Binûn

İçinde Ra'd'ın Zikredildiği Surenin Tefsirinin Başlangıcı — 11. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

حدثني محمد بن سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباس قوله: {أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا}. يَعْنى بذلك ما فتَح الله على محمدٍ. يقولُ: فذلك نُقصانُها .

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbas'tan O'nun: {أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا} “Görmediler mi ki, Biz yeryüzüne gelip onu etrafından eksiltiyoruz” sözü hakkında şöyle nakletti: Bununla Allah'ın Muhammed'e fethettiği yerleri kastetmektedir. Der ki: İşte onun eksiltilmesi budur .

حدثنا ابن وكيع، قال: ثنا أبى، عن سلمة بن نُبَيطٍ، عن الضحاك، قال: ما تَغَلَّبَ عليه من أرض العدوِّ .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Seleme b. Nübeyt'ten, o da ed-Dahhâk'tan nakletti; o: "Düşman toprağından [Muhammed'in] galip geldiği yerlerdir " demiştir.

حدثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمد بن ثورٍ، عن معمر، قال: كان الحسنُ يقولُ في قوله: {أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا}: هو ظهور المسلمين على المشركين .

Bize Muhammed b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den nakletti; dedi ki: el-Hasen, O'nun: {أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا} “Görmediler mi ki, Biz yeryüzüne gelip onu etrafından eksiltiyoruz” sözü hakkında şöyle derdi: O , Müslümanların müşriklere karşı galip gelmesidir .

حدثت عن الحسين، قال: سمعت أبا معاذٍ، يقولُ: ثنا عبيد بن سليمانَ، قال: سمعت الضحاك [يقولُ في] قوله: {أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنقُصُهَا مِن أَطْرَافِهَا}: يعنى أن نبيَّ الله ﷺ كان يُنْتَقَصُ له ما حولَه مِن الأَرْضِين، يَنْظُرون إلى ذلك فلا يَعْتَبِرون، قال الله في سورةِ "الأنبياءِ": {نَأْتِي الْأَرْضَ تَنقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا أَفَهُمُ الْغَالِبُونَ} [الأنبياء: ٤٤]: بل نبيُّ الله ﷺ وأصحابه هم الغالبون.

Bana el-Hüseyin’den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz’ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd b. Süleyman anlattı, dedi ki: ed-Dahhâk’ı, O'nun: {أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنقُصُهَا مِن أَطْرَافِهَا} “Görmediler mi ki, Biz yeryüzüne gelip onu etrafından eksiltiyoruz” sözü hakkında [şöyle derken] işittim: Yani Allah’ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem için çevresindeki beldeler eksiltiliyordu; onlar ise buna bakıyor fakat ibret almıyorlardı. Allah Teâlâ “el-Enbiyâ” suresinde şöyle buyurmuştur: {نَأْتِي الْأَرْضَ تَنقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا أَفَهُمُ الْغَالِبُونَ} [el-Enbiyâ: 44] “...Bizim yeryüzüne gelip onu etrafından eksilttiğimizi [görmüyorlar mı]? Üstün gelenler onlar mıdır?” [ed-Dahhâk şöyle devam etti]: Bilakis Allah’ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashâbı üstün gelenlerin ta kendileridir.

وقال آخرون: بل معناه: أولم يَروا أنا نأتى الأرضَ فنُخرِبُها؟ أوَلا يخافون أن نَفْعَلَ بهم وبأرضهم مثل ذلك، فنُهْلِكهم ونُخْرِبَ أَرضَهم؟

Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun anlamı; Bizim yeryüzüne gelip orayı harap ettiğimizi görmediler mi? Onları helak edip yurtlarını harap ederek kendilerine ve yurtlarına da aynısını yapmamızdan korkmuyorlar mı? [demektir].

ذكر من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثنا الحسن بن محمد، قال: ثنا عليُّ بن عاصم، عن حصين بن عبد الرحمن، عن عكرمةَ، عن ابن عباس في قوله: {أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا}. قال: أو لم يَرَوْا إلى القريةِ تَخْرَبُ حتى يكونَ العُمْرانُ في ناحية ؟

Bize el-Hasen b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ali b. Âsım, Husayn b. Abdirrahmân'dan, o İkrime'den, o da İbn Abbas'tan O'nun: {أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا} “Biz yeryüzüne gelip onu etrafından eksiltiyoruz” sözü hakkında şöyle nakletti: O beldenin, yerleşim yeri bir kenarda kalacak kadar harap olduğunu görmediler mi ? dedi.

قال: ثنا حجاج بن محمدٍ، عن ابن جريجٍ، عن الأعرج، أنه سمع مجاهدًا يقولُ: {نَأْتِي الْأَرْضَ نَنقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا}. . قال: خرابُها .

Dedi ki: Bize Haccâc b. Muhammed, İbn Cüreyc'den, o el-A'rec'den nakletti; o Mücâhid'in: {نَأْتِي الْأَرْضَ نَنقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا} “Yeryüzüne gelip onu etrafından eksiltiyoruz” [ayeti hakkında] şöyle dediğini işitmiştir: "Harap olmasıdır ."

حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريج، عن الأعرج، عن مجاهد مثله.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o el-A'rec'den, o da Mücâhid'den aynısını nakletti.

قال: وقال ابن جريجٍ: خرائها وهلاك الناس.

Dedi ki: İbn Cüreyc: "Harap olması ve insanların helakidir" dedi.

حدثنا أحمد، قال: ثنا أبو أحمد، قال: ثنا إسرائيل، عن أبي جعفر الفراء، عن عكرمة قوله: {أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا}. قال: نُخْرِبُ مِن أطرافها.

Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize İsrâîl, Ebû Ca'fer el-Ferrâ'dan, o da İkrime'den O'nun: {أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا} “Görmediler mi ki, Biz yeryüzüne gelip onu etrafından eksiltiyoruz” sözü hakkında şöyle nakletti: "Etrafından harap ediyoruz " dedi.

وقال آخرون: بل معناه: نَنْقُصُ مِن بَرَكَتِها وثمرتِها وأهلها بالموت.

Başkaları ise şöyle dedi: Bilakis bunun anlamı; ölüm yoluyla bereketinden, meyvesinden/mahsulünden ve ehlinden eksiltiyoruz, demektir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثني المثنى، قال: ثنا عبد الله، قال: ثني معاوية، عن عليٍّ، عن ابن عباس قوله: {نَنقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا}. يقولُ: نقصانُ أهلها وبَرَكتِها .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbas'tan O'nun: {نَنقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا} “Onu etrafından eksiltiyoruz” sözü hakkında şöyle nakletti: "Ehlinin ve bereketinin eksilmesidir " der.

حدثنا ابن حميد، قال: ثنا جريرٌ، عن ليث، عن مجاهد في قوله: {نَنقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا}. قال: في الأنفسِ وفى الثمرات وفى خراب الأرضِ.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Leys'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {نَنقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا} “Onu etrafından eksiltiyoruz” sözü hakkında şöyle nakletti: Canlarda, ürünlerde ve toprağın harap olmasındadır, dedi.

حدثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن طلحةَ القَنادِ، عمن سمع الشعبيَّ، قال: لو كانت الأرضُ تَنْقُصُ، لضاق عليك حُشُّك ، ولكن تَنْقُصُ الأنفسُ والثمرات .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Talha el-Kânî'den, o da eş-Şa'bî'den işiten kimseden nakletti; o şöyle demiştir: Eğer eksilen yerin kendisi olsaydı, helân sana dar gelirdi; fakat eksilen canlar ve ürünlerdir .

وقال آخرون: معناه: أنا نأتى الأرضَ نَنْقُصُها من أهلها، فنَتَطرَّفُهم بأخذِهم بالموت.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı; Biz yeryüzüne gelip onun ehlinden eksiltiriz ve ölümle onları alarak etraflarından eksiltiriz [demektir].

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثنا الحسن بن محمد، قال: ثنا شبابةُ، قال: ثنا ورقاء، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهد: {نَنقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا}. قال: موتُ أهلها .

Bize el-Hasen b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Şebâbe anlattı, dedi ki: Bize Verkâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {نَنقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا} “Onu etrafından eksiltiyoruz” [ayeti hakkında] nakletti; o: "Ehlinin ölmesidir " dedi.

حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا يحيى، عن سفيان، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ: {أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا}. قال: الموتُ.

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ, Süfyân'dan, o Mansûr'dan, o da Mücâhid'den nakletti; {أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا} “Görmediler mi ki biz yeryüzüne gelip onu etrafından eksiltiyoruz?” [ayeti hakkında] şöyle dedi: “Ölümdür.”

حدثني المثنَّى، قال: ثنا مسلم بن إبراهيم، قال: ثنا هارون النحويُّ، قال: ثنا الزبير بن الحارث، عن عكرمة في قوله: {نَنقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا}. قال: هو الموتُ. ثم قال: لو كانت الأرضُ تَنْقُصُ، لم نجد مكانًا نَجلس فيه .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Müslim b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Hârûn en-Nahvî anlattı, dedi ki: Bize ez-Zübeyr b. el-Hâris, İkrime'den O'nun: {نَنقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا} “Onu etrafından eksiltiyoruz” sözü hakkında şöyle nakletti: "O, ölümdür." Sonra şöyle dedi: "Eğer yeryüzü [fiziksel olarak] eksilseydi, oturacak bir yer bulamazdık ."

حدثنا محمد بن عبد الأعلى، قال: ثنا محمد بن ثورٍ، عن معمر، عن قتادة: {نَأْتِي الْأَرْضَ نَنقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا}. قال: كان عكرمة يقولُ: هو قَبْضُ الناسِ .

Bize Muhammed b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den nakletti; {نَأْتِي الْأَرْضَ نَنقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا} “Biz yeryüzüne gelip onu etrafından eksiltiyoruz” [ayeti hakkında] dedi ki: İkrime: "İnsanların [ruhlarının] kabzedilmesidir " derdi.

حدثنا بشر، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيد، عن قتادة، قال: سُئِل عكرمةُ عن نقص الأرضِ، قال: قَبْضُ الناسِ.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; dedi ki: İkrime'ye yeryüzünün eksiltilmesi soruldu, o da: "İnsanların [ruhlarının] kabzedilmesidir" dedi.

حدَّثني الحارث، قال: ثنا عبد العزيز، قال: ثنا جرير بن حازمٍ، عن يَعْلَى بَنِ حكيم، عن عكرمة في قوله: {أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا}. قال: لو كان كما يقولون لما وجد أحدكم جُبًّا يَخْرَأُ فيه.

Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize Cerîr b. Hâzim, Ya'lâ b. Hakîm'den, o da İkrime'den O'nun: {أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا} “Görmediler mi ki, Biz yeryüzüne gelip onu etrafından eksiltiyoruz” sözü hakkında şöyle nakletti: Eğer onların dedikleri gibi olsaydı, hiçbiriniz içine abdest bozacağı bir çukur bile bulamazdı, dedi.

حدثنا الفضل بن الصباح، قال: [ثنا إسماعيل ابن عُلَيَّةَ، عن أبي رجاء، قال] : سُئل عكرمة وأنا أسمع عن هذه الآية: {أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا}. قال: الموتُ.

Bize el-Fadl b. es-Sabbâh anlattı, dedi ki: [Bize İsmâîl b. Uleyye, Ebû Recâ'dan nakletti, dedi ki] : Ben işitirken İkrime'ye şu ayet: {أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا} “Görmediler mi ki, Biz yeryüzüne gelip onu etrafından eksiltiyoruz” hakkında soruldu; o da: "Ölümdür" dedi.

وقال آخرون: نَنْقُصُها من أطرافها بذَهَابِ فقهائها وخيارِها.

Başkaları ise: "Onun fakihlerinin ve hayırlılarının gitmesiyle onu etrafından eksiltiriz" demişlerdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثنا أحمد بن إسحاق، قال: ثنا أبو أحمد، قال: ثنا طلحة بن عمرو، عن

Bize Ahmed b. İshâk anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Talha b. Amr, [...] nakletti:

عطاء، عن ابن عباس، قال: ذهابُ علمائها وفقهائها وخيار أهلها .

Atâ'dan, o da İbn Abbas'tan nakletti; o: "Âlimlerinin, fakihlerinin ve halkının hayırlılarının gitmesidir " demiştir.

قال: ثنا أبو أحمد، قال: ثنا عبد الوهاب، عن مجاهد، قال: موتُ العلماء .

Dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Abdülvehhâb, Mücâhid'den nakletti; o: "Âlimlerin ölmesidir " demiştir.

وأوْلَى الأقوال في تأويل ذلك بالصواب قولُ مَن قال: {أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا} بظهور المسلمين من أصحاب محمد ﷺ عليها، وقهرهم أهلها، أفلا يَعْتَبرون بذلك، فيخافون ظهورهم على أرضهم، وقهرهم إياهم؟ وذلك أن الله توعد الذين سأَلوا رسولَه الآيات من مشركي قومه بقوله: {وَإِنْ مَا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِنَّمَا عَلَيْكَ الْبَلَاغُ وَعَلَيْنَا الْحِسَابُ (٤٠)}. ثم وبَّخَهُم تعالى ذكره بسوء اعتبارهم بما يُعاينون مِن فعلِ اللَّهِ بضُرَبائِهم من الكفار، وهم مع ذلك يسألون الآياتِ، فقال: {أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا} بقهر أهلها والغَلَبة عليها من أطرافها وجوانبها، وهم لا يعتبرون بما يرون مِن ذلك!

Bunun tefsirinde en doğru olan görüş: "{أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا} “Görmediler mi ki, Biz yeryüzüne gelip onu etrafından eksiltiyoruz”, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından olan Müslümanların oraya galip gelmesi ve oranın halkına üstünlük sağlamasıyla olmuştur; bundan ibret alıp da onların kendi topraklarına galip gelmelerinden ve kendilerine üstünlük sağlamalarından korkmazlar mı?" diyenin görüşüdür. Çünkü Allah, kavminin müşriklerinden Peygamberi'nden mucizeler isteyenleri: {وَإِنْ مَا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِنَّمَا عَلَيْكَ الْبَلَاغُ وَعَلَيْنَا الْحِسَابُ (٤٠)} “Onlara vadettiğimizin bir kısmını sana göstersek de yahut seni vefat ettirsek de, sana düşen ancak tebliğ etmektir, hesap görmek ise Bize aittir” sözüyle tehdit etmiştir. Sonra Allah -zikri yücedir-, onların kafirlerden olan benzerlerine Allah'ın yaptıklarını bizzat görmelerine rağmen bundan ibret almamaları ve buna rağmen mucizeler istemeleri sebebiyle onları azarlamış ve şöyle buyurmuştur: {أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا} “Görmediler mi ki, Biz yeryüzüne gelip onu etrafından eksiltiyoruz”; yani halkına boyun eğdirerek ve etrafından, çevresinden oraya galebe çalarak [eksiltiyoruz], onlar ise bundan gördüklerinden ibret almıyorlar!

وأما قوله: {وَاللَّهُ يَحْكُمُ لَا مُعَقِّبَ لِحُكْمِهِ}. يقولُ: والله هو الذي يَحْكُمُ فيَنْفُذُ حكمه، ويَقْضِى فيَمْضِى قضاؤُه، وإذا جاء هؤلاء المشركين باللَّهِ مِن أهل مكةَ حكم الله وقضاؤُه، لم يستطيعوا ردَّه.

O'nun: {وَاللَّهُ يَحْكُمُ لَا مُعَقِّبَ لِحُكْمِهِ} “Allah hükmeder, O'nun hükmünü bozacak hiçbir güç yoktur” sözüne gelince; şöyle der: Hükmeden ve hükmü geçen, kaza eden ve kazası yürürlüğe giren Allah'tır. Mekke ehlinden Allah'a ortak koşan bu kimselere Allah'ın hükmü ve kazası geldiğinde, onlar bunu geri çevirmeye güç yetiremezler.

ويعنى بقولِه: {لَا مُعَقِّبَ لِحُكْمِهِ}: [لا رادَّ لحكمهِ].

O'nun: {لَا مُعَقِّبَ لِحُكْمِهِ} “O'nun hükmünü bozacak hiçbir güç yoktur” sözüyle: [O'nun hükmünü geri çevirecek kimse yoktur] anlamı kastedilmektedir.

والمعقِّب في كلام العرب هو الذي يَكُرُّ على الشيء.

Arap kelamında muakkıb (مُعَقِّب), bir şeye geri dönüp onu bozan/tashih eden kimsedir.

وقوله: {وَهُوَ سَرِيعُ الْحِسَابِ}. يقولُ: والله سريعُ الحسابِ، يُحْصى أعمال هؤلاء المشركين، لا يَخْفَى عليه شيءٌ منها ، وهو من وراء جزائهم عليها.

O'nun: {وَهُوَ سَرِيعُ الْحِسَابِ} “Ve O, hesabı pek çabuk görendir” sözü ise şöyle der: Allah hesabı çabuk görendir; bu müşriklerin amellerini sayıp döker, bunlardan hiçbir şey O'na gizli kalmaz ve bunlara karşılık onların cezasını vermeye mutlak kadirdir.

القول في تأويل قوله تعالى: {وَقَدْ مَكَرَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلِلَّهِ الْمَكْرُ جَمِيعًا يَعْلَمُ مَا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ وَسَيَعْلَمُ الْكُفَّارُ لِمَنْ عُقْبَى الدَّارِ (٤٢)}.

Allah Teâlâ'nın şu sözünün tefsiri hakkında görüş: {وَقَدْ مَكَرَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلِلَّهِ الْمَكْرُ جَمِيعًا يَعْلَمُ مَا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ وَسَيَعْلَمُ الْكُفَّارُ لِمَنْ عُقْبَى الدَّارِ (٤٢)} “Onlardan öncekiler de tuzak kurmuşlardı; oysa bütün tuzaklar Allah'a aittir. O, her nefsin ne kazandığını bilir. Kâfirler de bu yurdun sonunun kime ait olduğunu yakında bileceklerdir.”

يقول تعالى ذكره: قد مكَر الذين من قبل هؤلاء المشركين من قريش من الأممِ التي سلَفت، بأنبياء الله ورسله، {فَلِلَّهِ الْمَكْرُ جَمِيعًا}. يقولُ: فلله أسباب المكرِ جميعًا، وبيده وإليه، لا يَضُرُّ مكرُ مَن مَكَر منهم أحدًا، إلا مَن أراد اللَّهُ ضُرَّه به. يقولُ: فلم يَضُرَّ الماكرون بمكرهم إلا من شاء الله أن يَضُرَّه ذلك، وإنما ضَرُّوا به أنفسهم؛ لأنهم أسْخَطوا ربَّهم بذلك على أنفسهم، حتى أهلَكهم ونجَّى رسله. يقولُ: فكذلك هؤلاء المشركون من قريش يَمكرون بك يا محمد، والله مُنجِّيك من مكرهم، ومُلْحِقٌ ضُرَّ مكرهم بهم دونَك.

Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Kureyş'in bu müşriklerinden önceki geçmiş ümmetler de Allah'ın peygamberlerine ve elçilerine tuzak kurmuşlardı; {فَلِلَّهِ الْمَكْرُ جَمِيعًا} “Oysa bütün tuzaklar Allah'a aittir.” Şöyle der: Bütün tuzak kurma sebepleri Allah'a aittir, O'nun elindedir ve O'na döner; onlardan tuzak kuranların tuzağı, Allah'ın kendisine zarar vermesini dilediği kimseden başkasına zarar veremez. Şöyle der: Dolayısıyla tuzak kuranlar, tuzaklarıyla ancak Allah'ın zarar görmesini dilediği kimseye zarar verebilmişlerdir; aslında bununla sadece kendi nefislerine zarar vermişlerdir; çünkü bununla Rablerini kendi aleyhlerine gazaplandırmışlar, nihayet O da onları helak etmiş ve elçilerini kurtarmıştır. Şöyle der: İşte Kureyş'in bu müşrikleri de sana tuzak kuruyorlar ey Muhammed! Allah seni onların tuzaklarından kurtaracak ve tuzaklarının zararını sana değil, kendilerine dokunduracaktır.

وقوله: {يَعْلَمُ مَا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ}. يقولُ: يَعْلَمُ ربُّك يا محمد ما يعمَلُ هؤلاء المشركون من قومك، وما يَسْعَون فيه من المكرِ بك، ويَعْلَمُ جميعَ أعمال الخلق كلهم، لا يَخْفَى عليه شيءٌ منها، {وَسَيَعْلَمُ الْكُفَّارُ لِمَنْ عُقْبَى الدَّارِ}. يقول: وسيَعْلَمون إذا قدموا على ربِّهم يوم القيامة لمن عاقبة الدار الآخرة، حينَ يَدْخُلون النار ويَدْخُلُ المؤمنون بالله ورسوله الجنة.

Allah Teâlâ'nın: {يَعْلَمُ مَا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ} “[O], her nefsin ne kazandığını bilir.” sözüne gelince; [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Rabbin, kavminden olan bu müşriklerin ne işlediklerini ve sana tuzak kurma hususunda neye koştuklarını/çabaladıklarını bilir. Bütün yaratılmışların amellerinin tamamını da bilir; bunlardan hiçbir şey O'na gizli kalmaz. {وَسَيَعْلَمُ الْكُفَّارُ لِمَنْ عُقْبَى الدَّارِ} “Kâfirler de bu yurdun sonunun kime ait olduğunu yakında bileceklerdir.” [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Kendileri ateşe girip Allah'a ve elçisine iman edenler cennete girdiği vakit, kıyamet gününde Rablerinin huzuruna vardıklarında ahiret yurdunun akıbetinin kime ait olduğunu bileceklerdir.

واختَلفت القرأةُ في قراءة ذلك؛ فقرأته قرأةُ المدينة وبعضُ أهل البصرةِ: (وَسَيَعْلَمُ الكافرُ). على التوحيد . وأما قرأة الكوفة فإنهم قرءوه: {وَسَيَعْلَمُ الْكُفَّارُ}. على الجمع .

Kurrâ bunun kıraatinde ihtilaf etmiştir. Medine kurrâsı ve Basra ehlinin bir kısmı bunu tekil olarak: (وَسَيَعْلَمُ الكافرُ) [kâfir de bilecektir] şeklinde okumuştur . Kûfe kurrâsı ise bunu çoğul olarak: {وَسَيَعْلَمُ الْكُفَّارُ} “Kâfirler de bilecektir” şeklinde okumuştur .

والصواب من القراءة في ذلك القراءةُ على الجمع: {وَسَيَعْلَمُ الْكُفَّارُ}؛ لأن الخبر جرى قبل ذلك عن جماعتهم، وأُتْبِع بعده الخبر عنهم، وذلك قوله: {وَإِن مَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ}. وبعده قوله: {وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلًا}.

Bu konuda kıraatten doğru olanı , çoğul olarak yapılan: {وَسَيَعْلَمُ الْكُفَّارُ} “Kâfirler de bilecektir” kıraatidir; çünkü bundan önce söz onların topluluğundan bahisle cereyan etmiş ve sonrasında da onlardan haber verilmeye devam edilmiştir; nitekim bu, O'nun: {وَإِن مَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ} “Onlara vadettiğimizin bir kısmını sana göstersek de yahut seni vefat ettirsek de...” sözü ve bundan sonraki: {وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلًا} “O inkâr edenler: 'Sen elçi olarak gönderilmiş değilsin' derler” sözüdür.

وقد ذُكر أنها في قراءةِ ابن مسعودٍ: (وَسَيَعْلَم الكافِرُون) ، وفي قراءةِ أُبيٍّ: (وَسَيَعْلَمُ الَّذِينَ كَفَرُوا) . وذلك كلُّه دليلٌ على صحة ما اخترنا من القراءة في ذلك.

İbn Mes‘ûd'un kıraatinde bunun: (وَسَيَعْلَم الكافِرُون) [kâfirler de bilecektir] , Übeyy'in kıraatinde ise: (وَسَيَعْلَمُ الَّذِينَ كَفَرُوا) [inkâr edenler de bilecektir] şeklinde olduğu zikredilmiştir. Bütün bunlar, bu hususta tercih ettiğimiz kıraatin doğruluğuna birer delildir.

القول في تأويل قوله تعالى: {وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلًا قُلْ كَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ (٤٣)}.

Yüce Allah'ın: {وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلًا قُلْ كَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ (٤٣)} “O inkâr edenler: 'Sen gönderilmiş bir elçi değilsin' derler. De ki: 'Benimle sizin aranızda şahit olarak Allah ve yanında Kitab'ın ilmi bulunanlar yeter.'” sözünün tevili hakkında:

يقول تعالى ذكره: {وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا} بِاللَّهِ مِن قومك يا محمد: {لَسْتَ مُرْسَلًا}؛ تكذيبًا منهم لك، وجحودا لنبوّتك، فقلْ لهم إذا قالوا ذلك: {كَفَى بِاللَّهِ}. يقولُ: قُلْ حسبيَ اللَّهُ، {شَهِيدًا}. يعني شاهدًا، {بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ}: عليَّ وعليكم، بصدقى وكذبِكم، {وَمَنْ عِندَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ}

Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: [Ey Muhammed!] Kavminden Allah'ı {وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا} “inkâr edenler” seni yalanlamak ve peygamberliğini inkâr etmek maksadıyla {لَسْتَ مُرْسَلًا} “‘Sen gönderilmiş bir elçi değilsin’” [derler]. Onlar bunu söylediklerinde sen de onlara de ki: {كَفَى بِاللَّهِ} “Allah yeter”. [Yani] de ki: 'Allah bana yeter'; {شَهِيدًا} “şahit olarak”, yani bir tanık olarak, {بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ} “benimle sizin aranızda”, [yani] benim doğruluğuma ve sizin yalanlamanıza karşı benim ve sizin üzerinize [şahit olarak]; {وَمَنْ عِندَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ} “ve yanında Kitab'ın ilmi bulunanlar.”

فـ {مَنْ} إذا قُرئ كذلك في موضعِ خفضٍ، عطفًا به على اسم الله، وكذلك قرأ به قرأة الأمصار، بمعنى: والذين عندهم علمُ الكُتُبِ التي نزلت قبلَ القرآنِ كالتوراة والإنجيل، وعلى هذه القراءة فسَّر ذلك المفسرون.

{مَنْ} [kelimesi] bu şekilde okunduğunda, Allah'ın ismine matuf olarak cer mahallindedir; şehirlerin kurrâsı da bunu Tevrat ve İncil gibi Kur'an'dan önce indirilen kitapların ilmine sahip olanlar anlamında bu şekilde okumuştur ve müfessirler bu kıraate göre tefsir etmişlerdir.

ذكرُ الرواية بذلك

Bu konudaki rivayetlerin zikri:

حدثني عليُّ بن سعيدٍ الكنديُّ، قال: ثنا أبو مُحَيَّاةَ؛ يحيى بن يعلى، عن عبد الملكِ بن عميرٍ، عن ابن أخى عبدِ اللهِ بن سلام، قال: قال عبدُ اللَّهِ بنُ سَلَامٍ: نزلت فيَّ: {كَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَمَنْ عِندَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ} .

Bana Ali b. Saîd el-Kindî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Muhayyâh Yahyâ b. Ya'lâ, Abdülmelik b. Umeyr'den, o da Abdullah b. Selâm'ın kardeşinin oğlundan nakletti; o şöyle demiştir: Abdullah b. Selâm: “{كَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَمَنْ عِندَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ} 'Benimle sizin aranızda şahit olarak Allah ve yanında Kitab'ın ilmi bulunanlar yeter' ayeti benim hakkımda indi” dedi .

حدثنا الحسين بن عليٍّ الصُّدَائيُّ، قال: ثنا أبو داود الطيالسي، قال: ثنا شعيبُ بن صفوان، قال: ثنا عبد الملكِ بن عميرٍ، أن محمد بن يوسفَ بن عبدِ اللَّهِ بن سلامٍ، قال: قال عبد الله بن سلَامٍ: أُنزِل فيَّ: {قُلْ كَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَمَنْ عِندَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ} .

Bize el-Hüseyin b. Ali es-Sudâî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Dâvûd et-Tayâlisî anlattı, dedi ki: Bize Şuayb b. Safvân anlattı, dedi ki: Bize Abdülmelik b. Umeyr, Muhammed b. Yûsuf b. Abdillâh b. Selâm'ın şöyle dediğini anlattı: Abdullah b. Selâm: “{قُلْ كَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَمَنْ عِندَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ} 'De ki: Benimle sizin aranızda şahit olarak Allah ve yanında Kitab'ın ilmi bulunanlar yeter' [ayeti] benim hakkımda indirildi” dedi .

حدثني محمد بن سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباس قوله: {قُلْ كَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَمَنْ عِندَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ}: فالذين عندهم علم الكتاب هم أهل الكتاب، من اليهود والنصارى .

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {قُلْ كَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَمَنْ عِندَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ} “De ki: Benimle sizin aranızda şahit olarak Allah ve yanında Kitab'ın ilmi bulunanlar yeter” sözü hakkında [şöyle dediğini] nakletti: “Yanında Kitab'ın ilmi bulunanlar; Yahudi ve Hristiyanlardan oluşan Ehl-i Kitap'tır .”

حدثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا الأشجعي، عن سفيان، عن ليث، عن مجاهد:

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize el-Eşcaî, Süfyân'dan, o Leys'ten, o da Mücâhid'den [şöyle nakletti]:

{وَمَنْ عِندَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ}. قال: هو عبدُ اللهِ بنُ سلامٍ .

{وَمَنْ عِندَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ} “Ve yanında Kitab'ın ilmi bulunanlar” [ayeti hakkında]: “O, Abdullah b. Selâm'dır” dedi .

حدثني يعقوب بن إبراهيم، قال: حدثنا هشيمٌ، قال: أخبرنا إسماعيل بن أبي خالدٍ، عن أبي صالح في قوله: {وَمَنْ عِندَهُ عِلْمُ الكِتَابِ}. قال: رجلٌ مِن الإنسِ. ولم يُسمِّه.

Bana Ya'kûb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Huşeym anlattı, dedi ki: Bize İsmâil b. Ebî Hâlid, Ebû Sâlih'ten O'nun: {وَمَنْ عِندَهُ عِلْمُ الكِتَابِ} “Ve yanında Kitab'ın ilmi bulunanlar” sözü hakkında şöyle dediğini haber verdi: “İnsanlardan bir adamdır.” Ancak ismini vermedi.

حدثنا الحسن بن محمدٍ، قال: ثنا شبابةُ، قال: ثنا ورقاء، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قوله: {وَمَنْ عِندَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ}: عبدُ اللَّهِ بنُ سَلَامٍ .

Bize el-Hasan b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Şebâbe anlattı, dedi ki: Bize Varkâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in O'nun: {وَمَنْ عِندَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ} “Ve yanında Kitab'ın ilmi bulunanlar” sözü hakkında: “Abdullah b. Selâm'dır” dediğini nakletti .

قال: ثنا يحيى بن عبّادٍ، قال: ثنا شعبة، عن الحكم، عن مجاهد: {وَمَنْ عِندَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ}.

Dedi ki: Bize Yahyâ b. Abbâd anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, el-Hakem'den, o da Mücâhid'den nakletti: {وَمَنْ عِندَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ} “Ve yanında Kitab'ın ilmi bulunanlar”.

حدثنا بشر، [قال: ثنا يزيد] ، قال: ثنا سعيد، عن قتادةَ قولَه: {وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلًا}. قال: قول مشركي قريشٍ، {قُلْ كَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَمَنْ عِندَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ}: أناسٌ مِن أهل الكتاب كانوا يَشْهَدون بالحقِّ ويُقِرُّون به، ويَعْلَمون أن محمدا رسولُ اللهِ، كنَّا نُحَدَّثُ أن منهم عبدَ اللَّهِ بنَ سَلَامٍ .

Bize Bişr anlattı, [dedi ki: Bize Yezîd anlattı] , dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; O'nun: {وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلًا} “O inkâr edenler: 'Sen gönderilmiş bir elçi değilsin' derler” sözü hakkında şöyle dedi: “Kureyş müşriklerinin sözüdür. {قُلْ كَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَمَنْ عِندَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ} 'De ki: Benimle sizin aranızda şahit olarak Allah ve yanında Kitab'ın ilmi bulunanlar yeter' [ifadesi ise] Ehl-i Kitap'tan hakka şahitlik eden, onu ikrar eden ve Muhammed'in Allah'ın elçisi olduğunu bilen birtakım insanlardır; bize rivayet edilirdi ki onlardan biri de Abdullah b. Selâm'dır .”

حدثنا محمد بن عبد الأعلى، قال: ثنا محمد بن ثورٍ، [عن معمر]، عن

Bize Muhammed b. Abdi’l-A‘lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, [Ma‘mer’den], [o da]...

قتادةَ: {وَمَنْ عِندَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ}. قال كان منهم عبد الله بن سلام وسلمان الفارسيُّ وتميمٌ الداريُّ .

Katâde'den nakletti: {وَمَنْ عِندَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ} “Ve yanında Kitab'ın ilmi bulunanlar” [ayeti hakkında]: “Onlardan biri Abdullah b. Selâm, Selmân-ı Fârisî ve Temîm ed-Dârî idi” dedi .

حدثنا الحسن، قال: ثنا عبد الوهاب، عن سعيدٍ، عن قتادة: {وَمَنْ عِندَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ}. قال: هو عبد الله بن سلامٍ.

Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Abdülvehhâb, Saîd'den, o da Katâde'den nakletti: {وَمَنْ عِندَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ} “Ve yanında Kitab'ın ilmi bulunanlar” [ayeti hakkında]: “O, Abdullah b. Selâm'dır” dedi.

وقد ذكر عن جماعةٍ من المتقدِّمين أنهم كانوا يَقْرَءونه: (وَمِنْ عِنْدِهِ عِلْمُ الكِتَابِ) . بمعنى: مِن عندِ اللَّهِ عِلْمُ الكتاب.

Önceki [âlim]lerden bir topluluğun bunu: (وَمِنْ عِنْدِهِ عِلْمُ الكِتَابِ) [ve Kitab'ın ilmi O'nun katındandır] şeklinde, yani: Kitab'ın ilmi Allah katındandır anlamında okudukları zikredilmiştir.

ذكرُ مَن ذُكِر ذلك عنه

Bunu okuduğu zikredilenlerin nakli:

حدثنا الحسن بن محمد، قال: ثنا عبد الوهابِ بن عطاء، عن هارونَ، عن جعفر بن أبي وَحْشِيَّةَ، عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس: (ومن عندِه عِلْمُ الكِتَابِ). يقولُ: مِن عندِ اللهِ عِلْمُ الكتابِ .

Bize el-Hasan b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Abdülvehhâb b. Atâ, Hârûn'dan, o Ca'fer b. Ebî Vahşiyye'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: “(ومن عندِه عِلْمُ الكِتَابِ) [şeklinde okur ve] şöyle derdi: Kitab'ın ilmi Allah katındandır .”

حدثني محمد بن المثنَّى، قال: ثنا محمد بن جعفرٍ، عن شعبة، عن الحَكَمِ، عن مجاهد: (وَمِنْ عِنْدِه عِلْمُ الكِتَابِ). قال: مِن عندِ اللهِ .

Bana Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer, Şu'be'den, o el-Hakem'den, o da Mücâhid'den nakletti: “(وَمِنْ عِنْدِه عِلْمُ الكِتَابِ) [kıraati hakkında]: Allah katındandır, dedi .”

قال: ثنا ابن أبي عديٍّ، عن شعبة، عن الحَكَمِ، عن مجاهد: (وَمِنْ عِندِه عِلْمُ الكِتَابِ). قال: مِن عندِ اللَّهِ عِلْمُ الكتاب.

[Muhammed b. el-Müsennâ] dedi ki: Bize İbn Ebî Adiy, Şu'be'den, o el-Hakem'den, o da Mücâhid'den nakletti: “(وَمِنْ عِندِه عِلْمُ الكِتَابِ) [kıraati hakkında]: Kitab'ın ilmi Allah katındandır, dedi.”

وقد حدَّثنا هذا الحديث الحسن بن محمد، قال: ثنا شبابةُ، قال: ثنا شعبةُ، عن الحَكَمِ، عن مجاهد: (وَمِنْ عِنْدِهِ عُلِمَ الكِتَابُ). قال: هو الله، هكذا قرَأ الحسنُ : (وَمِنْ عِندِه عُلِمَ الكِتَابُ).

Bu hadisi bize el-Hasan b. Muhammed de anlattı, dedi ki: Bize Şebâbe anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, el-Hakem'den, o da Mücâhid'den nakletti: “(وَمِنْ عِنْدِهِ عُلِمَ الكِتَابُ) [ve Kitap O'nun katından öğretildi/bilindi], 'O, Allah'tır' dedi. Hasan [el-Basrî] de böylece: (وَمِنْ عِندِه عُلِمَ الكِتَابُ) şeklinde okumuştur.”

قال: ثنا شعبة، عن منصور بن زَادَانَ، عن الحسنِ مثلَه .

Dedi ki: Bize Şu'be, Mansûr b. Zâzân'dan, o da el-Hasan'dan aynısını nakletti .

قال: ثنا عليٌّ، يعنى ابنَ الجَعْدِ، قال: ثنا شعبة، عن منصور بن زاذان، عن الحسنِ: (وَمِنْ عِنْدِه عُلِمَ الكِتَابُ). قال: اللَّهُ. قال شعبةُ: فذكرت ذلك للحَكَم، فقال: قال مجاهدٌ مثلَه.

Dedi ki: Bize Ali -yani İbnü'l-Ca'd- anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Mansûr b. Zâzân'dan, o da el-Hasan'dan nakletti: “(وَمِنْ عِنْدِه عُلِمَ الكِتَابُ) [kıraati hakkında]: 'Allah'tır' dedi.” Şu'be dedi ki: “Bunu el-Hakem'e zikrettim, o da: 'Mücâhid de aynısını söyledi' dedi.”

حدثنا ابن المثنَّى، قال: ثنا محمد بن جعفرٍ، قال: ثنا شعبة، قال: سمعتُ منصورَ بنَ زَاذَانَ يُحَدِّثُ عن الحسنِ أنه قال في هذه الآية: (ومِن عنده عُلِمَ الكتابُ). قال: مِن عندِ اللهِ.

Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be anlattı, dedi ki: Mansûr b. Zâzân'ın el-Hasan'dan bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet ederken işittim: “(ومِن عنده عُلِمَ الكتابُ) [kıraati hakkında]: 'Allah katındandır' dedi.”

قال: ثنا الحسنُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا هَوْذَةُ، قال: ثنا عوفٌ، عن الحسنِ: (وَمِنْ عِندِه عُلِمَ الكتابُ). قال: مِن عندِ اللهِ عُلم الكتابُ.

Dedi ki: Bize el-Hasan b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Hevze anlattı, dedi ki: Bize Avf, el-Hasan'dan nakletti: “(وَمِنْ عِندِه عُلِمَ الكتابُ) [kıraati hakkında]: 'Kitap Allah katından öğretilmiştir/bilinmiştir' dedi.”

حدثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمر، عن الحسنِ: (وَمِنْ عِندِهِ عُلِمَ الكِتَابُ). قال: من عندِ اللهِ عُلِمَ الكتابُ، هكذا قال ابن عبد الأعلى.

Bize Muhammed b. Abdil‘a‘lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da el-Hasan'dan nakletti: “(وَمِنْ عِندِهِ عُلِمَ الكِتَابُ) [kıraati hakkında]: 'Kitap Allah katından öğretilmiştir/bilinmiştir' dedi. İbn Abdil‘a‘lâ böyle dedi.”

حدثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة، قال: كان الحسن يَقْرَؤُها: (قُلْ كَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا بيْنِي وَبَيْنَكُمْ، وَمِنْ عِندِهِ عُلِمَ الْكِتَابُ). يَقُولُ: مِن

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; o şöyle dedi: el-Hasan bu [ayeti]: { قُلْ كَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا بيْنِي وَبَيْنَكُمْ، وَمِنْ عِندِهِ عُلِمَ الْكِتَابُ } “De ki: Benimle sizin aranızda şahit olarak Allah ve katından Kitap bilinmiş/öğretilmiş olan kimse yeter!” şeklinde okurdu. [Katâde] der ki: [Kitap...]

عندِ اللَّهِ عُلِمَ الكتاب وجملتُه.

“Kitap ve onun bütünü Allah katından bilinmiştir/öğretilmiştir.”

هكذا حدَّثنا به بشرٌ: (عُلِمَ الكتابُ). وأنا أحْسَبُه وَهِم فيه، وأنَّه (ومن عندِه عِلْمُ الكتابِ)؛ لأن قوله: وجملتُه. اسمٌ، لا يُعْطَفُ باسم على فعلٍ ماضٍ.

Bişr bize bunu bu şekilde: (عُلِمَ الكتابُ) [Kitap öğretildi/bilindi] diye rivayet etti. Ben onun bunda yanıldığını ve bunun (ومن عندِه عِلْمُ الكتابِ) [Kitab'ın ilmi O'nun katındandır] şeklinde olduğunu sanıyorum; çünkü onun “ve cümletuhû (ve bütünü)” sözü bir isimdir; bir isim, geçmiş zaman fiiline atfedilemez.

حدَّثنا الحسن، قال: ثنا عبدُ الوهابِ، عن هارونَ: (ومن عندِه عِلْمُ الكتابِ). يقُولُ: مِن عندِ اللَّهِ عِلْمُ الكِتابِ.

Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Abdülvehhâb, Hârûn'dan nakletti: “(ومن عندِه عِلْمُ الكتابِ) [şeklinde okur ve] şöyle derdi: Kitab'ın ilmi Allah katındandır.”

حدَّثني المثنَّى، قال: ثنا الحجاج بن المنهالِ، قال: ثنا أبو عوانة، عن أبي بشرٍ، قال: قلتُ لسعيد بن جبير: {وَمَنْ عِندَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ}: أهو عبدُ اللَّهِ بْنُ سَلَامٍ؟ قال: هذه السورة مكيةٌ، فكيف يكونُ عبد الله بنَ سلَام؟! قال: وكان يَقْرَؤُها (ومن عنده عِلْمُ الكتاب). يقول: مِن عندِ اللَّهِ .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize el-Haccâc b. el-Minhâl anlattı, dedi ki: Bize Ebû Avâne, Ebû Bişr'den nakletti; o şöyle demiştir: Saîd b. Cübeyr'e: “{وَمَنْ عِندَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ} 'Ve yanında Kitab'ın ilmi bulunanlar' [ifadesindeki kimse] Abdullah b. Selâm mıdır?” dedim. O: “Bu sure Mekkîdir, nasıl Abdullah b. Selâm olabilir ki?!” dedi. [Ebû Bişr] dedi ki: O bunu (ومن عنده عِلْمُ الكتاب) [şeklinde] okur ve: “Allah katındandır” derdi .

حدثنا الحسن، قال: ثنا سعيد بن منصورٍ، قال: ثنا أبو عوانة، عن أبي بشرٍ، قال: سأَلتُ سعيد بن جبير عن قولِ اللَّهِ: {وَمَنْ عِندَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ}. أهو عبدُ اللَّهِ بنُ سلامٍ؟ قال: فكيف وهذه السورة مكيةٌ؟! وكان سعيدٌ يَقْرَؤُها (ومِن عندِه عِلْمُ الكتاب)] .

Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Saîd b. Mansûr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Avâne, Ebû Bişr'den nakletti; o şöyle demiştir: Saîd b. Cübeyr'e Allah'ın: {وَمَنْ عِندَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ} “Ve yanında Kitab'ın ilmi bulunanlar” sözünü sorup: “O Abdullah b. Selâm mıdır?” dedim. O: “Nasıl olur, bu sure Mekkîdir?!” dedi. Saîd bunu (ومِن عندِه عِلْمُ الكتاب)] şeklinde okurdu.

حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى عبّادٌ، عن عوفٍ، عن الحسن، وجويبرٍ عن الضحاكِ بن مزاحِمٍ قالا: (ومن عنده عِلْمُ الكتاب). قال: مِن عندِ الله.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Abbâd, Avf'tan, o el-Hasan'dan; Cüveybir de Dahhâk b. Müzâhim'den nakletti; ikisi de: “(ومن عنده عِلْمُ الكتاب) [kıraati hakkında]: 'Allah katındandır' dediler.”

وقد روى عن رسول الله ﷺ خبرٌ بتصحيحِ هذه القراءة وهذا التأويل، غيرَ أن في إسنادِه نظرًا، وذلك ما حدثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسين، قال: ثنى عبّادُ بنُ

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den bu kıraati ve bu tevili doğrulayan bir haber rivayet edilmiştir; ne var ki isnadında nazar (tenkide açık bir yön) vardır. O da bize el-Kâsım'ın anlattığı şu [rivayettir]: Dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Abbâd b.

العوّامِ، عن هارونَ الأعور، عن الزهري، عن سالم بن عبدِ اللَّهِ، عن أبيه، عن النبي ﷺ أنه قرأ: (ومن عنده عِلْمُ الكتاب): عندَ اللهِ عِلْمُ الكتاب .

el-Avvâm, Hârûn el-A'ver'den, o ez-Zührî'den, o Sâlim b. Abdillâh'tan, o babasından, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakletti ki O, bunu: “(ومن عنده عِلْمُ الكتاب) [ve Kitab'ın ilmi O'nun katındandır]” şeklinde okumuş [ve anlamını]: “Kitab'ın ilmi Allah katındadır” [diye açıklamıştır] .

وهذا خبر ليس له أصل عندَ الثقاتِ مِن أصحاب الزهري، فإذا كان ذلك كذلك، وكانت قرأةُ الأمصارِ مِن أهل الحجاز والشام والعراق على القراءة الأخرى، وهى: {وَمَنْ عِندَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ} كان التأويل الذي على المعنى الذي عليه قرأة الأمصار أولى بالصواب مما خالفه، إذ كانت القراءة بما هم عليه مجمعون أحق بالصواب.

Bu, Zührî'nin sika (güvenilir) ashabı nezdinde aslı olmayan bir haberdir. Durum böyle olunca ve Hicaz, Şam ve Irak ehlinden şehirlerin kurrâsı diğer kıraat olan: {وَمَنْ عِندَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ} “Ve yanında Kitab'ın ilmi bulunanlar” kıraati üzerinde birleşince, şehirlerin kurrâsının benimsediği anlama dayanan tevil, buna muhalif olan tevilden doğru olmaya daha layıktır; zira onların üzerinde icma ettikleri kıraat, doğru olmaya en layık olanıdır.

آخر تفسير سورة الرعد، والحمد لله صادق الوعدِ

Ra'd sûresinin tefsiri burada sona erdi. Vaadinde sadık olan Allah'a hamdolsun.