Binûn

İçinde Yûsuf (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in Zikredildiği Surenin Tefsiri — 21. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا عمرٌو، عن أسباطَ، عن السديِّ، قال: اعْتَذَروا إلى يوسفَ، فقال: {لَا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ}. يقولُ: لا أَذْكُرُ لكم ذنبَكم .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Amr, Esbât'tan, o da es-Süddî'den aktardı, dedi ki: Yûsuf'tan özür dilediler; o da: {لَا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ} “Bugün size bir kınama yoktur” dedi. [es-Süddî] şöyle diyor: Günahınızı sizin yüzünüze vurup anmam .

وقولُه: {يَغْفِرُ اللَّهُ لَكُمْ وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ}. وهذا دعاءٌ من يوسفَ لإخوتِه بأن يَغْفِرَ اللَّهُ لهم ذنبَهم فيما أتَوْا إليه وركِبوا منه مِن الظلمِ، يقولُ: عفا اللَّهُ لكم عن ذنبِكم وظلمِكم، فستَره عليكم، {وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ}. يقولُ: واللَّهُ أرحمُ الراحمين بمن تاب مِن ذنبِه، وأناب إلى طاعتِه، بالتوبةِ مِن معصيتِه.

Buyruğu: {يَغْفِرُ اللَّهُ لَكُمْ وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ} “Allah sizi bağışlasın. O, merhametlilerin en merhametlisidir”. Bu, Yûsuf'un kardeşlerine, ona yaptıkları ve işledikleri zulüm hususunda Allah'ın onların günahlarını bağışlaması için bir duasıdır; şöyle demektedir: Allah günahınızı ve zulmünüzü affedip onu sizin aleyhinize örtsün. {وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ} “O, merhametlilerin en merhametlisidir”. Şöyle buyurmaktadır: Allah, günahından tevbe edip isyanından dönerek O'na itaate yönelen kimseye karşı merhametlilerin en merhametlisidir.

كما حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ: {يَغْفِرُ اللَّهُ لَكُمْ وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ}. حين اعْتَرفوا بذنبِهم .

Nitekim bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan aktardı: {يَغْفِرُ اللَّهُ لَكُمْ وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ} “Allah sizi bağışlasın. O, merhametlilerin en merhametlisidir”. Onlar günahlarını itiraf ettikleri zaman [bunu söyledi] .

القولُ في تأويلِ قولِه: {اذْهَبُوا بِقَمِيصِي هَذَا فَأَلْقُوهُ عَلَى وَجْهِ أَبِي يَأْتِ بَصِيرًا وَأْتُونِي بِأَهْلِكُمْ أَجْمَعِينَ (٩٣)}.

Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun tefsiri: {اذْهَبُوا بِقَمِيصِي هَذَا فَأَلْقُوهُ عَلَى وَجْهِ أَبِي يَأْتِ بَصِيرًا وَأْتُونِي بِأَهْلِكُمْ أَجْمَعِينَ (٩٣)} “'Şu gömleğimi götürün de babamın yüzüne koyun, gözleri görür hale gelsin; bütün ailenizi de bana getirin' [dedi].”.

قال أبو جعفرٍ: ذُكِر أن يوسفَ ﷺ لمَّا عرَّف نفسَه إخوتَه، سأَلهم عن أبيه، فقالوا: ذهَب بصرُه من الحزنِ. فعندَ ذلك أعطاهم قميصَه، وقال لهم: {اذْهَبُوا بِقَمِيصِي هَذَا}.

Ebû Ca'fer [et-Taberî] dedi ki: Zikredildiğine göre Yûsuf sallallâhu aleyhi ve sellem kendisini kardeşlerine tanıttığında, onlara babasını sordu. Onlar: “Üzüntüden gözleri görmez oldu” dediler. İşte o vakit onlara gömleğini verdi ve onlara: {اذْهَبُوا بِقَمِيصِي هَذَا} “Şu gömleğimi götürün” dedi.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا عمرٌو، عن أسباطَ، عن السديِّ، قال: قال لهم يوسفُ: ما فعَل أبى بعدى؟ قالوا: لما فاته بنيامينُ عمِى من الحزنِ. قال: {اذْهَبُوا بِقَمِيصِي هَذَا فَأَلْقُوهُ عَلَى وَجْهِ أَبِي يَأْتِ بَصِيرًا وَأْتُونِي بِأَهْلِكُمْ أَجْمَعِينَ} .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Amr, Esbât'tan, o da es-Süddî'den aktardı, dedi ki: Yûsuf onlara: Benden sonra babam ne yaptı? dedi. Onlar: Bünyâmin de elinden çıkınca üzüntüden kör oldu, dediler. O da: {اذْهَبُوا بِقَمِيصِي هَذَا فَأَلْقُوهُ عَلَى وَجْهِ أَبِي يَأْتِ بَصِيرًا وَأْتُونِي بِأَهْلِكُمْ أَجْمَعِينَ} “Şu gömleğimi götürün de babamın yüzüne koyun, gözleri görür hale gelsin; bütün ailenizi de bana getirin” dedi .

وقولُه: {يَأْتِ بَصِيرًا}. يقولُ: يَعُدْ بصيرًا. {وَأْتُونِي بِأَهْلِكُمْ أَجْمَعِينَ}. يقولُ: وجِيئوني بجميعِ أهلِكم.

Buyruğu: {يَأْتِ بَصِيرًا} “Gözleri görür hale gelsin”; yani yeniden görür olsun, demektir. {وَأْتُونِي بِأَهْلِكُمْ أَجْمَعِينَ} “Bütün ailenizi de bana getirin”; yani ailenizin tamamını bana getirin, demektir.

القولُ في تأويلِ قولِه: {وَلَمَّا فَصَلَتِ الْعِيرُ قَالَ أَبُوهُمْ إِنِّي لأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ لَوْلَا أَنْ تُفَنِّدُونِ (٩٤)}.

Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun tefsiri: {وَلَمَّا فَصَلَتِ الْعِيرُ قَالَ أَبُوهُمْ إِنِّي لأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ لَوْلَا أَنْ تُفَنِّدُونِ (٩٤)} “Kervan [Mısır'dan] ayrılınca babaları: 'Eğer bana bunak demezseniz, gerçekten ben Yûsuf'un kokusunu alıyorum' dedi.”.

يقولُ تعالى ذكره: ولمَّا فصَلت عِيرُ بنى يعقوبَ من عند يوسفَ متوجِّهةً إلى يعقوبَ، قال أبوهم يعقوبُ: {إِنِّي لأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ}. ذُكِر أن الريحَ استأذنت ربَّها في أن تَأْتىَ يعقوبَ بريحِ يوسفَ قبلَ أن يَأْتِيَه البشيرُ، فأذِن لها؛ فأتَتْه بها.

Allah Teâlâ zikri yüce olan buyuruyor ki: Ya'kûb oğullarının kervanı Yûsuf'un yanından ayrılıp Ya'kûb'a doğru yöneldiğinde, babaları Ya'kûb: {إِنِّي لأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ} “Gerçekten ben Yûsuf'un kokusunu alıyorum” dedi. Zikredildiğine göre rüzgâr, müjdeci gelmeden önce Yûsuf'un kokusunu Ya'kûb'a getirmek için Rabbinden izin istemiş, O da izin vermiş ve rüzgâr bu kokuyu ona getirmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني يونسُ، قال: أخْبَرنا ابن وهبٍ، قال: ثني أبو شُرَيْحٍ، عن أبي أيوبَ الهَوْزَنيِّ، حدَّثه، قال: استأذنتِ الريحُ أن تَأْتىَ يعقوبَ بريحِ يوسفَ - حين بعَث بالقميصِ إلى أبيه - قبلَ أن يَأْتِيَه البشيرُ، ففعَل؛ قال يعقوبُ: {إِنِّي لأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ لَوْلَا أَنْ تُفَنِّدُونِ}.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Ebû Şüreyh, Ebû Eyyûb el-Hevzenî'den nakletti; [Ebû Eyyûb] ona şöyle anlattı: Rüzgâr -[Yûsuf] babasına gömleği gönderdiği vakit- müjdeci ona varmadan önce Yûsuf'un kokusunu Ya'kûb'a getirmek için [Rabbinden] izin istedi ve bunu yaptı. Ya'kûb: {إِنِّي لأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ لَوْلَا أَنْ تُفَنِّدُونِ} “Eğer bana bunak demezseniz, gerçekten ben Yûsuf'un kokusunu alıyorum” dedi.

حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، عن إسرائيلَ، عن أبي سنانٍ، عن ابن أبي الهُذَيْلِ، عن ابن عباس في قولِه: {وَلَمَّا فَصَلَتِ الْعِيرُ قَالَ أَبُوهُمْ إِنِّي لأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ}. قال: هاجت ريحٌ، فجاءت بريحِ يوسفَ من مسيرةِ ثمانِ ليالٍ، فقال: {إِنِّي لأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ لَوْلَا أَنْ تُفَنِّدُونِ} .

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî', İsrâîl'den, o Ebû Sinân'dan, o İbn Ebî'l-Hüzeyl'den, o da İbn Abbâs'tan {وَلَمَّا فَصَلَتِ الْعِيرُ قَالَ أَبُوهُمْ إِنِّي لأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ} “Kervan [Mısır'dan] ayrılınca babaları: 'Gerçekten ben Yûsuf'un kokusunu alıyorum' dedi” kavli hakkında aktardı; [İbn Abbâs] dedi ki: Bir rüzgâr esti ve sekiz gecelik mesafeden Yûsuf'un kokusunu getirdi. Bunun üzerine [Ya'kûb]: {إِنِّي لأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ لَوْلَا أَنْ تُفَنِّدُونِ} “Eğer bana bunak demezseniz, gerçekten ben Yûsuf'un kokusunu alıyorum” dedi .

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن إسرائيلَ، عن أبي سنانٍ، عن ابن أبي الهذيلِ، عن ابن عباسٍ: {وَلَمَّا فَصَلَتِ الْعِيرُ}. قال: هاجت ريحٌ، فجاءت بريحِ قميصِ يوسفَ من مسيرةِ ثمانِ ليالٍ.

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, İsrâîl'den, o Ebû Sinân'dan, o İbn Ebî'l-Hüzeyl'den, o da İbn Abbâs'tan aktardı: {وَلَمَّا فَصَلَتِ الْعِيرُ} “Kervan ayrılınca” kavli hakkında; [İbn Abbâs] dedi ki: Bir rüzgâr esti ve sekiz gecelik mesafeden Yûsuf'un gömleğinin kokusunu getirdi.

حدَّثني أبو السائبِ، قال: ثنا ابن فُضَيْلٍ، عن ضِرارٍ، عن ابن أبي الهُذَيْلِ، قال: سمِعْتُ ابنَ عباسٍ يقولُ: وجَد يعقوبُ ريحَ يوسفَ وهو منه على مسيرةِ ثمانِ ليالٍ .

Bana Ebü's-Sâib anlattı, dedi ki: Bize İbn Fudayl, Dırâr'dan, o da İbn Ebî'l-Hüzeyl'den aktardı, dedi ki: İbn Abbâs'ı şöyle derken işittim: Ya'kûb, kendisinden sekiz gecelik mesafede iken Yûsuf'un kokusunu aldı .

حدَّثنا ابن وكيعٍ والحسنُ بنُ محمدٍ، قالا: ثنا سفيانُ بنُ عيينةَ، عن أبي سِنانٍ، عن ابن أبي الهُذَيْلِ، قال: كنتُ إلى جنبِ ابن عباسٍ، فسُئل: مِن كم وجَد يعقوبُ ريحَ القميصِ؟ قال: مِن مسيرةِ سبعِ ليالٍ أو ثمانِ ليالٍ .

Bize İbn Vekî' ve el-Hasan b. Muhammed anlattılar, dediler ki: Bize Süfyân b. Uyeyne, Ebû Sinân'dan, o da İbn Ebî'l-Hüzeyl'den aktardı, dedi ki: İbn Abbâs'ın yanındaydım; ona: Ya'kûb gömleğin kokusunu ne kadar mesafeden aldı? diye soruldu. O da: Yedi gecelik veya sekiz gecelik mesafeden, dedi .

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن أبي سنانٍ، عن ابن أبي الهُذَيْلِ، قال:

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Ebû Sinân'dan, o da İbn Ebî'l-Hüzeyl'den aktardı, dedi ki:

قال لي أصحابي: إنك تأتى ابنَ عباسٍ، فسَلْه لنا. قال: فقلتُ: ما أَسْأَلُه عن شيءٍ، ولكنى (٢) أَجْلِسُ خلفَ السَّرِيرِ، فيَأْتِيه الكوفيُّون فيَسْأَلون عن حاجتِهم وحاجتي، فسمِعْتُه يقولُ: وجَد يعقوبُ ريحَ قميصِ يوسفَ من مسيرةِ ثمانِ ليالٍ. قال ابن أبى الهُذَيْلِ: فقلتُ: ذاك كمكانِ البصرةِ من الكوفةِ.

Arkadaşlarım bana: Sen İbn Abbâs'a gidiyorsun, bizim için ona sor, dediler. [İbn Ebî'l-Hüzeyl] dedi ki: Ben ona hiçbir şey sormam; fakat ben sedirin arkasında otururum, Kûfeliler gelip kendi ihtiyaçlarını ve benim ihtiyacımı sorarlar, dedim. Böylece onun şöyle dediğini işittim: Ya'kûb, Yûsuf'un gömleğinin kokusunu sekiz gecelik mesafeden aldı. İbn Ebî'l-Hüzeyl dedi ki: Ben de: Bu, Basra'nın Kûfe'ye olan mesafesi kadardır, dedim.

حدَّثنا الحسنُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا عليُّ بنُ عاصمٍ، عن ضِرارِ بن مرةَ، عن عبدِ اللَّهِ بن أبى الهُذيْلِ، قالَ: سمِعْتُ ابنَ عباسٍ يقولُ: وجَد يعقوبُ ريحَ قميصِ يوسفَ من مسيرةِ ثمانِ ليالٍ. قال: فقلتُ في نفسي: هذا كمكانِ البصرةِ من الكوفةِ.

Bize el-Hasan b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ali b. Âsım, Dırâr b. Mürre'den, o da Abdullah b. Ebî'l-Hüzeyl'den aktardı, dedi ki: İbn Abbâs'ı şöyle derken işittim: Ya'kûb, Yûsuf'un gömleğinin kokusunu sekiz gecelik mesafeden aldı. Dedi ki: Ben de içimden: Bu, Basra'nın Kûfe'ye olan mesafesi kadardır, dedim.

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ؛ وحدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن سفيانَ، عن أبي سنانٍ، عن ابن أبي الهُذَيْلِ، عن ابن عباسٍ في قولِه: {إِنِّي لأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ}. قال: وجَد ريحَ قميصِ يوسف من مسيرةِ ثمانِ ليالٍ. قال: قلتُ له: ذاك كما بينَ البصرةِ إلى الكوفةِ. واللفظُ لحديثِ أبي كُريبٍ.

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî' anlattı; bize İbn Vekî' de anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o Ebû Sinân'dan, o İbn Ebî'l-Hüzeyl'den, o da İbn Abbâs'tan {إِنِّي لأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ} “Gerçekten ben Yûsuf'un kokusunu alıyorum” kavli hakkında aktardı; [İbn Abbâs] dedi ki: Yûsuf'un gömleğinin kokusunu sekiz gecelik mesafeden aldı. [İbn Ebî'l-Hüzeyl] dedi ki: Ben ona: Bu, Basra ile Kûfe arası kadardır, dedim. Lafız Ebû Küreyb'in hadisine aittir.

حدَّثنا الحسينُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا عاصمٌ وعليٌّ، قالا: أَخْبَرنا شعبةُ، قال: أخْبَرني أبو سنانٍ، قال: سمِعْتُ عبدَ اللَّهِ بنَ أبى الهُذَيْلِ، عن ابن عباسٍ في هذه الآيةِ: {إِنِّي لأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ}. قال: وجَد ريحَه من مسيرةِ ما بينَ البصرةِ إلى الكوفةِ .

Bize el-Hüseyn b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Âsım ve Ali anlattılar, dediler ki: Bize Şu'be haber verdi, dedi ki: Bana Ebû Sinân haber verdi, dedi ki: Abdullah b. Ebî'l-Hüzeyl'i, İbn Abbâs'tan bu ayet: {إِنِّي لأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ} “Gerçekten ben Yûsuf'un kokusunu alıyorum” hakkında şöyle derken işittim: Onun kokusunu Basra ile Kûfe arası mesafeden aldı .

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا آدمُ العَسْقَلانيُّ، قال: ثنا شعبةُ، قال: ثنا أبو سِنانٍ، قال: سمِعْتُ عبدَ اللَّهِ بنَ أبى الهُذَيْلِ يُحَدِّثُ عن ابن عباسٍ مثلَه.

Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Âdem el-Askalânî anlattı, dedi ki: Bize Şu'be anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sinân anlattı, dedi ki: Abdullah b. Ebî'l-Hüzeyl'i İbn Abbâs'tan benzerini naklederken işittim.

قال: ثنا أبو نُعيمٍ، قال: ثنا سفيانُ، [عن أبي سنانٍ]، عن عبدِ اللَّهِ بن أبى

Dedi ki: Bize Ebû Nuaym anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, [Ebû Sinân'dan], Abdullah b. Ebî...

الهُذيلِ، قال: كنَّا عند ابن عباسٍ فقال: {إِنِّي لأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ}. قال: وجَد ريحَ قميصِه من مسيرةِ ثمانِ ليالٍ.

el-Hüzeyl'den aktardı, dedi ki: İbn Abbâs'ın yanındaydık; {إِنِّي لأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ} “Gerçekten ben Yûsuf'un kokusunu alıyorum” [ayeti hakkında] şöyle dedi: Gömleğinin kokusunu sekiz gecelik mesafeden aldı.

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخْبَرنا عبدُ الرزّاقِ، قال: أخْبَرنا إسرائيلُ، عن أبي سنانٍ، عن عبدِ اللَّهِ بن أبى الهُذيلِ، قال: سمِعْتُ ابنَ عباسٍ يقولُ: {وَلَمَّا فَصَلَتِ الْعِيرُ}. قال: لمَّا خرَجتِ العيرُ هاجت ريحٌ، فجاءت يعقوبَ بريحِ قميصِ يوسفَ، فقال: {إِنِّي لأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ لَوْلَا أَنْ تُفَنِّدُونِ}. قال: فوجَد ريحَه من مسيرةِ ثمانِ ليالٍ .

Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize İsrâîl, Ebû Sinân'dan, o da Abdullah b. Ebî'l-Hüzeyl'den haber verdi, dedi ki: İbn Abbâs'ı şöyle derken işittim: {وَلَمَّا فَصَلَتِ الْعِيرُ} “Kervan ayrılınca” kavli hakkında; dedi ki: Kervan yola çıkınca bir rüzgâr esti ve Ya'kûb'a Yûsuf'un gömleğinin kokusunu getirdi. Bunun üzerine o: {إِنِّي لأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ لَوْلَا أَنْ تُفَنِّدُونِ} “Eğer bana bunak demezseniz, gerçekten ben Yûsuf'un kokusunu alıyorum” dedi. [İbn Abbâs] dedi ki: Onun kokusunu sekiz gecelik mesafeden aldı .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، عن الحسنِ: ذُكِر لنا أنه كان بينَهما يومَئذٍ ثمانون فَرْسَخًا، يوسفُ بأرضِ مصرَ، ويعقوبُ بأرضِ كَنْعانَ، وقد أتَى لذلك زمانٌ طويلٌ .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den, o da el-Hasan'dan aktardı: Bize nakledildiğine göre, o gün aralarında seksen fersah mesafe vardı; Yûsuf Mısır toprağında, Ya'kûb ise Ken'ân diyarındaydı ve bunun üzerinden uzun bir zaman geçmişti .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجَّاجٌ، عن ابن جُريجٍ قولَه: {إِنِّي لأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ}. قال: بلَغنا أنه كان بينَهم يومَئذٍ ثمانون فَرْسخًا. وقال: {إِنِّي لأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ}. وكان قد فارقه قبلَ ذلك سبعًا وسبعين سنةً .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den {إِنِّي لأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ} “Gerçekten ben Yûsuf'un kokusunu alıyorum” kavli hakkında aktardı; dedi ki: Bize ulaştığına göre o gün aralarında seksen fersah vardı. Ve: {إِنِّي لأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ} “Gerçekten ben Yûsuf'un kokusunu alıyorum” dedi; oysa bundan yetmiş yedi yıl önce ondan ayrılmıştı .

حدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا سفيانُ، عن أبي سِنانٍ، عن عبدِ اللَّهِ بن أبى الهُذَيْلِ، عن ابن عباسٍ في قولِه: {إِنِّي لأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ}. قال: وجَد ريحَ القميصِ من مسيرةِ ثمانيةِ أيامٍ.

Bize Ahmed b. İshâk anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Ebû Sinân'dan, o Abdullah b. Ebî'l-Hüzeyl'den, o da İbn Abbâs'tan {إِنِّي لأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ} “Gerçekten ben Yûsuf'un kokusunu alıyorum” kavli hakkında nakletti; dedi ki: Gömleğin kokusunu sekiz günlük mesafeden aldı.

قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا إسرائيلُ، عن أبي سنانٍ، عن عبدِ اللَّهِ بن أبى

[Ahmed b. İshâk] dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize İsrâîl, Ebû Sinân'dan, o da Abdullah b. Ebî

الهُذَيْلِ، عن ابن عباس قوله: {وَلَمَّا فَصَلَتِ الْعِيرُ}. قال: فلما خرجتِ العيرُ هبَّتْ ريحٌ، فذهبت بريح قميص يوسف إلى يعقوب، فقال: {إِنِّي لأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ}. قال: ووجد ريحَ قميصه من مسيرة ثمانية أيام .

'l-Hüzeyl'den, o da İbn Abbâs'tan {وَلَمَّا فَصَلَتِ الْعِيرُ} “Kervan ayrılınca” kavli hakkında nakletti; dedi ki: Kervan yola çıkınca bir rüzgâr esti ve Yûsuf'un gömleğinin kokusunu Ya'kûb'a götürdü. Bunun üzerine o: {إِنِّي لأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ} “Gerçekten ben Yûsuf'un kokusunu alıyorum” dedi. [İbn Abbâs] dedi ki: Gömleğinin kokusunu sekiz günlük mesafeden aldı .

حدثنا ابن حميد، قال: ثنا سلمة، عن ابن إسحاق، قال: لما فصلت العير من مصرَ اسْتَرْوَح يعقوب ريحَ يوسف، فقال لمن عندَه مِن ولده: {إِنِّي لأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ لَوْلَا أَنْ تُفَنِّدُونِ}.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan anlattı, dedi ki: Kervan Mısır'dan ayrılınca Ya'kûb, Yûsuf'un kokusunu hissetti ve yanında bulunan çocuklarına: {إِنِّي لأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ لَوْلَا أَنْ تُفَنِّدُونِ} “Eğer bana bunak demezseniz, gerçekten ben Yûsuf'un kokusunu alıyorum” dedi.

وأمَّا قوله: {لَوْلَا أَنْ تُفَنِّدُونِ}. فإنه يعنى: لولا أن تُعَنِّفونى، وتُعجِّزوني، وتلوموني، وتُكذِّبوني. ومنه قول الشاعرِ :

{لَوْلَا أَنْ تُفَنِّدُونِ} “Eğer bana bunak demezseniz” kavline gelince; bunun anlamı şudur: Eğer beni azarlamayacak, aciz/bunak saymayacak, kınamayacak ve yalanlamayacaksanız. Şairin şu sözü de bu kabildendir :

يا صاحِبَى دَعَا لَوْمِي وتَفْنِيدى … فليس ما فات من أمري بمردود

Ey iki yoldaşım! Beni kınamayı ve ayıplamayı/bunak saymayı bırakın... Çünkü işimden geçip giden şey geri dönecek değildir.

ويُقالُ: أَفْنَد فلانًا الدهرُ. وذلك إذا أفْسَده، ومنه قولُ ابن مُقْبِلٍ :

Şöyle de denir: Efnede fulânen ed-dehru (أَفْنَد فلانًا الدهرُ). Bu, zaman onu bozup yıprattığında [söylenir]. İbn Mukbil'in şu sözü de bu kabildendir :

دع الدهرَ يَفْعَلُ ما أراد فإنه .... إذا كُلف الإفنادَ بالناسِ أفندا

Bırak zamanı dilediğini yapsın, çünkü o... İnsanları yıpratıp bunatmakla görevlendirilse, bunu hakkıyla yapar .

واختلف أهل التأويل في معناه، فقال بعضُهم: معناه: لولا أن تُسَفِّهوني.

Tevil ehli bunun anlamı hakkında ihtilaf etmiş, bazısı şöyle demiştir: Bunun anlamı; "Eğer beni beyinsiz/akılsız saymayacaksanız" demektir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثنا ابن وكيع، قال: ثنا ابن عُيَيْنَةَ، عن أبي سنانٍ، عن ابن أبي الهُذَيْلِ، عن ابن عباس: {لَوْلَا أَنْ تُفَنِّدُونِ}. قال: تُسَفِّهون.

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize İbn Uyeyne, Ebû Sinân'dan, o İbn Ebi'l-Hüzeyl'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {لَوْلَا أَنْ تُفَنِّدُونِ} “Eğer bana bunak demezseniz” [ayeti hakkında] şöyle dedi: [Beni] akılsız/beyinsiz saymayacaksanız.

حدثنا أبو كريب، قال: ثنا وكيع، وحدثنا ابن وكيع، قال: ثنا أبى، عن إسرائيل، عن أبي سنانٍ، عن ابن أبي الهُذَيْلِ، عن ابن عباس مثله .

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî' anlattı; [ayrıca] bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, İsrâîl'den, o Ebû Sinân'dan, o İbn Ebî'l-Hüzeyl'den, o da İbn Abbâs'tan benzerini nakletti .

وبه قال: ثنا أبى، عن سفيان، عن حُصَيْفٍ، عن مجاهد: {لَوْلَا أَنْ تُفَنِّدُونِ} قال: تُسَفِّهون .

Ve aynı [isnadla] dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o Husayf'tan, o da Mücâhid'den nakletti: {لَوْلَا أَنْ تُفَنِّدُونِ} “Eğer bana bunak demezseniz” [ayeti hakkında] şöyle dedi: [Beni] akılsız/beyinsiz saymayacaksanız .

حدثني المثنى وعليُّ بن داودَ، قالا: ثنا عبدُ اللَّهِ، قال: ثني معاوية، عن عليٍّ، عن ابن عباس قوله: {لَوْلَا أَنْ تُفَنِّدُونِ}. يقولُ: تُجَهِّلون .

Bana el-Müsenna ve Ali b. Dâvûd anlattılar, dediler ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan {لَوْلَا أَنْ تُفَنِّدُونِ} “Eğer bana bunak demezseniz” kavli hakkında nakletti; [İbn Abbâs] şöyle demektedir: [Beni] cahil saymayacaksanız .

حدثنا أحمد بن إسحاق، قال: ثنا أبو أحمد، قال: ثنا إسرائيل، عن أبي سنانٍ، عن عبدِ اللَّهِ بن أبى الهُذَيْلِ، عن ابن عباس: {لَوْلَا أَنْ تُفَنِّدُونِ}. قال: لولا أن تُسَفِّهون.

Bize Ahmed b. İshâk anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize İsrâîl, Ebû Sinân'dan, o Abdullah b. Ebî'l-Hüzeyl'den, o da İbn Abbâs'tan {لَوْلَا أَنْ تُفَنِّدُونِ} “Eğer bana bunak demezseniz” [ayeti hakkında] nakletti; dedi ki: Eğer beni akılsız/beyinsiz saymayacaksanız.

حدثنا أحمد، قال: ثنا أبو أحمد، وحدثني المثنى، قال: ثنا أبو نعيمٍ، قالا جميعًا: ثنا سفيان، عن خُصَيْفٍ، عن مجاهد: {لَوْلَا أَنْ تُفَنِّدُونِ}. قال: لولا أن تُسَفِّهون.

Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı; [ayrıca] bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Ebû Nuaym anlattı; ikisi birden dediler ki: Bize Süfyân, Husayf'tan, o da Mücâhid'den {لَوْلَا أَنْ تُفَنِّدُونِ} “Eğer bana bunak demezseniz” [ayeti hakkında] nakletti; dedi ki: Eğer beni akılsız/beyinsiz saymayacaksanız.

حدثني المثنى، قال: ثنا الحماني، قال: ثنا شَريكٌ، عن أبي سنانٍ، عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس، وسالم، عن سعيدٍ: {لَوْلَا أَنْ تُفَنِّدُونِ}. قال أحدهما: تُسَفِّهون. وقال الآخرُ: تُكَذِّبون.

Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize el-Himmânî anlattı, dedi ki: Bize Şerîk, Ebû Sinân'dan, o Saîd b. Cübeyr'den, o İbn Abbâs'tan; [ayrıca Şerîk] Sâlim'den, o da Saîd'den {لَوْلَا أَنْ تُفَنِّدُونِ} “Eğer bana bunak demezseniz” [ayeti hakkında] nakletti; ikisinden biri: "[Beni] akılsız/beyinsiz saymayacaksanız" dedi, diğeri ise: "[Beni] yalanlamayacaksanız" dedi.

حدثني يعقوب، قال: ثنا هُشَيْمٌ، قال: أخبرنا عبد الملك بن أبي سليمان، عن

Bana Ya'kûb anlattı, dedi ki: Bize Huşeym anlattı, dedi ki: Bize Abdülmelik b. Ebî Süleymân nakletti, o da...

عطاءٍ: {لَوْلَا أَنْ تُفَنِّدُونِ}. قال: لولا أن تُكَذِّبون، لولا أن تُسَفِّهون .

Atâ'dan {لَوْلَا أَنْ تُفَنِّدُونِ} “Eğer bana bunak demezseniz” [ayeti hakkında] haber verdi; [Atâ] dedi ki: Eğer beni yalanlamayacaksanız, eğer beni akılsız/beyinsiz saymayacaksanız .

حدثنا ابن وكيع، قال: ثنا يزيد بن هارون، عن عبد الملك، عن عطاءٍ، قال: تُسَفِّهون.

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Hârûn, Abdülmelik'ten, o da Atâ'dan nakletti; [Atâ]: [Beni] akılsız/beyinsiz saymayacaksanız, dedi.

حدثنا بشر، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادة: {لَوْلَا أَنْ تُفَنِّدُونِ}. يقولُ: لولا أن تُسَفِّهون .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {لَوْلَا أَنْ تُفَنِّدُونِ} “Eğer bana bunak demezseniz” [ayeti hakkında] nakletti; [Katâde] şöyle demektedir: Eğer beni akılsız/beyinsiz saymayacaksanız .

حدثنا محمد بن عبد الأعلى، قال: ثنا محمد بن ثورٍ، عَن مَعْمَرٍ، عن قتادة: {لَوْلَا أَنْ تُفَنِّدُونِ}. قال : لولا أن تُسَفِّهون.

Bize Muhammed b. Abdil'a'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den {لَوْلَا أَنْ تُفَنِّدُونِ} “Eğer bana bunak demezseniz” [ayeti hakkında] nakletti; dedi ki : Eğer beni akılsız/beyinsiz saymayacaksanız.

حدثنا الحسن بن يحيى، قال: أخبرنا عبد الرزَّاقِ، قال: أخبرنا إسرائيل، عن أبي سنان، عن عبدِ اللَّهِ بن أبى الهُذَيْلِ، قال: سَمِعْتُ ابن عباس يقولُ: {لَوْلَا أَنْ تُفَنِّدُونِ}. يقولُ: تُسَفِّهون .

Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize İsrâîl, Ebû Sinân'dan, o da Abdullah b. Ebî'l-Hüzeyl'den haber verdi; dedi ki: İbn Abbâs'ı {لَوْلَا أَنْ تُفَنِّدُونِ} “Eğer bana bunak demezseniz” [ayeti hakkında] şöyle derken işittim: [Beni] akılsız/beyinsiz saymayacaksanız .

حدثنا الحسن بن محمد، قال: ثنا شبابةُ، قال: ثنا وَرْقاءُ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهد قوله: {لَوْلَا أَنْ تُفَنِّدُونِ}. قال: ذهَب عقله .

Bize el-Hasan b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Şebâbe anlattı, dedi ki: Bize Varkâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {لَوْلَا أَنْ تُفَنِّدُونِ} “Eğer bana bunak demezseniz” kavli hakkında nakletti; dedi ki: Aklı gitmiş .

حدثني محمد بن عمرو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهد: {لَوْلَا أَنْ تُفَنِّدُونِ}. قال: قد ذهب عقله.

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {لَوْلَا أَنْ تُفَنِّدُونِ} “Eğer bana bunak demezseniz” [ayeti hakkında] nakletti; dedi ki: Aklı gitmiştir.

حدثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفة، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهد؛ وحدثني المثنى، قال: ثنا إسحاق، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ، عن وَرْقاءَ، عن ابن

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti; bana el-Müsennâ [yine] anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdullah, Varkâ'dan, o da İbn...

أبي نجيح، عن مجاهد: {لَوْلَا أَنْ تُفَنِّدُونِ}. قال: قد ذهَب عقله.

Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {لَوْلَا أَنْ تُفَنِّدُونِ} “Eğer bana bunak demezseniz” [ayeti hakkında] nakletti; dedi ki: Aklı gitmiştir.

حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ: {لَوْلَا أَنْ تُفَنِّدُونِ}. قال: لولا أن تقولوا: ذهَب عقلك.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den {لَوْلَا أَنْ تُفَنِّدُونِ} “Eğer bana bunak demezseniz” [ayeti hakkında] nakletti; dedi ki: Eğer "Aklın gitti" demeyecekseniz.

حدثنا ابن حميد، قال: ثنا سلمة، عن ابن إسحاق: {لَوْلَا أَنْ تُفَنِّدُونِ}. يقولُ: لولا أن تُضَعِّفونى .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan {لَوْلَا أَنْ تُفَنِّدُونِ} “Eğer bana bunak demezseniz” [ayeti hakkında] nakletti; şöyle demektedir: Eğer beni bunak/zayıf akıllı saymayacaksanız .

حدثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهب، قال: قال ابن زيد في قوله: {لَوْلَا أَنْ تُفَنِّدُونِ}. قال: الذي ليس له عقلٌ ذلك المُفَنَّدُ. يقولُ : لا يَعْقِلُ .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {لَوْلَا أَنْ تُفَنِّدُونِ} “Eğer bana bunak demezseniz” kavli hakkında şöyle dedi: Aklı olmayan kimse, işte o el-müfenned (bunak) olandır. Şöyle demektedir : Aklı ermez .

وقال آخرون: معناه: لولا أن تُكَذِّبون.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı; "Eğer beni yalanlamayacaksanız" demektir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثنا ابن وكيع، قال: ثنا سويدُ بنُ عمرو الكلبى، عن شريك، عن سالم [عن سعيد] : {لَوْلَا أَنْ تُفَنِّدُونِ} قال: تُكَذِّبون .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Süveyd b. Amr el-Kelbî, Şerîk'ten, o Sâlim'den, [o da Saîd'den] {لَوْلَا أَنْ تُفَنِّدُونِ} “Eğer bana bunak demezseniz” [ayeti hakkında] nakletti; [Saîd] dedi ki: [Beni] yalanlamayacaksanız .

قال: ثنا عمرٌو، عن أسباط، عن السدي، قال: لولا أن تُهَرِّمونِ وتُكَذِّبون.

Dedi ki: Bize Amr, Esbât'tan, o da es-Süddî'den nakletti; dedi ki: Eğer beni bunak saymayacak ve yalanlamayacaksanız.

قال: ثنا محمد بن بكر، عن ابن جُريجٍ، قال: بلغنى عن مجاهد، قال: تُكَذِّبون.

Dedi ki: Bize Muhammed b. Bekr, İbn Cüreyc'den nakletti; dedi ki: Bana Mücâhid'den nakledildiğine göre o: "[Beni] yalanlamayacaksanız" demiştir.

قال: ثنا عَبْدة وأبو خالدٍ، عن جويبرٍ، عن الضحاك، قال: لولا أن

Dedi ki: Bize Abde ve Ebû Hâlid, Cüveybir'den, o da ed-Dahhâk'tan nakletti; dedi ki: Eğer...

تكذِّبونِ .

beni yalanlamayacaksanız .

حدثتُ عن الحسين، قال: سمعت أبا معاذ يقولُ: ثنا عبيد بن سليمان، قال: سمعتُ الضَّحَّاكَ يقولُ في قوله: {لَوْلَا أَنْ تُفَنِّدُونِ}: تُكَذِّبون.

Bana el-Hüseyin'den nakledildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd b. Süleymân anlattı, dedi ki: ed-Dahhâk'ı {لَوْلَا أَنْ تُفَنِّدُونِ} “Eğer bana bunak demezseniz” kavli hakkında şöyle derken işittim: [Beni] yalanlamayacaksanız.

حدثني المُثَنَّى، قال: ثنا عمرو، قال: أخبرنا هُشَيْمٌ، عَنْ عبد الملكِ، عن عطاء في قوله: {لَوْلَا أَنْ تُفَنِّدُونِ}. قالَ: تُسفِّهونِ أَوْ تَكذِّبون.

Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Huşeym, Abdülmelik'ten, o da Atâ'dan {لَوْلَا أَنْ تُفَنِّدُونِ} “Eğer bana bunak demezseniz” kavli hakkında haber verdi; [Atâ] dedi ki: Beni akılsız/beyinsiz saymayacaksanız veya yalanlamayacaksanız.

حدثني محمد بن سعد، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباس قوله: {لَوْلَا أَنْ تُفَنِّدُونِ}. يقولُ: تكذِّبون .

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan {لَوْلَا أَنْ تُفَنِّدُونِ} “Eğer bana bunak demezseniz” kavli hakkında nakletti; [İbn Abbâs] şöyle demektedir: [Beni] yalanlamayacaksanız .

وقال آخرون: معناه: تُهرِّمون.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı; "[Beni] bunak/yaşlılıktan aklı karışmış saymayacaksanız" demektir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثنا أحمد بن إسحاق، قال: ثنا أبو أحمد، قال: ثنا إسرائيل، عن [أبي يحيى] ، عن مجاهد: {لَوْلَا أَنْ تُفَنِّدُونِ}. قال: لولا أن تهرِّمون .

Bize Ahmed b. İshâk anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize İsrâîl, [Ebû Yahyâ'dan] , o da Mücâhid'den {لَوْلَا أَنْ تُفَنِّدُونِ} “Eğer bana bunak demezseniz” [ayeti hakkında] nakletti; dedi ki: Eğer beni bunak saymayacaksanız .

حدثنا ابن وكيع، قال: ثنا عُبيدُ اللَّهِ، عن إسرائيل، عن [أبي يحيى] ، عن مجاهدٍ مثله.

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Ubeydullah, İsrâîl'den, o [Ebû Yahyâ'dan] , o da Mücâhid'den benzerini nakletti.

حدثنا بشر، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادة، عن الحسن، قال:

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den, o da el-Hasan'dan nakletti; dedi ki:

تُهرِّمون .

[Beni] bunak saymayacaksanız .

حدثني يعقوب، قال: ثنا هُشيمٌ، قال: أخبرنا أبو الأَشْهَبِ، عن الحسن: {لَوْلَا أَنْ تُفَنِّدُونِ}. قال: تهرِّمون .

Bana Ya'kûb anlattı, dedi ki: Bize Huşeym anlattı, dedi ki: Bize Ebû'l-Eşheb, el-Hasan'dan {لَوْلَا أَنْ تُفَنِّدُونِ} “Eğer bana bunak demezseniz” [ayeti hakkında] haber verdi; dedi ki: [Beni] bunak saymayacaksanız .

حدثني المثنى، قال: ثنا عمرو بن عون، قال: أخبرنا هشيمٌ، عن أبي الأشهبِ وغيره، عن الحسن مثله .

Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Avn anlattı, dedi ki: Bize Huşeym, Ebû'l-Eşheb ve başkasından, o da el-Hasan'dan benzerini haber verdi .

وقد بيَّنَّا أن أصل التفنيد الإفساد، وإذ كان ذلك كذلك فالسفاهة والهرم والكَذِبُ، وذَهابُ العقل، وكلُّ معاني الإفساد، تدخل في التفنيد؛ لأن أَصْلَ ذلكَ كلِّه الفساد. والفساد في الجسم: الهَرَمُ وذَهابُ العقل والضعفُ. وفى الفعل: الكذبُ واللوم بالباطل، ولذلك قال جرير بن عطية :

Biz, tefnîd (تَفْنِيد) kelimesinin aslının ifsat (bozma/tahrip etme) olduğunu açıklamıştık. Durum böyle olunca akılsızlık/beyinsizlik , bunama, yalan, aklın gitmesi ve ifsada dair bütün anlamlar tefnîd kapsamına girer; çünkü bütün bunların aslı fesattır. Bedendeki fesat: İhtiyarlık/bunama, aklın gitmesi ve güçten düşmedir. Fiildeki fesat ise: Yalan ve haksız yere kınamadır. Nitekim Cerîr b. Atiyye şöyle demiştir :

يا عاذِلَيَّ دَعَا المَلامَ وأَقْصِرَا … طالَ الهَوَى وأطلْتُما التَّفْنِيدا

Ey beni azarlayan iki dostum! Kınamayı bırakın ve vazgeçin... Aşk uzayıp gitti, siz de kınamayı/ayıplamayı uzattınız!

يعني الملامة.

Yani kınamayı [kastetmiştir].

فقد تبيَّن - إذْ كانَ الأمْرُ على ما وصفنا - أَنَّ الأقوال التي قالها من ذكرنا قوله في قوله: {لَوْلَا أَنْ تُفَنِّدُونِ}، على اختلافِ عباراتهم عن تأويله، متقاربةُ المعانى، محتملٌ جميعها ظاهرُ التنزيل؛ إذ لم يكن في الآية دليل على أنَّه مَعْنيٌّ به بعض ذلك دون بعضٍ.

Durum vasfettiğimiz gibi olduğuna göre; {لَوْلَا أَنْ تُفَنِّدُونِ} “Eğer bana bunak demezseniz” kavli hakkında görüşünü aktardığımız kimselerin söyledikleri sözlerin -tefsirine dair ifadeleri farklı olsa da- anlamca birbirine yakın olduğu ve ayetin zahirinin hepsini kapsayabileceği açıklık kazanmıştır; zira ayette bunlardan bazısının kastedilip bazısının kastedilmediğine dair bir delil yoktur.

القول في تأويل قوله تعالى: {قَالُوا تَاللَّهِ إِنَّكَ لَفِي ضَلَالِكَ الْقَدِيمِ (٩٥)}.

Yüce Allah'ın: {قَالُوا تَاللَّهِ إِنَّكَ لَفِي ضَلَالِكَ الْقَدِيمِ (٩٥)} “[Yanındakiler] dediler ki: 'Allah'a yemin olsun ki sen kesinlikle o eski yanılgındasın.'” kavlinin teviline dair görüş [şöyledir]:

يقول تعالى ذكره: قال الذين قال لهم يعقوبُ مِنْ ولده: {إِنِّي لأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ لَوْلَا أَنْ تُفَنِّدُونِ}: تالله أيها الرجلُ إنك منْ حُبِّ يُوسُفَ وذِكْرِه، لَفى خَطائك [وزَلَلِكَ] القديم لا تنساه ولا تتسلَّى عنه.

Yüce Allah'ın zikri şöyle buyurmaktadır: Ya'kûb'un, kendilerine {إِنِّي لأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ لَوْلَا أَنْ تُفَنِّدُونِ} “Gerçekten ben Yûsuf'un kokusunu alıyorum; eğer bana bunak demezseniz” dediği oğulları şöyle dediler: Allah'a yemin olsun ki ey adam! Sen Yûsuf sevgisinden ve onu anmaktan dolayı hâlâ eski hatanda [ve yanılgındasın] ; onu unutmuyor, ondan teselli bulup vazgeçmiyorsun.

وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.

Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.

ذكرُ مِن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثني المثنى، قال: ثنا عبد الله، قال: ثني معاوية، عن عليٍّ، عن ابن عباس قوله: {إِنَّكَ لَفِي ضَلَالِكَ الْقَدِيمِ}. يقولُ: خَطائك (١) القديم .

Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan {إِنَّكَ لَفِي ضَلَالِكَ الْقَدِيمِ} “Sen hâlâ o eski şaşkınlığındasın” kavli hakkında nakletti; [İbn Abbâs] şöyle demektedir: Eski hatandasın (١) .

حدثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {قَالُوا تَاللَّهِ إِنَّكَ لَفِي ضَلَالِكَ الْقَدِيمِ}. أي: من حُبَّ يوسف لا تنساه ولا تسلاه . قالوا لوالدهم كلمةً غليظةً لم يكن ينبغى لهم أن يقولوها لوالدهم ولا لنبيِّ الله ﷺ .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {قَالُوا تَاللَّهِ إِنَّكَ لَفِي ضَلَالِكَ الْقَدِيمِ} “[Çocukları] dediler ki: 'Allah'a yemin olsun ki sen hâlâ o eski şaşkınlığındasın.'”; yani: Yûsuf sevgisinden dolayı onu unutmuyorsun ve ondan teselli bulmuyorsun . Babalarına kaba bir söz söylediler ki bunu ne babalarına ne de Allah'ın peygamberine sallallâhu aleyhi ve sellem söylemeleri uygun değildi .

حدثنا ابن وكيع، قال: ثنا عمرو، عن أسْباطَ، عَنِ السُّدِّيِّ: {قَالُوا تَاللَّهِ إِنَّكَ لَفِي ضَلَالِكَ الْقَدِيمِ}. قال: في شأن يوسف .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Amr, Esbât'tan, o da es-Süddî'den {قَالُوا تَاللَّهِ إِنَّكَ لَفِي ضَلَالِكَ الْقَدِيمِ} “[Çocukları] dediler ki: 'Allah'a yemin olsun ki sen hâlâ o eski şaşkınlığındasın.'” [ayeti hakkında] nakletti; dedi ki: Yûsuf meselesinde [eski yanılgındasın] .

حدثنا أحمد، قال: ثنا أبو أحمد، قال: قال سفيان: {قَالُوا تَاللَّهِ إِنَّكَ لَفِي ضَلَالِكَ الْقَدِيمِ}. قال: من حبّك ليوسُفَ.

Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Süfyân {قَالُوا تَاللَّهِ إِنَّكَ لَفِي ضَلَالِكَ الْقَدِيمِ} “[Çocukları] dediler ki: 'Allah'a yemin olsun ki sen hâlâ o eski şaşkınlığındasın.'” [ayeti hakkında] şöyle dedi: [Bu,] Yûsuf'a olan sevgindendir.

حدثنا ابن وكيع، قال: ثنا عمرو، عن سفيان نحوه.

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Amr, Süfyân'dan benzerini nakletti.

حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ: {قَالُوا تَاللَّهِ إِنَّكَ لَفِي ضَلَالِكَ الْقَدِيمِ (٩٥)}. قال: في حبِّك القديم .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den {قَالُوا تَاللَّهِ إِنَّكَ لَفِي ضَلَالِكَ الْقَدِيمِ (٩٥)} “[Çocukları] dediler ki: 'Allah'a yemin olsun ki sen hâlâ o eski şaşkınlığındasın.'” [ayeti hakkında] nakletti; dedi ki: [Yûsuf'a olan] eski sevgindesin .

حدثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمة، عن ابن إسحاق: {قَالُوا تَاللَّهِ إِنَّكَ لَفِي ضَلَالِكَ الْقَدِيمِ}. أي: إنَّكَ لمن ذكر يوسف في الباطل الذي أنتَ عليه .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan nakletti: {قَالُوا تَاللَّهِ إِنَّكَ لَفِي ضَلَالِكَ الْقَدِيمِ} “[Çocukları] dediler ki: 'Allah'a yemin olsun ki sen hâlâ o eski şaşkınlığındasın.'”; yani: Yûsuf'u anmaktan dolayı üzerinde bulunduğun o bâtıldasın .

حدثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيد في قوله: {تَاللَّهِ إِنَّكَ لَفِي ضَلَالِكَ الْقَدِيمِ}. قال: يَعْنونَ حزنه القديم على يوسف. وفى {ضَلَالِكَ الْقَدِيمِ}: لقى خطائِكَ القديم.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {تَاللَّهِ إِنَّكَ لَفِي ضَلَالِكَ الْقَدِيمِ} “Allah'a yemin olsun ki sen hâlâ o eski şaşkınlığındasın” kavli hakkında dedi ki: Onun Yûsuf için [çektiği] eski hüznünü kastediyorlar. {ضَلَالِكَ الْقَدِيمِ} “Eski şaşkınlığındasın” [ifadesi]: Eski hatandasın [demektir].

القول في تأويل قوله تعالى: {فَلَمَّا أَنْ جَاءَ الْبَشِيرُ أَلْقَاهُ عَلَى وَجْهِهِ فَارْتَدَّ بَصِيرًا قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ (٩٦)}.

Yüce Allah'ın: {فَلَمَّا أَنْ جَاءَ الْبَشِيرُ أَلْقَاهُ عَلَى وَجْهِهِ فَارْتَدَّ بَصِيرًا قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ (٩٦)} “Müjdeci gelip de [gömleği] onun yüzüne koyunca, gözleri hemen açılıverdi. [Ya'kûb:] 'Ben size, Allah katından sizin bilmediğiniz şeyleri biliyorum dememiş miydim?' dedi.” kavlinin tevili hakkında [söz]:

يقولُ تعالى ذكره: فلما أن جاء يعقوب البشير من عند ابنه يوسف، وهو المبشِّرُ برسالة يوسفَ، وذلك بريدٌ، فيما ذُكر، كان يوسف أبرَدَهُ إليه، وكان البريد فيما ذكر والبشير يهوذا بن يعقوب أخا يوسف لأبيه.

Yüce Allah'ın zikri şöyle buyurmaktadır: Oğlu Yûsuf'un yanından Ya'kûb'a müjdeci -yani Yûsuf'un mesajını müjdeleyen kişi- geldiğinde... Anlatıldığına göre bu kişi, Yûsuf'un ona gönderdiği bir ulaktı. Anlatıldığına göre bu ulak ve müjdeci, Yûsuf'un baba bir kardeşi Ya'kûb oğlu Yehûdâ idi.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثني محمد بن سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباس قوله: {فَلَمَّا أَنْ جَاءَ الْبَشِيرُ أَلْقَاهُ عَلَى وَجْهِهِ}. يقولُ:

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan [rivayetle nakletti]: {فَلَمَّا أَنْ جَاءَ الْبَشِيرُ أَلْقَاهُ عَلَى وَجْهِهِ} “Müjdeci gelip de onu [gömleği] yüzüne koyduğu zaman” [ayeti hakkında] şöyle der:

البشير: البريدُ .

Müjdeci (el-beşîr): Ulaktır .

حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثنا هشيم، قال: أخبرنا جويبر، عن الضحاك: {فَلَمَّا أَنْ جَاءَ الْبَشِيرُ}. قال: البريدُ .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Huşeym anlattı, dedi ki: Bize Cüveybir, ed-Dahhâk'tan {فَلَمَّا أَنْ جَاءَ الْبَشِيرُ} “Müjdeci gelince” [ayeti hakkında] haber verdi; dedi ki: Ulaktır .

حدثنا الحسن بن محمد، قال: ثنا محمد بن يزيد الواسطى، عن جويبر، عن الضحاك: {فَلَمَّا أَنْ جَاءَ الْبَشِيرُ}. قال: البريدُ.

Bize el-Hasan b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Yezîd el-Vâsıtî, Cüveybir'den, o da ed-Dahhâk'tan {فَلَمَّا أَنْ جَاءَ الْبَشِيرُ} “Müjdeci gelince” [ayeti hakkında] nakletti; dedi ki: Ulaktır.

قال: ثنا شَبَابَةُ، قال: ثنا ورقاء، عن ابن أبي نجيح، عن مجاهد قوله: {فَلَمَّا أَنْ جَاءَ الْبَشِيرُ}. قال: يهوذا بن يعقوب .

Dedi ki: Bize Şebâbe anlattı, dedi ki: Bize Verkâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {فَلَمَّا أَنْ جَاءَ الْبَشِيرُ} “Müjdeci gelince” kavli hakkında nakletti; dedi ki: Ya'kûb oğlu Yehûdâ'dır .

[حدثني محمد بن عمرو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نجيح، عن مجاهد: {الْبَشِيرُ}. قال: يهوذا بن يعقوبَ] .

[Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {الْبَشِيرُ} “Müjdeci” [hakkında] nakletti; dedi ki: Ya'kûb oğlu Yehûdâ'dır] .