حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن شعبةَ، عن الحَكَمِ، عن إبراهيمَ، عن الأسود بنحوِه.
Bize İbn Vekî' rivayet etti, dedi ki: Bize babam, Şu'be'den, o el-Hakem'den, o İbrâhim'den, o da el-Esved'den benzerini rivayet etti.
حدَّثنا أحمدُ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا سفيانُ، عن منصورٍ، عن إبراهيمَ، قال: نحَر أصحابُنا فَرَسًا في النَّجْعِ ، وأكَلوا منه، ولم يرَوا به بأسًا .
Bize Ahmed rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Ahmed rivayet etti, dedi ki: Bize Süfyân, Mansûr'dan, o da İbrâhim'den rivayet etti, dedi ki: “Arkadaşlarımız Nec'de bir at kestiler ve ondan yediler, bunda bir sakınca da görmediler” .
والصوابُ مِن القولِ في ذلك عندَنا ما قاله أهلُ القولِ الثاني، [وذلك] أنه لو
Bu hususta bize göre doğru olan görüş, ikinci görüş sahiplerinin söylediğidir. [Bunun sebebi de] şudur ki eğer
كان في قولِه تعالى ذكرُه: {لِتَرْكَبُوهَا}. دِلالةٌ على أنها لا تَصْلُحُ - إذ كانت للركوبِ - للأكلِ، لكان في قولِه: {فِيهَا دِفْءٌ وَمَنَافِعُ وَمِنْهَا تَأْكُلُونَ}. دلالةٌ على أنها لا تَصْلُحُ - إذ كانت [للأكلِ والدِّفْءِ - للركوبِ، وفي إجماعِ الجميعِ على أن ركوبَ ما قال تعالى ذكرُه: {وَمِنْهَا تَأْكُلُونَ}. جائزٌ حلالٌ غيرُ حرامٍ، دليل] واضحٌ على أن أكلَ ما قال: {لِتَرْكَبُوهَا}. جائزٌ حلالٌ غيرُ حرامٍ، إلا بما نَصَّ على تحريمِه، أو وضَع على تحريمِه دلالةً؛ مِن كتابٍ، أو وحيٍ إلى رسولهِ ﷺ. فأما بهذه الآيةِ، فلا يُحَرَّمُ أَكلُ شيءٍ. وقد وضَع الدَّلالةَ على تحريمِ لُحومِ الحُمُرِ الأهليةِ بوحيِه إلى رسولِه، وعلى البغالِ بما قد بيَّنا في كتابِنا، كتابِ الأطعمةِ، بما أغْنَى عن إعادتِه في هذا الموضعِ، إذ لم يَكُنْ هذا الموضعُ من مواضعِ البيانِ عن تحريمِ ذلك، وإنما ذكَرنا ما ذكَرنا، ليَدُلَّ على ألَّا وجهَ لقولِ مَن اسْتَدَلَّ بهذه الآيةِ على تحريمِ لُحومِ الفرسِ.
Allah Teâlâ'nın: {لِتَرْكَبُوهَا} [kavli] binek için olmasından ötürü yenmeye elverişli olmadığına dair bir delil olsaydı, {فِيهَا دِفْءٌ وَمَنَافِعُ وَمِنْهَا تَأْكُلُونَ} kavli de yenme ve ısınma için olduğundan [binilmeye elverişli olmadığına delil olurdu. Allah Teâlâ'nın: {وَمِنْهَا تَأْكُلُونَ} buyurduğu hayvanlara binmenin caiz, helal olup haram olmadığına dair herkesin icma etmesi, O'nun: {لِتَرْكَبُوهَا} buyurduğu hayvanların yenmesinin de caiz,] helal olup -Kitap'tan veya Resûlüne sallallâhu aleyhi ve sellem gelen vahiyden haram kılındığı açıkça belirtilen ya da haramlığına delil konulanlar müstesna- haram olmadığına açık bir delildir. Bu ayete gelince; onunla hiçbir şeyin yenmesi haram kılınmaz. Evcil eşeklerin etlerinin haramlığına Resûlüne gelen vahiy ile, katırların haramlığına ise Kitâbu'l-Et'ime (Yiyecekler Kitabı) adlı eserimizde bu makamda tekrarına gerek bırakmayacak şekilde açıkladığımız hususlarla delil koymuştur. Zira burası bunların haramlığının açıklandığı yerlerden değildir. Biz bu zikrettiklerimizi, bu ayeti at etlerinin haramlığına delil getiren kimsenin sözünün hiçbir tutar tarafı olmadığını göstermek için zikrettik.
حدَّثنا أحمدُ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا إسرائيلُ، عن عبدِ الكريمِ، عن عطاءٍ، عن جابرٍ، قال: كنا نأكُلُ لحمَ الخيلِ على عهدِ رسولِ اللهِ ﷺ قلت: فالبغالُ؟ قال: أما البغالُ فلا .
Bize Ahmed rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Ahmed rivayet etti, dedi ki: Bize İsrâîl, Abdülkerîm'den, o Atâ'dan, o da Câbir'den rivayet etti, dedi ki: “Biz Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde at eti yerdik.” ‘Peki ya katırlar?’ dedim. Dedi ki: “Katırlara gelince hayır” .
وقولُه: {وَيَخْلُقُ مَا لَا تَعْلَمُونَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: ويَخْلُق ربُّكم مع خلقِه هذه الأشياءَ التي ذكَرها لكم، ما لا تَعْلَمون، مما أعَدَّ في الجنةِ لأهلِها، وفي
Allah Teâlâ'nın: {وَيَخْلُقُ مَا لَا تَعْلَمُونَ} “[Allah], bilmediğiniz şeyleri de yaratır” kavline gelince; zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Rabbiniz, size zikrettiği bu şeyleri yaratmasıyla birlikte, cennette ehli için hazırladığı ve...
النارِ لأهلِها، مما لم تَرَهُ عَينٌ، ولا سمِعته أذنٌ، ولا خطَر على قلبِ بشرٍ.
ehli için cehennemde hazırladığı, hiçbir gözün görmediği, hiçbir kulağın işitmediği ve hiçbir beşerin kalbinden geçmeyen bilmediğiniz şeyleri de yaratır.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَعَلَى اللَّهِ قَصْدُ السَّبِيلِ وَمِنْهَا جَائِرٌ وَلَوْ شَاءَ لَهَدَاكُمْ أَجْمَعِينَ (٩)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَعَلَى اللَّهِ قَصْدُ السَّبِيلِ وَمِنْهَا جَائِرٌ وَلَوْ شَاءَ لَهَدَاكُمْ أَجْمَعِينَ (٩)} “Doğru yolu göstermek Allah’a aittir. O yollardan eğri olanı da vardır. Eğer O dileseydi, hepinizi birden hidayete erdirirdi” kavlinin tefsirine dair söz:
يقولُ تعالى ذكرُه: وعلى اللهِ، أَيُّها الناسُ، بيانُ طريقِ الحقِّ لكم، فمن اهْتَدى فلنفسِه، ومَن ضلَّ فإنما يَضِلُّ عليها. والسبيلُ هي الطريقُ، والقصدُ مِن الطرقِ : المستقيمُ الذي لا اعوجاجَ فيه، كما قال الراجزُ :
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Hak yolunu size açıklamak Allah'a aittir. Artık kim doğru yolu bulursa kendi lehine, kim de saparsa ancak kendi aleyhine sapmış olur. es-Sebîl (السبيل) yoldur. Yollardan kasd (الْقَصْدُ مِنَ الطُّرُقِ) ise; recez şairinin şöyle dediği gibi, içinde hiçbir eğrilik bulunmayan dosdoğru olandır:
فصَدَّ عن نَهْج الطريقِ القاصدِ
Böylece saptı dosdoğru yolun ana hattından
وقولُه: {وَمِنْهَا جَائِرٌ}. يَعْنى تعالى ذكرُه: ومن السبيلِ جائزٌ عن الاستقامةِ مُعْوَجٌّ، فالقاصدُ من السُّبُلِ الإسلامُ، والجائرُ منها اليهوديةُ والنصرانيةُ وغيرُ ذلك مِن مِلَلِ الكفرِ، كلُّها جائرٌ عن سواءِ السبيلِ وقصدِها، سوى الحنيفيةِ المسلمةِ، وقيل: {وَمِنْهَا جَائِرٌ}. لأن السبيلَ يُؤَنَّثُ ويُذَكَّرُ، فأُنثتْ في هذا الموضعِ. وقد كان بعضُهم يقولُ: إنما قيل: {وَمِنْهَا}، لأنَّ السبيلَ وإن كان لفظُها لفظَ واحدٍ، فمعناها الجمعُ.
Ve O'nun: {وَمِنْهَا جَائِرٌ} “O yollardan eğri olanı da vardır” kavli. Allah Teâlâ şunu kastetmektedir: Yollardan doğru olandan sapan, eğri olan da vardır. Yollardan dosdoğru olanı İslâm'dır; eğri olanı ise Yahudilik, Hristiyanlık ve bunlardan başka diğer küfür dinleridir. Dosdoğru İslâm hanifliği hariç bunların hepsi yolun doğrusundan ve dengesinden sapmıştır. {وَمِنْهَا جَائِرٌ} denilmiştir; çünkü sebîl (yol) kelimesi hem müzekker hem de müennes olarak kullanılır, bu makamda ise müennes kılınmıştır. Bazıları da şöyle demiştir: {وَمِنْهَا} denilmesi şundandır: Zira sebîl kelimesi her ne kadar lafız itibarıyla tekil olsa da mana itibarıyla çoğuldur.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimiz doğrultuda söylemişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني المُثَنَّى، قال: أخبرنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَعَلَى اللَّهِ قَصْدُ السَّبِيلِ}. يقولُ: البيانُ.
Bana el-Müsennâ rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Sâlih haber verdi, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَعَلَى اللَّهِ قَصْدُ السَّبِيلِ} “Doğru yolu göstermek Allah'a aittir” kavli hakkında rivayet etti; [İbn Abbâs] şöyle demiştir: “[Bunun anlamı] açıklamaktır.”
حدَّثنا محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَعَلَى اللَّهِ قَصْدُ السَّبِيلِ}، يقولُ: على اللهِ البيانُ؛ أن يُبَيِّن الهدى والضلالةَ .
Bize Muhammed b. Sa'd rivayet etti, dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَعَلَى اللَّهِ قَصْدُ السَّبِيلِ} kavli hakkında rivayet etti; şöyle demiştir: “Açıklamak Allah'a aittir; yani hidayeti ve sapıklığı açıklamasıdır” .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، وحدَّثني المثنى، قال: أخبرنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، وحدَّثني المُثَنَّى، قال: أخبرَنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، عن ورقاءَ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَعَلَى اللَّهِ قَصْدُ السَّبِيلِ}. قال: طريقُ الحقِّ على اللهِ .
Bana Muhammed b. Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana el-Hâris de rivayet etti, dedi ki: Bize el-Hasan rivayet etti, dedi ki: Bize Varkâ rivayet etti; bana el-Müsennâ da rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe haber verdi, dedi ki: Bize Şibl rivayet etti; bana el-Müsennâ da rivayet etti, dedi ki: Bize İshâk haber verdi, dedi ki: Bize Abdullah, Varkâ'dan rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den: {وَعَلَى اللَّهِ قَصْدُ السَّبِيلِ} hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: “Hak yolu [göstermek] Allah'a aittir” .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، [قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه] .
Bize el-Kâsım rivayet etti, dedi ki: Bize el-Hüseyn rivayet etti, [dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den benzerini rivayet etti] .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَعَلَى اللَّهِ قَصْدُ السَّبِيلِ}. يقولُ: على اللهِ البيانُ؛ بيانُ حلالِه وحرامِه، وطاعتِه ومعصيتِه .
Bize Bişr rivayet etti, dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَعَلَى اللَّهِ قَصْدُ السَّبِيلِ} kavli hakkında rivayet etti; şöyle demiştir: “Açıklamak Allah'a aittir; yani helalini ve haramını, O'na itaati ve O'na isyanı açıklamaktır ” .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَعَلَى اللَّهِ قَصْدُ السَّبِيلِ}. قال: [السبيلُ طريقً الهدى].
Bana Yûnus rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {وَعَلَى اللَّهِ قَصْدُ السَّبِيلِ} “Doğru yolu göstermek Allah'a aittir” kavli hakkında şöyle dedi: “[es-Sebîl], hidayet yoludur”.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبو معاويةَ، عن جُوَيبرٍ، عن الضحاكِ: {وَعَلَى اللَّهِ قَصْدُ السَّبِيلِ}. قال: إنارتُها.
Bize İbn Vekî' rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Muâviye, Cüveybir'den, o da ed-Dahhâk'tan: {وَعَلَى اللَّهِ قَصْدُ السَّبِيلِ} hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: “Onu aydınlatmaktır.”
حدَّثت عن الحسينِ، قال: سمِعت أبا معاذٍ، يقولُ: ثنا عبيدُ بنُ سليمانَ، قال: سمِعت الضحاكَ يقولُ في قولِه: {وَعَلَى اللَّهِ قَصْدُ السَّبِيلِ}، يقولُ: على اللهِ البيانُ، يُبَيِّنُ الهدى مِن الضلالةِ، ويُبَيِّنُ السبيلُ التي تَفَرَّقت عن سُبُلِه، ومنها جائرٌ .
el-Hüseyn'den bana rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd b. Süleymân rivayet etti, dedi ki: ed-Dahhâk'ı O'nun: {وَعَلَى اللَّهِ قَصْدُ السَّبِيلِ} kavli hakkında şöyle derken işittim: “Açıklamak Allah'a aittir; hidayeti sapıklıktan ayırıp açıklar, O'nun yollarından ayrılan yolu açıklar; onlardan eğri olanı da vardır” .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَمِنْهَا جَائِرٌ}: أي من السُّبُل ، سُبُلُ الشيطانِ. وفى قراءةِ عبدِ اللهِ بن مسعودٍ: (وَمِنْكُمْ جائِرٌ، وَلَوِ شَاءَ لَهَدَاكُمْ أَجْمَعِينَ).
Bize Bişr rivayet etti, dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {وَمِنْهَا جَائِرٌ} hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: “Yani yollardan şeytanın yollarıdır .” Abdullah b. Mes'ûd'un kıraatinde ise: (وَمِنْكُمْ جائِرٌ، وَلَوِ شَاءَ لَهَدَاكُمْ أَجْمَعِينَ) “İçinizden eğri yola sapan da vardır; eğer dileseydi hepinizi birden hidayete erdirirdi” şeklindedir.
حدَّثنا محمدُ بن عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {وَمِنْهَا جَائِرٌ}. قال: في حرفِ ابن مسعود: (وَمِنْكُمْ جائِرٌ) .
Bize Muhammed b. Abdil'a'lâ rivayet etti, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den: {وَمِنْهَا جَائِرٌ} hakkında rivayet etti; dedi ki: “İbn Mes'ûd'un kıraatinde: (وَمِنْكُمْ جائِرٌ) ‘İçinizden eğri yola sapan da vardır’ şeklindedir” .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، [عن ابن عباسٍ في قولِه: {وَمِنْهَا جَائِرٌ}. يعنى: السبلُ المتفرِّقةُ .
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet etti, dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, [İbn Abbâs'tan O'nun: {وَمِنْهَا جَائِرٌ} kavli hakkında rivayet etti; yani: Hak yoldan ayrılan yollardır .
حدَّثني عليُّ بنُ داودَ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليّ]، عن
Bana Ali b. Dâvûd rivayet etti, dedi ki: Bize Abdullah rivayet etti, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den rivayet etti], o da
ابن عباسٍ، في قولِه: {وَمِنْهَا جَائِرٌ}. يقولُ: الأهواءُ المختلفةُ .
İbn Abbâs'tan O'nun: {وَمِنْهَا جَائِرٌ} kavli hakkında rivayet etti; şöyle demiştir: “Farklı heva ve heveslerdir” .
حدَّثت عن الحسينِ، قال: سمِعت أبا معاذٍ، يقولُ: ثنا عبيدُ بنُ سليمانَ، قال: سمِعت الضحاكَ يقولُ في قولِه: {وَمِنْهَا جَائِرٌ}. يعنى: السبلُ التي تَفَرَّقت عن سبيلِه.
el-Hüseyn'den bana rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd b. Süleymân rivayet etti, dedi ki: ed-Dahhâk'ı O'nun: {وَمِنْهَا جَائِرٌ} kavli hakkında şöyle derken işittim: “Yani O'nun yolundan ayrılan yollardır.”
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ: {وَمِنْهَا جَائِرٌ} السبلُ المتَفَرقةُ عن سبيلِه.
Bize el-Kâsım rivayet etti, dedi ki: Bize el-Hüseyn rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den rivayet etti: “{وَمِنْهَا جَائِرٌ} O'nun yolundan ayrılan yollardır.”
حدَّثنا يونسُ، [قال: أخبَرنا ابن وهبٍ] ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَمِنْهَا جَائِرٌ}. قال: من السُّبُلِ جائرٌ عن الحقِّ. قال: وقال اللهُ: {وَلَا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ} [الأنعام: ١٥٣].
Bize Yûnus rivayet etti, [dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi] , dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {وَمِنْهَا جَائِرٌ} kavli hakkında şöyle dedi: “Yollardan haktan sapan vardır.” Dedi ki: Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَلَا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ} “[Başka] yollara uymayın; sonra sizi O’nun yolundan ayırıp parçalar” [el-En'âm: 153].
وقولُه: {وَلَوْ شَاءَ لَهَدَاكُمْ أَجْمَعِينَ}. يقولُ: ولو شاء اللهُ للَطَفَ بجميعِكم، أيُّها الناسُ، بتَوْفِيقِه، فكنتم تَهْتَدون، وتَلْزَمون قصدَ السبيلِ، ولا تَجُورون عنه، فتَتَفرَّقون في سبلٍ عن الحقِّ جائرةٍ.
Ve O'nun: {وَلَوْ شَاءَ لَهَدَاكُمْ أَجْمَعِينَ} “Eğer O dileseydi, hepinizi birden hidayete erdirirdi” kavli. Şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Şayet Allah dileseydi, muvaffak kılmasıyla cümlenize lütufta bulunurdu da siz de doğru yolu bulur, dosdoğru yola sarılır, ondan sapmaz ve haktan sapan yollara dağılıp parçalanmazdınız.
كما حدّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ، في قولِه: {وَلَوْ شَاءَ لَهَدَاكُمْ أَجْمَعِينَ}. قال: لو شاء لهداكم أجمعين لقَصْدِ السبيلِ الذي هو الحقُّ. وقرَأ: {وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ لَآمَنَ مَنْ فِي الْأَرْضِ كُلُّهُمْ جَمِيعًا} الآية [يونس: ٩٩)، وقرَأ: {وَلَوْ شِئْنَا لَآتَيْنَا كُلَّ نَفْسٍ هُدَاهَا} الآية [السجدة: ١٣].
Nitekim bana Yûnus rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {وَلَوْ شَاءَ لَهَدَاكُمْ أَجْمَعِينَ} kavli hakkında şöyle dedi: “Dileseydi hepinizi hak olan dosdoğru yola iletirdi.” Ve: {وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ لَآمَنَ مَنْ فِي الْأَرْضِ كُلُّهُمْ جَمِيعًا} “Eğer Rabbin dileseydi, yeryüzündekilerin hepsi elbette toptan iman ederdi” ayetini [Yûnus: 99] ve: {وَلَوْ شِئْنَا لَآتَيْنَا كُلَّ نَفْسٍ هُدَاهَا} “Eğer dileseydik, herkese hidayetini verirdik” ayetini [es-Secde: 13] okudu.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً لَكُمْ مِنْهُ شَرَابٌ وَمِنْهُ شَجَرٌ فِيهِ تُسِيمُونَ (١٠)}.
Allah Teâlâ'nın: {هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً لَكُمْ مِنْهُ شَرَابٌ وَمِنْهُ شَجَرٌ فِيهِ تُسِيمُونَ} “O, gökten sizin için su indirendir. İçecek [su] ondandır ve [hayvanlarınızı] otlattığınız bitkiler/ağaçlar da ondandır” kavlinin teviline dair açıklama.
يقولُ تعالى ذكرُه: والذي أنعَم عليكم هذه النِّعَمَ، وخلَق لكم الأنعامَ والخيلَ وسائرَ البهائمِ لمنافعِكم ومصالحِكم، هو الربُّ الذي أنزَل من السماءِ {مَاءً}، يعني: مطرًا، {لَّكُمْ}، مِن ذلك الماءِ {شَرَابٌ} تَشْرَبونه، {وَمِنْهُ} شرابُ أشجارِكم وحياةُ غُروسِكم ونباتُها. {فِيهِ تُسِيمُونَ}. يقولُ: في الشجرِ الذي يَنْبُتُ مِن الماءِ الذي أُنْزِل مِن السماءِ تُسِيِمون، يعنى تُرْعُون، يقالُ منه: أسام فلانٌ إبِلَه يُسِيمُها إسامةً، إذا أرْعاها، وسوَّمها أيضًا يُسوِّمُها، وسامَت هي، إذا رعَت، فهي تَسُومُ، وهى إبلٌ سائمةٌ، ومن ذلك قيل للمواشِي المُطْلَقَةِ في الفلاةِ وغيرها للرَّعْيِ: سائمةٌ. وقد وجَّه بعضُهم معنى السَّوْمِ في البيعِ، إلى أنه مِن هذا، وأنه ذَهابُ كلِّ واحدٍ من المتَبايِعَيْن، فيما يَنْبَغى له مِن زيادةِ ثمنٍ ونقصانٍ كما تَذْهَبُ سوائمُ المواشى حيثُ شاءَت مِن مراعيها، ومنه قولُ الأعشى :
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Size bu nimetleri lütfeden, menfaatleriniz ve maslahatlarınız için davarları, atları ve diğer hayvanları yaratan O Rab'dir ki gökten {مَاءً} yani yağmur indirmiştir; {لَّكُمْ} o sudan sizin için içeceğiniz bir {شَرَابٌ} vardır; {وَمِنْهُ} ağaçlarınızın sulanması, fidanlarınızın ve bitkilerinizin can bulması da ondandır. {فِيهِ تُسِيمُونَ} Gökten indirilen su ile yetişen bitkilerde hayvanlarınızı otlatırsınız, yayarsınız demektir. Bu kelimeden hareketle: Bir kimse develerini otlattığında أسام فلانٌ إبِلَه يُسِيمُها إسامةً denilir; aynı şekilde وسوَّمها أيضًا يُسوِّمُها da denir. Hayvanın kendisi otladığında ise سامَت هي، فهي تَسُومُ denir ve o deve إبلٌ سائمةٌ (otlayan deve) olur. Nitekim kırlarda ve başka yerlerde otlamak üzere serbest bırakılan hayvanlara سائمة (sâime) denilmesi de bundandır. Bazıları alışverişteki savm (pazarlık) kelimesinin manasını da buna bağlayarak, bunun; otlayan hayvanların otlaklarında diledikleri yere gitmeleri gibi, alışveriş yapan iki tarafın her birinin fiyatı artırma ve eksiltmede kendi yararına olan yöne yönelmesi olduğunu belirtmişlerdir. el-A'şâ'nın şu sözü de bundandır:
ومشَى القومُ بالعِمَادِ إلى الرَّزْ … حَى وأعيا المُسيمَ أين المساقُ
Kavim çadır direkleriyle zayıf düşmüş develere doğru yürüdü Hayvanı otlatan ise nereye süreceğini bilemeyip çaresiz kaldı
وبنحوِ الذي قلنا في تأويلِ ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tefsir ehli de bunun tefsirinde bizim söylediğimiz doğrultuda söylemişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن النَّضْرِ بن عربيٍّ، عن عكرمةَ: {وَمِنْهُ شَجَرٌ فِيهِ تُسِيمُونَ}. قال: تُرْعُونَ .
Bize İbn Vekî' rivayet etti, dedi ki: Bize babam, en-Nadr b. Arabî'den, o da İkrime'den: {وَمِنْهُ شَجَرٌ فِيهِ تُسِيمُونَ} hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: “Otlatırsınız” .
حدَّثنا أحمدُ بنُ سهيلٍ الواسطيُّ، قال: ثنا قرةُ بنُ عيسى، عن النضرِ بن عربيٍّ،
Bize Ahmed b. Süheyl el-Vâsıtî rivayet etti, dedi ki: Bize Kurre b. Îsâ, en-Nadr b. Arabî'den rivayet etti,
عن عكرمةَ، في قولِه: {فِيهِ تُسِيمُونَ}. قال: تُرْعُون .
o da İkrime'den O'nun: {فِيهِ تُسِيمُونَ} kavli hakkında rivayet etti; şöyle demiştir: “Otlatırsınız” .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن سفيانَ، عن خُصَيفٍ، عن عكرمةَ، عن ابن عباسٍ، قال: تُرْعُون.
Bize İbn Vekî' rivayet etti, dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o Husayf'tan, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti; şöyle demiştir: “Otlatırsınız.”
حدَّثني عليُّ بنُ داودَ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ مثلَه.
Bana Ali b. Dâvûd rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet etti, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan benzerini rivayet etti.
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَمِنْهُ شَجَرٌ فِيهِ تُسِيمُونَ}. يقولُ: شَجَرٌ يُرْعُون فيه أنعامَهم وشاءَهم.
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet etti, dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَمِنْهُ شَجَرٌ فِيهِ تُسِيمُونَ} kavli hakkında rivayet etti; şöyle buyurmuştur: “İçinde davarlarını ve koyunlarını otlattıkları ağaçlardır/bitkilerdir.”
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، قال: قال ابن عباسٍ: {فِيهِ تُسِيمُونَ}. قال: تُرْعُون.
Bize el-Kâsım rivayet etti, dedi ki: Bize el-Hüseyn rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den rivayet etti; dedi ki: İbn Abbâs: {فِيهِ تُسِيمُونَ} hakkında: “Otlatırsınız” dedi.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبو معاويةَ وأبو خالدٍ، عن جُوَييرٍ، عن الضحاكِ: فيه تُرْعُون .
Bize İbn Vekî' rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Muâviye ve Ebû Hâlid, Cüveybir'den, o da ed-Dahhâk'tan rivayet etti: “Onda otlatırsınız” .
حدِّثت عن الحسينِ، قال: سمِعت أبا معاذٍ، يقولُ: ثنا عبيدٌ، عن الضحاكِ، في قولِه: {تُسِيمُونَ}. يقول: تُرْعُون أنعامَكم
el-Hüseyn'den bana rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd, ed-Dahhâk'tan O'nun: {تُسِيمُونَ} kavli hakkında rivayet etti; şöyle demektedir: “Davarlarınızı otlatırsınız.”
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن طلحةَ بن أبي طلحةَ القَنّادِ، قال: سمِعت عبدِ اللهِ بنَ عبدِ الرحمنِ بن أَبزَى، قال: فيه تُرْعُون.
Bize İbn Vekî' rivayet etti, dedi ki: Bize babam, Talha b. Ebî Talha el-Kânnâd'dan rivayet etti, dedi ki: Abdullah b. Abdirrahmân b. Ebzâ'yı şöyle derken işittim: “Onda otlatırsınız.”
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قوله: {شَجَرٌ فِيهِ تُسِيمُونَ}. يقولُ: تُرْعُون.
Bize Bişr rivayet etti, dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {شَجَرٌ فِيهِ تُسِيمُونَ} “onda [hayvanlarınızı] otlattığınız ağaçlar/bitkiler de vardır” kavli hakkında rivayet etti; şöyle demektedir: “Otlatırsınız.”
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ، قال: تُرْعُون .
Bize Muhammed b. Abdil'a'lâ rivayet etti, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den rivayet etti; şöyle demiştir: “Otlatırsınız” .
حدَّثنا محمدُ بنُ سنانٍ، قال: ثنا سليمانُ، قال: ثنا أبو هلالٍ، عن قتادةَ في قولِ اللهِ: {شَجَرٌ فِيهِ تُسِيمُونَ}. قال: تُرْعُون.
Bize Muhammed b. Sinân rivayet etti, dedi ki: Bize Süleymân rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Hilâl, Katâde'den Allah'ın: {شَجَرٌ فِيهِ تُسِيمُونَ} kavli hakkında rivayet etti; şöyle demiştir: “Otlatırsınız.”
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَمِنْهُ شَجَرٌ فِيهِ تُسِيمُونَ}. قال: تُوْعُونَ .
Bana Yûnus rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {وَمِنْهُ شَجَرٌ فِيهِ تُسِيمُونَ} “içinde [hayvanlarınızı] otlattığınız ağaçlar/bitkiler de ondandır” kavli hakkında şöyle dedi: “Otlatırsınız” .
قال: الإسامةُ الرِّعْيَةُ، وقال الشاعرُ :
Dedi ki: İsâme (الْإِسَامَةُ), otlatmak demektir. Şair şöyle demiştir :
مثلِ ابن بَزْعَةَ أَو كَآخَر مِثْلِهِ … أَوْلَى لك ابنَ مُسِيمةِ الأجْمالِ
“İbn Bez'a gibi yahut onun benzeri bir başkası gibi... / Yazıklar olsun sana ey develeri otlatan kadının oğlu!”
قال: يا بنَ راعيةِ الأجْمالِ.
[Yani] dedi ki: “Ey develeri otlatan kadının oğlu!”
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {يُنْبِتُ لَكُمْ بِهِ الزَّرْعَ وَالزَّيْتُونَ وَالنَّخِيلَ وَالْأَعْنَابَ وَمِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ (١١)}.
Yüce Allah'ın: {يُنْبِتُ لَكُمْ بِهِ الزَّرْعَ وَالزَّيْتُونَ وَالنَّخِيلَ وَالْأَعْنَابَ وَمِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ (١١)} “Onunla sizin için ekin, zeytin, hurmalıklar, üzümler ve her türlü meyveden bitirir. Şüphesiz bunda düşünen bir topluluk için bir ayet (ibret) vardır” kavlinin tevili hakkında söz:
يقولُ تعالى ذكرُه: يُنْبِتُ لكم ربُّكم بالماءِ الذي أنزَل لكم مِن السماءِ، زَرْعَكم وزَيْتونَكم ونَخِيلَكم وأعنابَكم، {وَمِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ}، يعنى مِن كلِّ الفواكهِ غيرِ ذلك، أرزاقًا لكم وأقواتًا وإدامًا وفاكهةً، نعمةً منه عليكم بذلك وتَفْضُّلًا، وحُجَّةً على مَن كفَر به منكم، {إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً}. يقولُ جلَّ ثناؤُه: إن في إخراجِ اللهِ بما يُنْزِلُ مِن السماءِ مِن ماءٍ، ما وصَف لكم {لَآيَةً}. يقول: لدلالةً واضحةً، وعلامةً بيِّنةً {لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ}. يقولُ: لقومٍ يَعْتَبرون مواعظَ اللهِ، ويَتَفَكَّرون في حُجَجِه، فيَتَذَكَّرون ويُنيبون.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyuruyor: Rabbiniz sizin için gökten indirdiği suyla ekininizi, zeytininizi, hurmalıklarınızı, üzümlerinizi {وَمِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ} “ve her türlü meyveden” —yani bunlardan başka her türlü meyveyi— sizin için rızıklar, azıklar, katıklar ve meyveler olarak; O'ndan size bir nimet ve bir lütuf, içinizden O'nu inkâr edenlere karşı da bir hüccet (delil) olsun diye bitirir. {إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً} “Şüphesiz bunda bir ayet (ibret) vardır”. Senası yüce olan [Allah] şöyle buyuruyor: Şüphesiz Allah'ın gökten indirdiği su ile size vasfettiği şeyleri çıkarmasında {لَآيَةً} “elbette bir ayet vardır”; yani açık bir delalet ve apaçık bir alamet vardır; {لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ} “düşünen bir topluluk için”. [Yani] Allah'ın vaaz ve öğütlerinden ibret alan, O'nun hüccetlerini (delillerini) düşünen, böylece düşünüp öğüt alan ve [O'na] yönelen bir topluluk için.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {(١١) وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومُ مُسَخَّرَاتٌ بِأَمْرِهِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ (١٢)}.
Yüce Allah'ın: {(١١) وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومُ مُسَخَّرَاتٌ بِأَمْرِهِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ (١٢)} “O, geceyi, gündüzü, güneşi ve ayı sizin hizmetinize verdi. Yıldızlar da O'nun emriyle boyun eğdirilmiştir. Şüphesiz bunda aklını kullanan bir topluluk için ayetler (ibretler) vardır” kavlinin tevili hakkında söz:
يقولُ تعالى ذكرُه: ومِن نِعَمِه عليكم أيُّها الناسُ، مع التي ذكَرها قبلُ، أن سخَّر لكم الليلَ والنهارَ يَتَعاقَبان عليكم، هذا لتَصَرُّفِكم في معاشِكم، وهذا لسكَنِكم فيه، {وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ} لمعرفةِ أوقاتِ أزمنتِكم وشهورِكم وسنينِكم، وصلاحِ معايِشكم، {وَالنُّجُومُ مُسَخَّرَاتٌ} لكم بأمرِ الله، تَجْرى في فَلَكِها، لتَهْتَدُوا بها في ظُلُماتِ البرِ والبحرِ. {إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: إن في تَسْخيرِ اللهِ ذلك على ما سخَّره، لدِلالاتٍ واضحاتٍ، لقومٍ يَعْقِلُون حُجَجَ اللهِ ويَفْهَمون عنه تنبيهَه إياهم.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyuruyor: Ey insanlar! Daha önce zikrettiği nimetlerinin yanında O'nun size olan nimetlerinden biri de geceyi ve gündüzü sizin peş peşe hizmetinize vermesidir; şu [gündüz] geçiminizi sağlamak için hareket etmeniz, bu [gece] ise içinde dinlenmeniz içindir. {وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ} “Güneşi ve ayı da” mevsimlerinizin, aylarınızon ve yıllarınızın vakitlerini bilmeniz ve geçiminizin düzeni için [hizmetinize verdi]. {وَالنُّجُومُ مُسَخَّرَاتٌ} “Yıldızlar da boyun eğdirilmiştir”; karanın ve denizin karanlıklarında kendileriyle yol bulasınız diye Allah'ın emriyle feleklerinde akıp giden [yıldızlar da] sizin için [hizmete verilmiştir]. {إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ} Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyuruyor: Şüphesiz Allah'ın bunları bu şekilde boyun eğdirmesinde; Allah'ın delillerini akleden ve O'nun kendilerini uyarmasını kavrayan bir topluluk için açık deliller vardır.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَمَا ذَرَأَ لَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُخْتَلِفًا أَلْوَانُهُ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَذَّكَّرُونَ (١٣)}.
Yüce Allah'ın: {وَمَا ذَرَأَ لَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُخْتَلِفًا أَلْوَانُهُ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَذَّكَّرُونَ (١٣)} “Yeryüzünde sizin için rengârenk yarattığı şeyleri de [hizmetinize verdi]. Şüphesiz bunda öğüt alan bir topluluk için bir ayet (ibret) vardır” kavlinin tevili hakkında söz:
يعنى جلَّ ثناؤُه بقولِه: {وَمَا ذَرَأَ لَكُمْ}: وسخَّر لكم ما ذرَأ لكم، أي ما خلَق لكم في الأرضِ {مُخْتَلِفًا أَلْوَانُهُ} مِن الدوابِّ والثمارِ.
Zikri yüce olan [Allah]: {وَمَا ذَرَأَ لَكُمْ} kavliyle; sizin için yarattığı, yani hayvanlardan ve meyvelerden yeryüzünde {مُخْتَلِفًا أَلْوَانُهُ} “rengârenk” sizin için yarattığı şeyleri de sizin hizmetinize verdiğini kastetmektedir.
كما حدَّثنا بشر، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٍ، عن قتادةَ قوله: {وَمَا ذَرَأَ لَكُمْ فِي الْأَرْضِ}. يقول: وما خلَق لكم {مُخْتَلِفًا أَلْوَانُهُ} من الدوابِّ، ومن الشجرِ والثمارِ، نِعَمٌ مِن الله مُتظاهِرةٌ، فاشْكُروها للهِ .
Nitekim bize Bişr rivayet etti, dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَمَا ذَرَأَ لَكُمْ فِي الْأَرْضِ} kavli hakkında rivayet etti; şöyle demektedir: “Hayvanlardan, ağaçlardan ve meyvelerden sizin için {مُخْتَلِفًا أَلْوَانُهُ} [renkleri çeşit çeşit] yarattığı şeyler Allah'tan birbiri ardınca gelen nimetlerdir; artık onları Allah'a şükredin” .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرنا معمرٌ، عن
Bize el-Hasen b. Yahyâ rivayet etti, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, ...den haber verdi:
قتادةَ، قال: مِن الدوابِّ والأشجارِ والثمارِ .
Katâde'den [şöyle dediği rivayet edildi]: “Hayvanlardan, ağaçlardan ve meyvelerdendir” .
ونُصِب قولُه: {مُخْتَلِفًا} لأن قولَه {وَمَا} في موضعِ نصبٍ بالمعنى الذي وصَفت. وإذا كان ذلك كذلك، وجَب أن يكونَ {مُخْتَلِفًا أَلْوَانُهُ}، حالًامِن "ما"، والخبرُ دونَه تامٌّ ، ولو لم تَكُنْ "ما" في موضعِ نصبٍ، وكان الكلامُ مبتدأً مِن قولِه: {وَمَا ذَرَأَ لَكُمْ} لم يَكُنْ في "مختلفٍ" إلا الرفعُ؛ لأنه كان يصيرُ مُرافَعَ "ما" حينَئذٍ.
O'nun: {مُخْتَلِفًا} kavli nasb edilmiştir; çünkü {وَمَا} kavli vasfettiğim anlam dolayısıyla nasb mahallindedir. Durum böyle olunca, {مُخْتَلِفًا أَلْوَانُهُ} terkibinin "mâ" (مَا) kelimesinden hâl (durum belirteci) olması zorunlu olur ve haber onsuz tamamdır . Şayet "mâ" nasb mahallinde olmayıp söz {وَمَا ذَرَأَ لَكُمْ} ifadesinden itibaren mübteda (özne) olsaydı, "muhtelifen" (مُخْتَلِفًا) kelimesinde ref'ten başkası caiz olmazdı; çünkü o takdirde "mâ"nın merfû haberi haline gelirdi.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَهُوَ الَّذِي سَخَّرَ الْبَحْرَ لِتَأْكُلُوا مِنْهُ لَحْمًا طَرِيًّا وَتَسْتَخْرِجُوا مِنْهُ حِلْيَةً تَلْبَسُونَهَا وَتَرَى الْفُلْكَ مَوَاخِرَ فِيهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (١٤)}.
Yüce Allah'ın: {وَهُوَ الَّذِي سَخَّرَ الْبَحْرَ لِتَأْكُلُوا مِنْهُ لَحْمًا طَرِيًّا وَتَسْتَخْرِجُوا مِنْهُ حِلْيَةً تَلْبَسُونَهَا وَتَرَى الْفُلْكَ مَوَاخِرَ فِيهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (١٤)} “İçinden taze et yiyesiniz ve takındığınız süs eşyasını çıkarasınız diye denizi hizmetinize veren de O'dur. Gemilerin onda [suları] yara yara gittiğini görürsün; bu da O'nun lütfundan aramanız ve şükretmeniz içindir” kavlinin tevili hakkında söz:
يقولُ تعالى ذكرُه: والذي فعَل هذه الأفعالَ بكم وأنعَم عليكم، أيُّها الناسُ، هذه النِّعَمَ، هو الذي سخَّر لكم البحرَ، وهو كلُّ نَهَرٍ، مِلْحًا كان ماؤه أو عَذْبًا {لِتَأْكُلُوا مِنْهُ لَحْمًا طَرِيًّا}، وهو السمكُ الذي يُصْطادُ منه {وَتَسْتَخْرِجُوا مِنْهُ حِلْيَةً تَلْبَسُونَهَا}، وهى اللُّؤلُؤُ والمَرجانُ.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyuruyor: Ey insanlar! Size bu işleri yapan ve size bu nimetleri bahşeden O [Allah], suyu ister tuzlu ister tatlı olsun bütün büyük suları/nehirleri {لِتَأْكُلُوا مِنْهُ لَحْمًا طَرِيًّا} “içinden taze et yiyesiniz” -ki o, oradan avlanan balıktır- {وَتَسْتَخْرِجُوا مِنْهُ حِلْيَةً تَلْبَسُونَهَا} “ve takındığınız süs eşyasını çıkarasınız” -ki o da inci ve mercandır- diye denizi sizin hizmetinize verendir.
كما حدَّثني المُثَنَّى، قال: أخبرنا إسحاقُ، قال: أخبرنا هشامٌ، عن عمرٍو، عن سعيدٍ، عن قتادةَ في قولِه: {وَهُوَ الَّذِي سَخَّرَ الْبَحْرَ لِتَأْكُلُوا مِنْهُ لَحْمًا طَرِيًّا}. قال: منهما جميعًا. {وَتَسْتَخْرِجُوا مِنْهُ حِلْيَةً تَلْبَسُونَهَا}، قال: هذا اللُّؤْلُوُ.
Nitekim bana el-Müsennâ rivayet etti, dedi ki: Bize İshak haber verdi, dedi ki: Bize Hişâm, Amr'dan, o Saîd'den, o da Katâde'den [Allah Teâlâ'nın]: {وَهُوَ الَّذِي سَخَّرَ الْبَحْرَ لِتَأْكُلُوا مِنْهُ لَحْمًا طَرِيًّا} “İçinden taze et yiyesiniz diye denizi hizmetinize veren de O'dur” kavli hakkında şöyle dediğini haber verdi: [Her] ikisinden de. {وَتَسْتَخْرِجُوا مِنْهُ حِلْيَةً تَلْبَسُونَهَا} “ve takındığınız süs eşyasını çıkarasınız [diye]” [kavli hakkında ise] şöyle dedi: Bu, incidir.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {لِتَأْكُلُوا مِنْهُ لَحْمًا طَرِيًّا}، يعني: حِيتانَ البحرِ.
Bize Bişr rivayet etti, dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti: {لِتَأْكُلُوا مِنْهُ لَحْمًا طَرِيًّا} [kavliyle], deniz balıklarını kastetmektedir.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: أخبرنا إسحاقُ، قال: ثنا [خلَّادُ بنُ] يحيى، قال: ثنا إسماعيلُ بنُ عبدِ الملكِ، قال: جاء رجلٌ إلى أبى جعفرٍ، فقال: هل في حُلْيِ النساءِ صَدَقَةٌ؟ قال: لا، هي كما قال اللهُ ﷿: {حِلْيَةً تَلْبَسُونَهَا} .
Bana el-Müsennâ rivayet etti, dedi ki: Bize İshak haber verdi, dedi ki: Bize [Hallâd b.] Yahyâ rivayet etti, dedi ki: Bize İsmâil b. Abdilmelik rivayet etti, dedi ki: Bir adam Ebû Ca'fer'e gelip: “Kadınların ziynet eşyasında zekât var mıdır?” dedi. O da: “Hayır, o aziz ve celil olan Allah'ın buyurduğu gibidir: {حِلْيَةً تَلْبَسُونَهَا} [takındığınız süs eşyası]” dedi .
{وَتَرَى الْفُلْكَ}، يعنى: السُّفْنَ {مَوَاخِرَ فِيهِ}، وهى جمعُ ماخِرةٍ.
{وَتَرَى الْفُلْكَ} “ve gemileri görürsün”, {مَوَاخِرَ فِيهِ} “onda suları yara yara giden”; bu da "mâhire"nin (ماخرة) çoğuludur.
وقد اختلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ قولِه: {مَوَاخِرَ}؛ فقال بعضُهم: المواخرُ المواقِرُ .
Tevil ehli {مَوَاخِرَ} kavlinin tevili hususunda ihtilaf etmiştir. Onlardan bazıları şöyle demiştir: Mevâhir (مَوَاخِر), mevâkır (المواقِر / ağır yüklü gemiler) demektir .
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا عمرٍو بنُ موسى القزّازُ، قال: ثنا عبدُ الوارثِ، قال: ثنا يونسُ، عن الحسنِ في قولِه: {وَتَرَى الْفُلْكَ مَوَاخِرَ فِيهِ}. قال: المواقِرُ .
Bize Amr b. Mûsâ el-Kazzâz rivayet etti, dedi ki: Bize Abdülvâris rivayet etti, dedi ki: Bize Yûnus, el-Hasen'den O'nun: {وَتَرَى الْفُلْكَ مَوَاخِرَ فِيهِ} kavli hakkında rivayet etti; şöyle demiştir: “Ağır yüklü gemilerdir” .
وقال آخرون في ذلك بما حدَّثنا به عبدُ الرحمنِ بنُ الأسودِ، قال: ثنا محمدُ بنُ ربيعةَ، عن أبي بكرٍ الأصمِّ، عن عكرمةَ في قولِه: {وَتَرَى الْفُلْكَ مَوَاخِرَ فِيهِ}، قال: ما أُخِذ عن يمينِ السفينةِ وعن يَسارِها مِن الماءِ، فهو المواخرُ.
Başkaları ise bu hususta Abdurrahmân b. el-Esved'in bize rivayet ettiği şu görüşü söylemiştir: Dedi ki: Bize Muhammed b. Rebîa, Ebû Bekr el-Esemm'den, o da İkrime'den O'nun: {وَتَرَى الْفُلْكَ مَوَاخِرَ فِيهِ} kavli hakkında rivayet etti; şöyle demiştir: “Geminin sağından ve solundan yarılan su, işte mevâhir odur.”
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن أبي مَكِينٍ، عن عكرمةَ في قولِه: {وَتَرَى الْفُلْكَ مَوَاخِرَ فِيهِ}. قال: هي السفينةُ تقولُ بالماءِ هكَذا. يَعْنى:
Bize İbn Vekî‘ rivayet etti, dedi ki: Bize babam, Ebû Mekîn'den, o da İkrime'den O'nun: {وَتَرَى الْفُلْكَ مَوَاخِرَ فِيهِ} “Ve orada gemilerin [suları] yara yara gittiğini görürsün” kavli hakkında rivayet etti; şöyle demiştir: “O gemidir, su ile şöyle yapar.” Yani:
تَشْقُّه .
“Suyu yarar” .
وقال آخرون فيه: بما حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبو أسامةَ، عن إسماعيلَ، عن أبي صالحٍ: {وَتَرَى الْفُلْكَ مَوَاخِرَ فِيه}. قال: تَجْرى فيه مُتَعَرِّضةً.
Başkaları bu hususta İbn Vekî'in bize rivayet ettiği şu görüşü söylemiştir: Dedi ki: Bize Ebû Üsâme, İsmâil'den, o da Ebû Sâlih'ten {وَتَرَى الْفُلْكَ مَوَاخِرَ فِيه} hakkında rivayet etti; şöyle demiştir: “Onda yan yan/çaprazlama akıp gider.”
وقال آخرون فيه بما حدَّثني به محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَتَرَى الْفُلْكَ مَوَاخِرَ فِيه}. قال: تَمْخُرُ السفينةُ الرياحَ، ولا تَمْخُرُ الريحُ من السُّفُنِ، إلا الفُلْكَ العظيمَ .
Başkaları bu hususta Muhammed b. Amr'ın bana rivayet ettiği şu görüşü söylemiştir: Dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {وَتَرَى الْفُلْكَ مَوَاخِرَ فِيه} hakkında rivayet etti; şöyle demiştir: “Gemi rüzgârları yarar; rüzgâr da gemilerden ancak büyük olanını yarar [onun rüzgârına karşı ancak büyük gemi yararak gider]” .
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، وحدَّثني المُثَنَّى، قال: أخبرنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، وحدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا: إسحاقُ، قال: ثنا عبد اللهِ، عن ورقاءَ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ نحوَه، غيرَ أن الحارثَ قال في حديثِه: ولا تَمْخُرُ الرياحُ مِن السفنِ .
Bana el-Hâris rivayet etti, dedi ki: Bize el-Hasen rivayet etti, dedi ki: Bize Verka rivayet etti; bana el-Müsennâ da rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe haber verdi, dedi ki: Bize Şibl rivayet etti; bana el-Müsennâ da rivayet etti, dedi ki: Bize İshak rivayet etti, dedi ki: Bize Abdullah, Verka'dan, hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den benzerini rivayet etti; ancak el-Hâris hadisinde: “Gemilerden rüzgârları yarmaz...” dedi .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ نحوَه.
Bize el-Kâsım rivayet etti, dedi ki: Bize el-Hüseyn rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den benzerini rivayet etti.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {مَوَاخِرَ}. قال: تَمْخُرُ الريحَ.
Bana Yûnus rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {مَوَاخِرَ} kavli hakkında şöyle demiştir: “Rüzgârı yarar.”
وقال آخرون فيه ما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه:
Başkaları da bu konuda Bişr'in bize rivayet ettiği şu sözü söylemişlerdir: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den [nakille] onun şöyle dediğini rivayet etti:
{وَتَرَى الْفُلْكَ مَوَاخِرَ فِيهِ}: تَجْرِى بريحٍ واحدةٍ، مُقبلةً ومُدبِرةً .
{وَتَرَى الْفُلْكَ مَوَاخِرَ فِيهِ} “[Gemiler] tek bir rüzgârla hem gelen hem giden olarak akıp gider” .
حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ، قال: تجرى مُقْبِلةً ومُدْبِرةً، بريحٍ واحدةٍ .
Bize İbn Abdil'a'lâ rivayet etti, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den rivayet etti; şöyle demiştir: “Tek bir rüzgârla hem gelen hem giden olarak akıp gider” .
حدَّثنا المُثَنَّى، قال: أخبرنا إسحاقُ، قال: ثنا يحيى بنُ سعيدٍ، عن يزيدَ بنُ إبراهيمَ، قال: سمِعت الحسنَ: {وَتَرَى الْفُلْكَ مَوَاخِرَ فِيهِ}. قال: مقبلةً ومدبرةً، بريحٍ واحدةٍ .
Bize el-Müsennâ rivayet etti, dedi ki: Bize İshak haber verdi, dedi ki: Bize Yahyâ b. Saîd, Yezîd b. İbrâhîm'den rivayet etti; dedi ki: el-Hasen'i {وَتَرَى الْفُلْكَ مَوَاخِرَ فِيهِ} hakkında şöyle derken işittim: “Tek bir rüzgârla gelen ve giden [gemilerdir]” .
والمخْرُ في كلامِ العربِ صوتُ هبوبِ الريحِ إذا اشتدَّ هبوبُها، وهو في هذا الموضعِ صوتُ جريِ السفينةِ بالريحِ إذا عصَفَت، وشَقِّها الماءَ حينَئِذٍ بصدرِها. يُقالُ: منه: مخَرَت السفينةُ تَمْخُرُ مَخْرًا ومُخورًا، وهى ماخرةٌ. ويقالُ: امْتَخَرْتُ الريحَ وتَمَخَّرْتُها. إذا نظَرْتَ مِن أين هُبوبُها، وتَسَمَّعْتَ صوتَ هُبوبِها. ومنه قولُ واصلٍ مولى أبي عُيَيْنةَ: كان يُقالُ: إذا أراد أحدُكم البولَ فلْيَتَمَخَّرِ الريحَ. يريدُ بذلك: ليَنْظُرْ مِن أينَ مَجراها وهبوبُها؛ ليَسْتَدْبِرَها، فلا تُرجِعَ عليه البولَ وتردَّه عليه .
Arap kelamında mahr (المخْر), şiddetlendiği zaman rüzgârın esiş sesidir; bu ayette ise rüzgâr şiddetle estiğinde geminin rüzgârla gidiş sesi ve o esnada suyu göğsüyle yarmasıdır. Buradan hareketle şöyle denir: Geminin suyu yarıp gitmesi anlamında “mahareti's-sefînetü temhuru mahran ve muhûran” (مَخَرَتِ السَّفِينَةُ تَمْخُرُ مَخْرًا وَمُخُورًا) denir ve gemi için “mâhire” (ماخرة) denilir. Nereden estiğine bakıp esiş sesini dinlediğin zaman “imtehartü'r-rîha ve temehhartühâ” (امْتَخَرْتُ الرِّيحَ وَتَمَخَّرْتُهَا) denir. Ebû Uyeyne'nin mevlası Vâsıl'ın şu sözü de bundandır: “Şöyle denilirdi: Biriniz idrar yapmak istediğinde rüzgârı arasın/yönüne baksın (yetemehhar).” Bununla şunu kastetmektedir: İdrarın kendisine geri savrulup dönmemesi için arkasını rüzgâra dönmek üzere rüzgârın nereden esip aktığına baksın .
وقولُه: {وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: ولتَتصَرَّفوا في طلبِ معايِشِكم بالتجارةِ، كما حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ}. قال: تجارةُ البرِّ والبحرِ.
O'nun: {وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ} “Ve O'nun lütfundan [rızkınızı] aramanız için” kavli: Yüce Allah şöyle buyuruyor: Ticaret yoluyla geçimliklerinizi elde etmek için çalışıp çabalayasınız diye. Nitekim bana el-Müsennâ rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet etti, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ} “Ve O'nun lütfundan [rızkınızı] aramanız için” ayeti hakkında rivayet etti; [Mücâhid] şöyle dedi: “[Buradaki lütuf] kara ve deniz ticaretidir.”
وقولُه: {وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ}. يقولُ: ولتَشْكُروا ربَّكم على ما أنعَم به عليكم، من ذلك [ما سخَّر لكم] مِن هذه الأشياءِ، التي عدَّدها في هذه الآياتِ.
O'nun: {وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ} kavli: Şöyle buyuruyor: Rabbinizin size lütfettiği nimetlere, bu ayetlerde saydığı bu şeylerden [sizin hizmetinize sunduğu şeylere] şükredesiniz diye.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَأَلْقَى فِي الْأَرْضِ رَوَاسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ وَأَنْهَارًا وَسُبُلًا لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ}.
Yüce Allah'ın: {وَأَلْقَى فِي الْأَرْضِ رَوَاسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ وَأَنْهَارًا وَسُبُلًا لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ} “Sizi sarsmasın diye yeryüzüne sabit dağlar, doğru yolu bulasınız diye nehirler ve yollar koydu” kavlinin tevili hakkında söz:
يقولُ تعالى ذكرُه: ومِن نِعَمِه عليكم أيُّها الناسُ أيضًا، أن ألْقَى في الأرضِ رواسِيَ، وهى جمعُ راسيةٍ، وهى الثوابتُ في الأرضِ مِن الجبالِ.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyuruyor: Ey insanlar! O'nun size olan nimetlerinden biri de yeryüzüne revâsî koymasıdır; bu da "râsiye"nin çoğulu olup yeryüzündeki sabit dağlardır.
وقولُه: {أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ} يعنى: أن لا تميدَ بكم، وذلك كقولِه: {يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا} [النساء: ١٧٦). والمعنى: أن لا تَضِلوا. وذلك أنه جلَّ ثناؤُه أرْسَى الأرضَ بالجبالِ، لئلا تَمِيدَ خلقَه الذي على ظهرِها، وقد كانت مائدةً قبل أن تُرْسَى بها.
O'nun: {أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ} kavli: “Sizi sarsmasın diye” demektir. Bu, O'nun: {يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا} [en-Nisâ: 176] “Sapmayasınız diye Allah size açıklıyor” kavli gibidir ki manası “sapmayasınız diye”dir. Çünkü zikri yüce olan [Allah], sırtındaki mahlukatını sarsmasın diye yeryüzünü dağlarla sabitleştirmiştir; oysa dağlarla sabit kılınmadan önce sarsılmaktaydı.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، عن الحسنِ، عن قيسِ بن عُبَادٍ، أن الله ﵎ لما خلَق الأرضَ جَعَلت تمورُ، قالت الملائكةُ: ما هذه بمُقِرَّةٍ على ظهرِها أحدًا، فأصبَحت صُبحًا وفيها رواسيها .
Nitekim bize Bişr rivayet etti, dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den, o el-Hasen'den, o da Kays b. Ubâd'dan rivayet etti ki; Allah celle celâlühû yeryüzünü yarattığında yeryüzü çalkalanmaya başladı. Bunun üzerine melekler: “Bu, sırtında hiç kimseyi durduramaz/barındıramaz” dediler. Sabah olunca bir de baktılar ki yeryüzünde sabit dağları var .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا الحجاجُ بنُ المنهالِ، قال: ثنا حمادٌ، عن عطاءِ بن السائبِ، عن عبدِ اللهِ بن حبيبٍ، عن عليّ بن أبى طالبٍ، قال: لما خلّق اللهُ الأَرضَ قمَصت، وقالت: أي ربِّ، أَتَجْعَلُ عليَّ بنى آدمَ، يَعْمَلُون عليَّ الخطايا، ويَجْعَلُون
Bana el-Müsennâ rivayet etti, dedi ki: Bize el-Haccâc b. el-Minhâl rivayet etti, dedi ki: Bize Hammâd, Atâ b. es-Sâib'den, o Abdullah b. Habîb'den, o da Ali b. Ebî Tâlib'den rivayet etti; [Ali] şöyle dedi: Allah yeryüzünü yarattığı zaman [yeryüzü] çalkalandı ve dedi ki: “Ey Rabbim! Üzerimde günahlar işleyecek ve üzerime
عليَّ الخَبَثَ؟ قال: فأَرْسَى اللهُ عليها مِن الجبالِ ما تَرَوْن وما لا تَرَوْنَ، فكان إقرارُها كاللحمِ يَتَرَجْرَجُ .
pislikler bırakacaklar?” [Ali] dedi ki: Bunun üzerine Allah gördüklerinizden ve görmediklerinizden dağları onun üzerine sabitledi; böylece onun yerinde durması, titreyip kaynaşan bir et parçası gibi oldu .
والمَيْدُ هو الاضْطرابُ والتكفِّى ، يُقال: مادت السفينةُ تمِيدُ مَيْدًا. إذا تَكَفَّأتْ بأهلِها، ومالَت، ومنه المَيْدُ الذي يَعْتَرى راكبَ البحرِ: وهو الدُّوَارُ .
Meyd (المَيْدُ), sarsılmak ve eğilip bükülmektir . Gemi içindekilerle birlikte yan yatıp eğildiğinde “mâdeti's-sefînetü temîdü meyden” (مَادَتِ السَّفِينَةُ تَمِيدُ مَيْدًا) denir. Deniz yolcusuna isabet eden meyd de (baş dönmesi) bundandır .
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ {أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ}: أن تُكْفَأَ بكم.
Bana el-Müsennâ rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet etti, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ} hakkında rivayet etti: “Sizinle birlikte yan yatıp devrilmesin diye.”
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bize el-Kâsım rivayet etti, dedi ki: Bize el-Hüseyn rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den benzerini rivayet etti.
حدثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرنا معمرٌ، عن قتادةَ، عن الحسنِ في قولِه: {وَأَلْقَى فِي الْأَرْضِ رَوَاسِيَ}. قال: الجبالَ، {أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ}. قال قتادةُ: سمعتُ الحسنَ يقولُ: لما خُلِقت الأَرضُ كادَت تَميدُ، فقالوا: ما هذه بمُقِرَّةٍ على ظهرِها أحدًا. فأصبَحوا وقد خُلِقت الجبالُ، فلم تَدْرِ الملائكةُ ثمَّ خُلِقت الجبالُ؟
Bize el-Hasen b. Yahyâ rivayet etti, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde'den, o da el-Hasen'den Allah Teâlâ'nın: {وَأَلْقَى فِي الْأَرْضِ رَوَاسِيَ} “Ve yeryüzüne sabit dağlar yerleştirdi” kavli hakkında rivayet etti: “Dağları [yerleştirdi].” {أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ} “Sizi sarsıp çalkalamasın diye.” Katâde dedi ki: el-Hasen'in şöyle dediğini işittim: “Yeryüzü yaratıldığında neredeyse sarsılıp çalkalanacaktı; bunun üzerine [melekler]: ‘Bu [yeryüzü], sırtında hiç kimseyi tutmaz/barındırmaz’ dediler. Sabahladıklarında ise dağlar yaratılmıştı. Melekler dağların nereden/neyden yaratıldığını bilemediler.”
وقولُه: {وَأَنْهَارًا}. يقولُ: وجعَل فيها أنهارًا، فعطَف بالأنهارِ على الرواسِي، وأعملَ فيها ما أعملَ في الرواسِي، إذ كان مفهومًا معنى الكلامِ والمرادُ منه، وذلك نظيرُ قول الراجزِ :
Allah Teâlâ'nın: {وَأَنْهَارًا} “ve nehirler [kıldı/yarattı]” kavli; yani “ve orada nehirler var etti” demektir. [Burada] nehirler kelimesini “revâsî” (sabit dağlar) kelimesine atfetmiş ve sözün anlamı ile kastedilen mana anlaşılır olduğu için dağlar üzerinde amel ettirdiğini (etkili kıldığı fiili) nehirler üzerinde de amel ettirmiştir. Bu, recez şairinin şu sözünün benzeridir :