وحُذِفت "لا" مِن قولِه: {تَفْتَأُ}. وهى مرادةٌ في الكلامِ؛ لأن اليمينَ إذا كان ما بعدَها خبرًا لم يَصْحَبْها الجحدُ، ولم تَسْقُطِ اللامُ التي يُجابُ بها الأيمانُ، وذلك كقولِ القائلِ: واللَّهِ لآتينَّك. وإذا كان ما بعدَها مجحودًا تُلُقِّيتْ بـ "ما" أو بـ "لا"، فلما عُرِف موقعُها حُذِفت من الكلامِ، لمعرفةِ السامعِ بمعنى الكلامِ، ومنه قولُ امرئَ القَيْس :
O'nun: {تَفْتَأُ} “vazgeçmeyeceksin” buyruğundan “lâ (لا)” [olumsuzluk edatı] hazfedilmiştir (düşürülmüştür); oysa sözde kastedilen odur. Çünkü yemin söz konusu olduğunda, şayet yeminden sonraki kısım olumlu haber ise ona olumsuzluk dahil olmaz ve yeminlerin cevabı olarak gelen “lâm” (لَـ) düşmez; nitekim söyleyenin: “Vallâhi le-âtiyenneke (Allah'a yemin olsun ki mutlaka sana geleceğim)” sözü böyledir. Şayet yeminden sonraki kısım olumsuz ise “mâ” (مَا) veya “lâ” (لَا) ile karşılanır; yeri bilindiğinde ise dinleyenin sözün anlamını bilmesi sebebiyle sözden düşürülmüştür. İmruü'l-Kays'ın şu sözü de bundandır :
فقلْتُ يمينَ اللَّهِ أَبْرَحُ قاعدًا … ولو قَطَّعوا رأسى لديكِ وأوْصالى
Fe kultü yemînallâhi ebrahu kâiden ... Ve lev katta'û ra'sî ledeyki ve evsâlî (Dedim ki: Allah'ın yemini olsun ki, senin yanında başımı ve eklemlerimi kesseler bile oturmaktan vazgeçmem).
فحُذِفت "لا" من قولِه : أَبْرَحُ قاعدًا؛ لِمَا ذكَرْتُ من العلَّةِ، كما قال الآخرُ :
Zikrettiğim gerekçeden dolayı onun : “Ebrahu kâiden” sözünden “lâ” düşürülmüştür; nitekim diğer bir [şair] de şöyle demiştir :
فلا وأبى دَهْماءَ زالت عزيزةً … على قومِها ما فتَّل الزَّنْدَ قادحُ
Fe lâ ve ebî dehmâe zâlet azîzeten ... Alâ kavmihâ mâ fettele'z-zende kâdihu (Hayır, Dehmâ'nın babasına andolsun ki, çakmak çakan ateşi tutuşturdukça kavmi nezdinde üstün olmaktan geri kalmadı / hep üstün kaldı).
يُريدُ: لا زالتْ.
“Lâ zâlet (geri kalmadı / devam etti)” [anlamını] kastetmektedir.
وقولُه: {حَتَّى تَكُونَ حَرَضًا}. يقولُ: حتى تكونَ دنِفَ الجسمِ،
Ve O'nun: {حَتَّى تَكُونَ حَرَضًا} “Sonunda [kederden] eriyip tükeneceksin” buyruğuna gelince; [Cenâb-ı Hak] şöyle buyurmaktadır: Bedence dermansız,
مخبولَ العقلِ.
aklı karışmış [oluncaya kadar].
وأصلُ الحرَضِ الفسادُ في الجسمِ والعقلِ؛ من الحزنِ أو العشقِ، ومنه قولُ العَرْجيِّ :
Harad (الْحَرَض) kelimesinin aslı, hüzün veya aşktan dolayı bedende ve akılda meydana gelen bozulmadır; el-Arcî'nin şu sözü de bundandır :
إنى امرُؤٌ لجَّ بى حُبٌّ فأحْرَضَنى … حتى بَلِيتُ وحتى شفَّنى السَّقَمُ
İnnî'mruun lecce bî hubbün fe ahradanî ... Hattâ belîtü ve hattâ şeffeni's-sekamu (Ben öyle bir kimseyim ki, bir aşk bana musallat oldu ve beni dermansız bıraktı; öyle ki eriyip tükendim ve hastalık beni inceltti).
يعنى بقولِه: فأحرضنى: أذابنى فترَكنى مُحْرَضًا. يُقالُ منه: رجلٌ حَرَضٌ، وامرأةٌ حَرَضٌ، وقومٌ حَرَضٌ، ورجلانِ حَرَضٌ. على صورةٍ واحدةٍ للمذكَّرِ والمؤنثِ، وفى التثنيةِ والجمعِ. ومن العربِ مَن يقولُ للذكَرِ: حارضٌ. وللأنثى حارضةٌ. فإذا وصَف بهذا اللفظِ ثنَّى وجمَع، وذكَّر وأنَّث. ووُحِّد "حَرَضٌ" بكلِّ حالٍ ولم يَدْخُلْه التأنيثُ؛ لأنه مصدرٌ. فإذا أُخْرِج على "فاعلٍ" على تقديرِ الأسماءِ، لزِمه ما يَلْزَمُ الأسماءَ مِن التثنيةِ والجمعِ، والتذكيرِ والتأنيثِ. وذكَر بعضُهم سماعًا: رجلٌ مُحرضٌ. إذا كان وَجِعًا، وأنْشَد في ذلك بيتًا:
“Fe ahradanî” sözüyle: “Beni eritti ve beni dermansız/tükenmiş (muhrad) bıraktı” [anlamını] kastetmektedir. Bu kökten: Müzekker (eril), müennes (dişil), tesniye (ikil) ve cemi (çoğul) için tek bir biçimde: “Racülün harad (dermansız bir adam)”, “İmraetün harad (dermansız bir kadın)”, “Kavmün harad (dermansız bir topluluk)”, “Racülâni harad (dermansız iki adam)” denir. Araplardan bazıları ise eril için “hârid”, dişil için “hâride” der. Bu lafızla nitelediği zaman tesniye, cemi, müzekker ve müennes yapar. “Harad (حَرَض)” ise masdar olduğu için her durumda müfred (tekil) kalır ve dişilik almaz. Şayet isimler takdirinde “fâil” vezninde getirilirse, isimlere gereken tesniye, cemi, tezkîr ve te'nîs kuralları ona da lazım gelir. Bazıları ise işitme yoluyla (semâen): Hasta/ağrılı olduğu zaman “Racülün muhrad” denildiğini zikretmiş ve bu hususta şu beyti okumuştur:
طلَبَتْه الخيلُ يومًا كاملا … ولو الْفَتْه لأَضْحَى مُحْرَضا
Talebethü'l-haylü yevmen kâmilâ ... Ve lev elfethü le-adha muhradâ (Atlılar onu tam bir gün boyunca aradı; eğer onu bulsalardı dermansız/bitkin bir hâle gelirdi).
وذُكر أن منه قولَ امرِئَ القيسِ :
İmruü'l-Kays'ın şu sözünün de bundan olduğu zikredilmiştir :
أرَى المرءَ ذا الأذْوادِ يُصْبِحُ مُحْرَضًا … كإحراضِ بَكْرٍ في الديارِ مرِيضِ
Era'l-mer'e ze'l-ezvâdi yusbihu muhradâ ... Ke-ihrâdi bekrin fi'd-diyâri merîdî (Az devesi olan adamı, yurtlarda hasta yatan genç deve gibi dermansız/tükenmiş hâle gelmiş görüyorum).
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer şekilde tefsir ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {حَتَّى تَكُونَ حَرَضًا}: يعنى الجهدَ في
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs'tan {حَتَّى تَكُونَ حَرَضًا} “sonunda ya eriyip tükeneceksin” kavli hakkında [şöyle] dediğini nakletti: [Bununla] hastalıktaki meşakkati...
المرضِ، البالىَ.
eriyip bitmiş [olanı] kastetmektedir.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا ابن نُميرٍ، عن ورقاءَ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {حَتَّى تَكُونَ حَرَضًا}. قال: دونَ الموتِ .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize İbn Nümeyr, Varkâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den aktardı: {حَتَّى تَكُونَ حَرَضًا} “sonunda ya eriyip tükeneceksin”. Dedi ki: Ölümden bir önceki derece [demektir] .
حدَّثنا ابن وكيعٍ قال: ثنا ابن فُضيلٍ، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ: {حَتَّى تَكُونَ حَرَضًا}. قال: الحَرَضُ ما دونَ الموتِ .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize İbn Fudayl, Leys'ten, o Mücâhid'den aktardı: {حَتَّى تَكُونَ حَرَضًا} “sonunda ya eriyip tükeneceksin”. Dedi ki: Harad, ölümden önceki derecedir .
حدَّثني المثنَّى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه .
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den benzerini aktardı .
قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ، عن ورقاءَ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Abdullah, Varkâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den benzerini aktardı.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا حجَّاجٌ، عن ابن جُريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Mücâhid'den benzerini aktardı.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ،، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den benzerini aktardı.
حدَّثنا الحسنُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا شَبابةُ، قال: ثنا ورقاءُ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bize el-Hasan b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Şebâbe anlattı, dedi ki: Bize Varkâ, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den benzerini aktardı.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {حَتَّى تَكُونَ حَرَضًا}: حتى تَبْلَى أو تَهْرَمَ.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den aktardı: {حَتَّى تَكُونَ حَرَضًا} “sonunda ya eriyip tükeneceksin”: Yıpranıp helak oluncaya yahut ihtiyarlayıncaya kadar [demektir].
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {حَتَّى تَكُونَ حَرَضًا}: حتى تكونَ هَرِمًا .
Bize Muhammed b. Abdil'a'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den aktardı: {حَتَّى تَكُونَ حَرَضًا} “sonunda ya eriyip tükeneceksin”: İhtiyar bir hâle gelinceye kadar [demektir] .
حدَّثنا ابن وكيعٍ قال: ثنا عمرٌو عن أبي بكرٍ الهُذَليِّ، عن الحسنِ: {حَرَضًا}. قال: هَرِمًا .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Amr, Ebû Bekr el-Hüzelî'den, o el-Hasan'dan aktardı: {حَرَضًا} “eriyip tükenmiş”. Dedi ki: İhtiyar [demektir] .
قال: ثنا المحاربيُّ، عن جُويبرٍ، عن الضحَّاكِ، قال: الحَرَضُ الشئُ البالى .
Dedi ki: Bize el-Muhâribî, Cüveybir'den, o Dahhâk'tan aktardı, dedi ki: Harad, eriyip bitmiş şeydir .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا عمرُو بنُ عونٍ، قال: أخْبَرنا هشيمٌ، عن جُويبرٍ، عن الضحَّاكِ في قولِه: {حَتَّى تَكُونَ حَرَضًا}. قال: الحَرَضُ الشئُ البالى الفانى.
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Avn anlattı, dedi ki: Bize Huşeym, Cüveybir'den, o Dahhâk'ın O'nun: {حَتَّى تَكُونَ حَرَضًا} “sonunda ya eriyip tükeneceksin” buyruğu hakkındaki sözünü haber verdi: Harad, eriyip bitmiş ve yok olmuş şeydir.
قال: ثنا سُوَيْدُ بنُ نصرٍ، قال: أخْبَرنا ابن المباركِ، عن أبي معاذٍ، عن عُبيدِ بن سليمانَ، عن الضحَّاكِ: {حَتَّى تَكُونَ حَرَضًا}: الحَرَضُ البالى.
Dedi ki: Bize Süveyd b. Nasr anlattı, dedi ki: Bize İbnu'l-Mubârek, Ebû Muâz'dan, o Ubeyd b. Süleymân'dan, o Dahhâk'tan aktardı: {حَتَّى تَكُونَ حَرَضًا} “sonunda ya eriyip tükeneceksin”: Harad, eriyip bitmiş [olan kimsedir].
حُدِّثت عن الحسينِ بن الفرجِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ، يقولُ: أخبَرنا عبيدُ بنُ سليمانَ، عن الضحَّاكِ، يقولُ في قولِه: {حَتَّى تَكُونَ حَرَضًا}: هو البالى المُدْبرُ .
Bana el-Huseyn b. el-Ferec'ten aktarıldı, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd b. Süleymân, Dahhâk'tan aktardı; o, O'nun: {حَتَّى تَكُونَ حَرَضًا} “sonunda ya eriyip tükeneceksin” buyruğu hakkında şöyle diyordu: O, eriyip bitmiş ve ömrü tükenmiş kimsedir .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا عمرٌو، عن أسباطَ، عن السُّدِّيِّ: {حَتَّى تَكُونَ حَرَضًا}: باليًا.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Amr, Esbât'tan, o es-Süddî'den aktardı: {حَتَّى تَكُونَ حَرَضًا} “sonunda ya eriyip tükeneceksin”: Eriyip bitmiş [hâle gelinceye kadar demektir].
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، قال: لمَّا ذكَر يعقوبُ يوسفَ، قالوا - يعنى ولدَه الذين حضَروه في ذلك الوقتِ، جهلًا وظلمًا -:
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan aktardı, dedi ki: Ya'kûb Yûsuf'u andığında, -cehalet ve haksızlık ederek o sırada yanında bulunan evlatlarını kastediyor- şöyle dediler:
{قَالُوا تَاللَّهِ تَفْتَأُ تَذْكُرُ يُوسُفَ حَتَّى تَكُونَ حَرَضًا}. أي: تكونَ فاسدًا لا عقلَ لك، {أَوْ تَكُونَ مِنَ الْهَالِكِينَ} .
{قَالُوا تَاللَّهِ تَفْتَأُ تَذْكُرُ يُوسُفَ حَتَّى تَكُونَ حَرَضًا} “Dediler ki: ‘Allah'a yemin ederiz ki, sen hâlâ Yûsuf'u anıp duruyorsun; sonunda ya eriyip tükeneceksin”. Yani: Aklı olmayan, düşkün biri olacaksın, {أَوْ تَكُونَ مِنَ الْهَالِكِينَ} “yahut helâk olup gidenlerden olacaksın!’” .
حدَّثني يونسُ، قال: أخْبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {حَتَّى تَكُونَ حَرَضًا أَوْ تَكُونَ مِنَ الْهَالِكِينَ}. قال: الحَرَضُ الذي قد رُدَّ إلى أرذلِ العمرِ، حتى لا يَعْقِلَ، أو تهلِكَ فتكونَ هالكًا قبلَ ذلك.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {حَتَّى تَكُونَ حَرَضًا أَوْ تَكُونَ مِنَ الْهَالِكِينَ} “sonunda ya eriyip tükeneceksin yahut helâk olup gidenlerden olacaksın!” buyruğu hakkında şöyle dedi: Harad, aklı ermeyecek derecede ömrün en düşkün çağına erdirilen kimsedir; yahut bundan önce ölüp helâk olursun [demektir].
وقولُه: {أَوْ تَكُونَ مِنَ الْهَالِكِينَ}. يقولُ: أو تكونَ ممن هلَك بالموتِ.
O'nun: {أَوْ تَكُونَ مِنَ الْهَالِكِينَ} “yahut helâk olup gidenlerden olacaksın!” buyruğu: "Yahut ölümle yok olup gidenlerden olacaksın" demektir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا ابن فُضيلٍ، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ: {أَوْ تَكُونَ مِنَ الْهَالِكِينَ}. قال: الموتُ .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize İbn Fudayl, Leys'ten, o Mücâhid'den aktardı: {أَوْ تَكُونَ مِنَ الْهَالِكِينَ} “yahut helâk olup gidenlerden olacaksın!”. Dedi ki: [Yani] ölüm[dür] .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {أَوْ تَكُونَ مِنَ الْهَالِكِينَ}: من الميِّتين.
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den aktardı: {أَوْ تَكُونَ مِنَ الْهَالِكِينَ} “yahut helâk olup gidenlerden olacaksın!”: Ölenlerden [olacaksın demektir].
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا المُحاربيُّ، عن جُويبرٍ، عن الضحَّاكِ: {أَوْ تَكُونَ مِنَ الْهَالِكِينَ}. قال: الميِّتين .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize el-Muhâribî, Cüveybir'den, o Dahhâk'tan aktardı: {أَوْ تَكُونَ مِنَ الْهَالِكِينَ} “yahut helâk olup gidenlerden olacaksın!”. Dedi ki: Ölenler[den olacaksın demektir] .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا عمْرُو بنُ عونٍ، قال: أخْبَرنا هشيمٌ، عن جُويبرٍ، عن الضحَّاكِ مثلَه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Avn anlattı, dedi ki: Bize Huşeym, Cüveybir'den, o Dahhâk'tan aynısını aktardı.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا عمرُو بنُ عونٍ، عن أبي بكرٍ الهُذليِّ، عن الحسنِ: {أَوْ تَكُونَ مِنَ الْهَالِكِينَ}. قال: الميِّتين .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Avn, Ebû Bekr el-Hüzelî'den, o el-Hasan'dan aktardı: {أَوْ تَكُونَ مِنَ الْهَالِكِينَ} “yahut helâk olup gidenlerden olacaksın!”. Dedi ki: Ölenler[den olacaksın demektir] .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {أَوْ تَكُونَ مِنَ الْهَالِكِينَ}. قال: أو تموتَ.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den aktardı: {أَوْ تَكُونَ مِنَ الْهَالِكِينَ} “yahut helâk olup gidenlerden olacaksın!”. Dedi ki: Yahut ölürsün [demektir].
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن مَعْمَرٍ، عن قتادةَ: {أَوْ تَكُونَ مِنَ الْهَالِكِينَ}. قال: من الميِّتين .
Bize Muhammed b. Abdil'a'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den aktardı: {أَوْ تَكُونَ مِنَ الْهَالِكِينَ} “yahut helâk olup gidenlerden olacaksın!”. Dedi ki: Ölenlerden [olacaksın demektir] .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا عمرٌو، عن أسباطَ، عن السديِّ: {أَوْ تَكُونَ مِنَ الْهَالِكِينَ}. قال: من الميِّتين .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Amr, Esbât'tan, o es-Süddî'den aktardı: {أَوْ تَكُونَ مِنَ الْهَالِكِينَ} “yahut helâk olup gidenlerden olacaksın!”. Dedi ki: Ölenlerden [olacaksın demektir] .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قَالَ إِنَّمَا أَشْكُو بَثِّي وَحُزْنِي إِلَى اللَّهِ وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ (٨٦)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri hakkındaki görüş: {قَالَ إِنَّمَا أَشْكُو بَثِّي وَحُزْنِي إِلَى اللَّهِ وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ (٨٦)} “[Ya‘kûb] dedi ki: ‘Ben kederimi ve hüznümü ancak Allah’a arz ederim ve Allah tarafından sizin bilmediğiniz şeyleri bilirim.’”.
يقولُ تعالى ذكرُه: قال يعقوبُ للقائلين له مِن ولدِه: {تَاللَّهِ تَفْتَأُ تَذْكُرُ يُوسُفَ حَتَّى تَكُونَ حَرَضًا أَوْ تَكُونَ مِنَ الْهَالِكِينَ} لستُ إليكم أشْكُو بثِّي وحُزْنى، وإنما أَشكو ذلك إلى اللَّهِ.
O'nun zikri yüce olan buyurur ki: Ya'kûb kendisine çocuklarından: {تَاللَّهِ تَفْتَأُ تَذْكُرُ يُوسُفَ حَتَّى تَكُونَ حَرَضًا أَوْ تَكُونَ مِنَ الْهَالِكِينَ} “Allah'a yemin ederiz ki, sen hâlâ Yûsuf'u anıp duruyorsun; sonunda ya eriyip tükeneceksin yahut helâk olup gidenlerden olacaksın!” diyenlere şöyle dedi: Ben kederimi ve hüznümü size şikâyet etmiyorum, ben onu ancak Allah'a arz ediyorum.
ويعنى بقولِه: {إِنَّمَا أَشْكُو بَثِّي}: ما أَشكو همِّى وحُزنى إلَّا إلى اللهِ.
O'nun: {إِنَّمَا أَشْكُو بَثِّي} “Ben kederimi ancak arz ederim” buyruğu ile şunu kastetmektedir: Ben sıkıntımı ve hüznümü ancak Allah'a arz ederim.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bizim bu hususta söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli [müfessirler] de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجَّاجٌ، عن ابن جُريجٍ: {إِنَّمَا أَشْكُو بَثِّي}. قال ابن عباسٍ: {بَثِّي}: همِّي .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den aktardı: {إِنَّمَا أَشْكُو بَثِّي} “Ben kederimi ancak arz ederim”. İbn Abbâs dedi ki: {بَثِّي}: Kederimi [demektir] .
حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا سَلَمَةُ، عن ابن إسحاقَ، قال: قال يعقوب عن علمٍ باللَّهِ: {إِنَّمَا أَشْكُو بَثِّي وَحُزْنِي إِلَى اللَّهِ وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ}؛ لِمَا رأَى مِن فَظاظَتِهم وغلظتِهم وسوءِ لفظِهم به: لم أَشْكُ ذلك إليكم {وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ} .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan aktardı, dedi ki: Ya'kûb Allah hakkındaki bir ilimle şöyle dedi: {إِنَّمَا أَشْكُو بَثِّي وَحُزْنِي إِلَى اللَّهِ وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ} “Ben kederimi ve hüznümü ancak Allah’a arz ederim ve Allah tarafından sizin bilmediğiniz şeyleri bilirim”; onlardaki kabalık, katılık ve kendisine karşı edepsiz sözleri görmesi sebebiyle [şöyle dedi]: Ben bunu size şikâyet etmedim, {وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ} “ve Allah tarafından sizin bilmediğiniz şeyleri bilirim” .
حدَّثنا ابن وَكيعٍ، قال: ثنا أبو أسامةَ، عن عوفٍ، عن الحسنِ: {إِنَّمَا أَشْكُو بَثِّي وَحُزْنِي إِلَى اللَّهِ}. قال: حاجتى وحُزْنى إلى اللَّهِ.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Ebû Üsâme, Avf'tan, o el-Hasan'dan aktardı: {إِنَّمَا أَشْكُو بَثِّي وَحُزْنِي إِلَى اللَّهِ} “Ben kederimi ve hüznümü ancak Allah’a arz ederim”. Dedi ki: İhtiyacımı ve hüznümü Allah'a [arz ederim demektir].
حدَّثنا الحسنُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا هَوْذَةُ بنُ خليفةَ، قال: ثنا عوفٌ، عن الحسنِ مثلَه .
Bize el-Hasan b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Hevze b. Halîfe anlattı, dedi ki: Bize Avf, el-Hasan'dan benzerini aktardı .
وقيل: إن البثَّ أشدُّ الحزنِ. وهو عندى مِن: بثَّ الحديثَ. وإنما يُرادُ منه: إنما أَشْكو خبرى الذي أنا فيه من الهمِّ، وأَبُثُّ حديثى وحُزْنى إلى اللَّهِ.
Bess (بث)'in hüznün en şiddetlisi olduğu da söylenmiştir. Bana göre bu, "haberi yaydı/açığa vurdu" anlamındaki sözden gelir. Bundan kastedilen ancak şudur: Ben içinde bulunduğum keder hâlimi şikâyet ediyor, hâlimi ve hüznümü Allah'a açıyorum.
حدثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا يحيى بنُ سعيدٍ، عن عوفٍ، عن الحسنِ: {إِنَّمَا أَشْكُو بَثِّي}. قال: حُزْني.
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Saîd, Avf'tan, o el-Hasan'dan aktardı: {إِنَّمَا أَشْكُو بَثِّي} “Ben kederimi ancak arz ederim”. Dedi ki: Hüznümü [demektir].
حدَّثنا ابن بشَّارٍ، قال: ثنا يحيى بنُ سعيدٍ، عن عوفٍ، عن الحسنِ: {إِنَّمَا أَشْكُو بَثِّي وَحُزْنِي}. قال: حاجتي .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Saîd, Avf'tan, o da el-Hasan'dan [şöyle dediğini] aktardı: {إِنَّمَا أَشْكُو بَثِّي وَحُزْنِي} “Ben kederimi ve hüznümü ancak [Allah'a] arz ederim”. [Hasan] dedi ki: İhtiyacımı [arz ederim demektir].
وأما قولُه: {وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ}. فإن ابنَ عباسٍ كان يقولُ في ذلك - فيما ذُكِر عنه - ما حدَّثني به محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثني عمى، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ في قولِه: {وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ}. يقولُ: أَعْلَمُ أن رُؤْيا يوسفَ صادقةٌ، وأنى سأَسْجُدُ له .
O'nun: {وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ} “ve Allah tarafından sizin bilmediğiniz şeyleri bilirim” buyruğuna gelince; İbn Abbâs bu hususta -kendisinden rivayet edildiğine göre- bana Muhammed b. Sa'd'ın anlattığı şu sözü söylüyordu: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o İbn Abbâs'tan O'nun: {وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ} “ve Allah tarafından sizin bilmediğiniz şeyleri bilirim” buyruğu hakkında aktardı; şöyle diyordu: Yûsuf'un rüyasının doğru olduğunu ve benim ona secde edeceğimi biliyorum [demektedir] .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا عمرٌو، عن أسباطَ، عن السُّديِّ: {قَالَ إِنَّمَا أَشْكُو بَثِّي وَحُزْنِي إِلَى اللَّهِ وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ}. قال: لمَّا أَخْبَروه بدعاءِ المَلِكِ، أحسَّتُ نفسُ يعقوبَ، وقال: ما يكونُ في الأرضِ صِدَّيقٌ إلا نبيٌّ. فطَمِع، قال: لعلَّه يوسفُ .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Amr, Esbât'tan, o es-Süddî'den aktardı: {قَالَ إِنَّمَا أَشْكُو بَثِّي وَحُزْنِي إِلَى اللَّهِ وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ} “[Ya‘kûb] dedi ki: ‘Ben kederimi ve hüznümü ancak Allah’a arz ederim ve Allah tarafından sizin bilmediğiniz şeyleri bilirim.’”. Dedi ki: Hükümdarın davetini ona haber verdiklerinde Ya'kûb'un içine doğdu ve: "Yeryüzünde bir sıddîk ancak peygamber olabilir" dedi. Böylece ümide kapıldı ve: "Belki de o Yûsuf'tur" dedi .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {قَالَ إِنَّمَا أَشْكُو بَثِّي وَحُزْنِي إِلَى اللَّهِ} الآية: ذُكِر لنا أن نبيَّ اللَّهِ يعقوبَ لم يَنْزِلْ به بلاءٌ قطُّ إِلا أَتَى حُسْنُ ظنِّه باللَّهِ مِن ورائِه .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den aktardı: {قَالَ إِنَّمَا أَشْكُو بَثِّي وَحُزْنِي إِلَى اللَّهِ} “[Ya‘kûb] dedi ki: ‘Ben kederimi ve hüznümü ancak Allah’a arz ederim...’” ayeti hakkında: Bize zikredildiğine göre, Allah'ın peygamberi Ya'kûb'un başına ne zaman bir bela gelse, mutlaka peşinden Allah'a olan hüsnüzannı gelirdi .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا حَكَّامٌ، عن عيسى بن يزيدَ، عن الحسنِ، قال: قيل: ما بلَغ وَجْدُ يعقوبَ على ابنِه؟ قال: وَجْدَ سبعيَن ثَكْلَى. قال: فما كان له من الأجرِ؟ قال: أجرُ مائةِ شهيدٍ. قال: وما ساء ظَنُّه باللَّهِ ساعةً مِن ليل ولا نهارٍ.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hukkâm, Îsâ b. Yezîd'den, o el-Hasan'dan aktardı; dedi ki: "Ya'kûb'un oğluna duyduğu keder ne dereceye ulaşmıştı?" diye soruldu. O da: "Evladını kaybetmiş yetmiş annenin kederi derecesine." dedi. "Peki onun mükâfatı ne kadardı?" denildi. O da: "Yüz şehidin mükâfatı kadar." dedi. [el-Hasan] dedi ki: "O, gece veya gündüzün hiçbir anında Allah hakkında kötü zanda bulunmadı."
حدَّثنا به ابن حميدٍ مرّةً أخرى، قال: ثنا حكَّامٌ، عن أبي معاذٍ، عن يُونسَ، عن الحسنِ، عن النبيِّ ﷺ مثلَه .
Bunu bize İbn Humeyd bir başka sefer anlattı, dedi ki: Bize Hukkâm, Ebû Muâz'dan, o Yûnus'tan, o el-Hasan'dan, o Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem benzerini aktardı .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن المباركِ بن مجاهدٍ، عن رجلٍ من الأَزْدِ، عن طلحةَ بن مُصَرِّفٍ الإياميِّ، قال: ثلاثةٌ لا تَذْكُرْهنَّ، وَاجْتَنِبْ ذَكْرَهنَّ؛ لا تَشْكُ مرضَك، ولا تَشْكُ مصيبتَك، ولا تُزَكِّ نفسَك. قال: وأُنْبِئتُ أن يعقوبَ بنَ إسحاقَ دخَل عليه جارٌ له، فقال له: يا يعقوبُ، ما لى أَراك قد انْهَشَمْتَ وفَنِيتَ، ولم تَبْلُغْ مِن السِّنِّ ما بلَغ أبوك؟ قال: هشَمنى وأفنانى ما ابتلاني اللَّهُ به؛ مِن همِّ يوسفَ وذكْرِه. فَأَوْحَى اللَّهُ إليه: يا يعقوبُ، أَتَشْكُوني إلى خَلْقى؟ فقال: يا ربِّي، خطيئةٌ أخْطَأْتُها، فاغْفِرْها لى. قال: فإنِّي قد غفَرْتُ لك. وكان بعدَ ذلك إذا سُئِل، قال: {إِنَّمَا أَشْكُو بَثِّي وَحُزْنِي إِلَى اللَّهِ وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ} .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, el-Mubârek b. Mücâhid'den, o Ezd kabilesinden bir adamdan, o Talha b. Musarrif el-İyâmî'den aktardı, dedi ki: Üç şey vardır ki onları anma ve onları dile getirmekten kaçın: Hastalığını şikâyet etme, musibetini şikâyet etme ve nefsini temize çıkarma. Dedi ki: Bana bildirildiğine göre Ya'kûb b. İshâk'ın yanına bir komşusu girdi ve ona: "Ey Ya'kûb, seni çökmüş ve tükenmiş görüyorum, oysa babanın ulaştığı yaşa da ulaşmadın, neyin var?" dedi. [Ya'kûb]: "Beni çöktüren ve tüketen şey, Allah'ın beni kendisiyle imtihan ettiği Yûsuf'un derdi ve onun anısıdır" dedi. Bunun üzerine Allah ona şöyle vahyetti: "Ey Ya'kûb, beni kullarıma mı şikâyet ediyorsun?" O da: "Ey Rabbim, işlediğim bir hataydı, beni bağışla" dedi. [Allah]: "Seni bağışladım" buyurdu. Bundan sonra kendisine bir şey sorulduğunda şöyle derdi: {إِنَّمَا أَشْكُو بَثِّي وَحُزْنِي إِلَى اللَّهِ وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ} “Ben kederimi ve hüznümü ancak Allah’a arz ederim ve Allah tarafından sizin bilmediğiniz şeyleri bilirim” .
حدَّثنا عمرُو بنُ عليٍّ، قال: ثنى مُؤَمَّلُ بنُ إسماعيلَ، قال: ثنا سفيانُ، عن حَبيبِ بن أبي ثابتٍ، قال: بلَغنى أن يعقوبَ كبِر حتى سقَط حاجباه على وَجْنَتَيْه، فكان يَرْفَعُهما بخِرْقَةٍ، فقال له رجلٌ: ما بلَغ بك ما أَرَى؟ قال: طولُ الزمانِ، وكثرةُ الأحزانِ. فَأَوْحى اللَّهُ إليه: يا يعقوبُ تَشْكوني؟ قال: خطيئةٌ فاغْفِرْها .
Bize Amr b. Alî anlattı, dedi ki: Bana Müemmel b. İsmâîl anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Habîb b. Ebî Sâbit'ten aktardı, dedi ki: Bana ulaştığına göre Ya'kûb kaşları yanaklarının üzerine düşecek kadar yaşlandı; onları bir bez parçasıyla kaldırırdı. Bir adam ona: "Gördüğüm bu duruma seni ne getirdi?" dedi. O da: "Zamanın uzunluğu ve hüzünlerin çokluğu" dedi. Bunun üzerine Allah ona şöyle vahyetti: "Ey Ya'kûb, beni mi şikâyet ediyorsun?" O da: "[Bu bir] hataydı, onu bağışla" dedi .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، قال: ثنا ثورُ بنُ يزيدَ، قال: دخَل
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh anlattı, dedi ki: Bize Sevr b. Yezîd anlattı, dedi ki: girdi...
يعقوبُ على فرعونَ وقد سقَط حاجباه على عينيْه، فقال: ما بلَغ بك هذا يا إبراهيمُ؟ فقالوا : إنه يعقوبُ. فقال: ما بلَغ بك هذا يا يعقوبُ؟ قال: طولُ الزمانِ، وكثرةُ الأحزانِ. فقال اللَّهُ: يا يعقوبُ أَتَشْكوني؟ فقال: يا ربِّ، خطيئةٌ أخطأتُها، فاغْفِرْها لي.
Ya'kûb, kaşları gözlerinin üzerine düşmüş vaziyette Firavun'un huzuruna. [Firavun]: "Seni bu hâle ne getirdi ey İbrâhim?" dedi. [Yanındakiler] dediler ki : "O Ya'kûb'dur." Bunun üzerine: "Seni bu hâle ne getirdi ey Ya'kûb?" dedi. [Ya'kûb]: "Zamanın uzunluğu ve hüzünlerin çokluğu" dedi. Allah buyurdu ki: "Ey Ya'kûb, beni mi şikâyet ediyorsun?" O da: "Ey Rabbim, işlediğim bir hataydı, onu bana bağışla" dedi.
حدَّثنا عمرُو بنُ عليٍّ، قال: ثنا عبدُ الوَهَّابِ، قال: ثنا هشامٌ، عن ليثِ بن أبي سُليمٍ، قال: دخَل جِبْرِيلُ على يوسفَ السجنَ، فعرَفه، فقال: أيُّها الملَكُ الحَسَنُ وجهُه، الطيبُ ريحُه، الكريمُ على ربِّه، ألا تُخْبِرُني عن يعقوبَ؛ أحيٌّ هو؟ قال: نعم. قال: أيُّها الملَكُ الحسنُ وجهُه، الطيبُ ريحُه، الكريمُ على ربِّه، فما بلَغ مِن حزنِه؟ قال: حُزنَ سبعين مُثْكَلَةٍ. قال: أيُّها الملَكُ الحسنُ وجهُه، الطيبُ ريحُه، الكريمُ على ربِّه، فهل في ذلك من أجرٍ؟ قال: أجرُ مائةِ شهيدٍ .
Bize Amr b. Alî anlattı, dedi ki: Bize Abdülvehhâb anlattı, dedi ki: Bize Hişâm, Leys b. Ebî Süleym'den aktardı, dedi ki: Cibrîl zindanda Yûsuf'un yanına girdi. [Yûsuf] onu tanıdı ve: "Ey yüzü güzel, kokusu hoş , Rabbi katında değerli olan melek! Bana Ya'kûb'dan haber vermez misin, o hayatta mı?" dedi. [Cibrîl]: "Evet" dedi. [Yûsuf]: "Ey yüzü güzel, kokusu hoş , Rabbi katında değerli olan melek! Onun hüznü ne dereceye ulaştı?" dedi. [Cibrîl]: "Yetmiş evladını kaybetmiş annenin hüznüne" dedi. [Yûsuf]: "Ey yüzü güzel, kokusu hoş , Rabbi katında değerli olan melek! Peki bunda bir ecir var mı?" dedi. [Cibrîl]: "Yüz şehidin ecri var" dedi .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، عن ليثِ بن أبي سُليمٍ، عن مجاهدٍ، قال: حُدِّثتُ أن جبريلَ أتَى يوسفَ صلَّى اللَّهُ عليهما وهو بمصَر في صورةِ رجلٍ، فلمَّا رآه يوسفُ عرَفه، فقام إليه، فقال: أيُّها الملَكُ الطيبُ ريحُه، الطاهرُ ثيابُه، الكريمُ على ربِّه، هل لك بيعقوبَ مِن علم؟ قال: نعم. قال: أيُّها الملَكُ [الطيبُ ريحُه]، الطاهرُ ثيابُه، الكريمُ على ربِّه، [فكيف هو؟ قال: ذهَب بصرُه. قال: أيُّها الملَكُ الطاهرُ ثيابُه، الكريمُ على ربِّه]، وما الذي أَذْهَب بصرَه؟
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan, [o da] Leys b. Ebî Süleym'den, [o da] Mücâhid'den nakletti; dedi ki: Bana anlatıldığına göre Cibrîl, Yûsuf sallallâhu aleyhimâ Mısır'da iken bir adam suretinde onun yanına geldi. Yûsuf onu görünce tanıdı ve ona doğru ayağa kalkıp: "Ey kokusu hoş, elbiseleri tertemiz, Rabbi katında değerli olan melek! Ya'kûb hakkında bir bilgin var mı?" dedi. [Cibrîl]: "Evet" dedi. [Yûsuf]: "Ey [kokusu hoş], elbiseleri tertemiz, Rabbi katında değerli olan melek! [Peki o nasıl? dedi. (Cibrîl): Gözleri gitti, dedi. (Yûsuf): Ey elbiseleri tertemiz, Rabbi katında değerli olan melek! dedi] ve onun gözlerini gideren nedir?" dedi.
قال: الحزْنُ عليك. قال: أيُّها المَلَكُ الطيبُ ريحُه، الطاهرُ ثيابُه، الكريمُ على ربِّه، فما أُعْطِي على ذلك؟ قال: أجرَ سبعين شهيدًا .
[Cibrîl]: "Sana olan hüznüdür" dedi. [Yûsuf]: "Ey kokusu hoş, elbiseleri tertemiz, Rabbi katında değerli olan melek! Peki buna karşılık ona ne verildi?" dedi. [Cibrîl]: "Yetmiş şehidin ecri" dedi .
حدَّثني يونسُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: أخْبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال أبو شُريحٍ: سَمِعتُ مَن يُحدِّثُ أن يوسفَ سأل جبريلَ: ما بلَغ مِن حزنِ يعقوبَ؟ قال: حزُنَ سبعين ثَكْلَى. قال: فما بلَغ أجرُه؟ قال: أجرَ سبعين شهيدًا.
Bana Yûnus b. Abdil'a'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Ebû Şüreyh dedi ki: Şöyle anlatan birini işittim: Yûsuf Cibrîl'e: "Ya'kûb'un hüznü ne dereceye ulaştı?" diye sordu. [Cibrîl]: "Yetmiş evladını kaybetmiş annenin hüznüne" dedi. [Yûsuf]: "Peki ecri neye ulaştı?" dedi. [Cibrîl]: "Yetmiş şehidin ecrine" dedi.
قال: أَخْبَرنا ابن وهبٍ، قال: أخْبَرني نافعُ بنُ يَزِيدَ، عن [عُبيدِ اللَّهِ] بن أبي جعفرٍ، قال: دخَل جبريلُ على يوسفَ في البئرِ، أو في السجنِ، فقال له يوسفُ: يا جبريلُ، ما بلَغ حُزْنُ أبي؟ قال: حُزْنَ سبعين ثَكْلَى. قال: فما بلَغ أجرُه من اللَّهِ؟ قال: أجرَ مائةِ شهيدٍ .
Dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Nâfi' b. Yezîd, [Ubeydullâh] b. Ebî Ca'fer'den haber verdi, dedi ki: Cibrîl kuyuda veya zindanda iken Yûsuf'un yanına girdi. Yûsuf ona: "Ey Cibrîl, babamın hüznü ne dereceye ulaştı?" dedi. [Cibrîl]: "Yetmiş evladını kaybetmiş annenin hüznüne" dedi. [Yûsuf]: "Peki Allah katındaki ecri neye ulaştı?" dedi. [Cibrîl]: "Yüz şehidin ecrine" dedi .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا إسماعيلُ بنُ عبدِ الكريمِ، قال: ثني عبدُ الصمدِ بنُ مَعْقِلٍ، قال: سمِعتُ وهَبَ بنَ مُنَبِّهٍ يقولُ: أَتَى جبريلُ يوسفَ بالبُشْرَى وهو في السجنِ، فقال: هل تَعْرِفُنى أيُّها الصِّدِّيقُ؟ قال: أرَى صورةً طاهرةً، ورُوحًا طيبةً، لا تُشْبِهُ أرواحَ الخاطِئينَ. قال: فإني رسولُ ربِّ العالَمينَ، وأنا الرُّوحُ الأمينُ. قال: فما الذي أدْخَلك عليَّ مُدْخَلَ المُذْنِيين، وأنت أطيبُ الطَّيِّبينَ، ورأسُ المُقرَّبينَ، وأمينُ ربِّ العالَمين؟ قال: ألم تَعْلَمُ يا يوسفُ أنّ اللَّهَ
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize İsmâîl b. Abdilkerîm anlattı, dedi ki: Bana Abdussamed b. Ma'kıl anlattı, dedi ki: Vehb b. Münebbih'i şöyle derken işittim: Cibrîl, Yûsuf zindandayken ona müjde ile geldi ve: "Ey sıddîk, beni tanıyor musun?" dedi. [Yûsuf]: "Günahkârların ruhlarına benzemeyen tertemiz bir sûret ve hoş bir ruh görüyorum" dedi. [Cibrîl]: "Ben Âlemlerin Rabbinin elçisiyim ve ben Rûhu'l-Emîn'im" dedi. [Yûsuf]: "Peki sen temizlerin en temizi, [Allah'a] en yakın kılınanların başı ve Âlemlerin Rabbinin emîni iken günahkârların girdiği yere yanıma girmenin sebebi nedir?" dedi. [Cibrîl]: "Bilmez misin ey Yûsuf, Allah...
يطَهِّرُ البيوتَ بطُهْرِ النَّبيِّين، وأن الأرضَ التي تَدْخُلونها هي أطهرُ الأَرَضِينَ، وأن اللَّهَ قد طهَّر بك السِّجنَ وما حولَه [يا طَهِرَ] الطاهرين وابنَ المُطَهَّرين؟ إنما يُتَطَهَّرُ بفضلِ طُهْرِك وطُهرِ آبائِك الصالحين المخلَصين. قال: كيف لي باسمِ الصِّدِّيقينَ، وتَعُدُّنى مِن المخلَصين، وقد أُدْخِلْتُ مُدْخَلَ المذنبينَ، وسُمِّيتُ بالضَّالِّين المُفْسِدينَ؟ قال: لم يَفْتَتِنُ قلبُك، ولم تُطِعْ سيِّدتَك في معصيةِ ربِّك، ولذلك سمَّاك اللَّهُ في الصِّدِّيقينَ، وعَدَّك مِن المخلَصين، والْحَقَك بآبائِك الصالحينَ. قال: هل لك علمٌ بيعقوبَ أيُّها الرُّوحُ الأمينُ؟ قال: نعم، وهَب اللَّهُ له الصبرَ الجميلَ، وابتلاه بالحزْنِ عليك فهو كظيمٌ. قال: فما قَدْرُ حزنِه؟ قال: حزنُ سبعين ثَكْلَى. قال: فماذا له مِن الأجرِ يا جبريلُ؟ قال: قدرُ مائةِ شهيدٍ .
evleri peygamberlerin temizliği ile tertemiz kılar; sizin girdiğiniz toprak en temiz topraktır ve Allah senin vesilenle zindanı ve etrafını tertemiz kılmıştır, [ey temizlerin en temizi] ve temiz kılınmışların oğlu! Ancak senin temizliğinin ve sâlih, ihlâslı atalarının temizliğinin faziletiyle temizlenilir" dedi. [Yûsuf]: "Günahkârların girdiği yere sokulmuşken ve sapkın bozguncular olarak adlandırılmışken sıddîkların ismine nasıl layık olabilirim ve sen beni muhlaslardan sayarsın?" dedi. [Cibrîl]: "Kalbin fitneye düşmedi ve Rabbine isyan hususunda hanımefendine boyun eğmedin; işte bundan dolayı Allah seni sıddîklar arasında isimlendirdi, muhlaslardan saydı ve sâlih atalarına kattı" dedi. [Yûsuf]: "Ey Rûhu'l-Emîn, Ya'kûb hakkında bir bilgin var mı ?" dedi. [Cibrîl]: "Evet, Allah ona güzel bir sabır lütfetti ve onu sana olan hüzünle imtihan etti, o [hüznünü] yutkunmaktadır" dedi. [Yûsuf]: "Peki hüznünün derecesi nedir?" dedi. [Cibrîl]: "Yetmiş evladını kaybetmiş annenin hüznüdür" dedi. [Yûsuf]: "Ey Cibrîl, onun için ne kadar ecir var?" dedi. [Cibrîl]: "Yüz şehit kadardır" dedi .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن ليثٍ، عن ثابتٍ البُنانيِّ، قال: دخَل جبريلُ على يوسفَ في السجنِ، فعرَفه يوسفُ. قال: فأتاه فسلَّم عليه، فقال: أيُّها الملَكُ الطَّيِّبُ ريحُه، الطاهرُ ثيابُه، الكريمُ على ربِّه، هل لك مِن علمٍ بيعقوبَ؟ قال: نعم. قال: أيُّها الملَكُ الطيِّبُ ريحُه، الطاهرُ ثيابُه، الكريمُ على ربِّه، هل تَدْرِى ما فعَل؟ قال: [ابيضَّت عيناه]. قال: أيُّها الملَكُ الطيِّبُ ريحُه، الطاهِرُ ثيابُه، الكريمُ
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Leys'ten, o Sâbit el-Bünânî'den aktardı, dedi ki: Cibrîl zindanda Yûsuf'un yanına girdi, Yûsuf onu tanıdı. [Sâbit] dedi ki: [Yûsuf] yanına varıp ona selam verdi ve: "Ey kokusu hoş, elbiseleri tertemiz, Rabbi katında değerli olan melek! Ya'kûb hakkında bir bilgin var mı?" dedi. [Cibrîl]: "Evet" dedi. [Yûsuf]: "Ey kokusu hoş, elbiseleri tertemiz, Rabbi katında değerli olan melek! Ne yaptığını biliyor musun?" dedi. [Cibrîl]: "[Gözleri ağardı]" dedi. [Yûsuf]: "Ey kokusu hoş, elbiseleri tertemiz, Rabbi katında değerli olan...
على ربِّه، [مم ذاك؟ قال: من الحزنِ عليك. قال: أيُّها الملَكُ الطيِّبُ ريحُه، الطاهرُ ثيابُه، الكريمُ على ربِّه] ، وما بلَغ مِن حزْنِه؟ قال: حُزْنَ سبعين مُثْكَلَةٍ. قال: أيُّها الملَكُ الطَّيِّبُ ريحُه، الطاهرُ ثيابُه، الكريمُ على ربِّه، هل له على ذلك مِن أجرٍ؟ قال: نعم، أجرُ مائةِ شهيدٍ .
melek! [Neden dolayı? [Cibrîl]: Sana olan hüzünden dolayı, dedi. [Yûsuf]: Ey kokusu hoş, elbiseleri tertemiz, Rabbi katında değerli olan melek!] Peki hüznü ne dereceye ulaştı?" dedi. [Cibrîl]: "Yetmiş evladını kaybetmiş annenin hüznüne" dedi. [Yûsuf]: "Ey kokusu hoş, elbiseleri tertemiz, Rabbi katında değerli olan melek! Buna karşılık ona bir ecir var mı?" dedi. [Cibrîl]: "Evet, yüz şehidin ecri var" dedi .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا عمرٌو، عن أسباطَ، عن السُّديِّ، قال: أتى جبريلُ يوسفَ وهو في السجنِ فسلَّم عليه، وجاءه في صورةِ رجلٍ حسنِ الوجهِ، طيِّبِ الريحِ، نقيِّ الثيابِ، فقال له يوسفُ: أيُّها الملَكُ الحسنُ وجهُه، الكريمُ على ربِّه، الطيِّبُ ريحُه، حَدَّثْنى كيف يعقوبُ؟ قال: حزِن عليك حزنًا شديدًا. قال: فما بلَغ مِن حزنِه؟ قال: حُزنَ سبعين مُثْكَلةٍ. قال: فما بلَغ مِن أجرِه؟ قال: أجرَ سبعين أو مائةِ شهيدٍ. قال يوسفُ: فإلى مَن أوَى بعدى؟ قال: إلى أخيك بنيامينَ. قال: فتُراني ألْقاه أبدًا؟ قال: نعم. فبكَى يوسفُ لما لقِى أبوه بعدَه، ثم قال: ما أُبالي ما لقِيتُ إنِ اللَّهُ أَرانِيه .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Amr, Esbât'tan, o es-Süddî'den aktardı, dedi ki: Cibrîl zindanda iken Yûsuf'a gelip selam verdi. Ona güzel yüzlü, hoş kokulu, temiz elbiseli bir adam suretinde geldi. Yûsuf ona: "Ey yüzü güzel, Rabbi katında değerli, kokusu hoş olan melek! Bana Ya'kûb'un nasıl olduğunu anlat" dedi. [Cibrîl]: "Sana çok şiddetli üzüldü" dedi. [Yûsuf]: "Peki hüznü ne dereceye ulaştı?" dedi. [Cibrîl]: "Yetmiş evladını kaybetmiş annenin hüznüne" dedi. [Yûsuf]: "Peki ecri neye ulaştı?" dedi. [Cibrîl]: "Yetmiş yahut yüz şehidin ecrine" dedi. Yûsuf: "Benden sonra kime sığındı?" dedi. [Cibrîl]: "Kardeşin Bünyâmin'e" dedi. [Yûsuf]: "Peki hiç onunla karşılaşacağımı düşünüyor musun?" dedi. [Cibrîl]: "Evet" dedi. Bunun üzerine Yûsuf, kendisinden sonra babasının karşılaştığı şeylere ağladı, sonra şöyle dedi: "Eğer Allah onu bana gösterecekse, karşılaştığım şeylere hiç aldırmam" .
قال: ثنا عمرُو بنُ محمدٍ، عن إبراهيمَ بن يزيدَ، عن عمرِو بن دينارٍ، عن عكرمةَ، قال: أتَى جبريلُ يوسفَ وهو في السِّجنِ فسلَّم عليه، فقال له يوسفُ: أيُّها الملَكُ الكريمُ على ربِّه، الطيِّبُ ريحُه، الطاهرُ ثيابُه، هل لك مِن علمٍ بيعقوبَ؟ قال: نعم، ما أشدَّ حزنَه! قال: أيُّها الملَكُ الكريمُ على ربِّه، الطيبُ ريحُه،
[Müellif] dedi ki: Bize Amr b. Muhammed anlattı, [dedi ki]: İbrâhîm b. Yezîd'den, o Amr b. Dînâr'dan, o İkrime'den aktardı; dedi ki: Cibrîl zindanda iken Yûsuf'a gelip ona selam verdi. Yûsuf ona: "Ey Rabbi katında değerli, kokusu hoş, elbiseleri tertemiz olan melek! Ya'kûb hakkında bir bilgin var mı?" dedi. [Cibrîl]: "Evet, hüznü ne kadar da şiddetli!" dedi. [Yûsuf]: "Ey Rabbi katında değerli, kokusu hoş,
الطاهرُ ثيابُه، ماذا له من الأجرِ؟ قال: أجرُ سبعين شهيدًا. قال: أفتُراني لاقيه؟ قال: نعم. قال: فطابت نفْسُ يوسفَ .
elbiseleri tertemiz olan melek! Onun için ne kadar ecir var?" dedi. [Cibrîl]: "Yetmiş şehidin ecri" dedi. [Yûsuf]: "Peki onunla kavuşacağımı düşünüyor musun?" dedi. [Cibrîl]: "Evet" dedi. Dedi ki: Bunun üzerine Yûsuf'un içi rahatladı .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن ليثٍ، عن سعيدِ بن جُبيرٍ، قال: لَمَّا دخَل يعقوبُ على المَلِكِ وحاجباه قد سقَطا على عينَيْه، قال الملِكُ: ما هذا؟ قال: السِّنونَ والأحزانُ. أو: الهمومُ والأحزانُ. فقال ربُّه: يا يعقوبُ، لمَ تَشْكوني إلى خَلْقى، ألم أَفْعَلْ بك وأَفْعَلْ؟
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Leys'ten, o Saîd b. Cübeyr'den aktardı, dedi ki: Ya'kûb, kaşları gözlerinin üzerine düşmüş bir hâlde hükümdarın huzuruna girdiğinde hükümdar: "Bu nedir?" dedi. [Ya'kûb]: "Yıllar ve hüzünler" veya "kaygılar ve hüzünler" dedi. Bunun üzerine Rabbi şöyle buyurdu: "Ey Ya'kûb! Beni neden kullarıma şikâyet ediyorsun? Sana şöyle şöyle yapmadım mı?"
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخْبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخْبَرنا الثوريُّ، عن عبدِ الرحمنِ بن زيادٍ، عن مسلمِ بن يسارٍ رفَعه إلى النبيِّ ﷺ، قال: "مَن بَثَّ فلم يَصْبِرُ". ثم قرَأ: {إِنَّمَا أَشْكُو بَثِّي وَحُزْنِي إِلَى اللَّهِ} .
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize es-Sevrî, Abdurrahman b. Ziyâd'dan, o Müslim b. Yesâr'dan rivayet etti; o bunu Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e ref' ederek şöyle dedi: "Kim derdini açığa vurursa sabretmiş sayılmaz ." Sonra: {إِنَّمَا أَشْكُو بَثِّي وَحُزْنِي إِلَى اللَّهِ} “Ben kederimi ve hüznümü sadece Allah'a şikâyet ediyorum” ayetini okudu.
حدَّثني عمرُو بنُ عبدِ الحميدِ الآمُليُّ، قال: ثنا أبو أسامةَ، عن هشامٍ، عن الحسنِ، قال: كان منذُ خرَج يوسفُ من عندِ يعقوبَ إلى يومِ رجَع ثمانون سنةً، لم يُفارِقِ الحزنُ قلبَه، يَبْكِي حتى ذهَب بصرُه. قال الحسنُ: واللَّهِ، ما على الأرضِ يومئذٍ خَليقةٌ أكرمُ على اللَّهِ مِن يعقوبَ ﵇ .
Bana Amr b. Abdilhamîd el-Âmulî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Üsâme, Hişâm'dan, o el-Hasen'den aktardı, dedi ki: Yûsuf'un Ya'kûb'un yanından ayrıldığı günden geri döndüğü güne kadar seksen yıl geçmişti; hüzün onun kalbinden hiç ayrılmadı, gözleri gidene kadar ağladı. Hasen dedi ki: Vallahi o gün yeryüzünde Allah katında Ya'kûb aleyhisselâm'dan daha üstün bir mahluk yoktu.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {يَابَنِيَّ اذْهَبُوا فَتَحَسَّسُوا مِنْ يُوسُفَ وَأَخِيهِ وَلَا تَيْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِنَّهُ لَا يَيْأَسُ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْكَافِرُونَ (٨٧)}.
Allah Teâlâ'nın: {يَابَنِيَّ اذْهَبُوا فَتَحَسَّسُوا مِنْ يُوسُفَ وَأَخِيهِ وَلَا تَيْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِنَّهُ لَا يَيْأَسُ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْكَافِرُونَ (٨٧)} “Ey oğullarım! Gidin, Yûsuf ve kardeşinden bir haber araştırın; Allah'ın rahmetinden ümidinizi kesmeyin. Zira kâfirler topluluğundan başkası Allah'ın rahmetinden ümidini kesmez.” kavlinin teviline dair açıklama:
يقولُ تعالى ذكرُه، حين طمِع يعقوبُ في يوسفَ [قال لبنيه] : {يَابَنِيَّ اذْهَبُوا} إلى الموضعِ الذي جئْتُم منه، وخلَّفتُم أخويْكم به، {فَتَحَسَّسُوا مِنْ يُوسُفَ}. يقولُ: الْتَمِسوا يوسفَ وتَعَرَّفوا مِن خبرِه - وأصلُ التَّحَسُّسِ التفعُّلُ من الحَسِّ - {وَأَخِيهِ}. يعنى بنيامينَ، {وَلَا تَيْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اللَّهِ}. يقولُ: ولا تَقْنَطُوا من أن يُرَوِّحَ اللَّهُ عنا ما نحن فيه مِن الحزنِ على يوسفَ وأخيه، بفرَجٍ مِن عندِه، فيُرِيَنِيهما ، {إِنَّهُ لَا يَيْأَسُ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ}. يقولُ: [لا يَقْنَطُ] مِن فرَجِه ورحمتِه، ويَقْطَعُ رجاءَه منه، {إِلَّا الْقَوْمُ الْكَافِرُونَ}. يعنى: القومُ الذين يَجْحَدون قدرتَه على ما شاء تكْوينَه.
Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki; Ya'kûb Yûsuf hususunda umutlanınca [oğullarına dedi ki] : {يَابَنِيَّ اذْهَبُوا} “Ey oğullarım! Gidin” oraya, yani kendisinden geldiğiniz ve iki kardeşinizi geride bıraktığınız yere; {فَتَحَسَّسُوا مِنْ يُوسُفَ} “Yûsuf'tan bir haber araştırın”. Yani: Yûsuf'u arayın ve onun haberini öğrenin -tehassüs (التَّحَسُّس) kelimesinin aslı histen (الحَسّ) türeyen tefa''ul babındandır-; {وَأَخِيهِ} “ve kardeşinden”, yani Bünyâmin'den; {وَلَا تَيْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اللَّهِ} “ve Allah'ın rahmetinden ümit kesmeyin”. Buyuruyor ki: Kendi katından bir ferahlıkla Yûsuf ve kardeşi hususunda içinde bulunduğumuz hüznü Allah'ın üzerimizden kaldırmasından ve ikisini bana göstermesinden ümidinizi kesmeyin. {إِنَّهُ لَا يَيْأَسُ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ} “Çünkü Allah'ın rahmetinden ümit kesmez”. Buyuruyor ki: O'nun ferahlatmasından ve rahmetinden [ümit kesip] O'ndan umudunu kesmez, {إِلَّا الْقَوْمُ الْكَافِرُونَ} “kâfirler topluluğundan başkası”. Yani: O'nun dilediği şeyi var etmeye kadir olduğunu inkâr eden topluluk.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyleri tefsir ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا عمرٌو، عن أسباطَ، عن السُّديِّ: {يَابَنِيَّ اذْهَبُوا فَتَحَسَّسُوا مِنْ يُوسُفَ وَأَخِيهِ}: بمصرَ، {وَلَا تَيْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اللَّهِ}. قال: مِن فرَجِ اللَّهِ أَن يَرُدَّ يوسفَ.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Amr, Esbât'tan, o es-Süddî'den aktardı: {يَابَنِيَّ اذْهَبُوا فَتَحَسَّسُوا مِنْ يُوسُفَ وَأَخِيهِ} “Ey oğullarım! Gidin, Yûsuf ve kardeşini araştırın”: Mısır'da. {وَلَا تَيْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اللَّهِ} “Allah'ın rahmetinden ümit kesmeyin”. Dedi ki: Allah'ın Yûsuf'u geri getirmesi şeklindeki ferahlığından.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَلَا تَيْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اللَّهِ}. أي: مِن رحمةِ اللَّهِ.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin şu sözünü aktardı: {وَلَا تَيْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اللَّهِ} “Allah'ın rahmetinden ümit kesmeyin”. Yani: Allah'ın rahmetinden [demektir].
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عَن مَعْمَرٍ، عن قتادةَ نحوَه .
Bize Muhammed b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den benzerini aktardı .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، قال: ثم إن يعقوبُ قال لبَنيه - وهو على حُسْنِ ظنِّه بربِّه، مع الذي هو فيه من الحزْنِ -: {يَابَنِيَّ اذْهَبُوا} إلى البلادِ التي منها جِئْتُم، {فَتَحَسَّسُوا مِنْ يُوسُفَ وَأَخِيهِ وَلَا تَيْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اللَّهِ}. أي: مِن فَرَجِه، {إِنَّهُ لَا يَيْأَسُ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْكَافِرُونَ} .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan aktardı, dedi ki: Sonra Ya'kûb -içinde bulunduğu hüzne rağmen Rabbi hakkında hüsnüzan besleyerek- oğullarına şöyle dedi: {يَابَنِيَّ اذْهَبُوا} “Ey oğullarım! Gidin” kendisinden geldiğiniz beldeye, {فَتَحَسَّسُوا مِنْ يُوسُفَ وَأَخِيهِ وَلَا تَيْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اللَّهِ} “Yûsuf ve kardeşini araştırın ve Allah'ın rahmetinden ümit kesmeyin”. Yani: O'nun ferahlatmasından. {إِنَّهُ لَا يَيْأَسُ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْكَافِرُونَ} “Çünkü kâfirler topluluğundan başkası Allah'ın rahmetinden ümit kesmez” .
حُدِّثتُ عن الحسينِ بن الفرَجِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أَخْبَرنا عُبيدُ بنُ سليمانَ، قال: سمِعتُ الضحَّاكَ يقولُ في قولِه: {وَلَا تَيْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اللَّهِ}. يقولُ: مِن رحمةِ اللَّهِ .
Bana el-Huseyn b. el-Ferec'den nakledildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd b. Süleymân haber verdi, dedi ki: ed-Dahhâk'ın şöyle dediğini işittim: {وَلَا تَيْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اللَّهِ} “Allah'ın rahmetinden ümit kesmeyin” buyruğu hakkında: Allah'ın rahmetinden, demektedir .
حدَّثني يونسُ، قال: أخْبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَلَا تَيْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اللَّهِ}. قال: مِن فرَجِ اللَّهِ، يُفَرِّجُ عنكم الغمَّ الذي أنتم فيه .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {وَلَا تَيْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اللَّهِ} “Allah'ın rahmetinden ümit kesmeyin” buyruğu hakkında şöyle dedi: Allah'ın ferahlığından; içinde bulunduğunuz kederi sizden giderir .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَلَمَّا دَخَلُوا عَلَيْهِ قَالُوا يَاأَيُّهَا الْعَزِيزُ مَسَّنَا وَأَهْلَنَا الضُّرُّ وَجِئْنَا بِبِضَاعَةٍ مُزْجَاةٍ فَأَوْفِ لَنَا الْكَيْلَ وَتَصَدَّقْ عَلَيْنَا إِنَّ اللَّهَ يَجْزِي الْمُتَصَدِّقِينَ (٨٨)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri hakkındaki söz: {فَلَمَّا دَخَلُوا عَلَيْهِ قَالُوا يَاأَيُّهَا الْعَزِيزُ مَسَّنَا وَأَهْلَنَا الضُّرُّ وَجِئْنَا بِبِضَاعَةٍ مُزْجَاةٍ فَأَوْفِ لَنَا الْكَيْلَ وَتَصَدَّقْ عَلَيْنَا إِنَّ اللَّهَ يَجْزِي الْمُتَصَدِّقِينَ (٨٨)} “Onun huzuruna vardıklarında dediler ki: 'Ey Aziz! Bize ve ailemize darlık dokundu ve değersiz bir sermaye ile geldik. Yine de bize ölçeği tam tut ve bize sadaka ver. Şüphesiz Allah sadaka verenleri ödüllendirir.'”
وفي هذا الكلامِ متروكٌ قد اسْتُغْنِى بذكرِ ما ظهَر عما حُذِف؛ وذلك:
Bu sözde, açıkça zikredilen [ifadeler] sayesinde hazfedilen kısmı belirtmeye gerek duyulmayan, terk edilmiş [gizli bir kısım] vardır; o da şudur:
فخرَجوا راجعينَ إلى مصرَ حتى صاروا إليها، فدخَلوا على يوسفَ، {فَلَمَّا دَخَلُوا عَلَيْهِ قَالُوا يَاأَيُّهَا الْعَزِيزُ مَسَّنَا وَأَهْلَنَا الضُّرُّ}. أي: الشدَّةُ مِن الجَدْبِ والقَحْطِ، {وَجِئْنَا بِبِضَاعَةٍ مُزْجَاةٍ}.
Tekrar Mısır'a dönmek üzere yola çıktılar ve oraya vardılar; Yûsuf'un huzuruna girdiler. {فَلَمَّا دَخَلُوا عَلَيْهِ قَالُوا يَاأَيُّهَا الْعَزِيزُ مَسَّنَا وَأَهْلَنَا الضُّرُّ} “Onun huzuruna vardıklarında dediler ki: 'Ey Aziz! Bize ve ailemize darlık dokundu'”. Yani: Kuraklık ve kıtlıktan kaynaklanan şiddetli sıkıntı. {وَجِئْنَا بِبِضَاعَةٍ مُزْجَاةٍ} “Ve değersiz bir sermaye ile geldik”.
كما حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، قال: وخرَجوا إلى مصرَ راجعينَ إليها ببضاعةٍ مُزْجاةٍ؛ أي قليلةٍ، لا تَبْلُغُ ما كانوا يَتَبايَعون به، إلا أن يُتَجاوَزَ لهم فيها، وقد رأَوْا ما نزل بأبيهم، [وتتابُعَ] البلاءِ عليه في ولدِه وبصرِه، حتى قدِموا على يوسفَ، {فَلَمَّا دَخَلُوا عَلَيْهِ قَالُوا يَاأَيُّهَا الْعَزِيزُ}، رجاةَ أن يَرْحَمَهم في شأنِ أخيهم، {مَسَّنَا وَأَهْلَنَا الضُّرُّ} .
Nitekim bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan aktardı, dedi ki: Mısır'a dönmek üzere değersiz -yani az, müsamaha gösterilmedikçe alışveriş yaptıkları miktara ulaşmayan- bir sermaye ile yola çıktılar. Babalarının başına gelenleri ve evladı ile gözleri konusunda imtihanın onun üzerinde peş peşe geldiğini görmüşlerdi. Nihayet Yûsuf'un huzuruna vardılar. Kardeşleri konusunda kendilerine merhamet etmesi ümidiyle , {فَلَمَّا دَخَلُوا عَلَيْهِ قَالُوا يَاأَيُّهَا الْعَزِيزُ} “Onun huzuruna vardıklarında dediler ki: 'Ey Aziz!”, {مَسَّنَا وَأَهْلَنَا الضُّرُّ} “bize ve ailemize darlık dokundu'” .
وعنَى بقولِه: {وَجِئْنَا بِبِضَاعَةٍ مُزْجَاةٍ}: بدراهمَ، أو ثَمَنٍ لا يجوزُ في ثمنِ الطعامِ إلا لمن يَتَجاوَزُ فيها.
{وَجِئْنَا بِبِضَاعَةٍ مُزْجَاةٍ} “Ve değersiz bir sermaye ile geldik” sözüyle; dirhemleri veya ancak müsamaha gösteren kimseler için yiyecek bedeli olarak geçerli olabilecek bir bedeli kastetmiştir.
وأصلُ الإزجاءِ السَّوْقُ بالدَّفْعِ. كما قال النابغةُ الذُّبْيانيُّ :
İzcâ'ın (الإزجاء) aslı, [bir şeyi] iterek sürmektir. Nitekim en-Nâbiğa ez-Zübyânî şöyle demiştir:
وهَبَّتِ الرِّيحُ مِن تِلْقَاءِ ذى أُرُلٍ … تُزْجِي معَ الليلِ مِن صُرَّادِها صِرَمًا
Rüzgâr Zû Ürül cihetinden esti… Geceyle birlikte soğuk bulutundan parçalar sürüklüyor.
يعنى: تَسُوقُ وتَدْفَعُ. ومنه قولُ أَعْشَى بنى ثَعْلَبَةَ :
Yani: Sürer ve iter. A'şâ Benî Sa'lebe'nin şu sözü de bundandır: