حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا عمرُو بنُ عونٍ، قال: أخبربا هُشَيمٌ، عن حُصَيْنٍ، عن الشعبيِّ، قال: المستهزئين سبعةٌ. وسَمَّى منهم أربعةً.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Avn anlattı, dedi ki: Bize Huşeym, Husayn'dan, o da eş-Şa'bî'den haber verdi; [Şa'bî] şöyle dedi: "Alay edenler yedi kişiydi." Ve [Şa'bî] onlardan dördünün ismini zikretti [saydı].
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن إسرائيلَ، عن جابرٍ، عن عامرٍ: {إِنَّا كَفَيْنَاكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ}. قال: كانوا مِن قريشٍ خمسةُ نفرٍ؛ العاصُ بنُ وائلٍ السَّهْمِيُّ، كُفِى بصُداعٍ أخَذه في رأسِه، فسال دماغُه حتى كان يَتَكَلَّمُ مِن أنفِه، والوليدُ بنُ المغيرةِ المخزوميُّ، كُفِى برجلٍ من خُزاعةَ أصلَح سهمًا له، فندَرَت منه شَظِيَّةٌ، فَوَطِئَ عليها فمات، وهَبّارُ بنُ الأسودِ، وعبدُ يَغُوثَ بنُ وهبٍ، والحارثُ بن غَيْطلةَ .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, İsrâîl'den, o Câbir'den, o da Âmir'den: {إِنَّا كَفَيْنَاكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ} “Şüphesiz o alay edenlere karşı biz sana yeteriz” ayeti hakkında nakletti; dedi ki: "Onlar Kureyş'ten beş kişiydi: el-Âs b. Vâil es-Sehmî; başında tutan bir baş ağrısıyla hakkından gelindi, öyle ki beyni aktı ve burnundan konuşur oldu. el-Velîd b. el-Mugīre el-Mahzûmî; Huzâa'dan bir adamın okunu düzeltirken oradan fırlayan bir kıymığın üzerine basıp ölmesiyle hakkından gelindi. [Diğerleri ise] Hebbâr b. el-Esved, Abdiyeğûs b. Vehb ve el-Hâris b. Gaytale idi ."
حدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا إسرائيلُ، عن جابرٍ، عن عامرٍ: {إِنَّا كَفَيْنَاكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ}. قال: كلُّهم مِن قريشٍ؛ العاصُ بنُ وائلٍ، فكُفِى بأنه أصابه صُداعٌ في رأسِه، فسال دماغُه حتى لا يَتَكَلَّمَ إلا مِن تحتِ أنفِه، والحارثُ بن غَيْطلةَ بصَفَرٍ في بطنِه، وابنُ الأسودِ فكُفِى بالجُدَريِّ، والوليدُ بأن رجلًا ذهَب ليُصْلِحَ سهمًا له، فوقَعت شَظِيَّةٌ، فوَطِئَ عليها، وعبدُ يَغُوثَ فَكُفِي بالعَمَى، ذهَب بصرُه.
Bize Ahmed b. İshâk anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize İsrâîl, Câbir'den, o da Âmir'den: {إِنَّا كَفَيْنَاكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ} “Şüphesiz o alay edenlere karşı biz sana yeteriz” ayeti hakkında nakletti; dedi ki: "Hepsi Kureyş'tendi: el-Âs b. Vâil'in, başına bir baş ağrısı isabet etmesiyle hakkından gelindi; öyle ki beyni aktı ve ancak burnunun altından konuşabilir oldu. el-Hâris b. Gaytale'nin karnında su toplanmasıyla (karın hastalığıyla) hakkından gelindi. İbnü'l-Esved'in çiçek hastalığıyla hakkından gelindi. el-Velîd'in, bir adamın okunu düzeltmeye çalışırken düşen bir kıymığın üzerine basmasıyla; Abdiyeğûs'un ise körlükle hakkından gelindi, gözleri gitti."
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ، وعن مِقْسمٍ: {إِنَّا كَفَيْنَاكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ}. قال: هم الوليدُ بنُ المغيرةِ، والعاصُ بنُ وائلٍ، وعَدِيُّ بنُ قيسٍ، والأسودُ بنُ عبدِ يَغُوثَ، والأسودُ بنُ المطلبِ، مرُّوا رجلًا رجلًا على النبيِّ ﷺ ومعه جبريلُ، فإذا مرَّ به رجلٌ منهم قال جبريلُ: كيف تَجدُ هذا؟ فيقولُ: "بئسَ عدوُّ اللَّهِ". فيقولُ جبريلُ: كفاكَه. فأما الوليدُ بنُ المغيرةِ، فتردَّى، فتعلَّق سهمٌ بردائِه، فذهَب يَجْلِسُ، فقُطِع أكْحَلُه، فنُزِف فمات، وأما
Bize Muhammed b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den ve Mıksem'den: {إِنَّا كَفَيْنَاكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ} “Şüphesiz o alay edenlere karşı biz sana yeteriz” ayeti hakkında nakletti; dedi ki: "Onlar; el-Velîd b. el-Mugīre, el-Âs b. Vâil, Adiy b. Kays, el-Esved b. Abdiyeğûs ve el-Esved b. el-Muttalib'dir. Cibrîl onun yanındayken Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanından teker teker geçtiler. Onlardan bir adam yanından geçtiğinde Cibrîl: 'Bunu nasıl bilirsin?' diye sorar, o da: 'Allah'ın ne kötü bir düşmanıdır!' derdi. Cibrîl de: '[Allah] sana karşı onun hakkından geldi' derdi. el-Velîd b. el-Mugīre'ye gelince; ridasını sarkıttı/sürdü, ridasına bir ok takıldı, oturmaya davranınca ekheli (kol damarı) kesildi, kan kaybından öldü. [Diğerlerine] gelince...
الأسودُ بنُ عبدِ يَغُوثَ، فأُتِى بغُصْنٍ فيه شَوْكٌ، فضُرِب به وجهُه، فسالت حدَقتاه على وجهِه، فكان يقولُ: دعَوتُ على محمدٍ دعوةً، ودعا عليَّ دعوةً، فاسْتُجيب لى، واسْتُجِيب له؛ دعا عليَّ أن أعْمَى، فَعَمِيتُ، ودعَوتُ عليه أن يكونَ وحيدًا فريدًا في أهلِ يَثْرِبَ، فكان كذلك. وأما العاصُ بنُ وائلٍ، فوَطِئَ على شَوْكةٍ فتساقَط لحمُه عن عِظامِه حتى هلَك. وأما الأسودُ بنُ المطلبِ، وعديُّ بنُ قيسٍ، فإن أحدَهما قام مِن الليلِ وهو ظمآنُ، فشرِب ماءً مِن جَرَّةٍ، فلم يَزَلْ يَشْرَبُ حتى انْفَتَق بَطنُه فمات، وأما الآخرُ فَلَدَغته حيةٌ فمات.
el-Esved b. Abdiyeğûs'a gelince; dikenli bir dal getirildi ve yüzüne vuruldu, gözbebekleri yüzüne aktı. Şöyle derdi: 'Muhammed'e bir beddua ettim, o da bana bir beddua etti; benimki de kabul oldu, onunki de kabul oldu. O benim kör olmam için beddua etti, ben de kör oldum; ben de onun Yesrib halkı arasında yalnız ve yapayalnız kalması için beddua ettim, o da öyle oldu.' el-Âs b. Vâil'e gelince; bir dikene bastı ve helak oluncaya kadar etleri kemiklerinden döküldü. el-Esved b. el-Muttalib ile Adiy b. Kays'a gelince; bunlardan biri gece susamış olarak kalktı, bir testiden su içti ve karnı yarılıncaya kadar içmeye devam edip öldü; diğerini ise bir yılan soktu ve öldü."
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبربا عبدُ الرَزاقِ، قال: أخبرنا معمرٌ، عن قتادةَ وعثمانَ، عن مِقْسمٍ مولى ابن عباسٍ في قولِه: {إِنَّا كَفَيْنَاكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ (٩٥)}. ثم ذكَر نحوَ حديثِ ابن عبدِ الأعلى، عن ابن ثورٍ .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde ve Osman'dan, onlar da İbn Abbâs'ın azatlısı Mıksem'den Allah'ın: {إِنَّا كَفَيْنَاكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ (٩٥)} “Şüphesiz o alay edenlere karşı biz sana yeteriz (95)” sözü hakkında haber verdi. Sonra İbn Abdilâ'lâ'nın İbn Sevr'den naklettiği hadisin benzerini zikretti .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {كَمَا أَنْزَلْنَا عَلَى الْمُقْتَسِمِينَ (٩٠) الَّذِينَ جَعَلُوا الْقُرْآنَ عِضِينَ}: هم رهطٌ خمسةٌ مِن قريشٍ، عَضَهوا القرآنَ؛ زعَم بعضُهم أنه سحرٌ، وزعَم بعضُهم أنه شعرٌ، وزعم بعضُهم أنه أساطيرُ الأوَّلين؛ أما أحدُهم فالأسودُ بنُ عبدِ يَغُوثَ، أَتى على نبيِّ اللَّهِ ﷺ وهو عندَ البيتِ، فقال له الملَكُ: كيف تَجِدُ هذا؟ قال: "بئسَ عبدُ اللَّهِ على أنه خالي". قال: كفَيناك. ثم أتَى عليه الوليدُ بنُ المغيرةِ، فقال له الملَكُ: كيف تَجِدُ هذا؟ قال: "بئسَ عبدُ اللَّهِ". قال: كفَيناك. ثمَّ أتى عليه عديُّ بنُ قيسٍ أخو بني، سهمٍ، فقال له الملَكُ: كيف تَجِدُ هذا؟ قال: "بئسَ عبدُ اللَّهِ". قال: كفَيناك. ثم أتَى عليه الأسودُ بنُ المطلبِ، فقال له الملَكُ: كيف تَجِدُ هذا؟ قال: "بِئسَ
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {كَمَا أَنْزَلْنَا عَلَى الْمُقْتَسِمِينَ (٩٠) الَّذِينَ جَعَلُوا الْقُرْآنَ عِضِينَ} “Nitekim o kısımlara ayıranlara da indirmiştik (90). Onlar ki Kur'an'ı parça parça ettiler” [ayetleri hakkında şöyle dedi]: Onlar Kureyş'ten beş kişilik bir gruptur; Kur'an'ı parça parça ettiler [ona iftira attılar]. Bir kısmı onun bir büyü olduğunu iddia etti, bir kısmı onun şiir olduğunu iddia etti, bir kısmı da öncekilerin masalları olduğunu iddia etti. Onlardan biri el-Esved b. Abdiyeğûs idi. Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem Beyt'in (Kâbe'nin) yanındayken onun yanına geldi. Bunun üzerine melek ona: 'Bunu nasıl bilirsin?' dedi. O: 'Dayım olmasına rağmen ne kötü bir Allah kuludur!' dedi. [Melek]: 'Onun hakkından geldik' dedi. Sonra onun yanına el-Velîd b. el-Mugîre geldi. Melek ona: 'Bunu nasıl bilirsin?' dedi. O: 'Ne kötü bir Allah kuludur!' dedi. [Melek]: 'Onun hakkından geldik' dedi. Sonra onun yanına Benî Sehm'in kardeşi (mensubu) Adiyy b. Kays geldi. Melek ona: 'Bunu nasıl bilirsin?' dedi. O: 'Ne kötü bir Allah kuludur!' dedi. [Melek]: 'Onun hakkından geldik' dedi. Sonra onun yanına el-Esved b. el-Muttalib geldi. Melek ona: 'Bunu nasıl bilirsin?' dedi. O: 'Ne kötü
عبدُ اللَّهِ". قال: كفَيناك. ثمَّ أتى عليه العاصُ بنُ وائلٍ، فقال له الملَكُ: كيف تَجِدُ هذا. قال: "بئس عبدُ اللَّهِ". قال: كفَيناك. فأما الأسودُ بنُ عبدِ يَغُوثَ، فَأُتِي بِغُصْنٍ مِن شَوْكٍ، فضُرِب به وجهُه، حتى سالَت حدَقتاه على وجهِه، فكان بعد ذلك يقولُ: دعا عليَّ محمدٌ بدعوةٍ، ودعَوتُ عليه بأخرى، فاستجاب اللَّهُ له فىَّ، واستجاب اللَّهُ لى فيه، دعا عليَّ أن أَثْكَلَ وأن أعْمَى، [وكان] كذلك، ودعَوتُ عليه أن يَصِيرَ شَرِيدًا طريدًا، فطرَدناه مع يهودِ يَثْربَ وسُرَاقِ الحجيجِ، وكان كذلك. وأما الوليدُ بنُ المغيرةِ، فذهَب يَرْتَدِى، فتعَلَّق برِدائِه سهمُ غَرْبٍ، فأصاب أَكْحَلَه أَو أَبْجَلَه، فأُتِيَ في كلِّ ذلك، فمات. وأما العاصُ بنُ وائلٍ، فَوَطِئَ على شَوْكَةٍ، فأُتي في ذلك؛ جعَل يَتَساقَطُ لحمُه عُضْوًا عُضْوًا، فمات وهو كذلك. وأما الأسودُ بنُ المطَّلِبِ، وعديُّ بنُ قيسٍ، فلا أدرى ما أصابَهما. ذُكِر لنا أن نبيَّ اللَّهِ ﷺ يومَ بَدْرٍ نهَى أصحابَه عن قتلِ أبي البَخْتَريِّ، وقال: "خُذُوه أخْذًا، فإنه قد كان له بلاءٌ". فقال له أصحابُ النبيَّ ﷺ: يا أبا البَخْتَريَّ، إنا قد نُهينا عن قتلِك، فهلُمَّ إلى الأمَنةِ والأمانِ. فقال أبو البَخْتَريِّ: وابنُ أخى معى. فقالوا: لم تُؤْمَرُ إلا بك. فراوَدوه ثلاثَ مراتٍ، فأبى إلا وابنُ أخيه معه، قال: فأغلَظ للنبيِّ ﷺ الكلامَ، فحمَل عليه رجلٌ مِن القومِ فطعَنه فقتَله، فجاء قاتلُه وكأنما على ظهرِه جبَلٌ أو ثِقْلٌ، مخافةَ أن يَلُومَه النبيُّ ﷺ، فلما أُخْبِر بقولِه،
"...kötü bir] Allah kuludur.' [Melek]: 'Sana karşı ona yettik' dedi. Sonra yanına el-Âs b. Vâil geldi. Melek ona: 'Bunu nasıl bulursun?' dedi. O da: '[O da] kötü bir Allah kuludur' dedi. Melek: 'Sana karşı ona yettik' dedi. el-Esved b. Abdiyegûs'a gelince; ona dikenli bir dal getirildi ve yüzüne vuruldu; öyle ki iki göz bebeği yüzüne aktı. Bundan sonra o şöyle derdi: 'Muhammed bana bir beddua etti, ben de ona başka bir beddua ettim. Allah benim hakkımda onun duasını kabul etti, onun hakkında da benim duamı kabul etti. O benim evlatsız kalmam ve kör olmam için beddua etti ve öyle de [oldu]. Ben de onun yurtsuz ve sürgün bir kaçak haline gelmesi için beddua ettim; nitekim onu Yesrib yahudileri ve hacı hırsızlarının yanına sürdük ve öyle de oldu.' Velîd b. el-Mugîre'ye gelince; ridasını giymeye gitti, ridasına serseri/kör bir ok takıldı ve kol damarına (el-ekhal) yahut bacak damarına (el-ebcel) isabet etti. Bütün bunlardan dolayı [yara alıp] öldü. el-Âs b. Vâil'e gelince; o bir dikenin üzerine bastı ve bundan ötürü [yara aldı]; eti parça parça dökülmeye başladı ve bu haldeyken öldü. el-Esved b. el-Muttalib ile Adiyy b. Kays'a gelince; onların başına ne geldiğini bilmiyorum. Bize nakledildiğine göre Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem Bedir günü ashabını Ebü'l-Bahterî'yi öldürmekten nehyetti ve: «Onu sağ olarak yakalayıp esir alın; çünkü onun [bize] bir iyiliği dokunmuştu» buyurdu. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ashabı ona: 'Ey Ebü'l-Bahterî! Şüphesiz biz seni öldürmekten nehyolunduk; haydi emniyet ve güvenceye gel!' dediler. Ebü'l-Bahterî: 'Kardeşimin oğlu da benimle birlikte [olursa gelirim]' dedi. Ashap: 'Biz sadece senin hakkında emrolunduk' dediler. Onu üç defa ikna etmeye çalıştılar; fakat o, kardeşinin oğlu da yanında olmadıkça kabul etmedi. [Ravi] dedi ki: Ebü'l-Bahterî Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında kaba ve sert konuştu. Bunun üzerine topluluktan bir adam onun üzerine hücum edip mızrak saplayarak onu öldürdü. Onu öldüren kişi, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem kendisini kınamasından korktuğu için sanki sırtında bir dağ veya ağır bir yük varmış gibi geldi. Ebü'l-Bahterî'nin sözü Peygamber'e haber verilince,
قال النبيُّ ﷺ: "أبْعَدَه اللَّهُ وأَسْحَقَه". وهم المستهزِئون الَّذين قال اللَّهُ: {إِنَّا كَفَيْنَاكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ}. وهم الخمسةُ الذين قيل فيهم: {إِنَّا كَفَيْنَاكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ}: استهزَءوا بكتابِ اللَّهِ ونبيِّه ﷺ.
Peygamber ﷺ: 'Allah onu rahmetinden uzak ve helak etsin!' buyurdu. İşte bunlar Allah'ın: {إِنَّا كَفَيْنَاكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ} “Şüphesiz o alay edenlere karşı biz sana yeteriz” buyurduğu alay edenlerdir. Haklarında: {إِنَّا كَفَيْنَاكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ} “Şüphesiz o alay edenlere karşı biz sana yeteriz” denilen beş kişi bunlardır; Allah'ın Kitabı ve Peygamberi ﷺ ile alay etmişlerdi."
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {إِنَّا كَفَيْنَاكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ}: هم مِن قريشٍ.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den: {إِنَّا كَفَيْنَاكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ} “Şüphesiz o alay edenlere karşı biz sana yeteriz” ayeti hakkında nakletti: "Onlar Kureyş'tendir."
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ: وزعَم ابن أبي بَزَّة أنهم : العاصُ بنُ وائلٍ السهميُّ، والوليدُ بنُ المغيرةِ الوحيدُ، والحارثُ بنُ عديِّ بن سهمِ، ابن الغَيْطِلةِ ، والأسودُ بنُ المطَّلبِ بن أسدِ بن عبدِ العُزَّى بن قُصَيٍّ وهو أبو زمعةَ، والأسودُ بنُ عبدِ يغوثَ، وهو ابن خالِ رسولِ اللَّهِ ﷺ.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl nakletti: İbn Ebî Bezze onların şu kimseler olduğunu iddia etti : el-Âs b. Vâil es-Sehmî, el-Velîd b. el-Mugīre el-Vahîd, Gaytale'nin oğlu el-Hâris b. Adiy b. Sehm, el-Esved b. el-Muttalib b. Esed b. Abdiluzzâ b. Kusay —ki o Ebû Zem'a'dır— ve el-Esved b. Abdiyeğûs —ki o da Resûlullah'ın ﷺ dayısının oğludur —.
حدَّثني القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، قال: أخبرني عمرُو بنُ دينارٍ، عن ابن عباسٍ، نحوَ حديثِ محمدِ بن عبدِ الأعلى، عن محمدِ بن ثورٍ، غيرَ أنه قال: كانوا ثمانيةً. ثم عدَّهم وقال: كلُّهم مات قبلَ بدرٍ .
Bana el-Kāsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti; dedi ki: Bana Amr b. Dînâr, İbn Abbâs'tan, Muhammed b. Abdilâ'lâ'nın Muhammed b. Sevr'den rivayet ettiği hadisin benzerini haber verdi; şu kadar var ki o: 'Onlar sekiz kişiydi' dedi. Sonra onları saydı ve şöyle dedi: 'Hepsi Bedir'den önce öldü .'
وقولُه: {الَّذِينَ يَجْعَلُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ}. وعيدٌ مِن اللَّهِ تعالى ذكرُه، وتهديدٌ للمُسْتَهزِئين الذين أخبَر نبيَّه ﷺ أنه قد كفَاه أمرَهم. يقولُ تعالى ذكرُه: إنا كفَيناك يا محمدُ الساخرين منك، الجاعلين مع اللَّهِ شريكًا
Allah Teâlâ'nın: {الَّذِينَ يَجْعَلُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ} “Onlar ki Allah ile beraber başka bir ilah edinirler; yakında bilecekler!” kavli, şânı yüce Allah'tan, Peygamberi'ne sallallâhu aleyhi ve sellem onların hakkından gelmeye kâfi olduğunu bildirdiği o alaycılara yönelik bir vaîd (azap bildirimi) ve bir tehdittir. Şânı yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Şüphesiz ki seninle alay eden, Allah ile beraber [başka bir] ortak edinen kimselere karşı biz sana yettik...
في عبادتِه، فسوف يَعْلَمون ما يَلْقَون مِن عذابِ اللَّهِ عندَ مصيرِهم إليه في القيامةِ، وما يَحُلُّ بهم مِن البلاءِ.
ve O'na ibadette ortak koşan o seninle alay edenlere karşı biz sana yeteriz. Kıyamet günü O'na döndüklerinde Allah'ın azabından neyle karşılaşacaklarını ve başlarına ne felaketler geleceğini ileride bileceklerdir.
القولُ في تأويلِ قوله تعالى: {وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّكَ يَضِيقُ صَدْرُكَ بِمَا يَقُولُونَ (٩٧) فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَكُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ (٩٨)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّكَ يَضِيقُ صَدْرُكَ بِمَا يَقُولُونَ (٩٧) فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَكُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ (٩٨)} “Andolsun biliyoruz ki onların söyledikleri şeyler yüzünden senin göğsün daralıyor. (97) Sen Rabbini hamd ile tesbih et ve secde edenlerden ol! (98)” sözünün tevili hakkında:
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: ولقد نَعْلَمُ يا محمدُ أنك يَضِيقُ صدرُك بما يقولُ هؤلاء المشركون مِن قومِك؛ مِن تَكْذيبِهم إياك، واستهزائِهم بك، وبما جْئْتَهم به، وأن ذلك يحزنُك ،
Şanı yüce Allah Peygamberi Muhammed'e ﷺ şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Kavminden olan bu müşriklerin seni yalanlamalarından, seninle ve getirdiğin şeyle alay etmelerinden dolayı göğsünün daraldığını ve bunun seni üzdüğünü elbette biliyoruz.
{فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ}. يقولُ: فافْزَعُ فيما نابَك مِن أمرٍ تَكْرَهُه منهم إلى الشكرِ للَّهِ والثناءِ عليه والصلاةِ، يَكْفِك اللَّهُ مِن ذلك ما أَهَمَّك . وهذا نحوُ الخبرِ الذي رُوِى عن رسولِ اللَّهِ ﷺ، أنه كان إذا حَزَبه أمرٌ فَزِع إلى الصلاةِ .
{فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ} “Sen Rabbini hamd ile tesbih et”. Şöyle buyurmaktadır: Onlardan sana isabet eden hoşlanmadığın bir durum karşısında Allah'a şükretmeye, O'nu övmeye ve namaza sığın; Allah seni üzen ve tasalandıran şeylerde sana yeter . Bu da Resûlullah'tan ﷺ rivayet edilen, kendisini üzen veya sıkıntıya sokan bir durum olduğunda namaza sığındığına dair haberin bir benzeridir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَاعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ (٩٩)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَاعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ (٩٩)} “Ve sana kesin olan şey (ölüm) gelinceye kadar Rabbine kulluk et! (99)” sözünün tevili hakkında:
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه ﷺ: واعبُدْ ربَّك حتى يأتِيَك الموتُ، الذي هو مُوقَنٌ به. وقيل: يَقِينٌ. وهو مُوقَنٌ به، كما قيل: خمرٌ عتيقٌ، وهي مُعَتَّقةٌ.
Şanı yüce Allah Peygamberi'ne ﷺ şöyle buyurmaktadır: Kesin olarak gerçekleşecek olan ölüm sana gelinceye kadar Rabbine ibadet et. Nitekim yıllandırılmış şarap için *hamrun atîk* (خمر عتيق) denildiği gibi, hakkında kesin bilgi bulunan şey için de *yakîn* (يقين) denilmiştir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer görüşü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا يحيى بنُ سعيدٍ، عن سفيانَ، قال: ثني طارقُ
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Saîd, Süfyân'dan anlattı; [Süfyân] dedi ki: Bana Târık
ابن عبدِ الرحمنِ، عن سالم بن عبدِ اللَّهِ: {وَاعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ}. قال: الموتُ .
b. Abdirrahmân, Sâlim b. Abdillâh'tan: {وَاعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ} “Ve sana kesin olan şey gelinceye kadar Rabbine kulluk et!” ayeti hakkında nakletti; dedi ki: "Ölümdür ."
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den benzerini nakletti .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، وحدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ، عن ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl anlattı; ve bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdullâh, Varkâ'dan nakletti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den benzerini nakletti.
حدَّثني عباسُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا حجاجٌ، قال: قال ابن جريجٍ: أخبَرني ابن كثيرٍ، أنه سمِع مجاهدًا يقولُ: {حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ}. قال: الموتُ.
Bana Abbâs b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Haccâc anlattı, dedi ki: İbn Cüreyc dedi ki: Bana İbn Kesîr, Mücâhid'i şöyle derken işittiğini haber verdi: {حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ} “Sana kesin olan şey gelinceye kadar”. Dedi ki: "Ölümdür."
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَاعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ}. قال: يعنى الموتَ.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den Allah'ın: {وَاعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ} “Ve sana kesin olan şey gelinceye kadar Rabbine kulluk et!” sözü hakkında nakletti; dedi ki: "Ölümü kastetmektedir."
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ}. قال: اليقينُ الموتُ.
Bize Muhammed b. Abdilâ'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den nakletti: {حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ} “Sana kesin olan şey gelinceye kadar”. Dedi ki: "el-Yakîn, ölümdür."
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزّاقِ، قال: أخبربا معمرٌ، عن قتادةَ مثلَه.
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den benzerini haber verdi.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا سويدُ بنُ نصرٍ، قال: أخبربا ابن المباركِ، عن مباركِ بن فضالةَ، عن الحسنِ في قولِه: {حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ}. قال: الموتُ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Süveyd b. Nasr anlattı, dedi ki: Bize İbnü'l-Mübârek, Mübârek b. Fedâle'den, o da el-Hasan'dan Allah'ın: {حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ} “Sana kesin olan şey gelinceye kadar” sözü hakkında haber verdi; dedi ki: "Ölümdür ."
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن سفيانَ، عن طارقٍ، عن سالمٍ مثلَه .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o Târık'tan, o da Sâlim'den benzerini nakletti .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبربا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَاعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ}. قال: الموتُ، إذا جاءه الموتُ، جاءه تصديقُ ما قال اللَّهُ له وحدَّثه مِن أمرِ الآخرةِ .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd Allah'ın: {وَاعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ} “Ve sana kesin olan şey gelinceye kadar Rabbine kulluk et!” sözü hakkında şöyle dedi: "Ölümdür. Ona ölüm geldiğinde, Allah'ın kendisine ahiret konusunda söylediği ve haber verdiği şeylerin doğrulaması da gelmiş olur ."
حدَّثني يونسُ، قال: أخبربا ابن وهبٍ، قال: أخبرني يونسُ بنُ يزيدَ، عن ابن شهابٍ، أن خارجةَ بنَ زيدِ بن ثابتٍ أخبرَه، عن أمِّ العلاءِ - امرأةٍ مِن الأنصارِ قد بايعَت رسولَ اللَّهِ ﷺ أخبرَته أنهم اقتَسَموا المهاجرين قُرْعةً، قالت: وطار لنا عثمانُ (٢) بنُ مَظْعونٍ، فأنزَلناه في أبياتِنا، فوَجِع وجَعَه الذي مات فيه، فلما تُوُفِّي وغُسِّل وكُفِّن في أثوابِه، دخَل رسولُ اللَّهِ ﷺ، فقلْت: يا عثمانُ بنَ مظعونٍ، رحمةُ اللَّهِ عليك أبا السائبِ، فشهادَتي عليك، لقد أكرَمك اللَّهُ. فقال رسولُ اللَّهِ ﷺ: "وما يُدْرِيكِ أن اللَّهَ أكْرَمه؟ ". قالت: يا رسولَ اللَّهِ فمَن؟ فقال رسولُ اللَّهِ ﷺ: "أما هو فقد جاءَه اليقينُ، وواللَّهِ إنى لأرْجُو له الخيْرَ".
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Yûnus b. Yezîd, İbn Şihâb'dan haber verdi; ona Hârice b. Zeyd b. Sâbit haber vermiş, o da Resûlullah'a ﷺ biat etmiş Ensâr'dan bir kadın olan Ümmü'l-Alâ'dan nakletmiş; kadın ona muhacirleri aralarında kura ile paylaştıklarını haber verip şöyle demiştir: 'Bizim payımıza Osman (٢) b. Maz'ûn düştü. Onu evlerimizde konuk ettik; ardından öldüğü hastalığa yakalandı. Vefat edip yıkanıp elbiseleriyle kefenlenince Resûlullah ﷺ içeri girdi. Ben: 'Ey Osman b. Maz'ûn! Allah'ın rahmeti üzerine olsun ey Ebü's-Sâib! Sana şehadet ederim ki Allah sana ikramda bulunmuştur' dedim. Resûlullah ﷺ: 'Allah'ın ona ikram ettiğini nereden biliyorsun?' buyurdu. Ben: 'Ey Allah'ın Resûlü, [ona değilse] peki kime?' dedim. Resûlullah ﷺ: 'Ona gelince, ona kesin gerçek (ölüm) gelmiştir ve vallahi ben onun için hayır ümit ediyorum' buyurdu.'
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا مالكُ بنُ إسماعيلَ، قال: ثنا إسماعيلُ، قال: ثنا إبراهيمُ بنُ سعدٍ، قال: ثنا ابن شهابٍ، عن خارجةَ بن زيدٍ، عن أمِّ العلاءِ، امرأةٍ مِن
Bize Ebû Kureyb anlattı, dedi ki: Bize Mâlik b. İsmâîl anlattı, dedi ki: Bize İsmâîl anlattı, dedi ki: Bize İbrâhîm b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bize İbn Şihâb, Hârice b. Zeyd'den, o da ... kadınlarından bir kadın olan Ümmü'l-Alâ'dan anlattı:
نسائِهم، عن النبيّ ﷺ بنحوِه .
bir kadın olan Ümmü'l-Alâ'dan, o da Peygamber'den ﷺ benzerini nakletti .
حدَّثني موسى بنُ عبدِ الرحمنِ المسروقيُّ، قال: ثنا جعفرُ بنُ عونٍ، قال: أخبربا إبراهيمُ بنُ إسماعيلَ، عن محمدِ بن شهابٍ، أن خارجةَ بنَ زيدٍ حدَّثه، عن أمِّ العلاءِ، امرأةٍ منهم، عن النبيِّ ﷺ، بنحوِه، إلا أنه قال في حديثِه: فقال النبيُّ ﷺ: "أما هو فقد عايَن اليقينَ".
Bana Mûsâ b. Abdirrahmân el-Mesrûkī anlattı, dedi ki: Bize Ca'fer b. Avn anlattı, dedi ki: Bize İbrâhîm b. İsmâîl, Muhammed b. Şihâb'dan haber verdi; ona Hârice b. Zeyd anlatmış, o da onlardan bir kadın olan Ümmü'l-Alâ'dan, o da Peygamber'den ﷺ benzerini nakletmiştir; ancak o hadisinde şöyle demiştir: Peygamber ﷺ: 'Ona gelince, o kesin gerçeği (ölümü) gözleriyle görmüştür' buyurdu.
آخرُ تفسيرِ سورةِ الحجرِ
Hicr Suresi tefsirinin sonu.