Binûn

Hicr Suresinin Tefsiri — 2. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

يقال منه: سلَكه يَسْلُكُه سَلكًا وسلوكًا، وأسلكه يُسلِكُه إسلاكًا. ومِن السلوكِ قولُ عديِّ بن زيدٍ :

Bu kökten olmak üzere: [Bir şeyi bir şeye soktu/geçirdi anlamında] Selekehü yeslükühü selken ve sülûken (سَلَكَهُ يَسْلُكُهُ سَلْكًا وَسُلُوكًا) ve eslekehü yüslikühü islâkan (أَسْلَكَهُ يُسْلِكُهُ إِسْلَاكًا) denir. Sülûk (سلوك) kullanımına Adiyy b. Zeyd'in şu sözü örnektir :

وكنت لزازَ خَصْمِك لم أُعَرَّدْ … وقد سلَكوك في يومٍ عصيبِ

Onlar seni çetin bir güne soktuklarında, Ben hasmına yapışmıştım, hiç kaçmadım.

من الإسلاكِ قولُ الآخرِ :

İslâk (إسلاك) kullanımına da diğer bir şairin şu sözü örnektir :

حتى إذا أسلكوهم في قُتائِدَةٍ … شلًّا كما تَطْرُدُ الجَمالةُ الشُّرُدَا

Nihayet onları Kutâide [geçidine] soktuklarında, Tıpkı deve çobanlarının kaçan develeri kovalayıp sürdüğü gibi [sürdüler].

وقوله: {وَقَدْ خَلَتْ سُنَّةُ الْأَوَّلِينَ}. يقول تعالى ذكره: لا يُؤْمِنُ بهذا القرآنِ قومك الذين سلكت في قلوبهم التكذيب، حتى يَرَوُا العذاب الأليم، أخذًا منهم سُنةَ أسلافِهم من المشركين قبلهم، من قوم عاد وثمود وضُربائهم من الأمم التي كذَّبت رُسُلَها فلم تُؤْمِنْ بما جاءها من عندِ اللهِ، حتى حلَّ بها سَخَطُ اللَّهِ فهلكت.

O'nun: {وَقَدْ خَلَتْ سُنَّةُ الْأَوَّلِينَ} “Hâlbuki öncekilerin sünneti (onlara uygulanan ilahi yasa) geçmişti.” sözüne gelince; Allah -zikri yücedir- buyuruyor ki: Kalplerine yalanlamayı soktuğum senin kavmin, can yakıcı azabı görünceye kadar bu Kur'an'a inanmayacaktır; zira onlar, kendilerinden önceki Âd, Semûd ve benzeri peygamberlerini yalanlayıp Allah katından gelenlere inanmayan ve nihayet Allah'ın gazabına uğrayıp helak olan geçmiş müşriklerin yolunu (sünnetini) tutmuşlardır.

ما قُلْنا في ذلك قال أهل التأويل.

Bu konuda bizim söylediğimizi tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة قوله: {كَذَلِك نَسْلُكُهُ فِي قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ (١٢) لَا يُؤْمِنُونَ بِهِ وَقَدْ خَلَتْ سُنَّةُ الْأَوَّلِينَ}: وقائعُ اللَّهِ في مَن خلا قبلكم من الأممِ .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {كَذَلِك نَسْلُكُهُ فِي قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ (١٢) لَا يُؤْمِنُونَ بِهِ وَقَدْ خَلَتْ سُنَّةُ الْأَوَّلِينَ} “Böylece biz onu suçluların kalplerine sokarız. Ona inanmazlar; hâlbuki öncekilerin sünneti geçmişti.” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: [Bu sünnet], sizden önce geçmiş milletler hakkında Allah'ın cezalandırma uygulamalarıdır (vak'alarıdır) .

القولُ في تأويل قوله تعالى: {وَلَوْ فَتَحْنَا عَلَيْهِم بَابًا مَّنَ السَّمَاءِ فَظَلُّوا فِيهِ يَعْرُجُونَ (١٤) لَقَالُوا إِنَّمَا سُكِّرَتْ أَبْصَارُنَا بَلْ نَحْنُ قَوْمٌ مَسْحُورُونَ}.

Yüce Allah'ın: {وَلَوْ فَتَحْنَا عَلَيْهِم بَابًا مَّنَ السَّمَاءِ فَظَلُّوا فِيهِ يَعْرُجُونَ (١٤) لَقَالُوا إِنَّمَا سُكِّرَتْ أَبْصَارُنَا بَلْ نَحْنُ قَوْمٌ مَسْحُورُونَ} “Eğer onlara gökten bir kapı açsak da oradan yukarı çıksalar, yine de mutlaka: 'Gözlerimiz döndürüldü / bağlandı, hatta biz büyülenmiş bir topluluğuz' derlerdi.” sözünün tevili hakkındaki görüş.

اختلَف أهلُ التأويل في المعْنِيِّين بقولِه: {فَظَلُّوا فِيهِ يَعْرُجُونَ}؛ فقال بعضُهم: معنى الكلام: ولو فتَحْنا على هؤلاء القائلين لك يا محمدُ: {لَّوْ مَا تَأْتِينَا بِالْمَلَائِكَةِ إِن كُنتَ مِنَ الصَّدِقِينَ}. بابًا مِن السماء، فظلَّت الملائكةُ تَعْرُجُ فيه، وهم يَرَوْنهم عيانًا، لقالوا: {إِنَّمَا سُكِّرَتْ أَبْصَارُنَا بَلْ نَحْنُ قَوْمٌ مَسْحُورُونَ}.

Tevil ehli, O'nun: {فَظَلُّوا فِيهِ يَعْرُجُونَ} “oradan yukarı çıksalar” sözüyle kimlerin kastedildiği hususunda ihtilaf etti. Bazıları şöyle dedi: Sözün anlamı şudur: Sana: {لَّوْ مَا تَأْتِينَا بِالْمَلَائِكَةِ إِن كُنتَ مِنَ الصَّدِقِينَ} “Doğru sözlülerden isen bize melekleri getirsene!” diyen şu kimselere gökten bir kapı açsaydık da melekler oradan yukarı çıksalardı ve onlar da melekleri gözleriyle görselerdi, mutlaka: {إِنَّمَا سُكِّرَتْ أَبْصَارُنَا بَلْ نَحْنُ قَوْمٌ مَسْحُورُونَ} “Gözlerimiz döndürüldü / perdelendi, hatta biz büyülenmiş bir topluluğuz” derlerdi.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدثني محمد بن سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قوله: {وَلَوْ فَتَحْنَا عَلَيْهِم بَابًا مَّنَ السَّمَاءِ فَظَلُّوا فِيهِ يعْرُجُونَ}. يقول: لو فتحنا عليهم بابًا من السماءِ فظَلَّت الملائكةُ تَعْرُجُ فيه ، لقال أهل الشرك: إنما أخذ أبصارنا، وشَبَّه علينا، وإنما سَحَرَنا. فذلك قولهم: {لَّوْ مَا تَأْتِينَا بِالْمَلَائِكَةِ إِن كُنتَ مِنَ الصَّادِقِينَ} .

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَلَوْ فَتَحْنَا عَلَيْهِم بَابًا مَّنَ السَّمَاءِ فَظَلُّوا فِيهِ يعْرُجُونَ} “Onlara gökten bir kapı açsak da oradan yukarı çıksalar” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: [Allah] buyuruyor ki: Onlara gökten bir kapı açsaydık ve melekler oradan yukarı çıksalardı , şirk ehli: 'Gözlerimizi bağladı, bizi yanılttı ve bize büyü yaptı' derlerdi. İşte onların: {لَّوْ مَا تَأْتِينَا بِالْمَلَائِكَةِ إِن كُنتَ مِنَ الصَّادِقِينَ} “Doğru sözlülerden isen bize melekleri getirsene!” sözü [buna işaret etmektedir] .

حدثنا بشر، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة، عن ابن عباس: {فَظَلُّوا فِيهِ يَعْرُجُونَ}: فظلَّت الملائكةُ يَعْرُجون فيه، يراهم بنو آدم عيانًا، لقالوا: {إِنَّمَا سُكِّرَتْ أَبْصَارُنَا بَلْ نَحْنُ قَوْمٌ مَسْحُورُونَ}.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den, o da İbn Abbâs'tan: {فَظَلُّوا فِيهِ يَعْرُجُونَ} “oradan yukarı çıksalar” [ayeti hakkında şöyle dediğini] nakletti: Melekler oradan yukarı çıksalar ve Âdemoğulları da onları gözleriyle görselerdi, mutlaka: {إِنَّمَا سُكِّرَتْ أَبْصَارُنَا بَلْ نَحْنُ قَوْمٌ مَسْحُورُونَ} “Gözlerimiz döndürüldü / perdelendi, hatta biz büyülenmiş bir topluluğuz” derlerdi.

حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثني حجاج، عن ابن جريج قوله: {يَاأَيُّهَا الَّذِي نُزِّلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ إِنَّكَ لَمَجْنُونٌ (٦) لَوْمَا تَأْتِينَا بِالْمَلَائِكَةِ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ (٧)}. قال: ما بينَ ذلك إلى قوله: {وَلَوْ فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَابًا مِنَ السَّمَاءِ فَظَلُّوا فِيهِ يَعْرُجُونَ (١٤)}. قال: رجع إلى قوله: {لَّوْ مَا تَأْتِينَا بِالْمَلَائِكَةِ} ما بينَ

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den [nakletti; o,] Allah Teâlâ'nın: {يَاأَيُّهَا الَّذِي نُزِّلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ إِنَّكَ لَمَجْنُونٌ (٦) لَوْمَا تَأْتِينَا بِالْمَلَائِكَةِ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ (٧)} “Ey kendisine zikir (Kur'an) indirilen kimse! Sen kesinlikle bir delisin! Eğer doğru söyleyenlerden isen, bize melekleri getirsene!” ayeti hakkında şöyle dedi: Bunun ile {وَلَوْ فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَابًا مِنَ السَّمَاءِ فَظَلُّوا فِيهِ يَعْرُجُونَ (١٤)} “Onlara gökten bir kapı açsak da oradan yukarı çıksalar” ayeti arasındaki [bölüm ara sözdür]. [İbn Cüreyc] dedi ki: Bu aradaki [bölümden sonra söz], O'nun: {لَّوْ مَا تَأْتِينَا بِالْمَلَائِكَةِ} “Bize melekleri getirsene!” sözüne dönmüştür.

ذلك. قال ابن جريجٍ: قال ابن عباسٍ: فظلَّت الملائكةُ تَعْرُجُ، فنظروا إليهم، لقالوا: {إِنَّمَا سُكِّرَتْ أَبْصَارُنَا}. قال: قريشٌ تقوله .

...İbn Cüreyc dedi ki: İbn Abbâs şöyle dedi: Melekler yukarı çıksalar ve onlar da meleklere baksalardı, mutlaka: {إِنَّمَا سُكِّرَتْ أَبْصَارُنَا} “Gözlerimiz döndürüldü / perdelendi” derlerdi. [İbn Abbâs]: Bunu Kureyş söylemektedir, dedi .

حدثنا محمد بن عبد الأعلى، قال: ثنا محمد بن ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {وَلَوْ فَتَحْنَا عَلَيْهِم بَابًا مَّنَ السَّمَاءِ فَظَلُّوا فِيهِ يَعْرُجُونَ}. قال: قال ابن عباسٍ: لو فتَح الله عليهم من السماءِ بابًا، فظلَّت الملائكةُ تَعْرُجُ فيه. يقولُ: يَخْتَلِفون فيه جائين وذاهبين، لقالوا: {إِنَّمَا سُكِّرَتْ أَبْصَارُنَا} .

Bize Muhammed b. Abdilâ'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den: {وَلَوْ فَتَحْنَا عَلَيْهِم بَابًا مَّنَ السَّمَاءِ فَظَلُّوا فِيهِ يَعْرُجُونَ} “Onlara gökten bir kapı açsak da oradan yukarı çıksalar” [ayeti hakkında] şöyle dediğini nakletti: İbn Abbâs dedi ki: Allah onlara gökten bir kapı açsaydı ve melekler oradan yukarı çıksalardı -yani orada gelip giderek gidip gelselerdi- mutlaka: {إِنَّمَا سُكِّرَتْ أَبْصَارُنَا} “Gözlerimiz döndürüldü / perdelendi” derlerdi .

حدثت عن الحسين، قال: سمعت أبا معاذٍ يقولُ: أخبرنا عبيد بن سليمانَ، قال: سمعتُ الضحاك يقولُ في قوله: {وَلَوْ فَتَحْنَا عَلَيْهِم بَابًا مَّنَ السَّمَاءِ فَظَلُّوا فِيهِ يَعْرُجُونَ}: يعنى الملائكةَ. يقولُ: لو فتحتُ على المشركين بابا من السماءِ فنظروا إلى الملائكةِ تَعْرُج بين السماءِ والأرضِ، لقال المشركون: {نَحْنُ قَوْمٌ مَّسْحُورُونَ}: سُحِرنا، وليس هذا بالحق، ألا ترى أنهم قالوا قبل هذه الآية: {لَّوْ مَا تَأْتِينَا بِالْمَلَائِكَةِ إِن كُنتَ مِنَ الصَّدِقِينَ}؟

Bana el-Hüseyn'den nakledildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd b. Süleymân haber verdi, dedi ki: ed-Dahhâk'ın O'nun: {وَلَوْ فَتَحْنَا عَلَيْهِم بَابًا مَّنَ السَّمَاءِ فَظَلُّوا فِيهِ يَعْرُجُونَ} “Onlara gökten bir kapı açsak da oradan yukarı çıksalar” sözü hakkında şöyle dediğini işittim: Melekleri kastetmektedir. [Allah] buyuruyor ki: Müşriklere gökten bir kapı açsaydım da gökle yer arasında meleklerin yukarı çıktığını görselerdi, müşrikler mutlaka: {نَحْنُ قَوْمٌ مَّسْحُورُونَ} “Biz büyülenmiş bir topluluğuz” -yani bize büyü yapıldı, bu gerçek değildir- derlerdi. Görmez misin ki onlar bu ayetten önce: {لَّوْ مَا تَأْتِينَا بِالْمَلَائِكَةِ إِن كُنتَ مِنَ الصَّدِقِينَ} “Doğru sözlülerden isen bize melekleri getirsene!” demişlerdi?

حدثني المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاق، قال: ثنا هشام، عن عمرَ ، عن نصر، عن الضحاك في قوله: {وَلَوْ فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَابًا مِنَ السَّمَاءِ فَظَلُّوا فِيهِ يَعْرُجُونَ}.

Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Hişâm, Ömer'den , o Nasr'dan, o da ed-Dahhâk'tan O'nun: {وَلَوْ فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَابًا مِنَ السَّمَاءِ فَظَلُّوا فِيهِ يَعْرُجُونَ} “Onlara gökten bir kapı açsak da oradan yukarı çıksalar” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti:

قال: لو أني فتَحت بابًا من السماءِ تَعْرُجُ فيه الملائكة بين السماء والأرض، لقال المشركون: {بَلْ نَحْنُ قَوْمٌ مَّسْحُورُونَ}. ألا ترى أنهم قالوا: {لَوْمَا تَأْتِينَا بِالْمَلَائِكَةِ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ}؟

Dedi ki: [Allah buyuruyor ki:] Gökten bir kapı açsaydım da melekler gök ile yer arasında oradan yukarı çıksalardı, müşrikler mutlaka: {بَلْ نَحْنُ قَوْمٌ مَّسْحُورُونَ} “Hatta biz büyülenmiş bir topluluğuz” derlerdi. Görmez misin ki onlar: {لَوْمَا تَأْتِينَا بِالْمَلَائِكَةِ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ} “Doğru sözlülerden isen bize melekleri getirsene!” demişlerdi?

وقال آخرون: إنما عُنِى بذلك بنو آدمَ.

Diğerleri ise şöyle demiştir: Bununla sadece Âdemoğulları kastedilmiştir.

ومعنى الكلام عندهم: ولو فَتَحْنا على هؤلاء المشركين من قومك يا محمدُ بابًا من السماءِ، فظلُّوا هم فيه يَعْرُجُون، لقالوا: {إِنَّمَا سُكِّرَتْ أَبْصَارُنَا}.

Onlara göre sözün anlamı şudur: Ey Muhammed! Senin kavminden olan bu müşriklere gökten bir kapı açsaydık da onlar bizzat oradan yukarı çıksalardı, mutlaka: {إِنَّمَا سُكِّرَتْ أَبْصَارُنَا} “Gözlerimiz döndürüldü / perdelendi” derlerdi.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة قوله: {وَلَوْ فَتَحْنَا عَلَيْهِم بَابًا مَّنَ السَّمَاءِ فَظَلُّوا فِيهِ يَعْرُجُونَ}. قال قتادة: كان الحسن يقولُ: لو فُعِل هذا ببنى آدمَ، {فَظَلُّوا فِيهِ يَعْرُجُونَ}. أي: يَخْتَلِفون، لقالوا: {إِنَّمَا سُكِّرَتْ أَبْصَارُنَا بَلْ نَحْنُ قَوْمٌ مَّسْحُورُونَ}.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَلَوْ فَتَحْنَا عَلَيْهِم بَابًا مَّنَ السَّمَاءِ فَظَلُّوا فِيهِ يَعْرُجُونَ} “Onlara gökten bir kapı açsak da oradan yukarı çıksalar” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Katâde dedi ki: el-Hasan şöyle derdi: Bu Âdemoğullarına yapılsaydı da {فَظَلُّوا فِيهِ يَعْرُجُونَ} “oradan yukarı çıksalar” yani gidip gelselerdi, mutlaka: {إِنَّمَا سُكِّرَتْ أَبْصَارُنَا بَلْ نَحْنُ قَوْمٌ مَّسْحُورُونَ} “Gözlerimiz döndürüldü / perdelendi, hatta biz büyülenmiş bir topluluğuz” derlerdi.

وأما قوله: {يَعْرُجُونَ}. فإن معناه: يَرْقَوْن فيه ويَصْعَدُون، يقال منه: عَرَج يَعْرُجُ عُرُوجًا. إذا رَقِى وصعد، وواحدة المعارِجِ مَعْرَجٌ ومِعْرَاجٌ؛ ومنه قولُ كُثيرٍ:

O'nun: {يَعْرُجُونَ} “yukarı çıksalar” sözüne gelince; bunun anlamı, orada yükselirler ve yukarı çıkarlar demektir. Bu kökten olmak üzere, yükselip yukarı çıktığı zaman: Arece ya'rucü urûcen (عَرَجَ يَعْرُجُ عُرُوجًا) denir. Meâric (معارج - yükselme basamakları) kelimesinin tekili ma'rac (مَعْرَج) ve mi'râc (مِعْرَاج) gelir. Kuseyyir'in şu sözü de bu köktendir:

إلى حَسَبٍ عَوْدٍ بَنا المرء قبله … أبوه له فيه مَعارِجُ سُلَّمِ

Daha önce o kişiden önce babasının yükselttiği köklü bir asalete doğru ; Onda kendisi için merdiven basamakları vardır.

وقد حكى "عَرَجٌ يَعْرِجُ" بكسر الراء في الاستقبالِ.

Geniş zamanda râ harfinin kesresiyle arece ya'ricü (عَرَجَ يَعْرِجُ) şekli de rivayet edilmiştir.

وقوله: {لَقَالُوا إِنَّمَا سُكِّرَتْ أَبْصَارُنَا}. يقولُ: لقال هؤلاء المشركون الذين وصف جلَّ ثناؤه صفتهم: ما هذا بحقٍّ، إنما سُكِّرت أبصارنا.

O'nun: {لَقَالُوا إِنَّمَا سُكِّرَتْ أَبْصَارُنَا} “'Gözlerimiz döndürüldü / perdelendi' derlerdi” sözüne gelince; [Allah] buyuruyor ki: Şanı yüce olanın niteliklerini vasfettiği bu müşrikler: 'Bu gerçek değildir; gözlerimiz döndürülmüş / perdelenmiştir' derlerdi.

واختلفت القرأة في قراءة قوله: {سُكِّرَتْ}؛ فقرأ أهل المدينة والعراقِ: {سُكِّرَتْ}. بتشديد الكافِ. بمعنى: غُشِّيت وغطِّيت. هكذا كان يقول أبو عمرو بن العلاء فيما ذُكر لي عنه.

Kurrâ (kıraat âlimleri), O'nun: {سُكِّرَتْ} “[Gözlerimiz] döndürüldü / perdelendi” sözünün okunuşunda ihtilaf etti. Medine ve Irak ehli, kâf harfinin şeddesiyle {سُكِّرَتْ} şeklinde okudular. [Bu,] 'örtüldü ve perdelendi' anlamındadır. Ebû Amr b. el-Alâ'dan bana aktarıldığına göre o böyle derdi.

وذكر عن مجاهدٍ أنه كان يقرأُ: (لقالوا إنما سُكِرَت) .

Mücâhid'den ise onun: (لقالوا إنما سُكِرَت) şeklinde okuduğu zikredilmiştir .

حدثني بذلك الحارث، قال: ثنا القاسم، قال: سمعت الكسائيَّ، يحدِّث عن حمزةَ، عن شبلٍ، عن مجاهد أنه قرأها: (سُكِرَتْ أبْصَارُنا). خفيفة .

Bunu bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: el-Kisâî'nin, Hamza'dan, onun Şibl'den, onun da Mücâhid'den naklen bunu şeddesiz olarak (سُكِرَتْ أبْصَارُنا) şeklinde okuduğunu anlattığını işittim .

وذهَب مجاهدٌ في قراءةِ ذلك كذلك إلى: حُبست أبصارنا عن الرؤية والنظر. من سُكُورِ الريحِ، وذلك سُكونُها ورُكودُها، يقال منه: سَكَرت الريحُ. إذا سَكَنتْ وركَدت.

Mücâhid bu okuyuşunda şu anlama gitmiştir: Rüzgârın sekûrundan (سُكُور) -ki bu rüzgârın dinmesi ve durulmasıdır- [hareketle], gözlerimiz görmekten ve bakmaktan alıkonuldu [demektir]. Bu kökten olmak üzere, rüzgâr dindiği ve durulduğu zaman Sekareti'r-rîhu (سَكَرَتِ الرِّيحُ) denir .

وقد حُكِى عن أبي عمرو بن العلاء أنه كان يقولُ: هو مأخوذٌ مِن سُكْرِ الشرابِ، وأن معناه: قد غَشَّى أبصارَنا السُّكرُ.

Ebû Amr b. el-Alâ'dan ise bunun içkinin sarhoşluğundan (sekr) alındığı ve anlamının 'Sarhoşluk gözlerimizi bürüdü/perdeledi' olduğu nakledilmiştir.

وأما أهل التأويل فإنَّهم اختلفوا في تأويله؛ فقال بعضُهم: معنى {سُكِّرَتْ}: سُدَّت.

Tevil ehline gelince, onlar bunun tevili hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: {سُكِّرَتْ} kelimesinin anlamı 'tıkandı/bağlandı' demektir, dediler.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثني محمدُ بنُ عمرو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا ورقاء، وحدثنا الحسن بن محمد، قال: ثنا شبابةُ، قال: ثنا ورقاء، وحدَّثني المثنَّى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، وحدثني المثنَّى، قال: أخبرنا إسحاق، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ، عن ورقاءَ، جميعًا عن ابن أبي نجيح، عن مجاهد في قوله: {سُكِّرَتْ أَبْصَارُنَا}. قال: سُدَّت.

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Verkā' anlattı; bize el-Hasan b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Şebâbe anlattı, dedi ki: Bize Verkā' anlattı; bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl anlattı; bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk haber verdi, dedi ki: Bize Abdullah, Verkā'dan anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {سُكِّرَتْ أَبْصَارُنَا} “Gözlerimiz bağlandı” âyeti hakkında rivayet etti[ler]. O [Mücâhid]: "Tıkandı/bağlandı" dedi.

حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاج، عن ابن جريج، عن مجاهد مثله.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den aynısını nakletti.

حدثنا الحسن بن محمد، قال: ثنا حجاج، يعني ابن محمد، عن ابن جريجٍ، قال: أخبرني ابن كثير، قال: سُدَّت.

Bize el-Hasan b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Haccâc -yani İbn Muhammed-, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: Bana İbn Kesîr haber verdi, dedi ki: Tıkandı/bağlandı.

حدثت عن الحسين، قال: سمعت أبا معاذ يقولُ: أخبرنا عبيدٌ، قال: سمعتُ الضحاكَ يقولُ في قوله: {سُكِّرَتْ أَبْصَارُنَا}: يَعْنى: سُدَّت.

Bana el-Hüseyn'den nakledildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: ed-Dahhâk'ın O'nun: {سُكِّرَتْ أَبْصَارُنَا} “Gözlerimiz döndürüldü / perdelendi” sözü hakkında şöyle dediğini işittim: Tıkandı/bağlandı demektir.

فكأنَّ مجاهدًا ذهب في قوله وتأويله ذلك بمعنى "سُدَّت"، إلى أنه بمعنى: مُنعت النظرَ. كما يُسْكَرُ الماءُ فيُمْنَعُ مِن الجَرْيِ، بحَبْسِه في مكان بالسِّكْرِ الذي يُسْكَرُ به.

Mücâhid, bu sözü ve 'tıkandı/bağlandı' şeklindeki teviliyle; tıpkı suyun önünün setle (sikkr) kesilip akmasının engellenmesi gibi, gözün de bakmaktan alıkonulması (engellenmesi) manasını kastetmiş gibidir .

وقال آخرون: معنى {سَكِّرَتْ}: أُخِذَت.

Başkaları ise: {سُكِّرَتْ} kelimesinin anlamı 'tutuldu / büyülendi' demektir, dediler .

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بن ثورٍ، عن معمر، عن قتادةَ، عن ابن عباس: {لَقَالُوا إِنَّمَا سُكِّرَتْ أَبْصَارُنَا}. يقولُ: أُخِذت أبصارُنا .

Bize Muhammed b. Abdilâ'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {لَقَالُوا إِنَّمَا سُكِّرَتْ أَبْصَارُنَا} “'Gözlerimiz döndürüldü / perdelendi' derlerdi” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: [Bu], 'Gözlerimiz tutuldu / bağlandı' demektir .

حدثني محمد بن سعد، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: إنما أخَذ أبصارَنا، وشَبَّه علينا، وإنما سَحَرَنا .

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan nakletti: 'Gözlerimizi bağladı, bizi yanılttı ve bize büyü yaptı' [demektir] .

حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثنا أبو سفيان، عن معمرٍ، عن قتادة:

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Ebû Süfyân, Ma'mer'den, o da Katâde'den nakletti:

{لَقَالُوا إِنَّمَا سُكِّرَتْ أَبْصَارُنَا}. يقولُ: سُحِرَت أبصارنا. يقولُ: أُخِذت أبصارنا.

{لَقَالُوا إِنَّمَا سُكِّرَتْ أَبْصَارُنَا} “'Gözlerimiz döndürüldü / perdelendi' derlerdi” [ayeti hakkında] şöyle dedi: 'Gözlerimiz büyülendi' demektir; yani 'Gözlerimiz tutuldu/bağlandı' demektir.

حدثني المثنى، قال: ثنا إسحاق، قال: ثنا عبد الرحمن بن أبي حمادٍ، قال: ثنا شيبان، عن قتادة، قال: من قرأ: {سُكِّرَتْ}. مُثقَّلةً ، يعنى: سُدَّت، ومَن قرأ (سُكِرَتْ). مخففةً، فإنه يعنى: سُجِرت .

Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman b. Ebî Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Şeybân, Katâde'den anlattı; o şöyle demiştir: Kim {سُكِّرَتْ} kelimesini şeddeli okursa , 'tıkandı/bağlandı' anlamını kasteder. Kim de (سُكِرَتْ) şeklinde şeddesiz okursa, o da 'büyülendi/döndürüldü (sücciret)' anlamını kasteder .

وكأن هؤلاء وجَّهوا معنى قوله: {سُكِّرَتْ}. إلى أن أبصارَهم سُحِرت، فشُبِّه عليهم ما يُبْصِرون، فلا يُمَيزون بين الصحيحِ مما يرَون وغيره، من قول العرب: سُكِّر على فلان رأيُه. إذا اختلط عليه رأيه فيما يريد، فلم يَدْرِ الصواب فيه مِن غيره. فإذا عزَم على الرأي قالوا: ذهَب عنه التَّسْكِيرُ.

Sanki bunlar, O'nun: {سُكِّرَتْ} “döndürüldü / perdelendi” sözünün anlamını; Arapların, bir kimsenin istediği şey hususunda kafası karıştığında ve doğruyu yanlıştan ayırt edemediğinde söylediği Sükkira alâ fülânin ra'yühû (سُكِّرَ عَلَى فُلَانٍ رَأْيُهُ - Filanın fikri bulandı/karıştı) sözünden hareketle, gözlerinin büyülendiği ve gördükleri şeylerin kendilerine karmaşık gösterildiği, dolayısıyla gördükleri şeyin doğrusu ile diğerini ayırt edemedikleri manasına hamletmişlerdir . Bir görüşe kesin karar verdiğinde ise: Zehebe anhü't-teskîr (ذَهَبَ عَنْهُ التَّسْكِيرُ - Kafasındaki bulanıklık gitti) derler.

وقال آخرون: هو مأخوذٌ من السُّكْر، ومعناه: غُشِّى على أبصارِنا فلا تُبْصِرُ، كما يَفْعَلُ السُّكرُ بصاحبِه، فذلك إذا دِيرَ به وغُشِّى بَصَرُه، كالسَّماديرِ ، فلم يُبْصِرُ.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bu [kelime] sarhoşluktan (es-sekr) alınmadır; anlamı da tıpkı sarhoşluğun sarhoş kimseye yaptığı gibi 'Gözlerimiz perdelendi de görmez oldu' demektir. Bu durum, insanın başı dönüp gözü semâdîr (göz kararması) gibi karardığında ve görmez olduğunda gerçekleşir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيد في قوله: {إِنَّمَا سُكِّرَتْ أَبْصَارُنَا}. قال: سُكِّرت، السكرانُ الذي لا يَعْقِلُ .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {إِنَّمَا سُكِّرَتْ أَبْصَارُنَا} “'Gözlerimiz ancak döndürüldü / perdelendi'” sözü hakkında şöyle dedi: 'Sükkiret', aklı ermeyen sarhoş (es-sekran) [gibidir] .

وقال آخرون: معنى ذلك: عُمِّيَت.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı; 'köreltildi' [demektir].

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدثنا الحسنُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا عبد الوهاب بن عطاءٍ، عن الكلبي: {سُكِّرَتْ}. قال: عمِّيت.

Bize el-Hasen b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Abdülvehhâb b. Atâ, el-Kelbî'den anlattı: {سُكِّرَتْ} “döndürüldü / perdelendi” [ifadesi hakkında] o: 'Köreltildi' dedi.

وأولى هذه الأقوالِ بالصوابِ عندى قولُ مَن قال: معنى ذلك: أُخِذت أبصارُنا وسُحِرت، فلا تُبْصِرُ الشيءَ على ما هو به، وذهَب حدُّ إبصارِها ، وانطَفأ نورُه . كما يقالُ للشيءِ الحارِّ إذا ذهَبت فَوْرَتُه وسَكَن حَدُّ حَرِّه: قد [سكَر يَسْكُرُ] ، كما قال [المُثَنَّى بنُ جَنْدَلٍ] الطُّهَوِيُّ :

Bu görüşler içinde bana göre doğruya en yakın olanı: Bunun anlamı 'Gözlerimiz bağlandı ve büyülendi, bu yüzden bir şeyi olduğu gibi göremez oldu; görme keskinliği gitti ve ışığı söndü ' diyenin sözüdür. Nitekim sıcak bir şeyin harareti gidip sıcağının şiddeti yatıştığında: 'قد سكر يسكر' (Yatıştı, dindi) denilir ; tıpkı et-Tuhevî [Cendel b. el-Müsenna]'nın dediği gibi:

جاء الشتاءُ واجْثَأَلَّ القُبَّرُ

Kış geldi ve tarlakuşu büzüşüp toplandı

واسْتَخْفَت الأفعى وكانت تَظْهَرُ

Yılan gizlendi, oysa görünürdü

وجَعَلَت عينُ الحرُورِ تَسْكُرُ

Ve sam yelinin kaynağı yatışmaya başladı

أي: تَسْكُنُ وتَذْهَبُ وتَنْطَفئُ. وقال ذو الرمةِ:

Yani: Sakinleşir, diner ve söner. Zü’r-Rimme de şöyle demiştir:

قبلَ انْصِداعِ الفجرِ والتَّهَجُّرُ

Fecrin yarılarak doğmasından ve öğle sıcağından önce

وخَوْضُهن الليل حينَ يَسْكُرُ

Ve gece dindiği vakit [develerin] geceye dalışı

يعني: حينَ تَسْكُنُ فَوْرَتُه.

Yani: [Gecenin] şiddeti dindiği vakit.

وذُكِر عن قيسٍ أنها تقولُ: سكرت الريحُ تَسْكُرُ سُكُورًا. بمعنى: سكَنت. وإن كان ذلك عنها صحيحًا، فإن معنى "سُكِرَت" و "سُكِّرَت" - بالتخفيفِ والتشديدِ - متقاربان، غير أن القراءةَ التي لا أستجيزُ غيرها في القرآن: {سُكِّرَتْ}. بالتشديدِ؛ لإجماع الحجة من القرأةِ عليها، وغير جائزٍ خلافها فيما جاءت به مجمعةً عليه .

Kays kabilesinden, 'سكَرَتِ الريحُ تَسْكُرُ سُكُورًا' (Rüzgar dindi) dedikleri nakledilmiştir; yani 'sakinleşti' manasındadır. Şayet bu onlardan sahih olarak gelmişse, şeddesiz 'سُكِرَت' ile şeddeli 'سُكِّرَت' lafızlarının anlamı birbirine yakındır. Ancak Kur'an'da başkasını caiz görmediğim kıraat, kıraat imamlarının hüccet sayılan icmâı sebebiyle şeddeli olarak: {سُكِّرَتْ} “döndürüldü / perdelendi” şeklindedir. Zira üzerinde icmâ ettikleri bir hususta onlara muhalefet etmek caiz değildir .

القول في تأويل قوله تعالى: {وَلَقَدْ جَعَلْنَا فِي السَّمَاءِ بُرُوجًا وَزَيَّنَّاهَا لِلنَّاظِرِينَ (١٦)}.

Yüce Allah'ın: {وَلَقَدْ جَعَلْنَا فِي السَّمَاءِ بُرُوجًا وَزَيَّنَّاهَا لِلنَّاظِرِينَ (١٦)} “Andolsun biz, gökte burçlar kıldık ve onu bakanlar için süsledik” sözünün tefsiri.

يقول تعالى ذكرُه: ولقد جعلنا في السماءِ الدنيا منازلَ للشمس والقمرِ، وهى كواكب يَنزِلُها الشمس والقمرُ، {وَزَيَّنَّاهَا لِلنَّاظِرِينَ}، يقولُ: وزيّنا السماء بالكواكب لمن نظَر إليها وأبصرها.

Zikri yüce olan Allah şöyle buyuruyor: Andolsun biz dünya semasında güneş ve ay için konaklar kıldık; bunlar güneş ve ayın uğradığı yıldızlardır. {وَزَيَّنَّاهَا لِلنَّاظِرِينَ} “ve onu bakanlar için süsledik” sözü de; göğe bakıp onu gören kimseler için göğü yıldızlarla süsledik, demektir.

وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tefsir ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدثني محمد بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عيسى، وحدثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاء، وحدثنا الحسن بن محمد، قال: ثنا شبابةُ، قال: ثنا ورقاء، وحدثني المثنَّى، قال: أخبرنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ،

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris [de] anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; bize el-Hasan b. Muhammed [de] anlattı, dedi ki: Bize Şebâbe anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; bana el-Müsenna [da] anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe haber verdi, dedi ki: Bize Şibl anlattı,

وحدَّثنى المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبد اللهِ، قال: ثنا ورقاء، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهد في قوله: {وَلَقَدْ جَعَلْنَا فِي السَّمَاءِ بُرُوجًا}. قال: كواكبَ .

Bana el-Müsenna da anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {وَلَقَدْ جَعَلْنَا فِي السَّمَاءِ بُرُوجًا} “Andolsun biz, gökte burçlar kıldık” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: [Burçlar] 'Yıldızlar'dır .

حدثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة قوله: {وَلَقَدْ جَعَلْنَا فِي السَّمَاءِ بُرُوجًا}: وبُروجها نجومها .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَلَقَدْ جَعَلْنَا فِي السَّمَاءِ بُرُوجًا} “Andolsun biz, gökte burçlar kıldık” sözü hakkında: 'Onun burçları, yıldızlarıdır' dediğini nakletti .

حدثنا محمد بن عبد الأعلى، قال: ثنا محمد بن ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادة: {بُرُوجًا}، قال: الكواكب .

Bize Muhammed b. Abdilâ'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den nakletti: {بُرُوجًا} “burçlar” [hakkında] o: 'Yıldızlar' dedi .

القول في تأويل قوله تعالى: {وَحَفِظْنَاهَا مِنْ كُلِّ شَيْطَانٍ رَجِيمٍ (١٧) إِلَّا مَنِ اسْتَرَقَ السَّمْعَ فَأَتْبَعَهُ شِهَابٌ مُبِينٌ (١٨)}.

Yüce Allah'ın: {وَحَفِظْنَاهَا مِنْ كُلِّ شَيْطَانٍ رَجِيمٍ (١٧) إِلَّا مَنِ اسْتَرَقَ السَّمْعَ فَأَتْبَعَهُ شِهَابٌ مُبِينٌ (١٨)} “Onu kovulmuş her şeytandan koruduk. Ancak kulak hırsızlığı yapan olursa, apaçık bir alev huzmesi onu takip eder” sözünün tefsiri.

يقول تعالى ذكره: وحفظنا السماء الدنيا من كلِّ شيطانٍ لعينٍ، قد رجَمَه اللَّهُ ولعَنه، {إلَّا مَنِ اسْتَرَقَ السَّمْعَ}، يقولُ: لكن قد يَسْتَرِقُ من الشياطين السمع مما يَحْدُثُ في السماءِ بعضُها، فيَتْبَعُه شهابٌ مِن النارِ مبينٌ، يَبِينُ أثرُه فيه، إما بإخبالِه وإفساده، أو بإحراقه.

Zikri yüce olan Allah şöyle buyuruyor: Biz dünya semasını Allah'ın taşlayıp lanetlediği her lanetli şeytandan koruduk. {إلَّا مَنِ اسْتَرَقَ السَّمْعَ} “Ancak kulak hırsızlığı yapan olursa” sözü ise; fakat şeytanlardan bazıları gökte olup bitenleri gizlice dinlemeye çalışabilir; bunun üzerine ardından, ya aklını başından alıp onu helak ederek ya da onu yakarak üzerindeki etkisi açıkça görünen parlak bir ateş huzmesi (şihâb) gelir, demektir.

وكان بعضُ نحويِّي أهل البصرة يقولُ في قوله: {إِلَّا مَنِ اسْتَرَقَ السَّمْعَ}: هو استثناءٌ خارجٌ، كما قال: ما أشْتَكى إلا خيرًا. يريدُ: لَكِن أذكُرُ خيرًا.

Basra nahivcilerinden bazıları O'nun: {إِلَّا مَنِ اسْتَرَقَ السَّمْعَ} “Ancak kulak hırsızlığı yapan olursa” sözü hakkında şöyle derdi: Bu münkati (kesintili/haricî) bir istisnadır; nitekim [şairin]: "İyilikten başkasını şikâyet etmedi" demesi gibidir. Şair bununla: "Lâkin iyilikten söz ederim" demek istemektedir.

وكان يُنكِرُ ذلك من قبله بعضُهم، ويقول: إذا كانت "إلَّا" بمعنى "لكن"، عمِلت عملَ "لَكِنْ"، ولا يحتاج إلى إضمار "أذْكُرُ". ويقولُ: لو احتاج والأمرُ كذلك إلى إضمار "أذْكُرُ"، احتاج قول القائل: قام زيد لا عمرٌو. إلى إضمارِ "أذكرُ".

Onlardan başkaları ise bunu kabul etmeyip şöyle diyordu: 'إِلَّا' edatı 'لَكِنْ' manasında olduğunda 'lâkin' gibi amel eder ve 'أَذْكُرُ' (söz ederim) takdirine ihtiyaç kalmaz. Ve şöyle der: Eğer durum böyleyken 'ezkürü' takdirine ihtiyaç olsaydı, bir kimsenin 'Zeyd ayağa kalktı, Amr değil' sözü de 'ezkürü' takdirine muhtaç olurdu.

وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tefsir ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنا الحسن بن محمد، قال: ثنا عفان بن مسلمٍ، قال: ثنا عبد الواحدِ بنُ زيادٍ، قال ثنا الأعمش عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس، قال: تصعد الشياطين أفواجًا تَسْتَرِقُ السَّمْعَ. قال: فيَنْفَرِدُ الماردُ منها فيعلو، فيُرمى بالشهاب، فيُصِيبُ جبهتَه أو جَنبه، أو حيث شاء الله منه، فيلتهب، فيَأْتى أصحابه وهو يَلْتَهبُ، فيقولُ: إنه كان من الأمر كذا وكذا . قال: فيَذْهَبُ أولئك إلى إخوانهم من الكهنةِ، فيزيدون عليه أضعافَه من الكذبِ، فيُخبرونهم به، فإذا رأوا شيئًا مما قالوا قد كان، صدَّقوهم بما جاءوهم به من الكذبِ .

Bize el-Hasen b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Affân b. Müslim anlattı, dedi ki: Bize Abdülvâhid b. Ziyâd anlattı, dedi ki: Bize el-A'meş, Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı; o şöyle demiştir: Şeytanlar kulak hırsızlığı yapmak için bölük bölük yukarı çıkarlar. İçlerinden azgın olanı (mârid) tek başına ayrılıp daha da yükselir; derken ona bir şihâb atılır ve bu şihâb onun alnına yahut böğrüne ya da Allah'ın dilediği bir yerine isabet eder ve tutuşur. Alev alev yanarak arkadaşlarının yanına gelir ve: 'Mesele şöyle şöyledir' der . Onlar da kâhinlerden olan dostlarına gidip bu söze kat kat yalan ekleyerek haber verirler. İnsanlar onların söylediklerinden bir şeyin gerçekleştiğini görünce, getirdikleri bunca yalana da inanırlar.

حدثني محمد بن سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباس في قوله: {وَحَفِظْنَاهَا مِن كُلِّ شَيْطَانٍ رَجِيمٍ (١٧) إِلَّا مَنِ اسْتَرَقَ السَّمْعَ}. قال: أراد أن يَخْطِفَ السمعَ، وهو كقوله: {إِلَّا مَنْ خَطِفَ الْخَطْفَةَ} [الصافات: ١٠].

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَحَفِظْنَاهَا مِن كُلِّ شَيْطَانٍ رَجِيمٍ (١٧) إِلَّا مَنِ اسْتَرَقَ السَّمْعَ} “Ve onu kovulmuş her şeytandan koruduk. Ancak kulak hırsızlığı yapan müstesna” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: [Hızlıca] söz kapmayı kastetmiştir; bu da O'nun: {إِلَّا مَنْ خَطِفَ الْخَطْفَةَ} “Ancak [sözü] bir kapıp kaçan olursa” [es-Sâffât: 10] sözü gibidir.

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة قوله: {إِلَّا مَنِ اسْتَرَقَ السَّمْعَ}: وهو نحو قولِه: {إِلَّا مَنْ خَطِفَ الْخَطْفَةَ فَأَتْبَعَهُ شِهَابٌ ثَاقِبٌ}.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {إِلَّا مَنِ اسْتَرَقَ السَّمْعَ} “Ancak kulak hırsızlığı yapan olursa” sözü hakkında: Bu, O'nun: {إِلَّا مَنْ خَطِفَ الْخَطْفَةَ فَأَتْبَعَهُ شِهَابٌ ثَاقِبٌ} “Ancak bir söz kapan olursa, onu delip geçen bir alev huzmesi takip eder” sözü gibidir, dediğini nakletti.

حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريج قوله: {إِلَّا مَنِ اسْتَرَقَ السَّمْعَ}. قال: خَطِفَ الخَطْفةَ.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den O'nun: {إِلَّا مَنِ اسْتَرَقَ السَّمْعَ} “Ancak kulak hırsızlığı yapan olursa” sözü hakkında: '[Hızlıca] bir söz kapandır' dediğini nakletti.

حدِّثتُ عن الحسين، قال: سمعت أبا معاذ يقولُ: أخبرنا عبيدٌ، قال: سمعت الضحاك يقولُ في قوله: {إِلَّا مَنِ اسْتَرَقَ السَّمْعَ}: هو كقوله: {إِلَّا مَنْ خَطِفَ الخَطْفَةَ فَأَتْبَعَهُ شِهَابٌ ثَاقِبٌ}. كان ابن عباس يقولُ: إن الشُّهُبَ لا تَقْتُلُ، ولكن تَحرِقُ وتُخَبِّلُ وتَجرَحُ، مِن غير أن تَقْتُلَ .

Bana el-Hüseyn'den nakledildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini duydum: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: ed-Dahhâk'ın O'nun: {إِلَّا مَنِ اسْتَرَقَ السَّمْعَ} “Ancak kulak hırsızlığı yapan olursa” sözü hakkında şöyle dediğini duydum: Bu, O'nun: {إِلَّا مَنْ خَطِفَ الخَطْفَةَ فَأَتْبَعَهُ شِهَابٌ ثَاقِبٌ} “Ancak bir söz kapan olursa, onu delip geçen bir alev huzmesi takip eder” sözü gibidir. İbn Abbâs şöyle derdi : Şihâblar öldürmez; fakat öldürmeksizin yakar, aklını başından alır ve yaralar .

حدثني الحارث، قال: ثنا القاسمُ، قال: ثني حجاج، عن ابن جريج: {مِن كُلَّ شَيْطَانٍ رَّجِيمٍ}. قال: الرجيم الملعون. قال: وقال القاسمُ، عن الكسائيِّ، أنه قال: الرجمُ في جميع القرآنِ الشَّتْمُ.

Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti: {مِن كُلَّ شَيْطَانٍ رَّجِيمٍ} “kovulmuş her şeytandan” [ayeti hakkında] o: 'er-Racîm, lanetlenmiş demektir' dedi. [el-Hâris] dedi ki: el-Kâsım, el-Kisâî'den naklen onun şöyle dediğini söyledi: 'Kur'an'ın tamamında recm [kelimesi] sövmek/hakaret etmek demektir.'

القول في تأويل قوله تعالى: {وَالْأَرْضَ مَدَدْنَاهَا وَأَلْقَيْنَا فِيهَا رَوَاسِيَ وَأَنْبَتْنَا فِيهَا مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مَوْزُونٍ (١٩)}.

Yüce Allah'ın: {وَالْأَرْضَ مَدَدْنَاهَا وَأَلْقَيْنَا فِيهَا رَوَاسِيَ وَأَنْبَتْنَا فِيهَا مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مَوْزُونٍ (١٩)} “Yeri de yayıp döşedik, içine sabit dağlar yerleştirdik ve orada ölçülü / dengeli her şeyden bitirdik” sözünün tefsiri.

يَعنى تعالى ذكره بقوله: {وَالْأَرْضَ مَدَدْنَاهَا}: والأَرضَ دَحَوْناها فبَسَطناها، {وَأَلْقَيْنَا فِيهَا رَوَاسِيَ}، يقولُ: وألقَيْنا في ظهورِها رَواسيَ، يَعْنى جبالًا ثابتةً.

Zikri yüce olan Allah: {وَالْأَرْضَ مَدَدْنَاهَا} “Yeri de yayıp döşedik” sözüyle; yeri yayıp serdik, {وَأَلْقَيْنَا فِيهَا رَوَاسِيَ} “içine sabit dağlar yerleştirdik” sözüyle de; onun sırtına sabit dağlar, yani sarsılmaz dağlar koyduk, demek istemektedir.

كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة قوله: {وَالْأَرْضَ مَدَدْنَاهَا}: وقال في آية أخرى: {وَالْأَرْضَ بَعدَ ذَلِكَ دَحَاهَا} [النازعات: ٣٠].

Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den [nakletti; Katâde Yüce Allah'ın]: {وَالْأَرْضَ مَدَدْنَاهَا} “Yeri de yayıp döşedik” sözü hakkında [şöyle demiştir]: Başka bir ayette de: {وَالْأَرْضَ بَعدَ ذَلِكَ دَحَاهَا} [en-Nâziât: 30] “Bundan sonra da yeri yayıp döşedi” buyurmuştur.

وذُكِر لنا أن أمَّ القرى مكةَ منها دُجيت الأرضُ. قوله: {وَأَلْقَيْنَا فِيهَا رَوَاسِيَ}: رواسيها جبالُها .

Bize nakledildiğine göre yeryüzü, şehirlerin anası olan Mekke'den itibaren yayılıp döşenmiştir. O'nun: {وَأَلْقَيْنَا فِيهَا رَوَاسِيَ} “içine sabit dağlar yerleştirdik” sözündeki 'ravâsî', onun dağlarıdır .

وقد بينّا معنى الرُّسُوِّ فيما مضى بشواهده المُغْنِيَةِ عن إعادته .

Rusüv (sabit olmak/yerleşmek) kelimesinin anlamını daha önce, tekrarına gerek bırakmayacak şahitleriyle açıklamıştık .

وقوله: {وَأَنْبَتْنَا فِيهَا مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مَوْزُونٍ (١٩)}. يقولُ: وأنبتنا في الأرضِ {مِن كُلَّ شَيْءٍ}، يقولُ: مِن كُلِّ شيءٍ بقدرٍ مقدَّرٍ، وبحدٍّ معلومٍ.

O'nun: {وَأَنْبَتْنَا فِيهَا مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مَوْزُونٍ (١٩)} “ve orada ölçülü / dengeli her şeyden bitirdik” sözü ise; yeryüzünde {مِن كُلَّ شَيْءٍ} “her şeyden”, yani takdir edilmiş bir ölçüyle ve belirli bir miktarla her şeyden bitirdik, demektir.

وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tefsir ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدثنا المثنَّى، قال: ثنا عبد الله بن صالحٍ، قال: ثني معاوية، عن عليٍّ، عن ابن عباس قوله: {وَأَنْبَتْنَا فِيهَا مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مَوْزُونٍ}. يقولُ: معلومٍ .

Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَأَنْبَتْنَا فِيهَا مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مَوْزُونٍ} “ve orada ölçülü / dengeli her şeyden bitirdik” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: [Bu], 'Belirli [bir miktarla]' demektir .

حدثني محمد بن سعد، قال: ثنا أبى، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباس قوله: {وَأَنْبَتْنَا فِيهَا مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مَوْزُونٍ}. يقولُ: معلومٍ.

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَأَنْبَتْنَا فِيهَا مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مَوْزُونٍ} “ve orada ölçülü / dengeli her şeyden bitirdik” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: [Bu], 'Belirli [bir miktarla]' demektir.

حدثني يعقوب، قال: ثنا هشيمٌ، قال: أخبرنا إسماعيل بن أبي خالد، عن أبي صالح، أو عن أبي مالك في قوله: {مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مَوْزُونٍ}. قال: بقدرٍ.

Bana Ya'kūb anlattı, dedi ki: Bize Huşeym anlattı, dedi ki: Bize İsmâil b. Ebî Hâlid, Ebû Sâlih'ten veya Ebû Mâlik'ten naklen O'nun: {مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مَوْزُونٍ} “ölçülü / dengeli her şeyden” sözü hakkında: 'Bir ölçüyle' dediğini haber verdi.

حدثنا المثنى، قال: ثنا عمرُو بن عونٍ، قال: أخبرنا هشيم، عن إسماعيلَ بن أبي خالد، عن أبي صالح، أو عن أبي مالك مثله.

Bize el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Avn anlattı, dedi ki: Bize Huşeym, İsmâil b. Ebî Hâlid'den, o Ebû Sâlih'ten veya Ebû Mâlik'ten aynısını haber verdi.

حدَّثني المثنى، قال: ثنا الحِمّانيُّ، قال: ثنا شريكٌ، عن خُصَيفٍ، عن

Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize el-Hımmânî anlattı, dedi ki: Bize Şerîk, Husayf'tan, o da...

عكرمةَ: {مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مَوْزُونٍ}. قال: بقدرٍ.

İkrime'den: {مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مَوْزُونٍ} “ölçülü / dengeli her şeyden” [ayeti hakkında] o: 'Bir ölçüyle' dedi.

حدثنا الحسن بن محمد، قال: ثنا عليٌّ - يعني ابن الجعد - قال: أخبرنا شَرِيك، عن خُصيفٍ، عن عكرمة: {مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مَوْزُونٍ}. قال: بقدرٍ.

Bize el-Hasen b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ali -yani İbnü'l-Ca'd- anlattı, dedi ki: Bize Şerîk, Husafe'den, o da İkrime'den naklen O'nun: {مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مَوْزُونٍ} “ölçülü / dengeli her şeyden” sözü hakkında: 'Bir ölçüyle' dediğini haber verdi.

حدثنا أحمد بن إسحاق، قال: ثنا أبو أحمد، قال: ثنا سفيان، عن خُصَيفٍ، عن عكرمة، قال: بقدرٍ .

Bize Ahmed b. İshâk anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Husafe'den, o da İkrime'den nakletti; o: 'Bir ölçüyle' demiştir .

حدثنا أحمد، [قال: حدَّثنا أبو أحمدَ] ، قال: ثنا سفيان، عن حُصينٍ، عن سعيد بن جبير: {مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مَوْزُونٍ}. قال: معلوم.

Bize Ahmed anlattı, [dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı] , dedi ki: Bize Süfyân, Husayn'dan, o da Saîd b. Cübeyr'den nakletti: {مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مَوْزُونٍ} “ölçülü / dengeli her şeyden” [ayeti hakkında] o: 'Belirli [bir miktarla]' dedi.

حدثنا مجاهدُ بن موسى، قال: ثنا يزيد، قال: أخبرنا عبد الله بن يونس، قال: سمعتُ الحكم بن عُتَيْبةَ، وسأَله أبو مخزومٍ عن قوله: {مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مَوْزُونٍ}. قال: من كلِّ شيءٍ مَقْدورٍ.

Bize Mücâhid b. Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Yûnus haber verdi, dedi ki: Hakem b. Uteybe'yi dinledim; Ebû Mahzûm ona O'nun: {مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مَوْزُونٍ} “ölçülü / dengeli her şeyden” sözünü sordu. O da: 'Takdir edilmiş her şeyden' dedi.