الواهِبُ المائةَ الهِجانَ وعَبْدَها … عُوذًا تُزَجِّي خلفَها أطفالَها
Yüz beyaz deveyi ve kölesini bağışlayan odur … yavrularını arkasından sürükleyen yeni doğurmuş develeri
وقولُ حاتمٍ :
Ve Hâtim'in şu sözü de böyledir:
لِيَبْكِ على مِلْحانَ ضَيْفٌ مُدَفَّعٌ … وأَرْمَلَةٌ تُزْجِي مَعَ الليلِ أَرْمَلا
Melhân için kapıdan çevrilmiş bir misafir ağlasın … ve gece vakti çaresiz çocuğunu sürükleyen dul kadın
يعنى أنها تَسُوقُه بينَ يَدَيْها، على ضَعفٍ منه عن المشيِ وعجزٍ. ولذلك قيل: {بِبِضَاعَةٍ مُزْجَاةٍ}؛ لأنها غيرُ نافِقَةٍ، وإنما تُجَوَّزُ تجويزًا على دَفْعٍ مِن آخِذِيها.
Yani yürümekten aciz ve zayıf olduğu için onu önünde sürüklemektedir. Bu sebeple: {بِبِضَاعَةٍ مُزْجَاةٍ} “değersiz bir sermaye” denilmiştir; zira o revaçta değildir, ancak onu alanların ite kaka kabullenmesiyle geçerli kılınır.
وقد اخْتَلف أهلُ التأويلِ في البيانِ عن تأويل. ذلك، وإن كانت معاني بيانِهم متقاربةً.
Tefsir ehli, bunun tefsirinin açıklanmasında -açıklamalarının anlamları birbirine yakın olsa da- ihtilaf etmiştir.
ذكرُ أقوالِ أهلِ التأويلِ في ذلك
Tefsir ehlinin bu husustaki görüşlerinin zikri:
حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، وحدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن إسرائيلَ، عن سِماكٍ، عن عكرمةَ، عن ابن عباسٍ: {بِبِضَاعَةٍ مُزْجَاةٍ}. قال: رَدِيئةٌ زُيُوفٌ، لا تَنْفُقُ حتى يُوضَعَ منها.
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî' anlattı; bize İbn Vekî' de anlattı, dedi ki: Bize babam, İsrâîl'den, o Simâk'tan, o İkrime'den, o İbn Abbâs'tan aktardı: {بِبِضَاعَةٍ مُزْجَاةٍ} “değersiz bir sermaye”. Dedi ki: Değerinden düşülmedikçe revaç bulmayan adi, sahte para.
حدَّثنا الحسنُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا عمرُو بنُ محمدٍ العَنْقَزيُّ، قال: ثنا
Bize el-Hasen b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Muhammed el-Ankazî anlattı, dedi ki: Bize
إسرائيلُ، عن سِماكٍ، عن عكرمةَ، عن ابن عباسٍ في قولِه: {وَجِئْنَا بِبِضَاعَةٍ مُزْجَاةٍ} قال: الرَّديئةُ التي لا تَنْفُقُ حتى يُوضَعَ منها .
İsrâîl, Simâk'tan, o İkrime'den, o İbn Abbâs'tan {وَجِئْنَا بِبِضَاعَةٍ مُزْجَاةٍ} “Ve değersiz bir sermaye ile geldik” buyruğu hakkında şöyle aktardı: Değerinden düşülmedikçe revaç bulmayan adi [para] .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا ابن عُيينَةَ، عن عثمانَ بن أبي سليمانَ، عن ابن أبي مُليكةَ، عن ابن عباسٍ: {وَجِئْنَا بِبِضَاعَةٍ مُزْجَاةٍ}. قال: خَلَقُ الغِرارَةِ والحبلِ والشيءِ.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize İbn Uyeyne, Osmân b. Ebî Süleymân'dan, o İbn Ebî Müleyke'den, o İbn Abbâs'tan aktardı: {وَجِئْنَا بِبِضَاعَةٍ مُزْجَاةٍ} “Ve değersiz bir sermaye ile geldik”. Dedi ki: Çuval, ip ve benzeri şeylerin eskisi.
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخْبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أَخْبَرنا ابن عُيينةَ، عن عثمانَ بن أبي سليمانَ، عن ابن أبي مُلَيْكَةَ، قال: سمِعتُ ابنَ عباسٍ ، وسُئِل عن قولِه: {وَجِئْنَا بِبِضَاعَةٍ مُزْجَاةٍ}. قال: رِثَّةُ المتاعِ؛ الحبلِ والغِرارةِ والشئِ .
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize İbn Uyeyne, Osmân b. Ebî Süleymân'dan, o İbn Ebî Müleyke'den haber verdi, dedi ki: İbn Abbâs'ı dinledim; kendisine {وَجِئْنَا بِبِضَاعَةٍ مُزْجَاةٍ} “Ve değersiz bir sermaye ile geldik” buyruğu sorulduğunda şöyle dedi: Eşyanın döküntüsü; ip, çuval ve benzeri şeyler .
حدَّثني المثنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخْبَرنا ابن عُيينةَ، عن عثمانَ بن أبي سليمانَ، عن ابن أبي مُلَيْكَةَ، عن ابن عباسٍ مثلَه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk anlattı, dedi ki: Bize İbn Uyeyne, Osmân b. Ebî Süleymân'dan, o İbn Ebî Müleyke'den, o İbn Abbâs'tan aynısını haber verdi.
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَجِئْنَا بِبِضَاعَةٍ مُزْجَاةٍ}. قال: البِضاعةُ الدراهمُ، والمُزْجاةُ غيرُ طائلٍ .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o İbn Abbâs'tan {وَجِئْنَا بِبِضَاعَةٍ مُزْجَاةٍ} “Ve değersiz bir sermaye ile geldik” buyruğu hakkında şöyle aktardı: Sermaye (بضاعة) dirhemlerdir; değersiz (مزجاة) olan ise işe yaramayan, kıymetsiz olandır .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا عمرُو بنُ عونٍ، قال: أخْبَرنا هُشَيْمٌ، عن ابن أبي زيادٍ، عمَّن حدَّثه، عن ابن عباسٍ، قال: كاسدةٌ غيرُ طائلٍ.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Avn anlattı, dedi ki: Bize Hüşeym, İbn Ebî Ziyâd'dan, o kendisine anlatan kimseden, o İbn Abbâs'tan aktardı, dedi ki: Revaçta olmayan, kıymetsiz [para].
حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا أبو بكرِ بنُ عيَّاشٍ، قال: ثنا أبو حَصينٍ، عن سعيدِ
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Ebû Bekr b. Ayyâş anlattı, dedi ki: Bize Ebû Hasîn, Saîd
ابن جُبيرٍ وعكرمةَ: {وَجِئْنَا بِبِضَاعَةٍ مُزْجَاةٍ}. قال سعيدٌ: ناقصةٌ. وقال عكرمةُ: دراهمُ فُسُولٌ .
b. Cübeyr ve İkrime'den aktardı: {وَجِئْنَا بِبِضَاعَةٍ مُزْجَاةٍ} “Ve değersiz bir sermaye ile geldik”. Saîd: "Eksik" dedi. İkrime ise: "Kıymetsiz, bozuk dirhemler " dedi.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبو بكرِ بنُ عيَّاشٍ، عن أبي حَصينٍ، عن سعيدِ بن جبيرٍ وعكرمةَ مثلَه.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Ebû Bekr b. Ayyâş, Ebû Hasîn'den, o Saîd b. Cübeyr ve İkrime'den aynısını aktardı.
حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، وحدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن إسرائيلَ، عن أبي حَصينٍ، عن سعيدِ بن جبيرٍ وعكرمةَ: {وَجِئْنَا بِبِضَاعَةٍ مُزْجَاةٍ}. قال أحدُهما: ناقصةٌ. وقال الآخرُ: رَدِيئةٌ.
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî' anlattı; bize İbn Vekî' de anlattı, dedi ki: Bize babam, İsrâîl'den, o Ebû Hasîn'den, o Saîd b. Cübeyr ve İkrime'den aktardı: {وَجِئْنَا بِبِضَاعَةٍ مُزْجَاةٍ} “Ve değersiz bir sermaye ile geldik”. Biri: "Eksik", diğeri ise: "Adi" dedi.
وبه قال: ثنا أبي، عن سفيانَ، عن يزيدَ بن أبي زيادٍ، عن عبدِ اللَّهِ بن الحارثِ، قال: كان سمنًا وصوفًا.
Ve bu [isnad] ile dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o Yezîd b. Ebî Ziyâd'dan, o Abdullah b. el-Hâris'ten aktardı, dedi ki: O, sadeyağ ve yün idi.
حدَّثنا الحسنُ، قال: ثنا عليُّ بنُ عاصمٍ، عن يزيدَ بن أبي زيادٍ، قال: سأَل رجلٌ عبدَ اللَّهِ بنَ الحارثِ وأنا عنده عن قولِه: {وَجِئْنَا بِبِضَاعَةٍ مُزْجَاةٍ}. قال: قليلةٌ؛ متاعُ الأعرابِ، الصوفُ والسمنُ .
Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Ali b. Âsım, Yezîd b. Ebî Ziyâd'dan aktardı, dedi ki: Ben Abdullah b. el-Hâris'in yanındayken bir adam ona: {وَجِئْنَا بِبِضَاعَةٍ مُزْجَاةٍ} “Ve değersiz bir sermaye ile geldik” buyruğunu sordu. [Abdullah]: "Az bir şey; bedevilerin eşyası olan yün ve sadeyağdır " dedi.
حدَّثنا إسحاقُ بنُ زيادٍ القطَّانُ أبو يعقوبَ البصريُّ، قال: ثنا محمدُ بنُ إسحاقَ البَلْخيُّ، قال: ثنا مروانُ بنُ معاويةَ الفَزاريُّ، عن مروانَ بن عمرٍو
Bize İshâk b. Ziyâd el-Kattân Ebû Ya‘kûb el-Basrî anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. İshâk el-Belhî anlattı, dedi ki: Bize Mervân b. Muâviye el-Fezârî, Mervân b. Amr'dan aktardı...
العُذْريِّ ، عن أبي إسماعيلَ، عن أبي صالحٍ في قولِه: {وَجِئْنَا بِبِضَاعَةٍ مُزْجَاةٍ}. قال: الصَّنَوْبَرُ وحَبَّةُ الخضراءِ .
el-Uzrî'den , o Ebû İsmâîl'den, o Ebû Sâlih'ten {وَجِئْنَا بِبِضَاعَةٍ مُزْجَاةٍ} “Ve değersiz bir sermaye ile geldik” buyruğu hakkında şöyle aktardı: Çam fıstığı ve menengiç dedi.
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن مغيرةَ، عن يزيدَ بن الوليدِ، عن إبراهيمَ في قولِه: {وَجِئْنَا بِبِضَاعَةٍ مُزْجَاةٍ}. قال: قليلةٌ، ألا تَسْمَعُ إلى قولِه: (فَأَوْقِرْ رِكابَنا)؟ وهم يَقْرءُون كذلك .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mugîre'den, o Yezîd b. el-Velîd'den, o İbrâhîm'den {وَجِئْنَا بِبِضَاعَةٍ مُزْجَاةٍ} “Ve değersiz bir sermaye ile geldik” buyruğu hakkında şöyle aktardı: Az [sermaye] dedi; onun: (فَأَوْقِرْ رِكابَنا) “Bineklerimizin yükünü tam doldur” sözünü işitmiyor musun? Onlar da bu şekilde okuyorlar .
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا هشيمٌ، قال: أخْبَرنا مغيرةُ، عن إبراهيمَ أنه قال: ما أُراها إلا القليلةَ؛ لأنها في مصحفِ عبدِ اللَّهِ: (وأَوْقِرْ ركابَنا). يعنى قولَه: {مُزْجَاةٍ}.
Bana Ya'kûb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Hüşeym anlattı, dedi ki: Bize Mugîre, İbrâhîm'den aktardı; o şöyle demiştir: Ben onun az [sermaye]den başkası olduğunu düşünmüyorum; çünkü Abdullah'ın mushafında: (وأَوْقِرْ ركابَنا) “ve bineklerimizin yükünü tam doldur” şeklindedir. Yani {مُزْجَاةٍ} “değersiz” sözünü [kastediyor].
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن القَعْقاعِ بن يزيدَ، عن إبراهيمَ، قال: قليلةٌ، ألم تَسْمَعْ إلى قولِه: (وأَوْقِرْ رِكابَنا).
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, el-Ka'kâ' b. Yezîd'den, o İbrâhîm'den aktardı, dedi ki: Az [sermaye]; onun: (وأَوْقِرْ رِكابَنا) “ve bineklerimizin yükünü tam doldur” sözünü işitmedin mi?
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا عمرُو بنُ محمدٍ، عن أبي بكرٍ الهُذليِّ، عن سعيدِ بن جُبيرٍ والحسنِ: {بِبِضَاعَةٍ مُزْجَاةٍ}. قال سعيدٌ: الرَّدِيئة. وقال الحسنُ: القليلةُ.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Muhammed, Ebû Bekr el-Hüzelî'den, o Saîd b. Cübeyr ve el-Hasan'dan [şöyle dediklerini] aktardı: {بِبِضَاعَةٍ مُزْجَاةٍ} “değersiz bir sermaye ile”. Saîd: “Kusurlu/kötü olan” dedi. el-Hasan ise: “Az olan” dedi.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا ابن إدريسَ، عن يزيدَ، عن عبدِ اللَّهِ بن الحارثِ، قال: متاعُ الأعرابِ؛ سمنٌ وصوفٌ.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize İbn İdrîs, Yezîd'den, o Abdullah b. el-Hâris'ten aktardı, dedi ki: Bedevilerin eşyası; sadeyağ ve yün.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا ابن إدريسَ، عن أبيه، عن عطيةَ قال: دراهمُ ليست بطائلٍ .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize İbn İdrîs, babasından, o Atıyye'den aktardı, dedi ki: İşe yaramayan dirhemlerdir .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي، نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {مُزْجَاةٍ}. قال: قليلةٌ.
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den {مُزْجَاةٍ} “değersiz” [ifadesi hakkında] aktardı: Az [sermaye] dedi.
حدَّثنا الحسنُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا شَبابةُ، قال: ثنا وَرْقاءُ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {مُزْجَاةٍ}. قال: قليلةٌ .
Bize el-Hasen b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Şebâbe anlattı, dedi ki: Bize Verkâ', İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den {مُزْجَاةٍ} “değersiz” [ifadesi hakkında] aktardı: Az [sermaye] dedi .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den benzerini aktardı.
قال: ثنا قَبيصةُ بنُ عقبةَ، قال: ثنا سفيانُ، عن يزيدَ بن أبي زيادٍ، عن عبدِ اللَّهِ بن الحارثِ: {وَجِئْنَا بِبِضَاعَةٍ مُزْجَاةٍ}. قال: شيءٌ مِن صوفٍ، وشيءٌ مِن سمنٍ.
Dedi ki: Bize Kabîsa b. Ukbe anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Yezîd b. Ebî Ziyâd'dan, o Abdullah b. el-Hâris'ten {وَجِئْنَا بِبِضَاعَةٍ مُزْجَاةٍ} “Ve değersiz bir sermaye ile geldik” buyruğu hakkında aktardı: Bir miktar yün ve bir miktar sadeyağ dedi.
قال: ثنا عمرُو بنُ عونٍ، قال: أخْبَرنا هُشيمٌ، عن منصورٍ، عن الحسنِ، قال: قليلةٌ.
Dedi ki: Bize Amr b. Avn anlattı, dedi ki: Bize Hüşeym, Mansûr'dan, o el-Hasen'den bildirdi; [Hasen]: Az [sermaye] dedi.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ بكرٍ، عن ابن جُريجٍ، عمَّن
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Bekr, İbn Cüreyc'den, [o da] kendisine
حدَّثه، عن مجاهدٍ: {مُزْجَاةٍ}. قال: قليلةٌ.
o Mücâhid'den {مُزْجَاةٍ} “değersiz” [ifadesi hakkında] aktardı: Az [sermaye] dedi.
حدَّثنا القاسمُ،، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجَّاجٌ، عن ابن جُريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Mücâhid'den benzerini anlattı.
قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا أبو بكرِ بنُ عيَّاشٍ، عن أبي حَصينٍ، عن عكرمةَ، قال: ناقصةٌ. وقال سعيدُ بنُ جُبيرٍ: فُسُولٌ.
Dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ebû Bekr b. Ayyâş, Ebû Husayn'dan, o İkrime'den aktardı; [İkrime]: Eksik [sermaye] dedi. Saîd b. Cübeyr ise: Değersiz, adi şeylerdir dedi.
قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجَّاجٌ، عن أبي بكرٍ، عن سعيدِ بن جُبيرٍ: {وَجِئْنَا بِبِضَاعَةٍ مُزْجَاةٍ}. قال: رَدِيئةٌ.
Dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, Ebû Bekr'den, o Saîd b. Cübeyr'den {وَجِئْنَا بِبِضَاعَةٍ مُزْجَاةٍ} “Ve değersiz bir sermaye ile geldik” buyruğu hakkında aktardı: Adi [sermaye] dedi.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا المحاربيُّ، عن جُويبرٍ، عن الضَّحَّاكِ، قال: كاسدةٌ [لا تَنْفُقُ] .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize el-Muhâribî, Cüveybir'den, o ed-Dahhâk'tan aktardı; [Dahhâk]: Rağbet görmeyen, [geçmeyen] [sermaye] dedi.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا عمرُو بنُ عونٍ، قال: أَخْبَرنا هُشيمٌ، عن جُويبرٍ، عن الضحَّاكِ، قال: كاسدةٌ.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Avn anlattı, dedi ki: Bize Hüşeym, Cüveybir'den, o ed-Dahhâk'tan bildirdi; [Dahhâk]: Rağbet görmeyen [sermaye] dedi.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا عَبْدَةُ، عن جويبرٍ، عن الضحَّاكِ، قال: كاسدةٌ غيرُ طائلٍ.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Abde, Cüveybir'den, o ed-Dahhâk'tan aktardı; [Dahhâk]: Rağbet görmeyen, işe yaramaz [sermaye] dedi.
حُدِّثتُ عن الحسينِ بن الفرجِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: ثنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحَّاكَ يقولُ في قولِه: {بِبِضَاعَةٍ مُزْجَاةٍ}. يقولُ: كاسدةٌ غيرُ نافِقَةٍ .
Bana el-Hüseyn b. el-Ferec'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd anlattı, dedi ki: Dahhâk'ı {بِبِضَاعَةٍ مُزْجَاةٍ} “değersiz bir sermaye ile” buyruğu hakkında şöyle derken işittim: Rağbet görmeyen, geçerliliği olmayan [sermaye] demektedir .
حدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال: ثنا أبو أحمدَ الزُّبَيْرِيُّ، قال: ثنا إسرائيلُ، عن
Bize Ahmed b. İshâk anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed ez-Zübeyrî anlattı, dedi ki: Bize İsrâîl aktardı, o da...
أبي حَصينٍ، عن سعيدِ بن جُبيرٍ: {وَجِئْنَا بِبِضَاعَةٍ مُزْجَاةٍ}. قال: الناقصةُ. وقال عكرمةُ: فيها تَجَوُّزٌ.
Ebû Husayn'dan, o Saîd b. Cübeyr'den {وَجِئْنَا بِبِضَاعَةٍ مُزْجَاةٍ} “Ve değersiz bir sermaye ile geldik” buyruğu hakkında aktardı: Eksik [sermaye] dedi. İkrime ise: Onda kusuruna bakılmadan kabul edilme durumu vardır dedi.
قال: ثنا إسرائيلُ، عن سِماكٍ، عن عكرمةَ، عن ابن عباسٍ، قال: الدراهمُ الرَّدِيئةُ التي لا تَجوزُ إلا بنقصانٍ .
Dedi ki: Bize İsrâîl, Simâk'tan, o İkrime'den, o İbn Abbâs'tan aktardı; [İbn Abbâs]: Ancak eksiltilerek [değerinden düşülerek] kabul edilen adi dirhemlerdir dedi .
قال: ثنا إسرائيلُ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ، قال: الدراهمُ الرُّذالُ التي لا تَجوزُ إلا بنقصانٍ.
Dedi ki: Bize İsrâîl, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den aktardı; [Mücâhid]: Ancak eksiltilerek kabul edilen aşağı kalitedeki dirhemlerdir dedi.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا عمرٌو، عن أسباطَ، عن السُّديِّ قال: السُّديِّ قال: دراهمُ فيها جوازٌ.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Amr, Esbât'tan, o es-Süddî'den aktardı; es-Süddî dedi ki: Kusuruna bakılmaksızın geçebilecek dirhemlerdir.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَجِئْنَا بِبِضَاعَةٍ مُزْجَاةٍ} أي: يسيرةٌ.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {وَجِئْنَا بِبِضَاعَةٍ مُزْجَاةٍ} “Ve değersiz bir sermaye ile geldik” buyruğu hakkında aktardı; yani: Az [bir sermaye].
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن مَعْمَرٍ، عن قتادةَ مثلَه .
Bize Muhammed b. Abdil'a'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den benzerini aktardı .
حدَّثني يونسُ، قال: أَخْبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَجِئْنَا بِبِضَاعَةٍ مُزْجَاةٍ}. قال: المُزْجاةُ: القليلةٌ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb bildirdi, dedi ki: İbn Zeyd {وَجِئْنَا بِبِضَاعَةٍ مُزْجَاةٍ} “Ve değersiz bir sermaye ile geldik” buyruğu hakkında şöyle dedi: Müczât (مُزْجاة), az demektir.
حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ: {وَجِئْنَا بِبِضَاعَةٍ مُزْجَاةٍ}. أي قليلة لا تَبْلُغُ ما كنَّا نَشْتَرِى به منك إلا أن تَتجاوَزَ لنا فيها .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan aktardı: {وَجِئْنَا بِبِضَاعَةٍ مُزْجَاةٍ} “Ve değersiz bir sermaye ile geldik”; yani sen bize müsamaha göstermedikçe senden kendisiyle alışveriş yapageldiğimiz miktara ulaşmayan az [bir sermaye] .
وقولُه: {فَأَوْفِ لَنَا الْكَيْلَ}: بها، وأعْطِنا بها ما كنتَ تُعْطِينا قبلُ بالثمنِ
Allah Teâlâ'nın: {فَأَوْفِ لَنَا الْكَيْلَ} “Bize ölçeği tam tut” buyruğu ise; bunun karşılığında [ölçeği tam tut] ve daha önce [ödediğimiz] iyi bir bedel...
الجيِّدِ، والدراهمِ الجائزةِ الوافيةِ التي لا تُرَدُّ.
geçerli, tam ve geri çevrilmeyen dirhemler karşılığında bize verdiğin miktarı bunun karşılığında da bize ver [demektir].
كما حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ: {فَأَوْفِ لَنَا الْكَيْلَ}. أي: أعْطِنا ما كنتَ تُعْطِينا قبلُ، فإِن بضاعتَنا مُزْجَاةٌ .
Nitekim bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan aktardı: {فَأَوْفِ لَنَا الْكَيْلَ} “Bize ölçeği tam tut”; yani önceden bize verdiğini ver; çünkü sermayemiz değersizdir .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا عمرٌو، عن أسباطَ، عن السديِّ: {فَأَوْفِ لَنَا الْكَيْلَ}. قال: كما كنتَ تُعْطِينا بالدراهمِ الجيادِ .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Amr, Esbât'tan, o es-Süddî'den {فَأَوْفِ لَنَا الْكَيْلَ} “Bize ölçeği tam tut” [buyruğu hakkında] aktardı; [es-Süddî]: İyi dirhemler karşılığında bize verdiğin gibi [ver] dedi .
وقولُه: {وَتَصَدَّقْ عَلَيْنَا}. يقولُ تعالى ذكرُه: قالوا: وتَفَضَّلْ علينا بما بينَ سعرِ الجيادِ والرَّدِيئةِ، فلا تَنْقُصْنا مِن سعرِ طعامِك لرَدِيءِ بضاعتِنا. {إِنَّ اللَّهَ يَجْزِي الْمُتَصَدِّقِينَ}. يقولُ: إن اللَّهَ يُثِيبُ المتفضِّلينَ على أهلِ الحاجةِ بأموالِهم.
Ve O'nun: {وَتَصَدَّقْ عَلَيْنَا} “bize bağışta bulun” buyruğu; Allah Teâlâ zikri yüce olan şöyle buyurmaktadır: [Kardeşleri] dediler ki: İyi ve adi [sermaye] arasındaki fiyat farkını bize bağışla, sermayemizin kötülüğünden dolayı yiyeceğinin fiyatından bize eksiltme. {إِنَّ اللَّهَ يَجْزِي الْمُتَصَدِّقِينَ} “Şüphesiz Allah, bağışta bulunanları ödüllendirir”; [yani] şüphesiz Allah, mallarıyla ihtiyaç sahiplerine lütufta bulunanları mükâfatlandırır.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer şekilde tefsir ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا عمرٌو، عن أسباطَ، عن السديِّ: {وَتَصَدَّقْ عَلَيْنَا}. قال: [بفَضْلِ ما] بينَ الجيادِ والرَّدِيئةِ .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Amr, Esbât'tan, o es-Süddî'den {وَتَصَدَّقْ عَلَيْنَا} “Bize bağışta bulun” buyruğu hakkında aktardı: İyi ile adi arasındaki [farkı bize bağışla] dedi .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجَّاجٌ، عن أبي بكرٍ، عن سعيدِ بن جبيرٍ: {فَأَوْفِ لَنَا الْكَيْلَ وَتَصَدَّقْ عَلَيْنَا}: لَا تنْقُصْنا من السعرِ مِن أجْلِ رَدِيءِ دراهمِنا.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, Ebû Bekr'den, o da Saîd b. Cübeyr'den {فَأَوْفِ لَنَا الْكَيْلَ وَتَصَدَّقْ عَلَيْنَا} “Bize ölçeği tam yap ve bize bağışta bulun” ayeti hakkında [şöyle dediğini] aktardı: Dirhemlerimizin düşüklüğü sebebiyle fiyattan bize eksiltme yapma.
واخْتَلفوا في الصدقةِ، هل كانت حلالًا للأنبياءِ قبل نبيِّنا محمدٍ ﷺ أو كانت حرامًا؟
Peygamberimiz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'den önceki peygamberlere sadakanın helal mi yoksa haram mı olduğu konusunda ihtilaf ettiler.
فقال بعضُهم: لم تكن حلالًا لأحدٍ مِن الأنبياءِ ﵈.
Bazıları: Peygamberlerden aleyhimüsselâm hiçbirine helal değildi dedi.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجَّاجٌ، عن أبي بكرٍ، عن سعيدِ بن جُبيرٍ، قال: ما سأل نبيٌّ قطُّ الصدقةَ، ولكنَّهم قالوا: {وَجِئْنَا بِبِضَاعَةٍ مُزْجَاةٍ فَأَوْفِ لَنَا الْكَيْلَ وَتَصَدَّقْ عَلَيْنَا}: لا تَنْقُصْنا مِن السعرِ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, Ebû Bekr'den, o Saîd b. Cübeyr'den aktardı; o şöyle demiştir: Hiçbir peygamber asla sadaka istememiştir; fakat onlar: {وَجِئْنَا بِبِضَاعَةٍ مُزْجَاةٍ فَأَوْفِ لَنَا الْكَيْلَ وَتَصَدَّقْ عَلَيْنَا} “Ve değersiz bir sermaye ile geldik, bize ölçeği tam tut ve bize bağışta bulun” demişlerdir; [yani] fiyattan bize eksiltme [demişlerdir] .
ورُوِى عن ابن عُيينةَ ما حدَّثني به الحارثُ، قال: ثنا القاسمُ، قال: يُحْكَى عن سفيانَ بن عُيَيْنَةَ أنه سُئِل: هل حَرُمتِ الصدقةُ على أحدٍ مِن الأنبياءِ قبلَ النبيِّ ﷺ؟ فقال: ألم تَسْمَعْ قولَه: {فَأَوْفِ لَنَا الْكَيْلَ وَتَصَدَّقْ عَلَيْنَا إِنَّ اللَّهَ يَجْزِي الْمُتَصَدِّقِينَ}. قال الحارثُ: قال القاسمُ: يَذْهَبُ ابن عُيينة إلى أنهم لم يقولوا ذلك إلا والصدقةُ لهم حَلالٌ وهم أنبياءُ؛ فإن الصدقةَ إنما حرُمت على محمدٍ ﷺ و عليهم .
İbn Uyeyne'den el-Hâris'in bana anlattığı rivayet edildi; dedi ki: Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Süfyân b. Uyeyne'den nakledildiğine göre ona: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den önceki peygamberlerden birine sadaka haram kılınmış mıydı? diye soruldu. O da: O'nun: {فَأَوْفِ لَنَا الْكَيْلَ وَتَصَدَّقْ عَلَيْنَا إِنَّ اللَّهَ يَجْزِي الْمُتَصَدِّقِينَ} “Bize ölçeği tam tut ve bize bağışta bulun; şüphesiz Allah bağışta bulunanları ödüllendirir” sözünü işitmedin mi? dedi. el-Hâris dedi ki: el-Kâsım şöyle dedi: İbn Uyeyne, onlar peygamber oldukları halde sadaka kendilerine helal olmasaydı bunu söylemeyecekleri görüşündedir; çünkü sadaka ancak Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e haram kılınmıştır, onlara değil .
وقال آخَرون: إنما عنَى بقولِه: {وَتَصَدَّقْ عَلَيْنَا}: وتَصَدَّقْ علينا بردِّ أخينا إلينا.
Başkaları ise: O'nun: {وَتَصَدَّقْ عَلَيْنَا} “bize bağışta bulun” sözüyle ancak kardeşimizi bize geri vererek bize lütufta bulun [anlamını] kastettiğini söylediler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجَّاجٌ، عن ابن جُريجٍ قولَه:
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den onun şu sözünü nakletti:
{وَتَصَدَّقْ عَلَيْنَا}. قال: رُدَّ إلينا أخانا .
{وَتَصَدَّقْ عَلَيْنَا} “Bize bağışta bulun”; [yani] kardeşimizi bize geri ver dedi .
وهذا القولُ الذي ذكَرْناه عن ابن جُريجٍ و إن كان قولًا له وجهٌ، فليس بالقولِ المختارِ في تأويلِ قولِه: {وَتَصَدَّقْ عَلَيْنَا}. لأن الصدقةَ في المتعارَفِ إنما هي إعطاءٌ الرجلَ ذا الحاجةِ بعضَ أملاكِه؛ ابتغاءَ ثوابِ اللَّهِ عليه، وإن كان كلُّ معروفٍ صدقةً. فتوجيهُ تأويلِ كلامِ اللَّهِ إلى الأغلبِ مِن معناه في كلامِ مَن نزَل القرآنُ بلسانِه أوْلَى وأحْرَى.
İbn Cüreyc'den zikrettiğimiz bu görüş, her ne kadar tutarlı bir yönü bulunsa da {وَتَصَدَّقْ عَلَيْنَا} “Bize bağışta bulun” buyruğunun tefsirinde tercih edilen görüş değildir. Çünkü örfte sadaka , her iyilik bir sadaka olsa bile, kişinin Allah katındaki mükâfatını umarak ihtiyaç sahibine mallarından bir kısmını vermesidir. Dolayısıyla Allah'ın kelamının tefsirini, Kur'an'ın kendi diliyle indiği kişilerin kelamındaki en yaygın anlamına yöneltmek daha evla ve daha uygundur.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال مجاهدٌ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer şekilde Mücâhid de söylemiştir.
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا القاسمُ، قال: ثنا مَرْوانُ بنُ معاويةَ، عن عثمانَ بن الأسودِ، قال: سمِعتُ مجاهدًا، وسُئل: هل يُكْرَهُ أن يقولَ الرجلُ في دعائه: اللهمَّ تَصَدَّق عليَّ؟ فقال: نعم، إنما الصدقةُ لمن يَبْتَغى الثوابَ .
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize Mervân b. Muâviye, Osmân b. el-Esved'den anlattı; dedi ki: Mücâhid'i işittim, kendisine: Kişinin duasında 'Allahım, bana sadaka ver/bağışta bulun' demesi mekruh mudur? diye sorulduğunda: Evet, sadaka ancak sevap arzulayan kimse içindir dedi.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قَالَ هَلْ عَلِمْتُمْ مَا فَعَلْتُمْ بِيُوسُفَ وَأَخِيهِ إِذْ أَنْتُمْ جَاهِلُونَ (٨٩)}.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun tefsiri: {قَالَ هَلْ عَلِمْتُمْ مَا فَعَلْتُمْ بِيُوسُفَ وَأَخِيهِ إِذْ أَنْتُمْ جَاهِلُونَ (٨٩)} “[Yûsuf] dedi ki: 'Sizler cahillik ederken Yûsuf'a ve kardeşine ne yaptığınızı bildiniz mi [farkında mısınız]?'”.
ذُكِر أن يوسفَ صلواتُ اللَّهِ وسلامُه عليه، لمَّا قال له إخوتُه: {يَاأَيُّهَا الْعَزِيزُ مَسَّنَا وَأَهْلَنَا الضُّرُّ وَجِئْنَا بِبِضَاعَةٍ مُزْجَاةٍ فَأَوْفِ لَنَا الْكَيْلَ وَتَصَدَّقْ عَلَيْنَا إِنَّ اللَّهَ يَجْزِي الْمُتَصَدِّقِينَ}. أدْرَكَتْه الرِّقَّةُ، وباح لهم بما كان يَكْتُمُهم مِن شأنِه.
Zikredildiğine göre Yûsuf -salavâtullâhi ve selâmuhû aleyh-, kardeşleri kendisine: {يَاأَيُّهَا الْعَزِيزُ مَسَّنَا وَأَهْلَنَا الضُّرُّ وَجِئْنَا بِبِضَاعَةٍ مُزْجَاةٍ فَأَوْفِ لَنَا الْكَيْلَ وَتَصَدَّقْ عَلَيْنَا إِنَّ اللَّهَ يَجْزِي الْمُتَصَدِّقِينَ} “Ey aziz! Bize ve ailemize darlık dokundu, değersiz bir sermaye ile geldik; yine de ölçeği bize tam tut ve bize sadaka ver/bağışta bulun! Şüphesiz Allah sadaka verenleri ödüllendirir” dediklerinde, içinde bir şefkat uyandı ve onlardan gizlemekte olduğu durumunu kendilerine açtı.
كما حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، قال: ذُكِر لي أنهم لمَّا كلَّموه بهذا الكلامِ غَلَبَتْه نفسُه، فارْفَضَّ دمعُه باكيًا، ثم باح لهم بالذي يَكْتُمُ منهم، فقال: {هَلْ عَلِمْتُمْ مَا فَعَلْتُمْ بِيُوسُفَ وَأَخِيهِ إِذْ أَنْتُمْ جَاهِلُونَ}. ولم يَعْنِ بذِكْرِ أخيه ما صنَعه هو فيه حين أخَذه، ولكن للتفريقِ بينَه وبين أخيه، إذ صنَعوا بيوسفَ ما صنَعوا .
Nitekim bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan aktardı, dedi ki: Bana aktarıldığına göre, onlar onunla bu sözlerle konuştuklarında nefsine hâkim olamadı, ağlayarak gözyaşları döküldü, sonra onlardan gizlemekte olduğunu kendilerine açarak şöyle dedi: {هَلْ عَلِمْتُمْ مَا فَعَلْتُمْ بِيُوسُفَ وَأَخِيهِ إِذْ أَنْتُمْ جَاهِلُونَ} “Sizler cahillik ederken Yûsuf'a ve kardeşine ne yaptığınızı bildiniz mi?”. Kardeşini zikretmekle onu alıkoyduğunda bizzat kendisinin ona yaptığını kastetmemiş, aksine Yûsuf'a yaptıklarını yaptıkları vakit kardeşiyle arasını ayırmalarını kastetmiştir .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {فَلَمَّا دَخَلُوا عَلَيْهِ قَالُوا يَاأَيُّهَا الْعَزِيزُ مَسَّنَا وَأَهْلَنَا الضُّرُّ} الآية. قال: فرحِمهم عند ذلك، فقال لهم: {هَلْ عَلِمْتُمْ مَا فَعَلْتُمْ بِيُوسُفَ وَأَخِيهِ إِذْ أَنْتُمْ جَاهِلُونَ} .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den aktardı: {فَلَمَّا دَخَلُوا عَلَيْهِ قَالُوا يَاأَيُّهَا الْعَزِيزُ مَسَّنَا وَأَهْلَنَا الضُّرُّ} “Huzuruna girdiklerinde dediler ki: 'Ey aziz! Bize ve ailemize darlık dokundu...'” ayeti hakkında; [es-Süddî]: Bunun üzerine onlara acıdı ve kendilerine: {هَلْ عَلِمْتُمْ مَا فَعَلْتُمْ بِيُوسُفَ وَأَخِيهِ إِذْ أَنْتُمْ جَاهِلُونَ} “Sizler cahillik ederken Yûsuf'a ve kardeşine ne yaptığınızı bildiniz mi?” dedi .
فتأويلُ الكلامِ: هل تَذْكُرون ما فعَلْتم بيوسفَ وأخيه إذ فرَّقْتُم بينَهما، وصَنَعْتم ما صنَعْتم، {إِذْ أَنْتُمْ جَاهِلُونَ}. يعنى في حالِ جهلِكم بعاقبةِ ما تَفْعَلون بيوسفَ، وما إليه صائرٌ أمرُه وأمرُكم؟
Sözün tefsiri şöyledir: Yûsuf ile kardeşinin arasını ayırıp yaptıklarınızı yaptığınızda onlara ne yaptığınızı hatırlıyor musunuz? {إِذْ أَنْتُمْ جَاهِلُونَ} “Sizler cahillik ederken”; yani Yûsuf'a yaptığınız şeyin sonucunu ve onun işinin de sizin işinizin de nereye varacağını bilmediğiniz halinizde iken [ne yaptığınızın farkında mısınız]?
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قَالُوا أَإِنَّكَ لأَنْتَ يُوسُفُ قَالَ أَنَا يُوسُفُ وَهَذَا أَخِي قَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنَا إِنَّهُ مَنْ يَتَّقِ وَيَصْبِرْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ (٩٠)}.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun tefsiri: {قَالُوا أَإِنَّكَ لأَنْتَ يُوسُفُ قَالَ أَنَا يُوسُفُ وَهَذَا أَخِي قَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنَا إِنَّهُ مَنْ يَتَّقِ وَيَصْبِرْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ (٩٠)} “Dediler ki: 'Yoksa sen, gerçekten sen Yûsuf musun?' [O da]: 'Ben Yûsuf'um, bu da kardeşimdir. Doğrusu Allah bize lütufta bulundu. Şüphesiz kim sakınır ve sabrederse, muhakkak ki Allah güzel davrananların mükâfatını zayi etmez' dedi.”.
يقولُ تعالى ذكرُه: قال إخوةُ يوسفَ له حينَ قال لهم ذلك يوسفُ: {أَإِنَّكَ لأَنْتَ يُوسُفُ}. فقال: نعم {أَنَا يُوسُفُ وَهَذَا أَخِي قَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنَا}، بأن
Allah Teâlâ -zikri yücedir- buyuruyor ki: Yûsuf onlara bunu söylediği vakit Yûsuf'un kardeşleri ona: {أَإِنَّكَ لأَنْتَ يُوسُفُ} “Yoksa sen, gerçekten sen Yûsuf musun?” dediler. [Yûsuf da] şöyle dedi: “Evet, {أَنَا يُوسُفُ وَهَذَا أَخِي قَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنَا} ‘Ben Yûsuf'um, bu da kardeşimdir. Doğrusu Allah bize lütufta bulundu’”; [bunu da şöyle lütufta bulunarak yapmıştır]:
جمَع بينَنا بعدَ ما فرَّقتم بينَنا، {إِنَّهُ مَنْ يَتَّقِ وَيَصْبِرْ}. يقولُ: إنه مَن يَتَّقِ اللَّهَ فيُرَاقِبْه بأداءِ فرائضِه، واجتنابِ معاصيه، {وَيَصْبِرْ}. يقولُ: ويَكُفَّ نفسَه، فيَحْبِسْها عما حرَّم اللَّهُ عليه مِن قولٍ أو عملٍ، عند مصيبةٍ نزَلت به مِن اللَّهِ؛ {فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ}. يقولُ: فإن اللَّهَ لا يُبْطِلُ ثوابَ إحسانِه، وجزاءَ طاعتِه إيَّاه، فيما أمَره ونهاه.
Siz bizim aramızı ayırdıktan sonra bizi bir araya getirdi. {إِنَّهُ مَنْ يَتَّقِ وَيَصْبِرْ} “Şüphesiz kim sakınır ve sabrederse”. Şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz kim Allah'tan sakınır, O'nun farzlarını yerine getirip günahlarından kaçınarak O'nu gözetirse; {وَيَصْبِرْ} “Ve sabrederse”, [yani] Allah tarafından başına gelen bir musibet anında nefsini engelleyip onu Allah'ın haram kıldığı söz veya amelden alıkoyarsa; {فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ} “Muhakkak ki Allah güzel davrananların mükâfatını zayi etmez”. Şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz Allah, emrettiği ve nehyettiği hususlarda O'na itaat etmesinin karşılığını ve iyiliğinin sevabını boşa çıkarmaz.
وقد اخْتَلفت القَرَأَةُ في قراءةِ قولِه: {أَإِنَّكَ لأَنْتَ يُوسُفُ}؛ فقرَأ ذلك عامَّةُ قَرَأةِ الأمصارِ: {أَإِنَّكَ} على الاستفهامِ . وذُكِر أن ذلك في قراءةِ أُبَيِّ بن كعبٍ: (أَوَ أنت يوسفُ). وُرِوى عن ابن مُحَيْصِنٍ أنه قرَأ: (إِنَّكَ لأَنْتَ يُوسُفُ) على الخبرِ، لا على الاستفهامِ .
Kıraat âlimleri {أَإِنَّكَ لأَنْتَ يُوسُفُ} “Yoksa sen, gerçekten sen Yûsuf musun?” kavlinin kıraatinde ihtilaf etmişlerdir. Şehirlerin kurrâsının geneli bunu istifham (soru) olarak {أَإِنَّكَ} şeklinde okumuştur . Bunun Übeyy b. Ka'b'ın kıraatinde: (أَوَ أنت يوسفُ / Yoksa sen Yûsuf musun?) şeklinde olduğu zikredilmiştir. İbn Muhaysın'dan ise bunu istifham değil haber olarak: (إِنَّكَ لأَنْتَ يُوسُفُ / Muhakkak ki sen Yûsuf'sun) şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir .
والصوابُ من القراءةِ في ذلك عندنا قراءةُ مَن قرَأه بالاستفهامِ؛ لإجماعِ الحجَّةِ من القَرَأَةِ عليه.
Bize göre bu konudaki doğru kıraat, hüccet ehli kurrânın üzerindeki icmâından dolayı onu istifham ile okuyanın kıraatidir.
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، قال: لمَّا قال لهم ذلك، يعني قولَه: {هَلْ عَلِمْتُمْ مَا فَعَلْتُمْ بِيُوسُفَ وَأَخِيهِ إِذْ أَنْتُمْ جَاهِلُونَ}؟ كَشَفَ الغطاءَ فعرَفوه، فقالوا: {أَإِنَّكَ لأَنْتَ يُوسُفُ} الآية .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan aktardı, dedi ki: Onlara bunu, yani: {هَلْ عَلِمْتُمْ مَا فَعَلْتُمْ بِيُوسُفَ وَأَخِيهِ إِذْ أَنْتُمْ جَاهِلُونَ} “Sizler cahillik ederken Yûsuf'a ve kardeşine ne yaptığınızı bildiniz mi?” sözünü söylediğinde örtüyü açtı, onlar da onu tanıdılar ve: {أَإِنَّكَ لأَنْتَ يُوسُفُ} “Yoksa sen, gerçekten sen Yûsuf musun?” ayetini söylediler .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى مَن سمِع عبدَ اللَّهِ بنَ إدريسَ يَذْكُرُ، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {إِنَّهُ مَنْ يَتَّقِ وَيَصْبِرْ}. يقولُ: يَتَّقِ
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana, Abdullah b. İdrîs'in Leys'ten, onun da Mücâhid'den rivayet ettiğini işiten kimse [Mücâhid'in], Allah Teâlâ'nın: {إِنَّهُ مَنْ يَتَّقِ وَيَصْبِرْ} “Şüphesiz ki kim sakınır ve sabrederse” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: Sakınır...
معصيةَ اللَّهِ ويَصْبِرْ على السَّجْنِ .
Allah'a isyandan sakınır ve zindana sabreder .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قَالُوا تَاللَّهِ لَقَدْ آثَرَكَ اللَّهُ عَلَيْنَا وَإِنْ كُنَّا لَخَاطِئِينَ (٩١)}.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun tefsiri: {قَالُوا تَاللَّهِ لَقَدْ آثَرَكَ اللَّهُ عَلَيْنَا وَإِنْ كُنَّا لَخَاطِئِينَ (٩١)} “Dediler ki: 'Allah'a yemin olsun ki, gerçekten Allah seni bize üstün kıldı. Doğrusu bizler hata yapmış kimselerdik.'”.
يقولُ جلّ ثناؤُه: قال إخوةُ يوسفَ له: تاللَّهِ لقد فضَّلك اللَّهُ علينا، وآثَرَك بالعلمِ والحلمِ والفضلِ، {وَإِنْ كُنَّا لَخَاطِئِينَ}. يقولُ: وما كنا في فعْلِنا الذي فعَلْنا بك - في تفريقِنا بينَك وبينَ أبيك وأخيك، وغيرِ ذلك من صنيعنا الذي صنَعْنا بك - إلا خاطئين: يعنون مُخْطِئين. يُقالُ منه: خطِئَ فلانٌ يَخْطَأُ خَطَأً وخِطْأً. وأَخْطَأَ يُخطِئَ إخطاءً. ومن ذلك قولُ أميةَ بن الأَسْكَرِ :
Allah -senâsı yüce olsun- buyuruyor ki: Yûsuf'un kardeşleri ona dediler ki: Allah'a yemin olsun ki, Allah seni bize üstün kıldı, ilim, hilim ve fazilet ile seni üstün kıldı. {وَإِنْ كُنَّا لَخَاطِئِينَ} “Doğrusu bizler hata yapmış kimselerdik”. Şöyle buyurmaktadır: Seninle babanın ve kardeşinin arasını ayırmamızda ve sana yaptığımız diğer muamelelerimizde sana yaptığımız fiilimizde biz ancak hatakârdık, yani hata edenlerdik. Bu kelimeden hareketle: Hatie fulânun yahta'u hataen ve hit'en (خطئ فلان يخطأ خطأ وخطأ) ve ahta'e yuhti'u ihtâen (أخطأ يخطئ إخطاء / hata etti) denir. Ümeyye b. el-Esker'in şu sözü de bu kabildendir :
وإنَّ مُهاجِرَيْنِ تكنَّفاهُ … لعَمْرُ اللَّهِ قد خطِئا وحابا
Onu kuşatan iki hicret eden kimse, / Allah'ın ömrüne yemin olsun ki hata ettiler ve günaha girdiler
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا عمرٌو، عن أسباطَ، عن السديِّ، قال: لمَّا قال لهم يوسفُ: {أَنَا يُوسُفُ وَهَذَا أَخِي}. اعْتَذَروا إليه، وقالوا: {تَاللَّهِ لَقَدْ آثَرَكَ اللَّهُ عَلَيْنَا وَإِنْ كُنَّا لَخَاطِئِينَ}.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Amr, Esbât'tan, o da es-Süddî'den aktardı, dedi ki: Yûsuf onlara: {أَنَا يُوسُفُ وَهَذَا أَخِي} “Ben Yûsuf'um, bu da kardeşimdir” dediğinde, ondan özür dilediler ve: {تَاللَّهِ لَقَدْ آثَرَكَ اللَّهُ عَلَيْنَا وَإِنْ كُنَّا لَخَاطِئِينَ} “Allah'a yemin olsun ki, gerçekten Allah seni bize üstün kıldı. Doğrusu bizler hata yapmış kimselerdik” dediler.
[حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: حدَّثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ: {قَالُوا تَاللَّهِ لَقَدْ آثَرَكَ اللَّهُ عَلَيْنَا وَإِنْ كُنَّا لَخَاطِئِينَ}]. فيما كنا صنَعْنا بك.
[Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan aktardı: {قَالُوا تَاللَّهِ لَقَدْ آثَرَكَ اللَّهُ عَلَيْنَا وَإِنْ كُنَّا لَخَاطِئِينَ} “[Onlar:] 'Allah'a yemin olsun ki, gerçekten Allah seni bize üstün kıldı. Doğrusu bizler hata yapmış kimselerdik' dediler”]. Sana yaptıklarımız hususunda.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {تَاللَّهِ لَقَدْ آثَرَكَ اللَّهُ عَلَيْنَا}. وذلك بعدما عرَّفهم أنفسَهم، يقولُ: جعَلك اللَّهُ رجلًا حليمًا .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {تَاللَّهِ لَقَدْ آثَرَكَ اللَّهُ عَلَيْنَا} “Allah'a yemin olsun ki, gerçekten Allah seni bize üstün kıldı” kavli hakkında aktardı; bu onlara kendilerini tanıttıktan sonra idi; [Katâde] şöyle diyor: Allah seni halim bir adam kıldı .
القولُ في تأويلِ قولِه: {قَالَ لَا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ يَغْفِرُ اللَّهُ لَكُمْ وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ (٩٢)}.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun tefsiri: {قَالَ لَا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ يَغْفِرُ اللَّهُ لَكُمْ وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ (٩٢)} “[Yûsuf] dedi ki: 'Bugün size bir kınama ve başa kakma yoktur. Allah sizi bağışlasın. O, merhametlilerin en merhametlisidir.'”.
يقولُ تعالى ذكرُه: قال يوسفُ لإخوتِه: {لَا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ}. يقولُ: لا تعييرَ عليكم ولا إفسادَ لما بينى وبينَكم من الحُرْمَةِ، وحقِّ الأُخُوَّةِ، ولكن لكم عندى الصفحُ والعفوُ.
Allah Teâlâ zikri yüce olan buyuruyor ki: Yûsuf kardeşlerine şöyle dedi: {لَا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ} “Size bir kınama yoktur”. Şöyle buyurmaktadır: Size bir ayıplama/başa kakma yoktur ve benimle sizin aranızdaki hürmeti ve kardeşlik hakkını bozmak yoktur; aksine benim nezdimde sizin için bağışlama ve af vardır.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {لَا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ}: لم يُثَرِّبْ عليهم أعمالَهم .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {لَا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ} “Size bir kınama yoktur” kavli hakkında aktardı: Yaptıkları işleri başlarına kakıp onları kınamadı .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ بنُ الزُّبيرِ قولَه: {لَا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ}. قال: قال سفيانُ: لا تغييرَ عليكم.
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. ez-Zübeyr, {لَا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ} “Bugün size bir kınama yoktur” kavli hakkında aktardı. Dedi ki: Süfyân şöyle dedi: Size hiçbir ayıplama yoktur.
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ: {قَالَ لَا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ}: أي لا تأنيبَ عليكم اليومَ عندى فيما صنَعتم .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan aktardı: {قَالَ لَا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ} “[Yûsuf] dedi ki: 'Bugün size bir kınama yoktur'”; yani yaptığınız şeylerden ötürü bugün benim nezdimde size bir azarlama yoktur .