كما حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ: {فَلَنْ أَبْرَحَ الْأَرْضَ} التي أنا بها اليومَ {حَتَّى يَأْذَنَ لِي أَبِي} بالخروجِ منها .
Nitekim bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan nakletti: Bugün bulunduğum {فَلَنْ أَبْرَحَ الْأَرْضَ} “bu topraktan kesinlikle ayrılmam”, {حَتَّى يَأْذَنَ لِي أَبِي} “tâ ki babam bana izin verinceye kadar”, oradan çıkmam için .
حدَّثني المثنَّى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: قال شِمْعونُ: {لَنْ أَبْرَحَ الْأَرْضَ حَتَّى يَأْذَنَ لِي أَبِي أَوْ يَحْكُمَ اللَّهُ لِي وَهُوَ خَيْرُ الْحَاكِمِينَ}.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: Şim'ûn şöyle dedi: {لَنْ أَبْرَحَ الْأَرْضَ حَتَّى يَأْذَنَ لِي أَبِي أَوْ يَحْكُمَ اللَّهُ لِي وَهُوَ خَيْرُ الْحَاكِمِينَ} “Babam bana izin verinceye veya Allah hakkımda hükmedinceye kadar bu topraktan kesinlikle ayrılmam. O, hüküm verenlerin en hayırlısıdır.”
وقولُه: {أَوْ يَحْكُمَ اللَّهُ لِي}: أَو يَقْضِىَ لى ربى بالخروجِ منها، وترْكِ أخى بنيامينَ، وإلا فإنى غيرُ خارجٍ، {وَهُوَ خَيْرُ الْحَاكِمِينَ}. يقولُ: واللَّهُ خيرُ مَن حكَم، وأعدلُ مَن فصَل بينَ الناسِ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {أَوْ يَحْكُمَ اللَّهُ لِي} “veya Allah hakkımda hükmedinceye [kadar]” buyruğu: Ya da Rabbim oradan çıkmam ve kardeşim Bünyâmîn'i bırakmam hususunda lehimde hüküm verinceye kadar; aksi takdirde ben çıkacak değilim, demektir. {وَهُوَ خَيْرُ الْحَاكِمِينَ} “O hüküm verenlerin en hayırlısıdır” buyruğu ise şöyle der: Allah hüküm verenlerin en hayırlısı ve insanlar arasında hüküm verenlerin en adilidir.
وكان أبو صالحٍ يقولُ في ذلك بما حدَّثني الحسينُ بنُ يزيدَ السَّبِيعيُّ، قال: ثنا عبدُ السلامِ بنُ حربٍ، عن إسماعيلَ بن أبى خالدٍ، عن أبي صالحٍ في قولِه: {حَتَّى يَأْذَنَ لِي أَبِي أَوْ يَحْكُمَ اللَّهُ لِي}. قال: بالسيفِ .
Ebû Sâlih bu hususta, Hüseyin b. Yezîd es-Sebîî'nin bana anlattığı rivayette şöyle derdi; dedi ki: Bize Abdüsselâm b. Harb, İsmâîl b. Ebî Hâlid'den, o Ebû Sâlih'ten Cenâb-ı Hakk'ın: {حَتَّى يَأْذَنَ لِي أَبِي أَوْ يَحْكُمَ اللَّهُ لِي} “Babam bana izin verinceye veya Allah hakkımda hükmedinceye kadar” buyruğu hakkında aktardı; Ebû Sâlih: Kılıçla (savaşla) [hükmedinceye kadar] , dedi.
وكأن أبا صالحٍ وجَّه تأويلَ قولِه: {أَوْ يَحْكُمَ اللَّهُ لِي} إلى : أو يَقْضِىَ اللَّهُ لى بِحربِ مَن منَعنى مِن الانصرافِ بأخى بنيامينَ إلى أبيه يعقوبَ، فأُحارِبَه.
Sanki Ebû Sâlih, Allah Teâlâ'nın: {أَوْ يَحْكُمَ اللَّهُ لِي} “veya Allah hakkımda hükmedinceye kadar” buyruğunun tevilini şuna yöneltmiştir: Veya Allah, kardeşim Bünyâmîn'i babası Ya'kūb'a götürmeme engel olan kimseyle savaşmamı hükmeder de onunla savaşırım.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {ارْجِعُوا إِلَى أَبِيكُمْ فَقُولُوا يَاأَبَانَا إِنَّ ابْنَكَ سَرَقَ وَمَا شَهِدْنَا إِلَّا بِمَا عَلِمْنَا وَمَا كُنَّا لِلْغَيْبِ حَافِظِينَ (٨١)}.
Allah Teâlâ'nın: {ارْجِعُوا إِلَى أَبِيكُمْ فَقُولُوا يَاأَبَانَا إِنَّ ابْنَكَ سَرَقَ وَمَا شَهِدْنَا إِلَّا بِمَا عَلِمْنَا وَمَا كُنَّا لِلْغَيْبِ حَافِظِينَ (٨١)} “Babanıza dönün ve deyin ki: 'Ey babamız! Şüphesiz oğlun hırsızlık yaptı. Biz ancak bildiğimize şahitlik ettik ve biz gaybın bekçileri de değildik'” buyruğunun tevili hakkında söz:
يقولُ تعالى ذكرُه مخبرًا عن قيلِ رُوبيلَ لإخوتِه حينَ أخَذ يوسفُ أخاه بالصُّواعِ الذي اسْتُخْرِج من وعائِه: {ارْجِعُوا} إخوتى {إِلَى أَبِيكُمْ} يعقوبَ. فقولوا له: {يَاأَبَانَا إِنَّ ابْنَكَ} بنيامينَ {سَرَقَ}.
Zikri yüce olan Allah, Yûsuf kap kendi kabından çıkarılınca kardeşini alıkoyduğunda Rûbîl'in kardeşlerine söylediği sözü haber vererek şöyle buyurur: Ey kardeşlerim, {ارْجِعُوا} {إِلَى أَبِيكُمْ} “Babanız” Ya'kūb'a “dönün” ve ona deyiniz ki: {يَاأَبَانَا إِنَّ ابْنَكَ} {سَرَقَ} “Ey babamız! Şüphesiz oğlun” Bünyâmîn “hırsızlık yaptı”.
والقَرَأةُ على قراءةِ هذا الحرفِ بفتحِ السينِ والراءِ والتخفيفِ: {إِنَّ ابْنَكَ سَرَقَ}.
Kurrâ bu kelimeyi sin ve ra harflerinin fethasıyla ve şeddesiz olarak: {إِنَّ ابْنَكَ سَرَقَ} “Şüphesiz oğlun hırsızlık yaptı” şeklinde okuma üzerinde icmâ etmiştir.
ورُوِى عن ابن عباسٍ: (إِنَّ ابنَك سُرِّقَ) بضمِّ السينِ وتشديدِ الراءِ. على وجهِ
İbn Abbâs'tan [radıyallâhu anhümâ] ise sin harfinin dammesi ve ra harfinin şeddesiyle: (إِنَّ ابنَك سُرِّقَ) [Şüphesiz oğluna hırsızlık isnat edildi] şeklinde; [...] tarzı/vechi üzere
ما لم يُسَمَّ فاعلُه ، [بمعنى: أنه سُرَّق] .
fâili adlandırılmamış fiil (edilgen) olarak rivayet edilmiştir , [yani: ona hırsızlık nispet edildi/hırsız kılındı anlamında] .
{وَمَا شَهِدْنَا إِلَّا بِمَا عَلِمْنَا}. واخْتَلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ ذلك، فقال بعضُهم: معناه: وما قلنا: إنه سرَق. إلا بظاهرِ علْمِنا بأن ذلك كذلك؛ لأن صُواعَ الملكِ أُصِيب في وعائِه دونَ أوعيةِ غيرِه.
{وَمَا شَهِدْنَا إِلَّا بِمَا عَلِمْنَا} “Biz ancak bildiğimize şahitlik ettik”. Tevil ehli bunun tevilinde ihtilaf etmiştir. Bazıları şöyle demiştir: Bunun anlamı; "Biz onun hırsızlık yaptığını ancak durumun böyle olduğuna dair zahirdeki bilgimize dayanarak söyledik; çünkü hükümdarın su kabı başkalarının kaplarında değil, onun kabında bulundu" demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ: {ارْجِعُوا إِلَى أَبِيكُمْ} فإنى ما كنتُ راجعًا حتى يَأْتِيَنى أمرُه، {فَقُولُوا يَاأَبَانَا إِنَّ ابْنَكَ سَرَقَ وَمَا شَهِدْنَا إِلَّا بِمَا عَلِمْنَا}؛ أي: قد وُجِدت السرقةُ في رحْلِه ونحن نَنْظُرُ، لا علمَ لنا بالغيبِ {وَمَا كُنَّا لِلْغَيْبِ حَافِظِينَ} .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan aktardı: {ارْجِعُوا إِلَى أَبِيكُمْ} “Babanıza dönün”; çünkü bana onun emri gelinceye kadar dönecek değilim. {فَقُولُوا يَاأَبَانَا إِنَّ ابْنَكَ سَرَقَ وَمَا شَهِدْنَا إِلَّا بِمَا عَلِمْنَا} “Ve deyin ki: 'Ey babamız! Şüphesiz oğlun hırsızlık yaptı. Biz ancak bildiğimize şahitlik ettik'”; yani çalınan mal biz bakarken onun yükünde bulundu, bizim gayba dair bilgimiz yoktur; {وَمَا كُنَّا لِلْغَيْبِ حَافِظِينَ} “ve biz gaybın bekçileri de değildik” .
وقال آخَرون: بل معنى ذلك: وما شهِدْنا عندَ يوسفَ بأن السارقَ يُؤْخَذُ بسرقتِه إلا بما علِمْنا.
Başkaları ise şöyle dedi: Aksine bunun anlamı; "Biz Yûsuf'un yanında hırsızın çaldığı şeye karşılık alıkonulacağına ancak bildiğimiz [şeriat hükmü] ile şahitlik ettik" demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يونسُ، قال: أخْبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ: قال لهم يعقوبُ ﵇: ما دَرَى هذا الرجلُ أن السارقَ يُؤْخَذُ بسرقتِه إلا بقولِكم! فقالوا: {مَا شَهِدْنَا إِلَّا بِمَا عَلِمْنَا} لم نَشْهَدْ أن السارقَ يُؤْخَذُ بسَرِقتِه إلا وذلك الذي
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd şöyle dedi: Ya‘kūb aleyhisselâm onlara: «Bu adam hırsızın çaldığı şeye karşılık alıkonulacağını ancak sizin sözünüzle bildi [yoksa nereden bilecekti]!» dedi. Onlar da: {مَا شَهِدْنَا إِلَّا بِمَا عَلِمْنَا} “Biz ancak bildiğimize şahitlik ettik” [diyerek]; biz hırsızın çaldığı şeye karşılık alıkonulacağına ancak o...
علِمْناه . قال: وكان الحكمُ عندَ الأنبياءِ يعقوبَ وبنيه أن يُؤْخَذَ السارقُ بسرقتِه عبدًا يُسْتَرَقُّ .
bildiğimiz [hüküm] gereğince şahitlik ettik , dediler. Dedi ki: Peygamberler olan Ya'kūb ve oğullarının nezdindeki hüküm; hırsızın çaldığı şeye karşılık köle edinilerek alıkonulması idi .
وقولُه: {وَمَا كُنَّا لِلْغَيْبِ حَافِظِينَ}. يقولُ: وما كنا نُرَى أن ابنَك يَسْرِقُ ويصيرُ أمرُنا إلى هذا، وإنما قلنا: {وَنَحْفَظُ أَخَانَا} [يوسف: ٦٥]. مما لنا إلى حفظِه منه السبيلُ.
Allah Teâlâ'nın: {وَمَا كُنَّا لِلْغَيْبِ حَافِظِينَ} “Ve biz gaybın bekçileri de değildik” buyruğu şöyle der: Biz oğlunun hırsızlık yapacağını ve işimizin bu noktaya varacağını bilmiyorduk (düşünmüyorduk). Biz ancak: {وَنَحْفَظُ أَخَانَا} “Kardeşimizi koruruz” [Yûsuf: 65] sözünü, onu korumaya gücümüzün yettiği şeyler hususunda söylemiştik.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا الحسينُ بنُ الحُرَيْثِ أبو عمارٍ المَرْوَزيُّ، قال: ثنا الفضلُ بنُ موسى، عن الحسينِ بن واقدٍ، عن يزيدَ، عن عكرمةَ: {وَمَا كُنَّا لِلْغَيْبِ حَافِظِينَ}. قال: ما كنا نَعْلَمُ أن ابنَك يَسْرِقُ .
Bize el-Huseyn b. Hureys Ebû Ammâr el-Mervezî anlattı, dedi ki: Bize el-Fadl b. Mûsâ, el-Huseyn b. Vâkıd'dan, o Yezîd'den, o İkrime'den aktardı; {وَمَا كُنَّا لِلْغَيْبِ حَافِظِينَ} “Ve biz gaybın bekçileri de değildik” buyruğu hakkında: Oğlunun hırsızlık yapacağını bilmiyorduk , dedi.
حدَّثنا الحسنُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا شَبابةُ، قال: ثنا وَرْقاءُ، عن ابن أبى نَجيحٍ، عن مجاهدٍ، قولَه: {وَمَا كُنَّا لِلْغَيْبِ حَافِظِينَ}: لم نَشْعُرْ أنه سَيَسْرِقُ .
Bize el-Hasen b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Şebâbe anlattı, dedi ki: Bize Verkâ, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den Cenâb-ı Hakk'ın: {وَمَا كُنَّا لِلْغَيْبِ حَافِظِينَ} “Ve biz gaybın bekçileri de değildik” buyruğu hakkında: Onun hırsızlık yapacağını hissetmemiştik (farkında değildik) , dediğini aktardı.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَمَا كُنَّا لِلْغَيْبِ حَافِظِينَ}. قال: لم نَشْعُرْ أنه سَيَسْرِقُ.
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den aktardı: {وَمَا كُنَّا لِلْغَيْبِ حَافِظِينَ} “Ve biz gaybın bekçileri de değildik”. Dedi ki: Onun hırsızlık yapacağını hissetmemiştik.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o
مجاهدٍ: {وَمَا كُنَّا لِلْغَيْبِ حَافِظِينَ}. قال: لم نَشْعُرْ أنه سَيَسْرِقُ.
o Mücâhid'den aktardı: {وَمَا كُنَّا لِلْغَيْبِ حَافِظِينَ} “Ve biz gaybın bekçileri de değildik”. Dedi ki: Onun hırsızlık yapacağını hissetmemiştik.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حَجَّاجٌ، عن ابن جُريجٍ، عن مجاهدٍ. وأبو سفيانَ، عن مَعْمَرٍ، عن قتادةَ: {وَمَا كُنَّا لِلْغَيْبِ حَافِظِينَ}. قال: ما كنَّا نَظُنُّ ولا نَشْعُرُ أنه سَيَسْرِقُ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Mücâhid'den aktardı. Ve Ebû Süfyân, Ma'mer'den, o Katâde'den aktardı: {وَمَا كُنَّا لِلْغَيْبِ حَافِظِينَ} “Ve biz gaybın bekçileri de değildik”. Dedi ki: Onun hırsızlık yapacağını ne zannediyor ne de hissediyorduk.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَمَا كُنَّا لِلْغَيْبِ حَافِظِينَ}. قال: ما كنا نُرَى أنه سَيَسْرِقُ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den aktardı: {وَمَا كُنَّا لِلْغَيْبِ حَافِظِينَ} “Ve biz gaybın bekçileri de değildik”. Dedi ki: Onun hırsızlık yapacağını düşünmüyorduk .
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن مَعْمَرٍ، عن قتادةَ: {وَمَا كُنَّا لِلْغَيْبِ حَافِظِينَ}. قال: ما كنا نَظُنُّ أن ابنَك يَسْرِقُ .
Bize Muhammed b. Abdil'a'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den aktardı: {وَمَا كُنَّا لِلْغَيْبِ حَافِظِينَ} “Ve biz gaybın bekçileri de değildik”. Dedi ki: Oğlunun hırsızlık yapacağını zannetmiyorduk .
وأَوْلى التأويلين بالصوابِ عندَنا في قولِه: {وَمَا شَهِدْنَا إِلَّا بِمَا عَلِمْنَا} قولُ مَن قال: وما شهِدْنا بأن ابنَك سرَق إلا بما علِمْنا من رؤيتِنا للصُّواعِ في وعائِه. لأنه عَقيبُ قولِه: {إِنَّ ابْنَكَ سَرَقَ}، فهو بأن يكونَ خبرًا عن شهادتِهم بذلك أَوْلى مِن أن يكونَ خبرًا عما هو منفصلٌ.
Allah Teâlâ'nın: {وَمَا شَهِدْنَا إِلَّا بِمَا عَلِمْنَا} “Biz ancak bildiğimize şahitlik ettik” buyruğunda bize göre iki tevilin doğruya en yakın olanı: "Biz oğlunun hırsızlık yaptığına ancak su kabını onun yükünde görmemizden edindiğimiz bilgiyle şahitlik ettik" diyenin görüşüdür. Çünkü bu ifade: {إِنَّ ابْنَكَ سَرَقَ} “Şüphesiz oğlun hırsızlık yaptı” sözünün hemen ardındandır; dolayısıyla bunun, onların bu husustaki şahitliklerini bildiren bir haber olması, [konudan] bağımsız bir şeye dair haber olmasından daha uygundur.
وذُكر أن الغيبَ في لغةِ حِمْيَر هو الليلُ بعينِه.
Himyer lehçesinde gayb (el-Gayb) kelimesinin bizzat gece anlamına geldiği zikredilmiştir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَاسْأَلِ الْقَرْيَةَ الَّتِي كُنَّا فِيهَا وَالْعِيرَ الَّتِي أَقْبَلْنَا فِيهَا وَإِنَّا لَصَادِقُونَ (٨٢)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَاسْأَلِ الْقَرْيَةَ الَّتِي كُنَّا فِيهَا وَالْعِيرَ الَّتِي أَقْبَلْنَا فِيهَا وَإِنَّا لَصَادِقُونَ (٨٢)} “İçinde bulunduğumuz şehre ve aralarında geldiğimiz kervana da sor; biz kesinlikle doğru söyleyenleriz” buyruğunun tevili hakkında söz:
يقولُ: وإن كنتَ متَّهِمًا لنا لا تُصَدِّقُنا على ما نقولُ من أن ابنَك سرَق، فاسْألِ {الْقَرْيَةَ الَّتِي كُنَّا فِيهَا}، وهى مصرُ. يقولُ: سَلْ مَن فيها من أهلِها،
[Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Şayet bizi itham ediyor ve oğlunun hırsızlık yaptığına dair söylediğimiz şey hususunda bizi tasdik etmiyorsan, {الْقَرْيَةَ الَّتِي كُنَّا فِيهَا} “içinde bulunduğumuz şehre” -ki orası Mısır'dır- sor. [Yani] [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Orada bulunan halkına sor,
{وَالْعِيرَ الَّتِي أَقْبَلْنَا فِيهَا} وهى القافلةُ التي كنَّا فيها، التي أقبلنا منها معها ، عن خبرِ ابنِك، وحقيقةِ ما أخْبَرْناك عنه مِن سَرَقِه ، فإنك تُخْبَرُ مصداقَ ذلك، {وَإِنَّا لَصَادِقُونَ} فيما أخْبَرْناك من خبرِه.
{وَالْعِيرَ الَّتِي أَقْبَلْنَا فِيهَا} “ve aralarında geldiğimiz kervana da” -ki o, içinde bulunduğumuz, kendisiyle birlikte [oradan] döndüğümüz kervandır - oğlunun haberini ve onun hırsızlığına dair sana bildirdiğimiz şeyin hakikatini sor ; muhakkak ki sana bunun doğruluğu haber verilecektir. {وَإِنَّا لَصَادِقُونَ} “Biz kesinlikle doğru söyleyenleriz”, onun haberine dair sana bildirdiğimiz şeylerde.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer şekilde tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قولَه: {وَاسْأَلِ الْقَرْيَةَ الَّتِي كُنَّا فِيهَا}: وهى مصرُ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den aktardı, O: {وَاسْأَلِ الْقَرْيَةَ الَّتِي كُنَّا فِيهَا} “İçinde bulunduğumuz şehre sor” [buyruğu hakkında]: O, Mısır'dır, dedi .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ، قال: قال ابن عباسٍ: {وَاسْأَلِ الْقَرْيَةَ الَّتِي كُنَّا فِيهَا}. قال: يَعْنون مصرَ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: İbn Abbâs: {وَاسْأَلِ الْقَرْيَةَ الَّتِي كُنَّا فِيهَا} “İçinde bulunduğumuz şehre sor” [ayeti hakkında]: Mısır'ı kastediyorlar, dedi .
حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، قال: قد عرَف رُوِبيلُ في رجْعِ قولِه لإخوتِه أنهم أهلُ تُهَمةٍ عندَ أبيهم، لِمَا كانوا صنَعوا في يوسفَ. وقولُهم له: {وَاسْأَلِ الْقَرْيَةَ الَّتِي كُنَّا فِيهَا وَالْعِيرَ الَّتِي أَقْبَلْنَا فِيهَا}، فقد علِموا ما علِمْنا، وشهِدوا ما شهِدْنا إن كنتَ لا تُصَدِّقُنا، {وَإِنَّا لَصَادِقُونَ} .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan anlattı, dedi ki: Rûbîl kardeşlerine sözünü tekrarlarken, Yûsuf'a yaptıklarından dolayı babalarının yanında töhmet altında olduklarını biliyordu. Ve onların babalarına: {وَاسْأَلِ الْقَرْيَةَ الَّتِي كُنَّا فِيهَا وَالْعِيرَ الَّتِي أَقْبَلْنَا فِيهَا} “İçinde bulunduğumuz şehre ve aralarında geldiğimiz kervana da sor” demeleri, [şöyle demektir]: Şayet bize inanmıyorsan [onlara sor], nitekim onlar da bizim bildiğimizi bilmiş ve bizim şahit olduğumuza şahit olmuşlardır; {وَإِنَّا لَصَادِقُونَ} “ve biz kesinlikle doğru söyleyenleriz” .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قَالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْرًا فَصَبْرٌ جَمِيلٌ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَنِي بِهِمْ جَمِيعًا إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ (٨٣)}.
Yüce Allah'ın: {قَالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْرًا فَصَبْرٌ جَمِيلٌ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَنِي بِهِمْ جَمِيعًا إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ (٨٣)} “[Ya'kūb] Dedi ki: «Hayır, nefisleriniz sizi [kötü] bir işe sürüklemiş. Artık [bana düşen] güzel bir sabırdır. Umulur ki Allah onların hepsini bana getirir. Şüphesiz O, hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir.»” ayetinin tevili hakkındaki görüş:
قال أبو جعفرٍ: وفى الكلامِ متروكٌ، وهو: فرجَع إخوةُ بنيامينَ إلى أبيهم، وتخلَّف روبيلُ، فأخْبَروه خبرَه، فلمَّا أخْبَروه أنه سرَق قال: {بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْرًا}. يقولُ: بل زيَّنتْ لكم أنفسُكم أمرًا همَمْتُم به وأرَدْتُموه {فَصَبْرٌ جَمِيلٌ}. يقولُ: فصبرى على ما نالنى مِن فقدِ ولدى صبرٌ جميلٌ، لا جزعَ فيه ولا شكايةَ، عسَى اللَّهُ أن يَأْتِيَنى بأولادى جميعًا فيَرُدُّهم عليَّ، {إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ} بوَحْدَتى بفقدِهم، وحُزْنى عليهم، وصدْقِ ما يقولون مِن كذبِه ، {الْحَكِيمُ} في تدبيرِه خلقَه.
Ebû Ca'fer der ki: Bu kelamda zikredilmeyip atlanmış bir kısım vardır, o da şudur: Bünyâmin'in kardeşleri babalarına döndüler, Rûbîl ise geride kaldı. [Kardeşler] babalarına onun haberini verdiler. Onun hırsızlık yaptığını haber verdiklerinde [babaları] dedi ki: {بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْرًا} “Hayır, nefisleriniz sizi bir işe sürükledi”. Şöyle demektedir: Bilakis nefisleriniz size niyetlendiğiniz ve arzuladığınız bir işi süslü gösterdi {فَصَبْرٌ جَمِيلٌ} “Artık [bana düşen] güzel bir sabırdır”. Şöyle demektedir: Çocuğumu kaybetmekten dolayı başıma gelen şeye sabrım, içinde feryat ve şikâyet olmayan güzel bir sabırdır. Umulur ki Allah çocuklarımın hepsini bana getirir de onları bana geri verir. {إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ} “Şüphesiz O hakkıyla bilendir”, onları kaybetmem sebebiyle yalnızlığımı , onlara olan hüznümü ve [bu kardeşlerin] söylediklerinin doğru mu yalan mı olduğunu en iyi bilendir , {الْحَكِيمُ} “hüküm ve hikmet sahibidir”, yarattıklarını tedbir ve idare etmesinde.
وبنحوِ ما قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer şekilde tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قولَه: {بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْرًا فَصَبْرٌ جَمِيلٌ}. يقولُ: زيَّنت، وقولُه: {عَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَنِي بِهِمْ جَمِيعًا}. يقولُ: بيوسفَ وأخيه ورُوبيلَ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den aktardı, O: {بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْرًا فَصَبْرٌ جَمِيلٌ} “Hayır, nefisleriniz sizi bir işe sürükledi. Artık [bana düşen] güzel bir sabırdır” [buyruğu hakkında]: Süslü gösterdi, demektir; {عَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَنِي بِهِمْ جَمِيعًا} “Umulur ki Allah onların hepsini bana getirir” buyruğu hakkında ise: Yûsuf'u, kardeşini ve Rûbîl'i [getirir], demektir, dedi .
حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، قال: لما جاءوا بذلك إلى يعقوبَ - يعنى بقولِ روبيلَ لهم - اتَّهمهم، وظنَّ أن ذلك كفعلتِهم بيوسفَ، ثم قال: {بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْرًا فَصَبْرٌ جَمِيلٌ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَنِي بِهِمْ جَمِيعًا}؛ أي بيوسفَ وأخيه ورُوبِيلَ.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan aktardı, o şöyle dedi: Ya'kûb'a bununla -yani Rûbîl'in onlara söylediği sözle- geldiklerinde [Ya'kûb] onları itham etti ve bunun Yûsuf'a yaptıkları gibi olduğunu zannetti. Sonra şöyle dedi: {بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْرًا فَصَبْرٌ جَمِيلٌ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَنِي بِهِمْ جَمِيعًا} “Hayır, nefisleriniz sizi bir işe sürükledi. Artık [bana düşen] güzel bir sabırdır. Umulur ki Allah onların hepsini bana getirir”; yani Yûsuf'u, kardeşini ve Rûbîl'i.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَتَوَلَّى عَنْهُمْ وَقَالَ يَاأَسَفَى عَلَى يُوسُفَ وَابْيَضَّتْ عَيْنَاهُ مِنَ الْحُزْنِ فَهُوَ كَظِيمٌ (٨٤)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَتَوَلَّى عَنْهُمْ وَقَالَ يَاأَسَفَى عَلَى يُوسُفَ وَابْيَضَّتْ عَيْنَاهُ مِنَ الْحُزْنِ فَهُوَ كَظِيمٌ (٨٤)} “Onlardan yüz çevirdi ve: 'Vah Yûsuf'a vah!' dedi; hüzünden gözleri ağardı ve o [kederini] yutkunup durmaktaydı” buyruğunun tevili hakkında söz:
يعنى تعالى ذكرُه بقولِه: {وَتَوَلَّى عَنْهُمْ}: وأعْرَض عنهم يعقوبُ، {وَقَالَ يَاأَسَفَى عَلَى يُوسُفَ}. يعنى: يا حَزَنَا عليه! يُقالُ: إن الأسفَ هو أشدُّ الحزنِ والتندُّمِ، يُقالُ منه: أسِفْتُ على كذا آسَفُ عليه أسَفًا.
Zikri yüce olan Allah: {وَتَوَلَّى عَنْهُمْ} “Onlardan yüz çevirdi” buyruğuyla: Ya'kûb onlardan yüz çevirdi, {وَقَالَ يَاأَسَفَى عَلَى يُوسُفَ} “Ve: 'Vah Yûsuf'a vah!' dedi” buyruğuyla da: Ona olan hüznüm ne büyük! demek istemektedir. Esef (الأسف) kelimesinin hüznün ve pişmanlığın en şiddetlisi olduğu söylenir. Bundan türetilerek: Bir şeye kederlendim, ona kederlenirim, kederlenmek olarak (أسِفْتُ على كذا آسَفُ عليه أسَفًا) denir.
يقولُ اللَّهُ جلَّ ثناؤُه: وابيضَّتْ عينا يعقوبَ مِن الحزنِ {فَهُوَ كَظِيمٌ}. يقول: فهو مكظومٌ على الحزنِ، يعنى أنه مملوءٌ منه ممسِكٌ عليه لا يُبِينُه. صُرِف "المفعولُ" منه إلى "فعيلِ". ومنه قولُه: {وَالْكَاظِمِينَ الْغَيْظَ} [آل عمران: ١٣٤]. وقد بيَّنا معناه بشواهدِه فيما مضَى .
Allah -övgüsü yüce olsun- şöyle buyurmaktadır: Ve Ya'kûb'un gözleri hüzünden ağardı, {فَهُوَ كَظِيمٌ} “ve o [kederini] yutkunup durmaktaydı”. Şöyle demektedir: O hüzünle dolup taşmış, yani onunla dopdolu olmuş, onu içinde tutmakta ve dışarı vurmamaktadır. Buradaki mef'ûl (المفعول) vezni faîl (فعيل) veznine çevrilmiştir. Allah Teâlâ'nın: {وَالْكَاظِمِينَ الْغَيْظَ} “öfkelerini yutanlar” [Âl-i İmrân: 134] buyruğu da bu kabildendir. Daha önce bunun anlamını delilleriyle açıklamıştık .
وبنحوِ ما قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer şekilde tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ما قلنا في تأويلِ قولِه: {وَقَالَ يَاأَسَفَى عَلَى يُوسُفَ}
{وَقَالَ يَاأَسَفَى عَلَى يُوسُفَ} “Ve: 'Vah Yûsuf'a vah!' dedi” buyruğunun tevili hakkında bizim söylediğimizi söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ: {وَتَوَلَّى عَنْهُمْ}: أعْرَض عنهم، وتتامَّ حزنُه، وبلَغ مجهودَه حين لحِق بيوسفَ أخوه، وهُيِّج عليه حزنُه على يوسفَ، فقال: {يَاأَسَفَى عَلَى يُوسُفَ وَابْيَضَّتْ عَيْنَاهُ مِنَ الْحُزْنِ فَهُوَ كَظِيمٌ} .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan aktardı: {وَتَوَلَّى عَنْهُمْ} “Onlardan yüz çevirdi”: Onlardan yüz çevirdi; kardeşi de Yûsuf'a katılınca hüznü tamamlandı ve dayanma gücünün sonuna ulaştı; Yûsuf'a olan hüznü depreşti ve: {يَاأَسَفَى عَلَى يُوسُفَ وَابْيَضَّتْ عَيْنَاهُ مِنَ الْحُزْنِ فَهُوَ كَظِيمٌ} “'Vah Yûsuf'a vah!' dedi; hüzünden gözleri ağardı ve o [kederini] yutkunup durmaktaydı” dedi .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابن عباسٍ، قولَه: {وَتَوَلَّى عَنْهُمْ وَقَالَ يَاأَسَفَى عَلَى يُوسُفَ}. يقولُ
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan [naklen] onun: {وَتَوَلَّى عَنْهُمْ وَقَالَ يَاأَسَفَى عَلَى يُوسُفَ} “Onlardan yüz çevirdi ve: 'Vah Yûsuf'a vah!' dedi” buyruğu hakkında şöyle dediğini aktardı: Şöyle der:
يا حَزَنَا على يوسفَ .
Yûsuf'a olan hüznüm ne büyük!
حدَّثنا الحسنُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا شَبابةُ، قال: ثنا ورقاءُ؛ وحدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا ابن نُميرٍ، عن ورقاءَ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ، قولَه: {يَاأَسَفَى}: يا حَزَنَا.
Bize el-Hasan b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Şebâbe anlattı, dedi ki: Bize Varkâ' anlattı; ve bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize İbn Nümeyr, Varkâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den aktardı; O: {يَاأَسَفَى} “Vah esefime” buyruğu hakkında: Ey hüznüm! [demektir], dedi.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {يَاأَسَفَى عَلَى يُوسُفَ}: يا جزَعاه.
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den aktardı: {يَاأَسَفَى عَلَى يُوسُفَ} “Vah Yûsuf'a vah!”: Ey feryadım! [demektir].
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {يَاأَسَفَى عَلَى يُوسُفَ}: يا جَزَعاه حَزَنًا.
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den aktardı: {يَاأَسَفَى عَلَى يُوسُفَ} “Vah Yûsuf'a vah!”: Hüzünden dolayı ey feryadım! [demektir] .
حدَّثني المثنى، قال: أخْبَرنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ، عن ورقاءَ، عن ابن أبى نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {يَاأَسَفَى عَلَى يُوسُفَ}. قال: يا جَزَعَا .
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize İshâk haber verdi, dedi ki: Bize Abdullah, Varkâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den aktardı: {يَاأَسَفَى عَلَى يُوسُفَ} “Vah Yûsuf'a vah!”. Dedi ki: Ey feryadım! [demektir] .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قولَه: {يَاأَسَفَى}؛ أي حَزَناه.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den aktardı, O: {يَاأَسَفَى} “Vah esefime” buyruğu hakkında; yani ey hüznüm! demektir, dedi.
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن مَعْمَرٍ، عن قتادةَ: {يَاأَسَفَى عَلَى يُوسُفَ}. قال: يا حَزَناه .
Bize Muhammed b. Abdil'a'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den aktardı: {يَاأَسَفَى عَلَى يُوسُفَ} “Vah Yûsuf'a vah!”. Dedi ki: Ey hüznüm! [demektir] .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ حميدٍ المَعْمَريُّ، عن معمرٍ، عن قتادةَ
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Humeyd el-Ma‘merî, Ma‘mer'den, o Katâde'den aktardı:
نحوَه.
benzerini aktardı.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، قال: قال ابن عباسٍ: {وَقَالَ يَاأَسَفَى عَلَى يُوسُفَ} .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: İbn Abbâs: {وَقَالَ يَاأَسَفَى عَلَى يُوسُفَ} “Ve: 'Vah Yûsuf'a vah!' dedi” [buyruğu hakkında şöyle] dedi .
[حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ؛ وحدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن أبى حُجيرةَ، عن الضحَّاكِ: {يَاأَسَفَى عَلَى يُوسُفَ}. قال: يا حَزَنا على يوسفَ .
[Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî' anlattı; ve bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Ebû Hucyre'den, o Dahhâk'tan aktardı: {يَاأَسَفَى عَلَى يُوسُفَ} “Vah Yûsuf'a vah!”. Dedi ki: Yûsuf'a olan hüznüm ne büyük! [demektir] .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا عمرٌو، عن أبي مرزوقٍ، عن جُويبرٍ، عن الضحَّاكِ] : {يَاأَسَفَى}: يا حَزَناه.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Amr, Ebû Merzûk'tan, o Cüveybir'den, o Dahhâk'tan aktardı] : {يَاأَسَفَى} “Vah esefime”: Ey hüznüm! [demektir].
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجَّاجٌ، قال: ثنى هُشْيمٌ، قال: أخْبَرنا جويبرٌ عن الضحَّاكِ: {يَاأَسَفَى}: يا حَزَنا على يوسفَ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc anlattı, dedi ki: Bana Huşeym anlattı, dedi ki: Bize Cüveybir, Dahhâk'tan haber verdi: {يَاأَسَفَى} “Vah esefime”: Yûsuf'a olan hüznüm ne büyük! [demektir] .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخْبَرنا عبدُ الرزاقِ قال: أخْبَرنا الثوريُّ، عن سفيانَ العُصْفُريِّ، عن سعيدِ بن جُبيرٍ، قال: لم يُعْطَ أحدٌ غيرُ هذه الأمةِ الاسترجاعَ؛ ألا تَسْمَعون إلى قولِ يعقوبَ: {يَاأَسَفَى عَلَى يُوسُفَ} ؟
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize es-Sevrî, Süfyân el-Usfurî'den, o Saîd b. Cübeyr'den haber verdi; O şöyle dedi: Bu ümmetten başkasına istircâ (innâ lillâh ve innâ ileyhi râciûn deme) [nimeti] verilmemiştir; Ya'kûb'un: {يَاأَسَفَى عَلَى يُوسُفَ} “Vah Yûsuf'a vah!” sözünü işitmiyor musunuz?
حدَّثني المُثنَّى، قال: ثنا أبو نُعيمٍ، قال: ثنا سفيانُ، عن سعيدِ بن جُبيرٍ نحوَه.
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Ebû Nuaym anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Saîd b. Cübeyr'den bunun bir benzerini nakletti.
ذكرُ مَن قال ما قلنا في تأويلِ قولِه تعالى: {وَابْيَضَّتْ عَيْنَاهُ مِنَ الْحُزْنِ فَهُوَ كَظِيمٌ}
Allah Teâlâ'nın: {وَابْيَضَّتْ عَيْنَاهُ مِنَ الْحُزْنِ فَهُوَ كَظِيمٌ} “Hüzünden gözleri ağardı ve o [kederini] yutkunup durmaktaydı” buyruğunun tevili hakkında bizim söylediğimizi söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {فَهُوَ كَظِيمٌ}. قال: كظيمُ الحزنِ.
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den aktardı: {فَهُوَ كَظِيمٌ} “ve o [kederini] yutkunup durmaktaydı”. Dedi ki: Hüznünü içine atan [demektir].
حدَّثنا الحسنُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا شَبابةُ، قال: ثنا ورقاءُ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {فَهُوَ كَظِيمٌ}. قال: كظيمُ الحزنِ .
Bize el-Hasan b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Şebâbe anlattı, dedi ki: Bize Varkâ', İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den aktardı: {فَهُوَ كَظِيمٌ} “ve o [kederini] yutkunup durmaktaydı”. Dedi ki: Hüznünü içine atan [demektir] .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا ابن نُميرٍ، عن ورقاءَ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ نحوَه.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize İbn Nümeyr, Varkâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den benzerini aktardı.
حدَّثني المثنَّى، قال: أخْبَرنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ، عن ورقاءَ، عن ابن أبى نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {فَهُوَ كَظِيمٌ}. قال: الحزنُ.
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize İshâk haber verdi, dedi ki: Bize Abdullah, Varkâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den aktardı: {فَهُوَ كَظِيمٌ} “ve o [kederini] yutkunup durmaktaydı”. Dedi ki: Hüzün [doludur].
حدَّثني المثنَّى، قال: أخْبَرنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {فَهُوَ كَظِيمٌ}: مكمودٌ.
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe haber verdi, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den aktardı: {فَهُوَ كَظِيمٌ} “ve o [kederini] yutkunup durmaktaydı”: Kederli [demektir].
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ، عن مجاهدٍ: {فَهُوَ كَظِيمٌ}. قال: كظيمٌ على الحزنِ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Mücâhid'den aktardı: {فَهُوَ كَظِيمٌ} “ve o [kederini] yutkunup durmaktaydı”. Dedi ki: Hüznünü içine yutan [demektir].
حدَّثني المثنَّى، قال: ثنا عمرُو بنُ عونٍ، قال: أخْبَرنا هشيمٌ، عن جُويبرٍ، عن الضحَّاكِ، في قولِه: {فَهُوَ كَظِيمٌ}. قال: الكظيمُ الكَمِيدُ.
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Avn anlattı, dedi ki: Bize Huşeym, Cüveybir'den, o Dahhâk'tan O'nun: {فَهُوَ كَظِيمٌ} “ve o [kederini] yutkunup durmaktaydı” buyruğu hakkında haber verdi. Dedi ki: Kazîm (الكَظِيمُ), kemîd (الْكَمِيدُ - içi yanan/kederli) [demektir].
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا المحاربيُّ، عن جُويبرٍ، عن الضحَّاكِ: {فَهُوَ كَظِيمٌ}. قال: كَميدٌ.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize el-Muhâribî, Cüveybir'den, o Dahhâk'tan aktardı: {فَهُوَ كَظِيمٌ} “ve o [kederini] yutkunup durmaktaydı”. Dedi ki: Kederli [demektir].
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا هشيمٌ، قال: أخْبَرنا جويبرٌ، عن الضحَّاكِ، قولَه: {كَظِيمٌ}. قال: كميدٌ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Huşeym anlattı, dedi ki: Bize Cüveybir, Dahhâk'tan O'nun: {كَظِيمٌ} “[kederini] yutkunan” buyruğu hakkında haber verdi. Dedi ki: Kederli [demektir].
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَابْيَضَّتْ عَيْنَاهُ مِنَ الْحُزْنِ فَهُوَ كَظِيمٌ}. يقولُ: يُرَدِّدُ حزنَه في جوفِه ولم يَتَكَلَّمْ بسوءٍ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den aktardı: {وَابْيَضَّتْ عَيْنَاهُ مِنَ الْحُزْنِ فَهُوَ كَظِيمٌ} “Hüzünden gözleri ağardı ve o [kederini] yutkunup durmaktaydı”. Şöyle demektedir: Hüznünü içinde evirip çeviriyor ve kötü bir söz söylemiyordu .
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن مَعْمَرٍ، عن قتادةَ، في قولِه: {فَهُوَ كَظِيمٌ}. قال: كظيمٌ على الحزنِ فلم يَقُلْ بأسًا .
Bize Muhammed b. Abdil'a'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den O'nun: {فَهُوَ كَظِيمٌ} “ve o [kederini] yutkunup durmaktaydı” buyruğu hakkında aktardı. Dedi ki: Hüznünü içine yutmuştu, kötü bir şey söylemedi .
حدَّثنا الحسنُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا الحسينُ بنُ الحسنِ، قال: ثنا ابن المباركِ، قال: أخْبَرنا مَعْمَرٌ، عن قتادةَ، في قولِه: {وَابْيَضَّتْ عَيْنَاهُ مِنَ الْحُزْنِ فَهُوَ كَظِيمٌ}. قال: كظيمٌ على الحزنِ فلم يَقُلْ إلا خيرًا .
Bize el-Hasan b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn b. el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize İbnu'l-Mubârek anlattı, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den O'nun: {وَابْيَضَّتْ عَيْنَاهُ مِنَ الْحُزْنِ فَهُوَ كَظِيمٌ} “Hüzünden gözleri ağardı ve o [kederini] yutkunup durmaktaydı” buyruğu hakkında haber verdi. Dedi ki: Hüznünü içine yutmuştu ve hayırdan başka bir şey söylemedi .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا يحيى بنُ يمانٍ، عن يزيدَ بن زُرَيْعٍ ، عن عطاءٍ الخُراسانيِّ: {فَهُوَ كَظِيمٌ}. قال: مكروبٌ .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Yemân, Yezîd b. Zürey'den , o Atâ el-Horasânî'den aktardı: {فَهُوَ كَظِيمٌ} “ve o [kederini] yutkunup durmaktaydı”. Dedi ki: Kederle dolup taşmış [demektir] .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا عمرٌو، عن أسباطَ، عن السديِّ: {فَهُوَ كَظِيمٌ}. قال: مِن الغيظِ.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Amr, Esbât'tan, o es-Süddî'den aktardı: {فَهُوَ كَظِيمٌ} “ve o [kederini] yutkunup durmaktaydı”. Dedi ki: Öfkeden [dolayı kederini içine yutmaktaydı].
حدَّثني يونسُ، قال: أخْبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ، في قولِه: {وَابْيَضَّتْ عَيْنَاهُ مِنَ الْحُزْنِ فَهُوَ كَظِيمٌ}. قال: الكظيمُ: الذي لا يَتَكَلَّمُ، بلَغ به الحزنُ حتى كان لا يُكَلِّمُهم .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {وَابْيَضَّتْ عَيْنَاهُ مِنَ الْحُزْنِ فَهُوَ كَظِيمٌ} “Hüzünden gözleri ağardı ve o [kederini] yutkunup durmaktaydı” buyruğu hakkında şöyle dedi: Kazîm (el-Kâzım), konuşmayandır; hüzün onda öyle bir dereceye ulaştı ki onlarla konuşmaz oldu .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قَالُوا تَاللَّهِ تَفْتَأُ تَذْكُرُ يُوسُفَ حَتَّى تَكُونَ حَرَضًا أَوْ تَكُونَ مِنَ الْهَالِكِينَ (٨٥)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri hakkındaki görüş: {قَالُوا تَاللَّهِ تَفْتَأُ تَذْكُرُ يُوسُفَ حَتَّى تَكُونَ حَرَضًا أَوْ تَكُونَ مِنَ الْهَالِكِينَ (٨٥)} “[Oğulları] dediler ki: 'Allah'a andolsun ki, sen Yûsuf'u anıp durmaktan vazgeçmeyeceksin; sonunda ya eriyip tükeneceksin ya da helak olanlardan olacaksın!'”.
يعنى تعالى ذكرُه: قال ولدُ يعقوبَ الذين انْصَرفوا إليه من مصرَ له حين قال: {يَاأَسَفَى عَلَى يُوسُفَ}: تاللَّهِ لا تَزالُ تَذْكُرُ يوسفَ.
Zikri yüce olan [Allah] şunu kastetmektedir: Mısır'dan dönüp Ya'kûb'a gelen oğulları, o: {يَاأَسَفَى عَلَى يُوسُفَ} “Ey Yûsuf'a karşı [içimdeki] kederim!” dediği zaman ona: Allah'a andolsun ki, sen hâlâ Yûsuf'u anıp duruyorsun [dediler].
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer şekilde tefsir ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {تَفْتَأُ}: تَفْتُرُ من حبِّه.
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den aktardı: {تَفْتَأُ} “vazgeçmeyeceksin”: Ona olan sevgisinden dolayı gevşeyip bitkin düşersin [demektir].
حدَّثنا الحسنُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا شَبابةُ، قال: ثنا ورقاءُ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {تَفْتَأُ}: ما تَفْتُرُ مِن حُبِّه.
Bize el-Hasan b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Şebâbe anlattı, dedi ki: Bize Varkâ, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'in: {تَفْتَأُ} “vazgeçmeyeceksin” buyruğu hakkında aktardı: Ona olan sevgisinden asla vazgeçmezsin / gevşemezsin .
هكذا قال الحسنُ في حديثِه، وهو غلطٌ، إنما هو: تَفْتُرُ من حُبِّهِ، تَزالُ تَذْكُرُ يوسفَ.
Hasan rivayetinde böyle demiştir, oysa bu bir hatadır. [Doğrusu] sadece şöyledir: Ona olan sevgisinden dolayı gevşeyip bitkin düşüyorsun, sürekli Yûsuf'u anıp duruyorsun.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا ابن نُميرٍ، عن ورقاءَ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {قَالُوا تَاللَّهِ تَفْتَأُ تَذْكُرُ يُوسُفَ}. قال: لا تَفْتُرُ من حبِّه.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize İbn Nümeyr, Varkâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den aktardı: {قَالُوا تَاللَّهِ تَفْتَأُ تَذْكُرُ يُوسُفَ} “[Oğulları] dediler ki: 'Allah'a andolsun ki, sen Yûsuf'u anıp durmaktan vazgeçmeyeceksin'”. Dedi ki: Ona olan sevgisinden vazgeçmiyorsun / gevşemiyorsun.
حدَّثني المثنَّى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {تَفْتَأُ}: تَفْتُرُ من حبِّه.
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den aktardı: {تَفْتَأُ} “vazgeçmeyeceksin”: Ona olan sevgisinden dolayı gevşeyip bitkin düşersin [demektir].
قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ، عن ورقاءَ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {تَاللَّهِ تَفْتَأُ تَذْكُرُ يُوسُفَ}. قال: لا تَزالُ تَذْكُرُ يُوسفَ.
Dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Abdullah, Varkâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'in O'nun: {تَاللَّهِ تَفْتَأُ تَذْكُرُ يُوسُفَ} “Allah'a andolsun ki, sen Yûsuf'u anıp durmaktan vazgeçmeyeceksin” buyruğu hakkındaki sözünü aktardı: Hâlâ Yûsuf'u anıp duruyorsun [demektir].
حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، وحدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن إسرائيلَ، عن سِماكٍ، عن عكرمةَ، عن ابن عباسٍ: {قَالُوا تَاللَّهِ تَفْتَأُ تَذْكُرُ يُوسُفَ}. قال: لا تزالُ تَذْكُرُ يوسفَ. قال: لَا تَفْتُرُ من حبِّه .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî' anlattı -ve bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, İsrâîl'den, o Simâk'tan, o İkrime'den, o İbn Abbâs'tan aktardı: {قَالُوا تَاللَّهِ تَفْتَأُ تَذْكُرُ يُوسُفَ} “[Oğulları] dediler ki: 'Allah'a andolsun ki, sen Yûsuf'u anıp durmaktan vazgeçmeyeceksin'”. Dedi ki: Hâlâ Yûsuf'u anıp duruyorsun. Dedi ki: Ona olan sevgisinden vazgeçmiyorsun / gevşemiyorsun .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {تَفْتَأُ تَذْكُرُ يُوسُفَ} قال: لا تزالُ تَذْكُرُ يوسفَ.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin O'nun: {تَفْتَأُ تَذْكُرُ يُوسُفَ} “Yûsuf'u anıp durmaktan vazgeçmeyeceksin” buyruğu hakkındaki sözünü aktardı: Dedi ki: Hâlâ Yûsuf'u anıp duruyorsun.
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن مَعْمَرٍ، عن قتادةَ: {تَفْتَأُ تَذْكُرُ يُوسُفَ} قال: لا تَزالُ تَذْكُرُ يوسفَ .
Bize Muhammed b. Abdil'a'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den aktardı: {تَفْتَأُ تَذْكُرُ يُوسُفَ} “Yûsuf'u anıp durmaktan vazgeçmeyeceksin”. Dedi ki: Hâlâ Yûsuf'u anıp duruyorsun .
يُقال منه: ما فتِئْتُ أقولُ ذاك، وما فتَأْتُ لغةٌ، أفْتِئُ وأفْتَأُ فَتْئًا وفُتُوءًا. وحُكِى أيضًا: ما أَفْتَأْتُ به. ومنه قولُ أوسِ بن حَجَرٍ:
Bu kökten [hareketle şöyle] denilir: Mâ feti'tü ekûlü zâk (Bunu söyleyip durmaktan geri durmadım). Mâ feta'tü [kullanımı] da bir lehçedir; [muzârîsi] efti'u ve efte'u, [masdarları] fet'en ve fütû'en şeklinde gelir. Ayrıca Mâ efte'tü bihî [şeklinde de] nakledilmiştir. Evs b. Hacer'in şu sözü de bu kabildendir:
فما فَتِئَتْ حتى كأنَّ غُبارَها … سُرادِقُ يومٍ ذى رِياحٍ ترَفَّعُ
Fe mâ feti'et hattâ keenne gubârahâ ... Serâdiku yevmin zî riyâhin türef'au (Tozu, rüzgârlı bir günde yükselen çadır gibi oluncaya kadar durmadı / devam etti).
وقولُه الآخرُ :
Ve diğer bir [şairin] şu sözü :
فما فتِئَتْ خِيلٌ تَثُوبُ وتدَّعِى … ويَلْحَقُ منها لاحقٌ وتَقَطَّعُ
Fe mâ feti'et haylün tesûbü ve tedde'î ... Ve yelhakü minhâ lâhikun ve tekatta'u (Atlar dönüp çağrıda bulunmaktan, onlardan geride kalanların yetişip [aralarının] kesilmesinden geri durmadı).
بمعنى: فما زالت.
“Fe mâ zâlet (hâlâ devam etti / geri durmadı)” anlamındadır.