْ جَعَلَهَا رَبِّي حَقًّا وَقَدْ أَحْسَنَ بِي إِذْ أَخْرَجَنِي مِنَ السِّجْنِ وَجَاءَ بِكُمْ مِنَ الْبَدْوِ مِنْ بَعْدِ أَنْ نَزَغَ الشَّيْطَانُ بَيْنِي وَبَيْنَ إِخْوَتِي إِنَّ رَبِّي لَطِيفٌ لِمَا يَشَاءُ إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ (١٠٠)}.
Aziz ve Celil olan Allah'ın şu kavlinin teviline dair açıklama: {فَلَمَّا دَخَلُوا عَلَى يُوسُفَ آوَى إِلَيْهِ أَبَوَيْهِ وَقَالَ ادْخُلُوا مِصْرَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ آمِنِينَ (٩٩) وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ وَخَرُّوا لَهُ سُجَّدًا وَقَالَ يَاأَبَتِ هَذَا تَأْوِيلُ رُؤْيَايَ مِنْ قَبْلُ قَدْ جَعَلَهَا رَبِّي حَقًّا وَقَدْ أَحْسَنَ بِي إِذْ أَخْرَجَنِي مِنَ السِّجْنِ وَجَاءَ بِكُمْ مِنَ الْبَدْوِ مِنْ بَعْدِ أَنْ نَزَغَ الشَّيْطَانُ بَيْنِي وَبَيْنَ إِخْوَتِي إِنَّ رَبِّي لَطِيفٌ لِمَا يَشَاءُ إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ (١٠٠)} “Nihayet Yûsuf'un yanına girdiklerinde, anne babasını bağrına bastı ve: 'Allah'ın dilemesiyle güven içinde Mısır'a girin!' dedi. (99) Anne babasını tahta çıkardı ve hepsi onun huzurunda secdeye kapandılar. [Yûsuf] dedi ki: 'Babacığım! İşte bu, daha önceki rüyamın tevilidir; Rabbim onu gerçekleştirdi. Doğrusu O, beni zindandan çıkarmakla ve şeytan benimle kardeşlerimin arasını bozduktan sonra sizi çölden getirmekle bana büyük lütufta bulundu. Şüphesiz Rabbim dilediği şeyde çok lütufkârdır. Şüphesiz O, her şeyi hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir.' (100)”.
يقول جل ثناؤه: فلما دخل يعقوب وولده وأهلوهم على يوسُفُ {آوَى إِلَيْهِ أَبَوَيْهِ}. يقولُ: ضمَّ إليه أبويه، فقال لهم: {ادْخُلُوا مِصْرَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ آمِنِينَ}.
Senası yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Ya'kûb, çocukları ve aileleri Yûsuf'un yanına girdiklerinde {آوَى إِلَيْهِ أَبَوَيْهِ} “anne babasını bağrına bastı”; yani anne babasını kucaklayıp yanına aldı ve onlara: {ادْخُلُوا مِصْرَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ آمِنِينَ} “Allah'ın dilemesiyle güven içinde Mısır'a girin!” dedi.
فإن قال قائلٌ: وكيف قال لهم يوسُفُ: {ادْخُلُوا مِصْرَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ آمِنِينَ} بعد ما دخلوها، وقد أخبر الله ﷿ عنهم أنَّهم لما دخلوها على يوسُفَ، وضم إليه أبويه، قال لهم هذا القول؟
Eğer birisi: "Allah Teâlâ onların Yûsuf'un yanına girdiklerinde ve [Yûsuf'un] anne babasını bağrına bastığında kendilerine bu sözü söylediğini haber verdiği halde, Yûsuf onlar Mısır'a girdikten sonra onlara nasıl {ادْخُلُوا مِصْرَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ آمِنِينَ} 'Allah'ın dilemesiyle güven içinde Mısır'a girin!' demiştir?" derse,
قيلَ: قد اختلف أهل التأويل في ذلكَ؛ فقال بعضُهم: إِنَّ يعقوبَ إِنما دخل على يوسف هو وولده، وآوَى يوسُفُ أبويه إليه قبل دخول مصر؛ وذلك أن يوسف تلقَّى أباه - تَكرِمةً له - قبل أن يدخُلَ مصر، فآواه إليه، ثُمَّ قال له ولَمَنْ معه: {ادْخُلُوا مِصْرَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ آمِنِينَ} بها. قبل الدخول.
Şöyle cevap verilir: Tevil ehli (müfessirler) bu hususta ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Ya'kûb ve çocukları Yûsuf'un yanına Mısır'a girmeden önce varmışlar ve Yûsuf anne babasını Mısır'a girmeden önce bağrına basmıştır. Şöyle ki; Yûsuf babasını -ona ikram ve hürmet amacıyla- Mısır'a girmeden önce karşılamış, onu bağrına basmış, sonra da ona ve beraberindekilere henüz [şehre] girmeden önce {ادْخُلُوا مِصْرَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ آمِنِينَ} “Allah'ın dilemesiyle güven içinde Mısır'a girin!” demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدثنا ابن وكيع، قال: ثنا عمرٌو، عن أسباط، عن السدي: فحملوا إليه أهلهم وعيالهم، فلما بلغوا مصر، كلَّم يوسُفُ الملك الذي فوقه، فخرج هو والملوك يتلقَّونهم، فلما بلغوا، مصر، قال: ادْخُلُوا مِصْرَ إن شاءَ اللهُ آمِنِينَ. فَلَمَّا دَخَلُوا على يوسُفَ آوَى إِلَيْهِ أَبَوَيْهِ .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Amr, Esbât'tan, o da es-Süddî'den nakletti: Ailelerini ve çoluk çocuklarını ona taşıdılar. Mısır'a ulaştıklarında Yûsuf, üzerindeki hükümdarla konuştu; böylece o ve melikler onları karşılamaya çıktılar. Mısır'a vardıklarında: 'Allah'ın dilemesiyle güven içinde Mısır'a girin' dedi. Yûsuf'un huzuruna girdiklerinde de anne babasını bağrına bastı .
حدثني الحارث، قال: ثنا عبد العزيز. قال: ثنا جعفر بن سليمانَ، عن فَرْقَدٍ السَّبَخيِّ، قال: لما أُلقى القميص على وجهه ارتدَّ بصيرًا، وقال: {وَأْتُونِي بِأَهْلِكُمْ أَجْمَعِينَ} [يوسف: ٩٣] فحمل يعقوب وإخوة يوسُفَ، فلما دنَا أُخبِر يوسُفُ أنه قد دنا منه، فخرج يتلقاه. قال: وركب معه أهل مصر، وكانوا يعظِّمونَه، فلما دنا أحدهما من صاحبه، وكان يعقوب يمشى وهو يتوكَّأُ على رَجُلٍ من ولده يُقال له: يهوذا. قال: فنظر يعقوب إلى الخيل والناس، فقال: يا يهوذا، هذا فرعون مصر؟ قال: لا، هذا ابنك. قال: فلما دنا كلُّ واحدٍ منهما من صاحبه، فذهب يوسف يبدؤه بالسلام، فمنع من ذلك، وكان يعقوب أحق بذلك منه وأفضل، فقال: السلام عليك يا ذاهب الأحزانِ عنِّى. هكذا قال: يا ذاهب الأحزانِ عنى .
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize Ca'fer b. Süleymân, Ferkad es-Sebahî'den anlattı; dedi ki: Gömlek yüzüne bırakılınca gözleri açılıp görür oldu ve {وَأْتُونِي بِأَهْلِكُمْ أَجْمَعِينَ} [Yûsuf: 93] “Bütün ailenizi bana getirin” dedi. Böylece Ya'kûb ve Yûsuf'un kardeşleri yola çıktılar. [Mısır'a] yaklaştıklarında Yûsuf'a onun yaklaştığı haber verildi; o da onu karşılamaya çıktı. Dedi ki: Mısır halkı da onunla birlikte binitlerine bindi; zira ona çok saygı duyuyorlardı. Birbirlerine yaklaştıklarında, Ya'kûb Yahûdâ adındaki bir oğluna dayanarak yürüyordu. Dedi ki: Ya'kûb atlılara ve insanlara bakıp: 'Ey Yahûdâ! Bu Mısır'ın firavunu mu?' dedi. O: 'Hayır, bu senin oğlundur' dedi. Dedi ki: İkisi birbirine yaklaşınca Yûsuf önce selam vermeye yeltendi, ancak buna engel olundu; zira Ya'kûb buna daha layık ve daha faziletliydi. Bunun üzerine [Ya'kûb]: 'Selam sana ey benim hüzünlerimi gideren!' dedi. İşte böyle: 'Ey benim hüzünlerimi gideren!' dedi .
حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: قال حجاجٌ: بلغنى أن يُوسُفَ والملك خرجا في أربعة آلاف يستقبلون يعقوب وبنيه.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Dedi ki Haccâc: Bana ulaştığına göre Yûsuf ve hükümdar, Ya'kûb ile oğullarını karşılamak üzere dört bin kişiyle [birlikte] çıktılar.
قال: وحدَّثنى من سمِع جعفر بن سليمان يحكى عن فرقد السَّبَخيِّ، قال: خرج يوسف يتلقَّى يعقوب، وركب أهل مصر مع يوسفَ. ثم ذكر بقية الحديثِ، نحو حديثِ الحارث، عن عبد العزيز.
Dedi ki: Bana Ca'fer b. Süleymân'ın Ferkad es-Sebahî'den naklettiğini işiten kişi anlattı; dedi ki: Yûsuf, Ya'kûb'u karşılamaya çıktı ve Mısır halkı da Yûsuf'la birlikte binitlerine bindi. Sonra hadisin geri kalanını, el-Hâris'in Abdülazîz'den rivayet ettiği hadise benzer şekilde zikretti.
وقال آخرون: بل قوله: {إِنْ شَاءَ اللَّهُ}. استثناء من قول يعقوب لبنيه: {سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي}. قال: وهو من المؤخَّرِ الذي معناه التقديم. قالوا: وإنما معنى الكلام: قال: أستغفر لكم ربِّى إن شاء الله، إنه هو الغفور الرحيم. فلما دخلوا على يوسف آوَى إليه أبويه وقال: ادخلوا مصر، ورفع أبويه.
Başkaları ise şöyle demiştir: Aksine O'nun {إِنْ شَاءَ اللَّهُ} “Allah'ın dilemesiyle” kavli, Ya'kûb'un oğullarına söylediği {سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي} “Sizin için Rabbimden bağışlanma dileyeceğim” sözündeki istisnadır. Dedi ki: Bu, anlamı önde olup lafzı tehir edilmiş olan (müahhar) ifadelerdendir. Şöyle dediler: Sözün anlamı şudur: '[Ya'kûb] dedi ki: İnşallah sizin için Rabbimden bağışlanma dileyeceğim ; şüphesiz O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. Yûsuf'un huzuruna girdiklerinde anne babasını bağrına bastı ve: Mısır'a girin, dedi ve anne babasını [tahta] çıkardı.'
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريج: قال سوف أسْتَغْفِرُ لكم ربي إن شاء الله آمنين. وبين ذلك ما بينه من تقديم القرآنِ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı: [Ya'kûb] 'İnşallah sizin için Rabbimden bağışlanma dileyeceğim, güven içinde' dedi. Kur'an'ın takdim [ve tehiri] sebebiyle bu ikisi arasına giren sözler girmiştir .
يعنى ابن جريج: وبين ذلك ما بينَه من تقديم القرآن. أنه قد دخل بين قوله: {سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي}. وبين قوله: {إِنْ شَاءَ اللَّهُ} من الكلامِ ما قد دخل. وموضعه عنده أن يكونَ عَقِيبَ قوله: {سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي}.
İbn Cüreyc, 'Kur'an'ın takdim [ve tehiri] sebebiyle bu ikisi arasına giren sözler girmiştir' sözüyle şunu kastetmektedir: Ya'kûb'un {سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي} “Sizin için Rabbimden bağışlanma dileyeceğim” sözü ile {إِنْ شَاءَ اللَّهُ} “Allah'ın dilemesiyle” sözü arasına birtakım sözler girmiştir. Oysa ona göre bu ifadenin asıl yeri {سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي} “Sizin için Rabbimden bağışlanma dileyeceğim” kavlinin hemen peşidir.
والصواب من القول في ذلك عندنا ما قاله السُّديُّ، وهو أن يوسف قال ذلك لأبويه ومن معهما من أولادهما وأهاليهم قبل دخولهم مصر حين تلقَّاهم؛ لأن ذلك في ظاهر التنزيل كذلك، فلا دلالة تدلُّ على صحة ما قال ابن جريجٍ، ولا وجهَ لتقديم شيءٍ من كتاب الله عن موضعه أو تأخيره عن مكانه إلا بحجةٍ واضحةٍ.
Bu hususta bize göre doğru olan görüş, es-Süddî'nin söylediğidir. O da Yûsuf'un bunu, Mısır'a girmelerinden önce onları karşıladığı esnada anne babasına ve onlarla birlikte bulunan çocuklarına ve aile fertlerine söylemiş olmasıdır. Çünkü tenzîlin (Kur'an'ın) zahirinde durum böyledir. Dolayısıyla İbn Cüreyc'in söylediğinin doğruluğuna işaret eden bir delil yoktur. Apaçık bir delil olmaksızın Allah'ın Kitabı'ndan herhangi bir şeyi yerinden öne almak (takdim etmek) veya yerinden sonraya bırakmak (tehir etmek) için hiçbir gerekçe yoktur.
وقيل: عُنى بقوله: {آوَى إِلَيْهِ أَبَوَيْهِ}: أبوه وخالته. وقال الذين قالوا هذا القولَ: كانت أمُّ يوسف قد ماتت قبلُ، وإنما كانت عند يعقوب يومئذٍ خالته أختُ أمِّه، كان نكحها بعد أمِّه.
Şöyle de denilmiştir: {آوَى إِلَيْهِ أَبَوَيْهِ} “anne babasını bağrına bastı” kavliyle babası ve teyzesi kastedilmiştir. Bu görüşü savunanlar dediler ki: Yûsuf'un annesi daha önce ölmüştü ve o gün Ya'kûb'un yanında sadece teyzesi, yani annesinin kız kardeşi vardı; annesinden sonra onunla evlenmişti.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا عمرٌو، عن أسباط، عن السديِّ: {فَلَمَّا دَخَلُوا عَلَى يُوسُفَ آوَى إِلَيْهِ أَبَوَيْهِ}. قال: أبوه وخالته .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Amr, Esbât'tan, o da es-Süddî'den {فَلَمَّا دَخَلُوا عَلَى يُوسُفَ آوَى إِلَيْهِ أَبَوَيْهِ} “Nihayet Yûsuf'un yanına girdiklerinde, anne babasını bağrına bastı” hakkında nakletti; dedi ki: Babası ve teyzesi idi .
وقال آخرون: بل كان أباه وأمَّه.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis [yanındaki] babası ve annesi idi.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدثنا ابن حميد، قال: ثنا سلمة، عن ابن إسحاق: {فَلَمَّا دَخَلُوا عَلَى يُوسُفَ آوَى إِلَيْهِ أَبَوَيْهِ}. قال: أباه وأمَّه .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan {فَلَمَّا دَخَلُوا عَلَى يُوسُفَ آوَى إِلَيْهِ أَبَوَيْهِ} “Nihayet Yûsuf'un yanına girdiklerinde, anne babasını bağrına bastı” hakkında nakletti; dedi ki: Babası ve annesi idi .
وأولى القولين في ذلك بالصواب ما قاله ابن إسحاق؛ لأن ذلك هو الأغلب في استعمال الناس، والمتعارفُ بينهم في أبوين، إلا أن يصح ما يُقالُ من أن أمَّ يوسف كانت قد ماتت قبل ذلك، بحجة يجب التسليم لها، فيُسَلَّمُ حينئذٍ لها.
Bu konudaki iki görüşten doğruya en yakın olanı İbn İshâk'ın söylediğidir; çünkü insanların kullanımında galip olan ve aralarında 'ebeveyn' (anne-baba) ifadesinden anlaşılan budur. Ancak Yûsuf'un annesinin bundan önce ölmüş olduğuna dair teslim olunması gereken kesin bir delil sabit olursa, o takdirde bu görüş kabul edilir.
وقوله: {وَقَالَ ادْخُلُوا مِصْرَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ آمِنِينَ} مما كنتم فيه في باديتكم من الجدب والقحط.
O'nun: {وَقَالَ ادْخُلُوا مِصْرَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ آمِنِينَ} “ve: 'Allah'ın dilemesiyle güven içinde Mısır'a girin!' dedi” kavli, [yani] çölünüzde içinde bulunduğunuz kıtlık ve kuraklıktan [güvende olarak girin, demektir].
وقوله: {وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ}. يعنى: على السرير.
Ve O'nun: {وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ} “Anne babasını tahta çıkardı” kavli; yani sedirin/tahtın üzerine [çıkardı].
كما حدثنا ابن وكيعٍ قال: ثنا عمرو، عن أسباط، عن السديِّ: {وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ} قال: السريرِ.
Nitekim bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Amr, Esbât'tan, o da es-Süddî'den {وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ} “Anne babasını tahta çıkardı” [ayeti hakkında] nakletti; [es-Süddî] dedi ki: Sedir/taht.
حدثنا الحسن بن محمد، قال: ثنا محمد بن يزيد الواسطيُّ، عن جويبرٍ، عن الضحاك، قال: العرش السرير.
Bize el-Hasen b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Yezîd el-Vâsıtî, Cüveybir'den, o da ed-Dahhâk'tan anlattı; dedi ki: Arş, sedir/taht demektir.
قال: ثنا شَبَابَةُ، قال: ثنا ورقاء، عن ابن أبي نجيح، عن مجاهد قوله: {وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ}. قال: السرير .
Dedi ki: Bize Şebâbe anlattı, dedi ki: Bize Verkâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ} “Anne babasını tahta çıkardı” kavli hakkında nakletti; dedi ki: Sedir/taht .
حدثني محمد بن عمرو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهد مثله.
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den aynısını nakletti.
[حدثني المثنّى، قال: أخبرنا أبو حذيفة، قال: ثنا شبلٌ عن ابن أبي نجيحٍ عن مجاهدٍ.
[Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe haber verdi, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den anlattı.
وحدثنى المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاق، قال: ثنا عبدُ اللهِ، عن ورقاء، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ مثله.
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdullah, Verkâ'dan, o da İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den aynısını nakletti.
حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهد مثله] .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den aynısını nakletti] .
حدثنا بشر، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادة قوله: {وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ}. قال : سريره.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ} “Anne babasını tahta çıkardı” kavli hakkında nakletti; dedi ki : Kendi sedirine/tahtına.
حدثنا محمد بن عبد الأعلى، قال: ثنا محمد بن ثورٍ، عن معمر، عن قتادة:
Bize Muhammed b. Abdi'l-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den nakletti:
{عَلَى الْعَرْشِ}. قال: على السرير .
{عَلَى الْعَرْشِ} “Tahta”; dedi ki: Sedirin/tahtın üzerine .
حدثني محمد بن سعد، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباس: {وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ}. يقولُ: رفع أبويه على السرير .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ} “Anne babasını tahta çıkardı”; şöyle demektedir: Anne babasını sedirin/tahtın üzerine çıkardı .
حدثنا أحمد بن إسحاق، قال: ثنا أبو أحمد، قال: قال سفيان: {وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ}. قال: على السرير .
Bize Ahmed b. İshâk anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Süfyân {وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ} “Anne babasını tahta çıkardı” hakkında: 'Sedirin/tahtın üzerine' dedi .
حدثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهب، قال: قال ابن زيد في قوله: {وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ}. قال: مجلسه .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ} “Anne babasını tahta çıkardı” kavli hakkında: 'Kendi makamına/oturduğu yere' dedi .
حدثني ابن عبدِ الرحيم البرقيُّ، قال: ثنا عمرو بن أبي سلمة، قال: سألت ابن زيد بن أسلم عن قولِ اللهِ تعالى: {وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ}. فقلت: أبلغك أنها خالته؟ قال: قال ذلك بعضُ أهل العلم، يقولون: إن أمه ماتت قبل ذلك، وإن هذه خالتُه .
Bana İbn Abdirrahîm el-Berkî anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Ebî Seleme anlattı, dedi ki: [Abdurrahman] b. Zeyd b. Eslem'e Allah Teâlâ'nın: {وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ} “Anne babasını tahta çıkardı” kavlini sordum ve: 'Onun teyzesi olduğu sana ulaştı mı?' dedim. Dedi ki: İlim ehlinden bazıları bunu söyledi; onlar: 'Annesi bundan önce ölmüştü, bu [yanındaki ise] teyzesiydi' demektedirler .
وقوله: {وَخَرُّوا لَهُ سُجَّدًا}. يقولُ: وخرَّ يعقوب وولده وأمه ليوسف سجدا.
O'nun: {وَخَرُّوا لَهُ سُجَّدًا} “ve hepsi onun huzurunda secdeye kapandılar” kavli hakkında [şöyle] buyurmaktadır: Ya'kûb, çocukları ve annesi Yûsuf'a secde ederek kapandılar.
حدثني محمد بن سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثني عمِّي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباس: {وَخَرُّوا لَهُ سُجَّدًا}. يقولُ: ورفع أبويه على السرير، وسجدا له، وسجد له إخوته.
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan {وَخَرُّوا لَهُ سُجَّدًا} “ve hepsi onun huzurunda secdeye kapandılar” hakkında nakletti; şöyle demektedir: Anne babasını sedirin/tahtın üzerine çıkardı; ikisi de ona secde ettiler, kardeşleri de ona secde etti.
حدثنا ابن حميد، قال: ثنا سلمة، عن ابن إسحاق، قال: تَحمَّل - يعنى يعقوب - بأهله حتى قدِموا على يوسفَ، فلما اجتمع إلى يعقوب بنوه، دخلوا على يوسف، فلما رأوه وقعوا له سجودًا - وكانت تلك تحية الملوك في ذلك الزمان - أبوه وأمه وإخوته.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan anlattı; dedi ki: [Ya'kûb] ailesini yükleyip nihayet Yûsuf'un yanına vardılar. Oğulları Ya'kûb'un yanında toplanınca Yûsuf'un huzuruna girdiler; onu görünce -ki o dönemde hükümdarları selamlama şekli buydu- babası, annesi ve kardeşleri onun huzurunda secdeye kapandılar.
حدثنا بشر، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة: {وَخَرُّوا لَهُ سُجَّدًا}. وكانت تحية من كان قبلكم، كان بها يُحَيِّى بعضُهم بعضًا، فأعطى الله هذه الأمة السلام، تحية أهل الجنة، كرامة من الله ﵎ عَجَّلَها لهم، ونعمةً منه .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {وَخَرُّوا لَهُ سُجَّدًا} “ve hepsi onun huzurunda secdeye kapandılar” hakkında anlattı: Bu, sizden öncekilerin selamlama şekliydi; birbirlerini böyle selamlarlardı. Allah bu ümmete, cennet ehlinin selamı olan 'selâm'ı verdi; bu, Allah Teâlâ'nın onlar için öne aldığı bir ikram ve O'ndan bir nimettir .
حدثنا محمد بن عبد الأعلى، قال: ثنا محمد بن ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادة: {وَخَرُّوا لَهُ سُجَّدًا}. قال: وكانت تحية الناس يومئذٍ أن يسجد بعضُهم لبعضٍ.
Bize Muhammed b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den {وَخَرُّوا لَهُ سُجَّدًا} “ve hepsi onun huzurunda secdeye kapandılar” hakkında nakletti; dedi ki: O gün insanların selamlama şekli, birbirlerine secde etmeleriydi.
حدثنا أحمد بن إسحاق، قال: ثنا أبو إسحاق، قال: قال سفيان: {وَخَرُّوا لَهُ سُجَّدًا}. قال: كانت تحيةً فيهم .
Bize Ahmed b. İshâk anlattı, dedi ki: Bize Ebû İshâk anlattı, dedi ki: Süfyân {وَخَرُّوا لَهُ سُجَّدًا} “ve hepsi onun huzurunda secdeye kapandılar” hakkında: 'Onlar arasında bir selamlaşma biçimiydi' dedi .
حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ:
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti:
{وَخَرُّوا لَهُ سُجَّدًا} أبواه وإخوته، كانت تلك تحيتهم، كما تصنَعُ ناسٌ اليوم .
{وَخَرُّوا لَهُ سُجَّدًا} “ve hepsi onun huzurunda secdeye kapandılar”; anne babası ve kardeşleri. Tıpkı bugün bazı insanların yaptığı gibi, bu onların selamlama biçimiydi .
حدثنا ابن وكيع، قال: ثنا المحاربي، عن جويبرٍ، عن الضحاك: {وَخَرُّوا لَهُ سُجَّدًا}. قال: تحيةُ بينهم .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize el-Muhâribî, Cüveybir'den, o da ed-Dahhâk'tan {وَخَرُّوا لَهُ سُجَّدًا} “ve hepsi onun huzurunda secdeye kapandılar” hakkında nakletti; dedi ki: Aralarında bir selamlaşmaydı .
حدثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهب، قال: قال ابن زيدٍ في قوله: {وَخَرُّوا لَهُ سُجَّدًا} : ذلك السجود تشرفةٌ ، كما سجدتِ الملائكة لآدم تشرفةً، ليْسَ بسجود عبادة .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {وَخَرُّوا لَهُ سُجَّدًا} “ve hepsi onun huzurunda secdeye kapandılar” kavli hakkında şöyle dedi: Bu secde, meleklerin Âdem'e saygı/ikram için secde etmesi gibi bir saygı/ikram secdesiydi ; ibadet secdesi değildi .
وإنما عَنَى مَنْ ذكر بقوله: إن السجود كان تحيةً بينهم. أن ذلك كان منهم على وجه الخُلُقِ، لا على وجه العبادة من بعضهم لبعضٍ. ومما يدلُّ على أن ذلك لم يزَلْ من أخلاق الناس قديمًا [قبل الإسلام] على غير وجه العبادة من بعضهم لبعضٍ، قولُ أعشى بني ثعلبة :
Bununla zikreden kimse: Secdenin aralarında bir selamlama olduğunu kastetmiştir. Yani bu, birbirlerine ibadet kastıyla değil, ahlaki bir gelenek/edep gereğiydi. Bunun eski zamanlardan beri [İslam'dan önce] insanların birbirlerine ibadet etme kastı olmaksızın ahlakından/geleneğinden olduğunu gösteren delillerden biri de Benî Sa'lebe'den el-A'şâ'nın şu sözüdür:
فَلَمَّا أَتانا بُعَيْدَ الكَرَى … سَجَدْنا لَهُ وَرَفَعْنا عَمارَا
Uykudan biraz sonra bize geldiğinde... Ona secde ettik ve başımızdaki sarığı/selamlayışı kaldırdık.
وقوله: {وَقَالَ يَاأَبَتِ هَذَا تَأْوِيلُ رُؤْيَايَ مِنْ قَبْلُ قَدْ جَعَلَهَا رَبِّي حَقًّا}. يقول جلَّ ثناؤه: قال يوسف لأبيه: يا أبتِ، هذا السجود الذي سجدتَ أنتَ وأمِّي
Ve O'nun: {وَقَالَ يَاأَبَتِ هَذَا تَأْوِيلُ رُؤْيَايَ مِنْ قَبْلُ قَدْ جَعَلَهَا رَبِّي حَقًّا} “[Yûsuf] dedi ki: ‘Ey babacığım! İşte bu, daha önceki rüyamın tevilidir (gerçekleşmesidir). Doğrusu Rabbim onu hak kıldı.’” kavline gelince; O'nun övgüsü yücedir, [şöyle buyurur:] Yûsuf babasına şöyle dedi: 'Ey babacığım! Senin ve annemin yaptığı bu secde...
وإخوتى لي {تَأْوِيلُ رُؤْيَايَ مِنْ قَبْلُ}. يقول: ما آلت إليه رؤياي التي كنتُ رأيتها. وهي رؤياه التي كان رآها قبل صنيع إخوته به ما صنعوا، أن أحد عشر كوكبًا والشمس والقمر له ساجدون. {قَدْ جَعَلَهَا رَبِّي حَقًّا}. يقولُ: قد حقَّقها ربي لمجيء تأويلها على الصحة.
ve kardeşlerimin bana yaptığı bu secde, {تَأْوِيلُ رُؤْيَايَ مِنْ قَبْلُ} “daha önceki rüyamın gerçekleşmesidir”.' Şöyle demek ister: 'Görmüş olduğum rüyamın ulaştığı neticedir.' Bu da, kardeşlerinin ona yaptıkları şeyleri yapmalarından önce gördüğü; on bir yıldızın, güneşin ve ayın kendisine secde ettikleri rüyasıdır. {قَدْ جَعَلَهَا رَبِّي حَقًّا} “Rabbim onu hak kıldı/gerçeğe dönüştürdü”. Şöyle demektedir: Rabbim, tevilinin tam bir doğrulukla gerçekleşmesiyle onu tahakkuk ettirdi.
وقد اختلف أهل العلم في قدر المدّةِ التي كانت بين رؤيا يوسف وبين تأويلها؛ فقال بعضُهم: كانت مدة ذلك أربعين سنة.
İlim ehli, Yûsuf'un rüyası ile onun tevili (gerçekleşmesi) arasındaki sürenin miktarı konusunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Bunun süresi kırk yıldı.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدثني محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا المعتمرُ، عن أبيه، قال: ثنا أبو عثمان، سلمان الفارسيِّ، قال: كان بين رؤيا يوسف إلى أن رأى تأويلها أربعون سنةً .
Bana Muhammed b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize el-Mu'temir, babasından anlattı, dedi ki: Bize Ebû Osmân, Selmân-ı Fârisî'den anlattı; dedi ki: Yûsuf'un rüyası ile onun tevilini görmesi arasında kırk yıl vardı .
حدثني يعقوب بن برهان، ويعقوب بن إبراهيم؛ قالا: ثنا ابن عُلَيةَ، قال: ثنا سليمان التيميُّ، عن أبي عثمان النهديِّ، قال: قال عثمانُ: كانت بين رؤيا يوسفَ وبين أن رأى تأويله. قال: فذكر أربعين سنةً.
Bana Ya'kûb b. Bürhân ve Ya'kûb b. İbrâhîm anlattılar; dediler ki: Bize İbn Uleyye anlattı, dedi ki: Bize Süleymân et-Teymî, Ebû Osmân en-Nehdî'den anlattı; dedi ki: Osmân şöyle dedi: Yûsuf'un rüyası ile onun tevilini görmesi arasında... dedi ve kırk yılı zikretti.
حدثنا ابن وكيع، قال: ثنا ابن عُليَّةَ، عن التيميِّ، عن أبي عثمان، عن سلمان، قال: كان بين رؤيا يوسف وتأويلها أربعون سنةً .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, et-Teymî'den, o Ebû Osmân'dan, o da Selmân'dan nakletti; dedi ki: Yûsuf'un rüyası ile tevili arasında kırk yıl vardı .
حدثني المثنى، قال: ثنا أبو نعيمٍ، قال: ثنا سفيان، عن أبي سنانٍ، عن
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Nuaym anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Ebû Sinân'dan, o da...
عبدِ اللَّهِ بن شدّادٍ، قال: رأَى تأويل رؤياه بعد أربعين عامًا .
o da Abdullah b. Şeddâd'dan anlattı; dedi ki: Rüyasının tevilini kırk yıl sonra gördü .
قال: ثنا سفيان، عن سليمان التيمى، عن أبي عثمان، عن سلمان مثله.
Dedi ki: Bize Süfyân, Süleymân et-Teymî'den, o Ebû Osmân'dan, o da Selmân'dan benzerini nakletti.
حدثني أبو السائب، قال: ثنا ابنُ فضيلٍ، عن ضرارٍ، عن عبدِ اللهِ بن شدادٍ أنه سمع قومًا يتنازعون في رؤيا رآها بعضُهم وهو يصلِّي، فلما انصرف سألهم عنها، فكتموه. فقال: أما إنه جاء تأويل رؤيا يوسف بعد أربعين عامًا .
Bana Ebu's-Sâib anlattı, dedi ki: Bize İbn Fudayl, Dırâr'dan, o da Abdullah b. Şeddâd'dan anlattı; o, namaz kılmakta iken bir topluluğun birinin gördüğü rüya hakkında tartıştığını işitti. Namazı bitirince onlara bunu sordu, fakat onlar gizlediler. Bunun üzerine şöyle dedi: 'Haberiniz olsun ki, Yûsuf'un rüyasının tevili kırk yıl sonra geldi' .
حدثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، وحدثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن إسْرائيل، عن ضِرارِ بن مُرَّةَ أبى سِنانٍ، عن عبدِ اللَّهِ بن شدّادٍ، قال: كان بين رؤيا يوسف وتأويلها أربعون سنة .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî' anlattı; bize İbn Vekî' de anlattı, dedi ki: Bize babam, İsrâîl'den, o Dırâr b. Mürre Ebû Sinân'dan, o da Abdullah b. Şeddâd'dan nakletti; dedi ki: Yûsuf'un rüyası ile tevili arasında kırk yıl vardı .
حدثنا ابن وكيع، قال: ثنا ابنُ فضيلٍ وجريرٌ، عن أبي سنانٍ، قال: سمع عبد الله بن شدّادٍ قوما يتنازعون في رؤيا، فذكر نحو حديث أبي السائب، عن ابن فُضَيلٍ.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize İbn Fudayl ve Cerîr, Ebû Sinân'dan anlattılar; dedi ki: Abdullah b. Şeddâd bir rüya hakkında tartışan bir topluluğu işitti... ve Ebu's-Sâib'in İbn Fudayl'dan rivayet ettiği hadisin benzerini zikretti.
حدثنا أحمد، قال: ثنا أبو أحمد، قال: ثنا سفيان، عن سليمان التيميِّ، عن أبي عثمان، عن سلمان، قال: رأى تأويل رؤياه بعد أربعين عامًا.
Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Süleymân et-Teymî'den, o Ebû Osmân'dan, o da Selmân'dan anlattı; dedi ki: Rüyasının tevilini kırk yıl sonra gördü.
حدثنا الحسن بن محمد، قال: أخبرنا ابن عُيَيْنةَ، عن أبي سنانٍ، عن عبدِ اللَّهِ بن شدادٍ، قال: وقعت رؤيا يوسف بعد أربعين سنةً، وإليها تنتهى أقصى الرؤيا.
Bize el-Hasan b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize İbn Uyeyne, Ebû Sinân'dan, o da Abdullah b. Şeddâd'dan haber verdi; dedi ki: Yûsuf'un rüyası kırk yıl sonra vuku buldu; rüyanın en son vadesi de buna ulaşır.
قال: ثنا معاذُ بن معاذٍ، قال: ثنا سليمانُ التيميُّ، عن أبي عثمان، عن سلمانَ، قال: كان بين رؤيا يوسف وبين أن رأى تأويلها أربعون سنةً.
Dedi ki: Bize Muâz b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Süleymân et-Teymî, Ebû Osmân'dan, o da Selmân'dan anlattı; dedi ki: Yûsuf'un rüyası ile onun tevilini görmesi arasında kırk yıl vardı.
قال: ثنا عبد الوهاب بن عطاء عن سليمان التيمي، عن أبي عثمان، عن سلمان، قال: كان بين رؤيا يوسفَ وبين عبارتها أربعون سنةً.
Dedi ki: Bize Abdülvehhâb b. Atâ, Süleymân et-Teymî'den, o Ebû Osmân'dan, o da Selmân'dan nakletti; dedi ki: Yûsuf'un rüyası ile onun tabiri arasında kırk yıl vardı.
قال: حدثنا سعيد بن سليمان، قال: ثنا هُشَيْم، عن سليمان التيمي، عن أبي سلمان، قال: كان بين رؤيا يوسفَ وبين أن رأى تأويلها أربعون سنةً.
Dedi ki: Bize Saîd b. Süleymân anlattı, dedi ki: Bize Huşeym, Süleymân et-Teymî'den, o da Ebû Selmân'dan nakletti; dedi ki: Yûsuf'un rüyası ile onun tevilini görmesi arasında kırk yıl vardı.
قال: ثنا عمرُو بنُ محمدٍ العَنْقَزَيُّ، قال: ثنا إسرائيل، عن أبي سنانٍ، عن عبدِ اللهِ بن شدّادٍ، قال: كان بين رؤيا يوسف وبين تعبيرها أربعون سنة.
Dedi ki: Bize Amr b. Muhammed el-Ankazî anlattı, dedi ki: Bize İsrâîl, Ebû Sinân'dan, o da Abdullah b. Şeddâd'dan anlattı; dedi ki: Yûsuf'un rüyası ile onun tabiri arasında kırk yıl vardı.
وقال آخرون: كانت مدة ذلك ثمانين سنةً.
Başkaları ise şöyle dedi: Bunun süresi seksen yıldı.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدثنا عمرُو بنُ عليٍّ، قال: ثنا عبد الوهاب الثقفى، قال: ثنا هشام، عن الحسن، قال: كان منذُ فارقَ يوسف يعقوبَ إلى أن التقيا ثمانون سنةً، لم يفارِقِ الحزن قلبه، ودموعُه تجرى على خديه، وما على وجه الأرض يومئذ عبد أحب إلى الله من يعقوب .
Bize Amr b. Alî anlattı, dedi ki: Bize Abdülvehhâb es-Sekafî anlattı, dedi ki: Bize Hişâm, el-Hasan'dan anlattı; dedi ki: Yûsuf'un Ya'kûb'dan ayrılışından buluştukları ana kadar seksen yıl geçti; bu süre zarfında hüzün onun kalbinden ayrılmadı, gözyaşları yanaklarından akıp durdu; o gün yeryüzünde Allah'a Ya'kûb'dan daha sevimli bir kul yoktu .
حدثنا ابن حميد، قال: ثنا سلمة، عن أبي جعفر جَسرِ بن فَرْقَدٍ، قال: كان بين أن فقد يعقوب يوسفَ إلى يومَ رُدّ عليه ثمانون سنة .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, Ebû Ca'fer Cesr b. Farkad'dan anlattı; dedi ki: Ya'kûb'un Yûsuf'u kaybettiği andan ona geri verildiği güne kadar seksen yıl geçti .
حدثنا ابن وكيع، قال: ثنا حسين بن عليٍّ، عن فُضَيْلِ بن عياضٍ، قال:
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Hüseyin b. Alî, Fudayl b. İyâd'dan anlattı; dedi ki:
سمعت أنه كان بينَ فِراقِ يوسفَ حِجْرَ يعقوبَ إلى أن التقيا ثمانون سنةً .
Yûsuf'un Ya'kûb'un kucağından/yanından ayrılışından buluştukları zamana kadar seksen yıl geçtiğini işittim .