Binûn

Müellifin Mukaddimesi — 2. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: حدَّثنا ابنُ أبي عدِيٍّ، عن شعبةَ، عن الحكمِ، عن مجاهدٍ، عن ابنِ أبي ليلى قال: أتَى جبريلُ النبيَّ ﷺ عندَ أَضاةِ بني غِفارٍ. فذكَر نحوَه.

Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî ‘Adiyy, Şu‘be’den, o el-Hakem’den, o Mücâhid’den, o da İbn Ebî Leylâ’dan anlattı; dedi ki: Cibrîl, Benî Gıfâr Göleti’nin yanında Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’e geldi… deyip benzerini zikretti.

حدَّثنا أبو كُرَيْبٍ، قال: حدَّثنا موسى بنُ داودَ، قال: حدَّثنا شعبةُ، وحدَّثنا الحسنُ بنُ عرفةَ، قال: حدَّثنا شَبَابةُ، قال: حدَّثنا شعبةُ، عن الحكمِ، عن مجاهدٍ، عن ابنِ أبي ليلى، عن أُبيِّ بنِ كعبٍ، عن النبيِّ ﷺ بنحوِه.

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Mûsâ b. Dâvûd anlattı, dedi ki: Bize Şu‘be anlattı. [Yine] bize el-Hasen b. ‘Arafe anlattı, dedi ki: Bize Şebâbe anlattı, dedi ki: Bize Şu‘be, el-Hakem’den, o Mücâhid’den, o İbn Ebî Leylâ’dan, o Übey b. Ka‘b’dan, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’den rivayetle benzerini anlattı.

حدَّثني يونسُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: أخْبَرَنا ابنُ وهبٍ، قال: أخْبَرَني هشامُ بنُ سعدٍ، عن [عُبَيدِ اللَّهِ] بنِ عمرَ، عن عبدِ الرحمنِ بنِ أبي ليلى، عن أُبيِّ بنِ كعبٍ أنه قال: سمِعْتُ رجلًا يَقْرَأُ في سورةِ "النحلِ" قراءةً تُخالِفُ قراءتي، ثم سمِعْتُ آخرَ يَقْرَؤُها [قراءةً تُخالِفُ ذلك]، فانْطَلَقْتُ بهما إلى رسولِ اللَّهِ ﷺ فقلتُ: إني سمِعْتُ هذين يَقْرَأان في سورةِ "النحلِ"، فسأَلْتُهما مَن أقْرَأَهما؟ فقالا: رسولُ اللَّهِ ﷺ فقلت: لَأَذْهَبَنَّ بكما إلى رسولِ اللَّهِ ﷺ، إذ خالفْتُما ما أقْرَأَني رسولُ اللَّهِ ﷺ. فقال رسولُ اللَّهِ ﷺ لأحدِهما: "اقْرَأْ". فقرَأ، فقال: "أَحْسَنْتَ". ثم قال للآخرِ: "اقْرَأْ". فقرأ، فقال: "أَحْسَنْتَ". قال أُبيٌّ: فوجَدْتُ في نفسي وَسْوسةَ الشيطانِ، حتى احْمَرَّ وجهي، فعرَف ذلك رسولُ اللَّهِ ﷺ في وجهي، فضرَب بيدِه في صدري، ثم قال: "اللَّهُمَّ أَخْسِئِ الشَّيْطَانَ عنه، يا أُبَيُّ أَتَاني آتٍ مِن رَبِّي، فقال: إِنَّ اللَّهَ يَأمُرُك أن تَقْرَأَ القُرْآنَ على حَرْفٍ واحِدٍ. فقُلْتُ: رَبِّ، خَفِّفْ عَنِّي. ثم أَتَانِي الثَّانِيَةَ، فقال: إِنَّ اللَّهَ يَأمُرُك أن تَقْرَأَ الْقُرْآنَ عَلَى [حَرْفٍ وَاحِدٍ]. فَقُلْتُ: رَبِّ، خَفِّفْ عَنْ أُمَّتِي. ثُمَّ أَتَانِيَ الثَّالِثَةَ، فَقَالَ مِثْلَ ذَلِكَ، وَقُلْتُ مثلَ ذلك، ثُمَّ أَتَانِيَ الرَّابِعَةَ، فَقَالَ: إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكَ أَنْ تَقْرَأَ الْقُرْآنَ عَلَى سَبْعَةِ أَحْرُفٍ، ولك بِكُلِّ رَدَّةٍ مَسْأَلَةٌ، فَقُلْتُ:

Bana Yûnus b. ‘Abdi’l-A‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Hişâm b. Sa‘d, [‘Ubeydullâh] b. ‘Ömer’den, o ‘Abdurrahmân b. Ebî Leylâ’dan, o da Übey b. Ka‘b’dan haber verdi; o şöyle demiştir: Bir adamın Nahl sûresinde benim okuyuşuma uymayan bir kıraatle okuduğunu işittim. Sonra bir başkasını dinledim, o da [buna uymayan bir kıraatle] okuyordu. Bunun üzerine her ikisini de alıp Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem’e götürdüm ve: "Ben bu ikisinin Nahl sûresinde okuduklarını işittim. Onlara kendilerine kimin okuttuğunu sordum, ‘Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem’ dediler. Ben de ‘Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem’in bana okuttuğuna muhalefet ettiğiniz için sizi mutlaka Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem’e götüreceğim’ dedim" dedim. Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem onlardan birine: «Oku» buyurdu. O okudu; [bunun üzerine]: «Güzel okudun» buyurdu. Sonra diğerine: «Oku» buyurdu. O da okudu; [bunun üzerine yine]: «Güzel okudun» buyurdu. Übey dedi ki: İçimde şeytanın vesvesesini hissettim, öyle ki yüzüm kızardı. Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem bunu yüzümden anladı ve eliyle göğsüme vurup şöyle buyurdu: «Allahım! Şeytanı ondan uzaklaştır! Ey Übey! Rabbimden bana bir elçi geldi ve ‘Şüphesiz Allah, Kur’an’ı bir harf üzere okumanı sana emrediyor’ dedi. Ben de: ‘Rabbim, [bunu] benden hafiflet!’ dedim. Sonra ikinci kez geldi ve ‘Şüphesiz Allah, Kur’an’ı [bir harf] üzere okumanı sana emrediyor’ dedi. Ben de: ‘Rabbim, ümmetimden hafiflet!’ dedim. Sonra üçüncü kez geldi, yine benzerini söyledi, ben de benzerini söyledim. Sonra dördüncü kez geldi ve ‘Şüphesiz Allah, Kur’an’ı yedi harf üzere okumanı sana emrediyor; her bir geri çevirişine (müracaatına) karşılık sana bir dilek hakkı vardır’ dedi. Ben de:

يَا رَبِّ اغْفِرْ لِأُمَّتي، [يَا رَبِّ اغْفِرْ لِأُمَّتِي] ، [وَاخْتَبَأْتُ الثَّالِثَةَ شفاعةَ لِأُمَّتِي] يَوْمَ القِيَامَةِ" .

‘Ey Rabbim, ümmetimi bağışla! [Ey Rabbim, ümmetimi bağışla!] [Üçüncüsünü ise kıyamet gününde ümmetime şefaat etmek üzere sakladım]’ buyurdu” .

حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى الصَّنْعانيُّ، قال: حدَّثنا المُعْتَمِرُ بنُ سليمانَ، قال: سمِعْتُ عُبَيدَ اللَّهِ بنَ عمرَ، عن سَيَّارٍ أبي الحكمِ، عن عبدِ الرحمنِ بنِ أبي ليلى، رفَعه إلى النبيِّ ﷺ: ذكر أن رجلين اخْتَصَما في آيةٍ مِن القرآنِ، وكلٌّ يَزْعُمُ أن النبيَّ ﷺ أقْرَأه، فتَقَارأا إلى أُبيٍّ، فخالَفَهما أبيٌّ، فَتَقارَءوا إلى النبيِّ ﷺ فقال: يا نبيَّ اللَّهِ، اخْتَلَفْنا في آيةٍ مِن القرآنِ، وكلُّنا يَزْعُمُ أنك أقْرَأْتَه. فقال لأحدِهما: "اقْرَأْ". قال: فقرَأ، فقال: "أَصَبْتَ". وقال للآخرِ: "اقْرَأْ". فقرَأ خلافَ ما قرَأ صاحبُه، فقال: "أَصَبْتَ". وقال لأُبيٍّ: "اقْرَأْ". فقرَأ فخالَفهما، فقال: "أَصَبْتَ". قال أُبيٌّ: فدخَلَني مِن الشكِّ في أمرِ رسولِ اللَّهِ ﷺ ما دخَل فيَّ مِن أمرِ الجاهليةِ. قال: فعرَف رسولُ اللَّهِ ﷺ الذي في وجهي، فرفَع يدَه، فضرَب صدري، وقال: "اسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ". قال: ففِضْتُ عرقًا، وكأنِّي أَنْظُرُ إلى اللَّهِ فَرَقًا، وقال: "إِنَّهُ أَتَانِي آتٍ مِن رَبِّي، فقال: إِنَّ رَبَّكَ يَأْمُرُكَ أَنْ تَقْرَأَ الْقُرْآنَ على حَرْفٍ وَاحِدٍ. فقُلْتُ: رَبِّ خَفِّفْ عن أُمَّتِي". قال: "ثم جَاءَ الثَّانيةَ،

Bize Muhammed b. ‘Abdi’l-A‘lâ es-San‘ânî anlattı, dedi ki: Bize el-Mu‘temir b. Süleymân anlattı, dedi ki: ‘Ubeydullâh b. ‘Ömer’i, Seyyâr Ebü’l-Hakem’den, o da ‘Abdurrahmân b. Ebî Leylâ’dan rivayet ederken işittim; o bunu merfû olarak Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’e nispet ederek zikretti ki iki adam Kur’an’dan bir ayet hususunda ihtilaf etmişti. Her ikisi de onu kendisine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in okuttuğunu iddia ediyordu. Bunun üzerine kıraatlerini arzetmek için Übey’e başvurdular. Ancak Übey ikisine de muhalif okudu. Bunun üzerine hep birlikte Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’e gelip kıraatlerini arz ettiler. [Übey] dedi ki: “Ey Allah’ın Peygamberi! Kur’an’dan bir ayet hususunda ihtilaf ettik; hepimiz de onu bize senin okuttuğunu iddia ediyoruz.” Bunun üzerine Peygamber onlardan birine: “«Oku»” buyurdu. [Ravi] dedi ki: O da okudu. Resûlullah: “«Doğru okudun»” buyurdu. Diğerine de: “«Oku»” buyurdu. O da arkadaşının okuduğundan farklı okudu. Resûlullah: “«Doğru okudun»” buyurdu. Sonra Übey’e: “«Oku»” buyurdu. O da okudu ve ikisine de muhalif okudu. Resûlullah: “«Doğru okudun»” buyurdu. Übey dedi ki: Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in durumu hakkında içime, Câhiliye devrinde bile düşmeyen bir şüphe düştü. [Übey] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yüzümdeki hâli anladı; elini kaldırıp göğsüme vurdu ve: “«Kovulmuş şeytandan Allah’a sığın!»” buyurdu. [Übey] dedi ki: [Korkudan] ter boşandım, [Allah’ın azametinden duyduğum] korkuyla sanki Allah’a bakıyor gibiydim. Resûlullah şöyle buyurdu: “«Rabbimden bana bir elçi geldi ve: ‘Şüphesiz Rabbin sana Kur’an’ı tek bir harf üzere okumanı emrediyor’ dedi. Ben: ‘Rabbim, ümmetimin yükünü hafiflet’ dedim.»” Resûlullah devam etti: “«Sonra ikinci defa geldi,

فقال: إِنَّ رَبَّكَ يَأْمُرُك أَنْ تَقْرَأَ الْقُرْآنَ على حَرْفٍ وَاحِدٍ. فَقُلْتُ: رَبِّ خَفِّفْ عن أُمَّتِي". قال: ["ثُمَّ جَاء الثَّالِثَةَ، فقال: إِنَّ رَبَّك يَأْمُرُك أَنْ تَقْرَأَ الْقُرْآنَ على حَرْفٍ وَاحِدٍ. فَقُلْتُ: رَبِّ خَفِّفْ عَنْ أُمَّتِي". قال:] "ثم جَاءَني الرَّابِعَةَ، فقال: إِنَّ رَبَّكَ يَأْمُرُكَ أَنْ تَقْرَأَ الْقُرْآنَ عَلَى سَبْعَةِ أَحْرُفٍ، ولك بِكُلِّ رَدَّةٍ مسْألةٌ". قال: "قُلْتُ: رَبِّ اغْفِرْ لِأُمَّتِي، رِب اغْفِرْ لِأُمَّتِي، وَاخْتَبَأْتُ الثَّالِثَةَ شَفَاعَةً لِأُمَّتِي، حَتَّى إِنَّ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلَ الرَّحْمنِ لَيَرْغَبُ فِيهَا" .

ve: ‘Şüphesiz Rabbin sana Kur’an’ı tek bir harf üzere okumanı emrediyor’ dedi. Ben: ‘Rabbim, ümmetimin yükünü hafiflet’ dedim.” Peygamber devam etti: [“Sonra üçüncü defa geldi ve: ‘Şüphesiz Rabbin sana Kur’an’ı tek bir harf üzere okumanı emrediyor’ dedi. Ben: ‘Rabbim, ümmetimin yükünü hafiflet’ dedim.” Peygamber devam etti:] “Sonra bana dördüncü defa geldi ve: ‘Şüphesiz Rabbin sana Kur’an’ı yedi harf üzere okumanı emrediyor; sana her geri çevrilişinde bir dilek hakkı verilmiştir’ dedi.” Peygamber şöyle devam etti: “Ben de: ‘Rabbim, ümmetimi bağışla! Rabbim, ümmetimi bağışla!’ dedim. Üçüncüsünü ise ümmetime şefaat etmek üzere sakladım; öyle ki Rahmân’ın dostu İbrâhim bile ona rağbet edip arzulayacaktır” .

حدَّثنا أبو كُرَيْبٍ، قال: حدَّثنا زيدُ بنُ الحُبابِ، عن حمادِ بنِ سلمةَ، عن عليِّ بنِ زيدٍ ، عن عبدِ الرحمنِ بنِ أبي بَكْرةَ، عن أبيه، قال: قال رسولُ اللَّهِ ﷺ: "قال جِبْرِيلُ: اقْرَءُوا الْقُرْآنَ عَلَى حَرْفٍ. فَقَالَ مِيكَائِيلُ: اسْتَزِدْهُ. فَقَالَ: عَلَى حَرْفَيْنِ. حَتَّى بَلَغَ سِتَّةَ أَو سَبْعَةَ أَحْرُفٍ، فقال: كُلُّهَا شَافٍ كَافٍ، ما لم تَخْتِمْ آيَةَ عَذَابٍ [بآيةِ رحمةٍ] ، أَوْ آيَةَ رَحْمَةٍ [بآيةِ عذابٍ] ، كقولك: هَلُمَّ وتَعَالَ" .

Bize Ebû Kureyb anlattı, dedi ki: Bize Zeyd b. el-Hubâb, Hammâd b. Seleme’den, o ‘Aliyy b. Zeyd’den , o ‘Abdurrahmân b. Ebî Bekre’den, o da babasından rivayet etti; babası dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Cibrîl : ‘Kur’an’ı tek bir harf üzere okuyun’ dedi. Mîkâîl ise: ‘Ondan artırmasını iste’ dedi. Cibrîl: ‘İki harf üzere’ dedi; nihayet altı veya yedi harfe ulaştı. Sonra: ‘Bir azap ayetini [rahmet ayetiyle] yahut bir rahmet ayetini [azap ayetiyle] bitirmedikçe hepsi şifa vericidir, yeterlidir; tıpkı senin “helümme” (gel) ve “te‘âle” (gel) demen gibi’ dedi” .

حدَّثني يونُسُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: أخبرنا ابنُ وهبٍ، قال: أخْبَرَني سليمانُ

Bana Yûnus b. ‘Abdi’l-A‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Süleymân...

ابنُ بلالٍ، عن يَزيدَ بنِ خُصَيْفةَ، عن بُسْرِ بنِ سعيدٍ، أن أبا جُهَيْمٍ الأنصاريَّ أخْبَرَه أن رجلَيْن اخْتَلَفا في آيةٍ مِن القرآنِ، فقال هذا: تلَقَّيْتُها مِن رسولِ اللَّهِ ﷺ وقال الآخرُ: تلَقَّيتُها من رسولِ اللَّهِ ﷺ. فسألا رسولَ اللَّهِ ﷺ عنها، فقال رسولُ اللَّهِ ﷺ: "إِنَّ الْقُرْآنَ أُنْزِلَ على سَبْعَةِ أَحْرُفٍ، فلا تَمَارَوْا في القُرْآنِ، فَإِنَّ المِرَاءَ فيه كُفْرٌ" .

b. Bilâl, Yezîd b. Husayfe’den, o Büsr b. Sa‘îd’den anlattı; ona Ebû Cüheym el-Ensârî haber vermiş ki: İki adam Kur’an’dan bir ayet hakkında ihtilaf ettiler. Biri: “Bunu bizzat Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’den aldım” dedi; diğeri de: “Bunu bizzat Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’den aldım” dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’e onu sordular. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Şüphesiz Kur’an yedi harf üzere indirilmiştir; Kur’an hakkında münakaşa ve çekişmeye girmeyin, zira onun hakkında münakaşa etmek küfürdür” .

حدَّثنا يونسُ، قال: أخْبَرَنا سفيانُ، عن عمرِو بنِ دينارٍ، قال: قال النبيُّ ﷺ: "أُنْزِلَ الْقُرْآنُ على سَبْعَةِ أَحْرُفٍ، كلُّها شَافٍ كَافٍ" .

Bize Yûnus anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, ‘Amr b. Dînâr’dan haber verdi; dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Kur’an yedi harf üzere indirilmiştir; hepsi de şifa vericidir, yeterlidir” .

حدَّثني يونسُ، [قال: أخْبَرنا ابنُ وهبٍ]، قال: أخْبَرني سليمانُ بنُ بلالٍ، عن أبي عيسى بنِ عبدِ اللَّهِ بنِ مسعودٍ، عن أبيه، عن جدِّه، عن عبدِ اللَّهِ بنِ مسعودٍ، أنّ رسولَ اللَّهِ ﷺ قال: "أُمِرْتُ أَنْ أقْرَأَ الْقُرْآنَ عَلَى سَبْعَةِ أَحْرُفٍ، كُلٌّ كَافٍ شَافٍ".

Bana Yûnus anlattı, [dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi], dedi ki: Bana Süleymân b. Bilâl, Ebû Îsâ b. Abdillâh b. Mes‘ûd’dan, o babasından, o dedesinden, o da Abdullâh b. Mes‘ûd’dan haber verdi; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Bana Kur’an’ı yedi harf üzere okumam emredildi; hepsi de yeterlidir, şifa vericidir.»

حدَّثنا أحمدُ بنُ حازمٍ الغِفاريُّ، قال: حدَّثنا أبو نُعَيْمٍ، قال: حدَّثنا أبو خَلْدةَ، قال: حدَّثني أبو العاليةِ، قال: قرَأ على رسولِ اللَّهِ ﷺ مِن كلِّ خمسٍ رجلٌ، فاخْتَلَفوا في اللغةِ، فرضِي قراءتَهم كلِّهم، فكان بنو تَميمٍ أعْرَبَ القومِ.

Bize Ahmed b. Hâzim el-Gıfârî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Nu‘aym anlattı, dedi ki: Bize Ebû Halde anlattı, dedi ki: Bana Ebü’l-‘Âliye anlattı; dedi ki: Her beş [kişiden] bir adam Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’e [Kur’an] okudu; lehçe/dil hususunda farklı okudular, o da hepsinin kıraatinden razı oldu. Topluluğun dili en düzgün olanı ise Benî Temîm idi.

حدَّثنا عمرُو بنُ عثمانَ العُثمانيُّ، قال: حدَّثنا ابنُ أبي أُوَيْسٍ ، قال: حدَّثنا أخي، عن سليمانَ بنِ بلالٍ، عن محمدِ بنِ عَجْلانَ، عن المَقْبُريِّ، عن أبي هريرةَ ﵁، أن رسولَ اللَّهِ ﷺ قال: "إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ أُنْزِلَ عَلَى سَبْعَةِ أَحْرُفٍ. فَاقْرَءُوا وَلَا حَرَجَ، وَلَكِنْ لَا تَخْتِمُوا ذِكْرَ رَحْمَةٍ بِعَذَابٍ، وَلَا ذِكْرَ عَذَابٍ بِرَحْمَةٍ" .

Bize ‘Amr b. ‘Usmân el-‘Usmânî anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Üveys anlattı, dedi ki: Bize kardeşim, Süleymân b. Bilâl’den, o Muhammed b. ‘Aclân’dan, o el-Makburî’den, o da Ebû Hüreyre radıyallâhu anh’tan anlattı; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Şüphesiz bu Kur’an yedi harf üzere indirilmiştir. Okuyun, hiçbir sakınca yoktur; ancak bir rahmet zikrini azapla, bir azap zikrini de rahmetle bitirmeyin ” .

حدَّثنا محمدُ بنُ مرزوقٍ، قال: حدَّثنا أبو مَعْمَرٍ عبدُ اللَّهِ بنُ عمرِو بنِ أبي الحجاجِ، قال: حدَّثنا [عبدُ الوارثِ بنُ سعيدٍ]، [قال: حدَّثنا محمدُ] بنُ

Bize Muhammed b. Merzûk anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ma‘mer ‘Abdullâh b. ‘Amr b. Ebî el-Haccâc anlattı, dedi ki: Bize [‘Abdulvâris b. Sa‘îd] anlattı, [dedi ki: Bize Muhammed] b.

جُحادةَ ، عن الحكمِ بنِ عُتَيْبةَ ، عن مُجاهدٍ، عن عبدِ الرحمنِ بنِ أبي ليلى، عن أُبَيِّ بنِ كعبٍ، قال: أتى النبيَّ ﷺ جبريلُ وهو بأَضَاةِ بني غِفارٍ، فقال: إن اللَّهَ يَأْمُرُك أن تُقْرِئَ أمَّتَك القرآنَ على حرفٍ واحدٍ. قال: فقال: "أَسْأَلُ اللهَ مَغْفِرَتَهُ وَمُعَافَاتَهُ -[أو قال: مُعَافَاتَهُ وَمَغْفِرَتَهُ] - سَلِ اللَّهَ لَهُمُ التَّخْفِيفَ، فَإِنَّهم لَا يُطِيقُونَ ذلك". فَانْطَلَقَ ثُمَّ رَجَعَ، فقال: إن اللَّهَ يَأْمُرُك أن تُقْرِئَ أمَّتَك القرآنَ على حرفين. فقال: "أَسأَلُ اللَّهَ مَغْفِرَتَهُ وَمُعَافَاتَهُ -[أو قال: مُعَافَاتَهُ وَمَغْفِرَتَهُ] - إِنَّهُمْ لَا يُطِيقُونَ ذلك، فَسَلِ اللَّهَ لهم التَّخْفِيفَ". فانْطَلَق ثم رجَع. فقال: إن اللَّهَ يَأْمُرُك أن تُقْرِئَ أمتَك القرآنَ على ثلاثةِ أحرفٍ. [فقال: "أَسْأَلُ اللَّهَ مَغْفِرَتَهُ وَمُعَافَاتَهُ - أو قال : مُعَافَاتَهُ وَمَغْفِرَتَهُ - إِنَّهم لَا يُطِيقُونَ ذَلِكَ، [سَلِ اللَّهَ] لهم التَّخْفِيفَ". فانْطَلَق ثم رجَع، فقال: إن اللَّهَ يَأْمُرُك أن تُقْرِئَ أمَّتَك القرآنَ على سبعةِ أحرفٍ] ، فمَن قرَأ منها بحرفٍ فهو كما قرَأ .

Cühâde , el-Hakem b. ‘Uteybe’den , o Mücâhid’den, o ‘Abdurrahmân b. Ebî Leylâ’dan, o da Übey b. Ka‘b’dan rivayet etti; Übey dedi ki: Cibrîl, Benî Gıfâr Göleti’nin yanında iken Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’e gelip: “Şüphesiz Allah, ümmetine Kur’an’ı tek bir harf üzere okutmanı emrediyor” dedi. Peygamber: “Allah’tan bağışlamasını ve afiyetini dilerim –[yahut: afiyetini ve bağışlamasını dilerim] demiştir–; onlar için Allah’tan kolaylık dile, zira onlar buna güç yetiremezler” buyurdu. Bunun üzerine Cibrîl gitti, sonra geri dönüp: “Şüphesiz Allah, ümmetine Kur’an’ı iki harf üzere okutmanı emrediyor” dedi. Peygamber: “Allah’tan bağışlamasını ve afiyetini dilerim –[yahut: afiyetini ve bağışlamasını dilerim] demiştir–; şüphesiz onlar buna güç yetiremezler, onlar için Allah’tan kolaylık dile” buyurdu. Cibrîl gitti, sonra geri dönüp: “Şüphesiz Allah, ümmetine Kur’an’ı üç harf üzere okutmanı emrediyor” dedi. [Peygamber: “Allah’tan bağışlamasını ve afiyetini dilerim –yahut : afiyetini ve bağışlamasını dilerim demiştir–; şüphesiz onlar buna güç yetiremezler, onlar için [Allah’tan dile] kolaylık” buyurdu. Cibrîl gitti, sonra geri dönüp: “Şüphesiz Allah, ümmetine Kur’an’ı yedi harf üzere okutmanı emrediyor” dedi] ; artık kim bunlardan bir harf ile okursa o okuduğu gibidir (doğrudur) .

قال أبو جعفرٍ: صحَّ وثبَت أن الذي نزَل به القرآنُ مِن ألسنِ العربِ، البعضُ منها دونَ الجميعِ؛ إذ كان معلومًا أن ألسنتَها ولُغاتِها أكثرُ مِن سبعةٍ، بما يُعْجَزُ عن إحصائِه.

Ebû Ca‘fer [et-Taberî] dedi ki: Kur’an’ın kendisiyle indiği Arap dillerinin/lehçelerinin, hepsini değil bir kısmını teşkil ettiği kesinleşmiş ve sabit olmuştur; zira Arapların lisanlarının ve lehçelerinin sayılamayacak derecede yediden çok daha fazla olduğu bilinmektedir.

فإن قال: وما برهانُك على أن معنى قولِ النبيِّ ﷺ: "نَزَلَ الْقُرْآنُ عَلَى سَبْعَةِ أَحْرُفٍ". وقولِه: "أُمِرْتُ أَنْ أَقْرَأَ الْقُرْآنَ عَلَى سَبعَةِ أَحْرُفٍ". هو ما ادَّعَيْتَه - مِن أنه

Eğer [biri]: “Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in: « نَزَلَ الْقُرْآنُ عَلَى سَبْعَةِ أَحْرُفٍ » «Kur’an yedi harf üzere indirildi» ve: « أُمِرْتُ أَنْ أَقْرَأَ الْقُرْآنَ عَلَى سَبعَةِ أَحْرُفٍ » «Kur’an’ı yedi harf üzere okumam emredildi» sözlerinin anlamının senin iddia ettiğin şey olduğuna -yani onun

نزَل بسبعِ لغاتٍ، وأُمِر بقراءتِه على سبعةِ ألسُنٍ - دونَ أن يكونَ معناه ما قاله مخالفوك، مِن أنه نزَل بأمرٍ، وزجْرٍ، وتَرْغيبٍ، وترهيبٍ، وقَصَصٍ، ومَثَلٍ، ونحوَ ذلك مِن الأقوالِ، فقد علمتَ قائلَ ذلك مِن سلفِ الأمةِ وخيارِ الأئمةِ؟

yedi lehçede indiği ve yedi lisan üzere okunmasının emredildiği şeklinde olduğuna, senin muhaliflerinin dediği gibi emir, nehiy, tergîb (özendirme), terhîb (sakındırma), kıssalar, meseller ve benzeri görüşler anlamına gelmediğine delilin nedir? Nitekim ümmetin selefinden ve seçkin imamlardan bunu söyleyenleri sen de bilmektesin?” diyecek olursa,

قيل له: إن الذين قالوا ذلك لم يَدَّعُوا أن تأويلَ الأخبارِ التي تقَدَّم ذكرُناها هو ما زعمتَ أنهم قالوه في الأحرفِ السبعةِ التي نزَل بها القرآنُ دون غيرِه، فيكونَ ذلك لقولِنا مُخالِفًا، وإنما أخْبَروا أن القرآنَ نزَل على سبعةِ أحرفٍ، يَعْنون بذلك أنه نزَل على سبعةِ أوجهٍ. والذي قالوه مِن ذلك كما قالوا.

ona şöyle cevap verilir: Bunu söyleyen kimseler, daha önce zikrettiğimiz rivayetlerin tevilinin senin iddia ettiğin gibi Kur’an’ın sadece kendisiyle indiği yedi harf olduğunu ileri sürmemişlerdir ki bu bizim sözümüze muhalif olsun. Onlar sadece Kur’an’ın yedi harf üzere indiğini haber vermişler ve bununla yedi vecih üzere indiğini kastetmişlerdir. Bu hususta söyledikleri de aynen söyledikleri gibidir (doğrudur).

وقد رَوَيْنا بمثل الذي قالوا مِن ذلك، عن النبيِّ ﷺ وعن جماعةٍ مِن أصحابِه، أخبارًا قد تقدم ذكرُنا بعضَها، وسنَسْتَقْصِي [ذكرَ باقيها] ببيانِه، إذا انتهَيْنا إليه إن شاء اللَّهُ.

Nitekim biz de onların bu söylediklerinin bir benzerini Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’den ve onun ashabından bir topluluktan rivayet ettik; bunların bir kısmını daha önce zikretmiştik, [kalan kısmını da] inşallah sırası geldiğinde açıklamasıyla birlikte eksiksiz olarak zikredeceğiz.

فأما الذي تقَدَّم ذِكْرُناه مِن ذلك، فخبرُ أُبيِّ بنِ كعبٍ، مِن روايةِ أبي كُرَيْبٍ، عن ابنِ فُضَيْلٍ، عن إسماعيلَ بنِ أبي خالدٍ، الذي ذكَر فيه عن النبيِّ ﷺ أنه قال: "أُمِرْتُ أَنْ أَقْرَأَ الْقُرْآنَ عَلَى سَبْعَةِ أَحْرُفٍ، مِن سَبْعَةِ أَبْوَابٍ مِن الجَنَّةِ".

Daha önce zikrettiğimize gelince; o, Ebû Kureyb’in İbn Fudayl’dan, onun İsmâîl b. Ebî Hâlid’den rivayet ettiği Übey b. Ka‘b hadisidir ki orada Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in şöyle buyurduğunu nakletmiştir: “Cennetin yedi kapısından [gelen] yedi harf üzere Kur’an’ı okumakla emrolundum.”

والسبعةُ الأحرفُ هو ما قلْنا مِن أنه الألسنُ السبعةُ. والأبوابُ السبعةُ مِن الجنةِ هي المعاني التي فيها؛ مِن الأمرِ والنهيِ، والترغيبِ والترهيبِ، والقَصَصِ والمَثَلِ، التي إذا عَمِل بها العاملُ، وانتهى إلى حدودِها المُنْتَهِي، اسْتَوْجَب به الجنةَ. وليس - والحمدُ للَّهِ - في قولِ مَن قال ذلك مِن المُتَقَدِّمِين خلافٌ لشيءٍ مما قلْناه.

Yedi harf ise, [daha önce de] söylediğimiz gibi yedi lehçedir. Cennetin yedi kapısı da onun ihtiva ettiği emir, nehiy, tergîb (teşvik), terhîb (sakındırma), kıssa ve darbımesel gibi manalardır ki amel eden kimse bunlarla amel ettiğinde ve sınırlarında duran kimse de sınırlarına riayet ettiğinde bu sayede cenneti hak eder. Hamdolsun ki, bunu söyleyen önceki [âlimlerin] sözlerinde bizim söylediklerimize aykırı hiçbir şey bulunmamaktadır.

والدَّلالةُ على صحةِ ما قلْناه، مِن أن معنى قولِ النبيِّ ﷺ: "نَزَلَ الْقُرْآنُ عَلَى سَبْعَةِ أَحْرُفٍ". إنما هو أنه نزَل بسبعِ لغاتٍ، كما تقَدَّم ذكرُنا مِن الرواياتِ الثابتةِ عن عمرَ بنِ الخطابِ، وعبدِ اللَّهِ بنِ مسعودٍ، وأُبيِّ بنِ كعبٍ، وسائرِ مَن قد قدَّمْنا الروايةَ عنه عن النبيِّ ﷺ في أولِ هذا البابِ، أنهم تَمارَوْا في القرآنِ، فخالَف بعضُهم بعضًا في نفسِ التلاوةِ، دون ما في ذلك مِن المعاني، وأنهم احْتَكَموا فيه إلى النبيِّ ﷺ، فاسْتَقْرَأ كلَّ رجلٍ منهم، ثم صوَّب جميعَهم في قراءتِهم على اختلافِها، حتى ارْتاب بعضُهم لتصويبِه إياهم، فقال ﷺ للذي ارتاب منهم عندَ تصويبِه جميعَهم: "إِنَّ اللَّهَ أَمَرَنِي أَنْ أَقْرَأَ الْقُرْآنَ عَلَى سَبْعَةِ أَحْرُفٍ".

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in: “Kur’an yedi harf üzere indirildi” sözünün manasının yedi lehçede indirilmiş olduğu yönündeki görüşümüzün sıhhatine delil; bu babın başında ‘Ömer b. el-Hattâb, ‘Abdullâh b. Mes‘ûd, Übey b. Ka‘b ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’den rivayetlerini daha önce sunduğumuz diğer sahâbîlerden gelen sabit rivayetlerdir. Onlar Kur’an hususunda münakaşa etmişler ve içindeki manalarda değil, bizzat tilavetin kendisinde birbirlerine muhalefet etmişlerdir. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in hakemliğine başvurmuşlar, o da her birine ayrı ayrı okutmuş, sonra da farklı olmalarına rağmen hepsinin kıraatini doğru bulmuştur. Hatta onların hepsini doğrulaması sebebiyle bazılarının içine şüphe düşmüş, bunun üzerine sallallâhu aleyhi ve sellem, hepsini doğruladığında içine şüphe düşen kimseye: “Şüphesiz Allah bana Kur’an’ı yedi harf üzere okumamı emretti” buyurmuştur.

ومعلومٌ أن تَمارِيَهم فيما تَمارَوْا فيه مِن ذلك، لو كان تَماريًا واختلافًا فيما دلَّت عليه تِلاواتُهم ؛ مِن التحليلِ والتحريمِ، والوعدِ والوَعيدِ، وما أشبهَ ذلك، لكان مستحيلًا أن يُصَوِّبَ جميعَهم ﷺ، ويَأْمُرَ كلَّ قارئٍ منهم أن يَلْزَمَ قراءتَه في ذلك على النحوِ الذي هو عليه؛ لأن ذلك لو جاز أن يكون صحيحًا وجَب أن يَكونَ اللَّهُ جل ثناؤه قد أمَر بفعلِ شيءٍ بعينِه، وفرَضه في تلاوةِ مَن دلَّت تلاوتُه على فرضِه، ونهَى عن فعلِ ذلك الشيءِ بعينِه وزجَر عنه في تلاوةِ الذي دلَّت تلاوتُه على النهيِ والزجرِ عنه، وأباح وأطْلَق فِعْلَ ذلك الشيءِ بعينِه، وجعَل لمن شاء مِن عبادِه أن يَفْعَلَه فِعْلَه، ولمن شاء منهم أن يَتْرُكَه تَرْكَه، في تلاوةِ مَن دلَّت تلاوتُه على التخييرِ!

Açıktır ki onların hakkında tartıştıkları şey, tilavetlerinin helal, haram, vaad, vaid ve benzeri konularda delalet ettiği manalarda bir tartışma ve ihtilaf olsaydı, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in hepsini doğrulaması ve her okuyucuya okuyuşunu bulunduğu hal üzere sürdürmesini emretmesi imkânsız olurdu. Çünkü şayet bu caiz ve doğru olsaydı; Allah Teâlâ’nın bizzat bir şeyi emredip tilaveti o şeyin farz olduğuna delalet edenin okuyuşunda onu farz kılmış olması, tilaveti yasak ve sakındırmaya delalet edenin okuyuşunda bizzat aynı şeyi yasaklayıp sakındırmış olması ve tilaveti serbestliğe delalet edenin okuyuşunda da bizzat aynı şeyi mubah ve serbest kılıp kullarından dileyenin yapmasını, dileyenin de terk etmesini caiz kılmış olması gerekirdi!

وذلك مِن قائلِه - إن قاله - إثباتُ ما قد نفَى اللَّهُ جَلّ ثناؤه عن تنزيلِه وحكمِ

Bunu söyleyen kimsenin bu [sözü] -şayet bunu söylemişse-, Allah Teâlâ’nın indirdiği vahiyden ve [Kitabı’nın] hükmünden nefyettiği şeyi ispat etmektir.

كتابِه، فقال تعالى ذِكرُه: {أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَلَوْ كَانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلَافًا كَثِيرًا} [النساء: ٨٢]. وفي نفْيِ اللَّهِ جل ثناؤه ذلك عن حكمِ كتابِه، أوضحُ الدليلِ على أنه لم يُنَزِّلْ كتابَه على لسانِ محمدٍ ﷺ إلا بحكمٍ واحدٍ مُتَّفِقٍ في جميعِ خلقِه، لا بأحكامٍ فيهم مختلفةٍ.

{أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَلَوْ كَانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلَافًا كَثِيرًا} “Hâlâ Kur’an’ı etraflıca düşünmüyorlar mı? Eğer o, Allah’tan başkasının katından olsaydı, elbette içinde pek çok çelişki bulurlardı.” [Nisâ: 82]. Allah Teâlâ’nın Kitabı’nın hükmünden bunu nefyetmesinde; Kitabı’nı Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’in diliyle bütün yaratılmışları için farklı hükümlerle değil, tek ve birbiriyle uyumlu bir hükümle indirdiğine dair en açık delil vardır.

وفي صحةِ كونِ ذلك كذلك ما يُبْطِلُ دعوى مَن ادَّعى خلافَ قولِنا في تأويلِ قولِ النبيِّ ﷺ: "أُنْزِلَ الْقُرْآنُ عَلَى سَبْعَةِ أَحْرُفٍ". للذين تخاصَموا إليه عندَ اختلافِهم في قراءتِهم؛ لأنه ﷺ قد أمَر جميعَهم بالثبوتِ على قراءتِه، ورضِي قراءةَ كلِّ قارئٍ منهم - على خلافِها قراءةَ خصومِه ومُنازِعيه فيها - وصوَّبها.

Durumun böyle olmasının sıhhatinde; kıraatlerindeki ihtilaf sebebiyle kendisine başvuran kimselere Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in: “Kur’an yedi harf üzere indirilmiştir” sözünün tevilinde bizim görüşümüze muhalif iddiada bulunan kimsenin davasını boşa çıkaran bir delil vardır. Zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hepsine kendi kıraatleri üzere sebat etmelerini emretmiş, hasımlarının ve rakiplerinin kıraatine muhalif olmasına rağmen her birinin kıraatinden razı olmuş ve onu tasvip etmiştir.

ولو كان ذلك منه تصويبًا فيما اخْتَلَفت فيه المعاني، وكان قولُه ﷺ: "أُنْزِلَ عَلَيَّ الْقُرْآنُ عَلَى سَبْعَةِ أَحْرُفٍ". إعلامًا منه لهم أنه نزَل بسبعةِ أوجهٍ مختلفةٍ، وسبعةِ معانٍ مُفْتَرِقةٍ - كان ذلك إثباتًا لما قد نفَى اللَّهُ عن كتابِه مِن الاختلافِ، ونفيًا لما قد أوْجَب له مِن الائْتِلافِ.

Şayet bu, Peygamber’in manaları farklı olan hususlardaki bir tasvibi olsaydı ve onun sallallâhu aleyhi ve sellem: “Kur’an bana yedi harf üzere indirildi” sözü de Kur’an’ın yedi farklı vecih ve yedi ayrı mana ile indiğini onlara bildirmesi anlamına gelseydi; bu durum, Allah’ın Kitabı’ndan nefyettiği ihtilafı Kitab’a nispet etmek ve Kitap için zorunlu kıldığı uyum ve bütünlüğü de nefyetmek olurdu.

مع أن في قيامِ الحجةِ بأن النبيَّ ﷺ لم يَقْضِ في شيءٍ واحدٍ في وقتٍ واحدٍ بحكمين مختلفين ولا أذِن بذلك لأمتهِ - ما يُغْنِي عن الإكثارِ في الدَّلالةِ على أن ذلك مَنْفيٌّ عن كتابِ اللَّهِ.

Bununla birlikte, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in aynı meselede aynı anda iki farklı hüküm vermediği ve ümmetine de buna izin vermediği kesin delille sabit olduğuna göre, bunun Allah’ın Kitabı’ndan uzak olduğunu göstermek için daha fazla delil getirmeye gerek kalmaz.

وفي انتفاءِ ذلك عن كتابِ اللَّهِ وجوبُ صحّةِ القولِ الذي قلْناه في معنى قولِ النبيِّ ﷺ: "أُنْزِلَ الْقُرْآنُ عَلَى سَبْعَةِ أَحْرُفٍ". عندَ اخْتِصامِ المُخْتَصِمِين إليه فيما اخْتَلَفوا فيه مِن تلاوةِ ما تَلَوْه مِن القرآنِ، وفسادِ تأويلِ قولِ مَن خالَف قولَنا في ذلك.

Bunun Allah’ın Kitabı’ndan nefyedilmesiyle birlikte; Kur’an’dan okudukları şeylerin tilavetinde ihtilafa düşüp kendisine başvuranlar arasındaki münakaşa esnasında Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in: «Kur’an yedi harf üzere indirildi» sözünün anlamı hakkında söylediğimiz görüşün doğruluğu ve bu hususta bizim görüşümüze muhalif olan kimsenin tevilinin tutarsızlığı zorunlu olarak sabit olur.

وأُخْرى ، أنَّ الذين تَمارَوْا فيما تمارَوْا فيه مِن قراءتِهم فاحْتَكموا إلى النبيِّ ﷺ، لم يَكُنْ مُنْكَرًا عندَ أحدٍ منهم أن يَأْمُرَ اللَّهُ عبادَه جل ثناؤه في كتابِه وتنزيلِه بما شاء، ويَنْهَى عما شاء، ويَعِدَ فيما أحبَّ مِن طاعاتِه، ويُوعِدَ على مَعاصِيه، ويَحْتِمَ لنبيِّه ويَعِظَه فيه، ويَضْرِبَ فيه لعبادِه الأمثالَ، فيُخاصِمَ غيرَه على إنكارِه سماعَ ذلك مِن قارئِه؛ بل على الإقرارِ بذلك كلِّه كان إسلامُ مَن أسْلَم منهم. فما الوجهُ الذي أوْجَب له إنكارَ ما أنكر، إن لم يَكُنْ كان ذلك اختلافًا منهم في الألفاظِ واللغاتِ؟

Bir diğer husus da şudur: Kıraatleri hususunda münakaşa edip Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in hakemliğine başvuran kimselerden hiçbirine göre; Allah Teâlâ’nın Kitabı’nda ve tenzilinde dilediğini emretmesi, dilediğini yasaklaması, sevdiği taatler için vaatte bulunması, günahlara karşı sakındırması, Peygamberi için kesin hükümler koyup ona öğüt vermesi ve kullarına meseller irat etmesi garipsenecek/inkâr edilecek bir şey değildi ki bunu bir okuyucudan işittiğinde inkâr edip onunla çekişsin! Bilakis onlardan Müslüman olanların İslam’ı, bütün bunları ikrar etmek üzerine kurulmuştu. Öyleyse eğer bu aralarındaki lafız ve lehçe farklılığı değil idiyse, inkâr ettiği şeyi inkâr etmesini gerektiren sebep ne olabilirdi?

وبعدُ، فقد أبان صحةَ ما قلنا الخبرُ عن رسولِ اللَّهِ ﷺ نصًّا، وذلك الخبرُ الذي ذكَرْنا : أن أبا كُرَيْبٍ حدَّثنا، قال: حدَّثنا زيدُ بنُ الحُبابِ، عن حمادِ بنِ سلمةَ، عن عليِّ بنِ زيدٍ، عن عبدِ الرحمنِ بنِ أبي بَكْرةَ، عن أبيه، قال: قال رسولُ اللَّهِ ﷺ: "قَالَ جِبْرِيلُ: اقْرَإِ الْقُرْآنَ عَلَى حَرْفٍ. قَالَ مِيَكائِيلُ: اسْتَزِدْه. فقال: على حَرْفَيْنِ. حَتَّى بَلَغَ سِتَّةَ أَوْ سَبْعَةَ أَحْرُفٍ، فقال: كُلُّهَا شَافٍ كَافٍ، مَا لَمْ يَخْتِمْ آيَةَ عَذَابٍ بِآيَةِ رَحْمَةٍ، أَوْ آيَةَ رَحْمَةٍ بِآيَةِ عَذَابٍ، كقَوْلِكَ: هَلُمَّ وَتَعَالَ".

Bundan başka, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’den gelen sarih bir rivayet de söylediğimiz hususun sıhhatini açıkça beyan etmiştir. Zikrettiğimiz o rivayet şudur: Bize Ebû Kureyb anlattı, dedi ki: Bize Zeyd b. el-Hubâb, Hammâd b. Seleme’den, o ‘Aliyy b. Zeyd’den, o ‘Abdurrahmân b. Ebî Bekre’den, o da babasından rivayet etti; babası dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Cibrîl: ‘Kur’an’ı tek bir harf üzere oku’ dedi. Mîkâîl: ‘Ondan artırmasını iste’ dedi. Cibrîl: ‘İki harf üzere’ dedi; nihayet altı veya yedi harfe ulaştı. Sonra: ‘Bir azap ayetini rahmet ayetiyle yahut bir rahmet ayetini azap ayetiyle bitirmedikçe hepsi şifa vericidir, yeterlidir; tıpkı senin “helümme” (gel) ve “te‘âle” (gel) demen gibi’ dedi.”

فقد أوْضَح نصُّ هذا الخبرِ أن اختلافَ الأحرفِ السبعةِ إنما هو اختلافُ ألفاظٍ، كقولِك: هَلُمَّ وتعال. باتفاقِ المعاني، لا باختلافِ معانٍ مُوجِبةٍ اختلافَ أحكامٍ، وبمثلِ الذي قلْنا في ذلك صحَّت الأخبارُ عن جماعةٍ مِن

Nitekim bu rivayetin sarih metni açıkça ortaya koymuştur ki yedi harf arasındaki farklılık; anlamların birliğiyle birlikte tıpkı senin «helümme» (هَلُمَّ) ve «teâl» (تَعَالَ) [gel] demen gibi yalnızca lafızların farklılığıdır; hükümlerin farklılaşmasını gerektiren bir anlam farklılığı değildir. Bu hususta söylediğimizin bir benzeri doğrultusunda haberler sahih olarak rivayet edilmiştir; bir topluluktan...

السلفِ والخلفِ.

selef ve haleften sabit olmuştur.

حدَّثني أبو السائبِ سَلْمُ بنُ جُنادةَ السُّوَائيُّ، قال: حدَّثنا أبو معاويةَ، وحدَّثنا محمدُ بنُ المُثَنَّى، قال: حدَّثنا ابنُ أبي عَدِيٍّ، عن شعبةَ، جميعًا عن الأعمشِ، عن شَقيقٍ، قال: قال عبدُ اللَّهِ: إني قد سمِعْتُ القَرَأةَ فوجَدْتُهم مُتَقارِبِين، فاقْرَءُوا كما عُلِّمْتُم، وإياكم والتَّنَطُّعَ، فإنما هو كقولِ أحدِكم: هَلُمَّ وتَعالَ .

Bana Ebü’s-Sâib Selm b. Cünâde es-Sevâî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Muâviye anlattı. Bize Muhammed b. el-Müsennâ da anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî ‘Adiyy, Şu‘be’den anlattı; her ikisi de el-A‘meş’ten, o Şakîk’ten rivayet etti; Şakîk dedi ki: ‘Abdullâh [b. Mes‘ûd] şöyle dedi: “Ben kurrâyı dinledim ve birbirlerine yakın okuduklarını gördüm. Size öğretildiği gibi okuyun ve aşırıya gitmekten (tekellüften) sakının; zira bu ancak sizden birinizin ‘helümme’ (gel) ve ‘te‘âle’ (gel) demesi gibidir” .

وحدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: حدَّثنا أبو داودَ، قال: حدَّثنا شعبةُ، عن أبي إسحاقَ، عمَّن سمِع ابنَ مسعودٍ يقولُ: مَن قرَأ منكم على حرفٍ فلا يَتَحَوَّلَنَّ، ولو أَعْلَمُ أحدًا أعْلَمَ مني بكتابِ اللَّهِ لَأَتَيْتُه .

Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Dâvûd anlattı, dedi ki: Bize Şu‘be, Ebû İshak’tan, o İbn Mes‘ûd’u şöyle derken işiten kimseden rivayet etti: “Sizden kim bir harf üzere okursa sakın ondan başkasına dönmesin. Eğer Allah’ın Kitabı’nı benden daha iyi bilen birini bilseydim mutlaka ona giderdim” .

وحدَّثنا ابنُ المثنى، قال: حدَّثنا عبدُ الرحمنِ بنُ مَهْديٍّ قال: حدَّثنا شعبةُ، عن عبدِ الرحمنِ بنِ عابسٍ، عن رجلٍ مِن أصحابِ عبدِ اللَّهِ، عن عبدِ اللَّهِ بنِ مسعودٍ، قال: مَن قرَأ القرآنَ على حرفٍ فلا يَتَحَوَّلَنَّ منه إلى غيرِه .

Bize İbnü’l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize ‘Abdurrahmân b. Mehdî anlattı, dedi ki: Bize Şu‘be, ‘Abdurrahmân b. ‘Âbis’ten, o ‘Abdullâh’ın ashabından bir adamdan, o da ‘Abdullâh b. Mes‘ûd’dan anlattı; ‘Abdullâh dedi ki: “Kim Kur’an’ı bir harf üzere okursa sakın ondan başkasına dönmesin” .

فمعلومٌ أن عبدَ اللَّهِ لم يَعْنِ بقولِه هذا: مَن قرَأ ما في القرآنِ مِن الأمرِ والنهيِ فلا يَتَحَوَّلَنَّ منه إلى قراءةِ ما فيه مِن الوعدِ والوَعيدِ، ومَن قرَأ ما فيه مِن الوعدِ والوَعيدِ

Şüphe yok ki ‘Abdullâh bu sözüyle; Kur’an’daki emir ve yasakları okuyan bir kimsenin, bunları bırakıp vaad ve tehdit [içeren ayetleri] okumaya geçmemesini; vaad ve tehdit [içeren ayetleri] okuyan bir kimsenin de

فلا يَتَحَوَّلَنَّ منه إلى قراءةِ ما فيه مِن القَصَصِ والمَثَلِ. وإنما عنَى رحمةُ اللَّهِ عليه أن مَن قرَأ بحرفِه - وحرفُه قراءتُه، وكذلك تقولُ العربُ لقراءةِ رجلٍ: حرفُ فلانٍ. وتقولُ للحرفِ مِن حروفِ الهِجاءِ المُقَطَّعةِ: حرفٌ. كما تقولُ لقصيدةٍ مِن قصائدِ الشاعرِ: كلمةُ فلانٍ - فلا يَتَحَوَّلَنَّ عنه إلى غيرِه رغبةً عنه. ومَن قرَأ بحرفِ أُبيٍّ، أو بحرفِ زيدٍ، أو بحرفِ بعضِ مَن قرَأ مِن أصحابِ رسولِ اللَّهِ ﷺ ببعضِ الأحرفِ السبعةِ - فلا يَتَحَوَّلَنَّ عنه إلى غيرِه رغبةً عنه، فإن الكفرَ ببعضِه كفرٌ بجميعِه، والكفرُ بحرفٍ مِن ذلك كفرٌ بجميعِه. يعني بالحرفِ ما وصَفْنا مِن قراءةِ بعضِ مَن قرَأ ببعضِ الأحرفِ السبعةِ.

kıssa ve meselleri okumaya geçmemesini kastetmemiştir. —Allah’ın rahmeti üzerine olsun— onun kastettiği sadece şudur: Kim kendi harfiyle okursa —ki onun harfi onun kıraatidir; nitekim Araplar bir kimsenin kıraati için ‘falancanın harfi’ derler; tek tek hece harflerinden her bir harfe ‘harf’ dedikleri gibi, şairin kasidelerinden birine de ‘falancanın kelimesi’ derler— sakın ona rağbet etmeyip de başkasına dönmesin. Kim de Übey’in harfiyle yahut Zeyd’in harfiyle yahut Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in ashabından yedi harften birisiyle okuyan kimselerin harfiyle okursa, sakın ona rağbet etmeyip de başkasına dönmesin; çünkü onun bir kısmını inkâr etmek tamamını inkâr etmektir, ondan bir harfi inkâr etmek de tamamını inkâr etmektir. Harf ile kastettiği; nitelediğimiz üzere yedi harften biriyle okuyan kimselerin kıraatidir.

وقد حدَّثنا يحيى بنُ داودَ الواسطيُّ، قال: حدَّثنا أبو أسامةَ، عن الأعمشِ، قال: قرَأ أنسٌ هذه الآيةَ: (إِنَّ نَاشِئَةَ اللَّيلِ هِيَ أَشَدُّ وَطئًا وأَصْوَبُ قِيلًا). فقال له بعضُ القومِ: يا أبا حمزةَ، إنما هي {وَأَقْوَمُ}. فقال: "أقومُ" و"أصوبُ" و"أهْيَأُ" واحدٌ.

Bize Yahyâ b. Dâvûd el-Vâsıtî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Üsâme, el-A‘meş’ten anlattı; dedi ki: Enes şu ayeti: (إِنَّ نَاشِئَةَ اللَّيلِ هِيَ أَشَدُّ وَطئًا وأَصْوَبُ قِيلًا) şeklinde okudu. Cemaatten biri ona: “Ey Ebû Hamza, o ayet {وَأَقْوَمُ} [şeklindedir]” dedi. Bunun üzerine Enes: “‘Akvem’, ‘asveb’ ve ‘eheyye’ aynı şeydir” dedi.

وحدَّثني محمدُ بنُ حُميدٍ الرازيُّ، قال: حدَّثنا حَكَّامٌ، عن عَنْبَسةَ، عن ليثٍ، عن مُجاهدٍ أنه كان يَقْرَأُ القرآنَ على خمسةِ أحرفٍ.

Bana Muhammed b. Humeyd er-Râzî anlattı, dedi ki: Bize Hekkâm, ‘Anbese’den, o Leys’ten, o da Mücâhid’den anlattı; Mücâhid Kur’an’ı beş harf üzere okurdu.

وحدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: حدَّثنا حَكَّامٌ، عن عَنْبَسةَ، عن سالمٍ، أن سعيدَ بنَ جُبيرٍ كان يَقْرَأُ القرآنَ على حرفين.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hekkâm, ‘Anbese’den, o Sâlim’den anlattı; Sa‘îd b. Cübeyr Kur’an’ı iki harf üzere okurdu.

وحدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: حدَّثنا جَريرٌ، عن مُغيرةَ، قال: كان يزيدُ بنُ الوليدِ يَقْرَأُ القرآنَ على ثلاثةِ أحْرُفٍ.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mugīre’den anlattı; Mugīre şöyle dedi: Yezîd b. el-Velîd Kur’an’ı üç harf üzere okurdu.

أفَتَرَى الزاعمَ أن تأويلَ قولِ النبيِّ ﷺ: "أُنْزِلَ القُرْآنُ عَلَى سَبْعَةِ أَحْرُفٍ". إنما هو أنه نزَل على الأوجهِ السبعةِ التي ذكَرْنا؛ مِن الأمرِ، والنهيِ، والوعدِ، والوَعيدِ، والجَدَلِ، والقَصَصِ، والمَثَلِ - كان يَرَى أن مُجاهِدًا وسعيدَ بنَ جُبيرٍ لم يقرأا مِن القرآنِ إلا ما كان مِن وجهيه أو وجوهِه الخمسةِ دون سائرِ مَعانيه؟ لئن كان ظنَّ ذلك بهما لقد ظنَّ بهما غيرَ الذي يُعْرفانِ به مِن منازِلِهما مِن القرآنِ، ومعرفتِهما بآيِ الفُرْقانِ.

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in: “Kur’an yedi harf üzere indirilmiştir” sözünün tevilinin zikrettiğimiz yedi vecih; yani emir, nehiy, vaad, vaîd, cedel, kıssalar ve meseller üzere inmesi olduğunu iddia eden kimse; Mücâhid ve Sa‘îd b. Cübeyr’in Kur’an’dan diğer manaları bırakıp sadece onun iki vechini yahut beş vechini okuduklarını mı düşünmektedir? Şayet onlar hakkında böyle zannettiyse, onların Kur’an’daki derecelerine ve Furkan ayetlerini bilmelerine dair bilinen vasıflarından bambaşka bir zanda bulunmuş olur.

وحدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: حدَّثنا ابنُ عُلَيَّةَ، قال: حدَّثنا أيوبُ، عن محمدٍ، قال: نُبِّئْتُ أن جبرائيلَ وميكائيلَ أتَيا النبيَّ ﷺ، فقال له جبرائيلُ: اقْرَإِ القرآنَ على حرفين. فقال له ميكائيلُ: اسْتَزِدْه. فقال: اقْرَإِ القرآنَ على ثلاثةِ أحرفٍ. فقال له ميكائيلُ: اسْتَزِدْه. قال: حتى بلَغ سبعةَ أحرفٍ. قال محمدٌ: لا تَخْتَلِفُ في حَلالٍ ولا حَرامٍ، ولا أمرٍ ولا نَهْيٍ، هو كقولك: تعالَ وهَلُمَّ وأقْبِلْ. قال: وفي قراءتِنا {إِنْ كَانَتْ إِلَّا صَيْحَةً وَاحِدَةً} [يس: ٢٩]. وفي قراءةِ ابنِ مسعودٍ: (إن كانت إلا زَقْيةً واحدةً) .

Bana Ya‘kūb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize İbn ‘Uleyye anlattı, dedi ki: Bize Eyyûb, Muhammed’den anlattı; Muhammed dedi ki: Bana Cibrâîl ve Mîkâîl’in Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’e geldikleri haber verildi; Cibrâîl ona: “Kur’an’ı iki harf üzere oku” dedi. Mîkâîl ise: “Ondan artırmasını iste” dedi. Cibrâîl: “Kur’an’ı üç harf üzere oku” dedi. Mîkâîl yine: “Ondan artırmasını iste” dedi. Râvi dedi ki: Nihayet yedi harfe ulaştı. Muhammed dedi ki: [Bu harfler] helal ve haramda, emir ve nehiyde farklılık göstermez; tıpkı senin “te‘âle” (gel), “helümme” (gel) ve “akbil” (beri gel) demen gibidir. Râvi dedi ki: Bizim kıraatimizde {إِنْ كَانَتْ إِلَّا صَيْحَةً وَاحِدَةً} “Sadece tek bir çığlık oldu” [Yâsîn: 29] şeklindedir. İbn Mes‘ûd’un kıraatinde ise: (إن كانت إلا زَقْيةً واحدةً) [aynı manada] şeklindedir .

وحدَّثني يعقوبُ، قال: حدَّثنا ابنُ عُلَيَّةَ، قال: حدَّثنا شعيبٌ - يعني ابنَ الحَبْحابِ - قال: كان أبو العاليةِ إذا قرَأ عندَه رجلٌ لم يَقُلْ: ليس كما تقْرَأُ. وإنما يقولُ: أما أنا فأَقْرَأُ كذا وكذا. قال: فذكَرْتُ ذلك لإبراهيمَ النَّخَعيِّ، فقال: أُرَى

Bana Ya‘kūb anlattı, dedi ki: Bize İbn ‘Uleyye anlattı, dedi ki: Bize Şu‘ayb -yani İbnü’l-Habhâb- anlattı, dedi ki: Ebü’l-‘Âliye, yanında bir adam [Kur’an] okuduğu vakit: “Senin okuduğun gibi değildir” demez; sadece: “Bana gelince, ben şöyle şöyle okuyorum” derdi. [Şu‘ayb] dedi ki: Bunu İbrâhîm en-Neha‘î’ye anlattım, bunun üzerine o şöyle dedi: Zannedersem

صاحبَك قد سمِع أنه مَن كفَر بحرفٍ منه فقد كفَر به كلِّه .

senin arkadaşın, Kur’an’dan bir harfi inkâr edenin onun tamamını inkâr etmiş olacağını işitmiştir .

حدَّثنا يونسُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: أنْبَأنا ابنُ وهبٍ، قال: حدَّثنا يونسُ، عن ابنِ شِهابٍ، قال: أخْبَرَني سعيدُ بنُ المسيبِ أن الذي ذكَر اللَّهُ تعالى ذِكْرُه {إِنَّمَا يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ} [النحل: ١٠٣]. إنما افتَتَن أنه كان يَكْتُبُ الوحيَ، فكان يُمْلِي عليه رسولُ اللَّهِ ﷺ: سمِيعٌ عليمٌ، أو عزيزٌ حكيمٌ، أو غير ذلك مِن خواتمِ الآيِ، ثم يَشْتَغِلُ عنه رسولُ اللَّهِ ﷺ وهو على الوحيِ، فيَسْتَفْهِمُ رسولَ اللَّهِ ﷺ فيقولُ: أعزيزٌ حكيمٌ، أو سميعٌ عليمٌ، أو عزيزٌ عليمٌ؟ فيقولُ له رسولُ اللَّهِ ﷺ: "أيَّ ذلك كتَبْتَ فهو كذلك". ففتَنه ذلك، فقال: إنَّ محمدًا وكَل ذلك إليَّ فأَكْتُبُ ما شئتُ. وهو الذي ذكَر لي سعيدُ بنُ المسيبِ مِن الحروفِ السبعةِ.

Bize Yûnus b. ‘Abdi’l-A‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bize Yûnus, İbn Şihâb’dan anlattı; dedi ki: Bana Sa‘îd b. el-Müseyyeb haber verdi ki; Allah Teâlâ’nın {إِنَّمَا يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ} “Ona mutlaka bir insan öğretiyor” [Nahl: 103] ayetinde zikrettiği kimsenin fitneye düşmesi şundan ötürüydü: O kimse vahyi yazardı; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona ayet sonlarından “Semîun ‘Alîm” yahut “Azîzün Hakîm” veya benzeri ifadeleri yazdırırdı . Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem vahiy esnasında başka bir işle meşgul olurdu; o kâtip de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’e sorup: “‘Azîzün Hakîm’ mi, ‘Semîun ‘Alîm’ mi, yoksa ‘Azîzün ‘Alîm’ mi?” derdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de ona: “Bunlardan hangisini yazdıysan öyledir” buyururdu. İşte bu durum onu fitneye düşürdü ve: “Muhammed bu işi bana bıraktı, ben de dilediğimi yazıyorum” dedi. Sa‘îd b. el-Müseyyeb’in bana yedi harf hakkında zikrettiği husus işte budur.

حدَّثنا ابنُ حُمَيْدٍ، قال: حدَّثنا جريرٌ، عن مُغيرةَ، عن إبراهيمَ، عن عبدِ اللَّهِ قال: مَن كفَر بحرفٍ مِن القرآنِ أو بآيةٍ منه فقد كفَر به كلِّه .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mugîre’den, o İbrâhîm’den, o da ‘Abdullâh’tan anlattı; ‘Abdullâh dedi ki: “Kim Kur’an’dan bir harfi yahut bir ayeti inkâr ederse onun tamamını inkâr etmiş olur” .

قال أبو جعفرٍ: فإن قال لنا قائلٌ: فإذْ كان تأويلُ قولِ النبيِّ ﷺ: "أُنْزِلَ الْقُرْآنُ عَلَى سَبْعَةِ أَحْرُفٍ". عندَك ما وصَفْتَ، بما عليه اسْتَشْهَدْتَ، فأوْجِدْنا حرفًا في كتابِ اللَّهِ مَقْرُوءًا بسبعِ لغاتٍ، فنُحَقِّقَ بذلك قولَك، وإلَّا، فإن لم تَجِدْ ذلك كذلك، كان معلومًا بِعَدَمِكَهُ صحّةُ قولِ مَن زعَم أن تأويلَ ذلك أنه نزَل بسبعةِ مَعانٍ؛ وهو الأمرُ، والنهيُ، والوعدُ، والوَعيدُ، والجَدَلُ، والقَصَصُ، والمثَلُ، وفسادُ قولِك. أو تقولَ في ذلك: إن الأحرفَ السبعةَ لغاتٌ في القرآنِ سبعٌ، مُتَفَرِّقةٌ

Ebû Ca‘fer [et-Taberî] dedi ki: Şayet bize bir kimse şöyle diyecek olursa: “Mademki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in: «أُنْزِلَ الْقُرْآنُ عَلَى سَبْعَةِ أَحْرُفٍ» «Kur’an yedi harf üzere indirildi» hadisinin tevili, delil gösterdiğin rivayetlerle birlikte senin nitelendirdiğin gibidir; o hâlde bize Allah’ın Kitabı’nda yedi lehçeyle okunan bir kelime göster de böylece senin sözünü doğrulayalım! Aksi takdirde, şayet bunu bu şekilde bulamazsan, senin bunu bulamayışın sebebiyle Kur’an’ın yedi mana üzere indiğini —ki bunlar emir, nehiy, vaad, vaîd (korkutma/tehdit), cedel (tartışma), kıssalar ve meseldir— ileri süren kimsenin sözünün doğruluğu ve senin sözünün tutarsızlığı anlaşılmış olur. Yahut bu hususta: ‘Yedi harf, Kur’an’da [farklı yerlere] dağılmış yedi lehçedir’ dersin...

في جميعِه، مِن لغاتِ أحياءٍ مِن قبائلِ العربِ مُخْتلفةِ الألسنِ، كما كان يقولُه بعضُ مَن لم يُنْعِمِ النظرَ في ذلك، فيصيرُ بذلك إلى القولِ بما لا يَجْهَلُ فسادَه ذو عقلٍ، ولا يَلْتَبِسُ خطَؤُه على ذي لُبٍّ؛ وذلك أن الأخبارَ التي بها احْتَجَجْتَ لتصحيحِ مقالتِك في تأويلِ قولِ النبيِّ ﷺ: "نَزَلَ الْقُرْآنُ عَلَى سَبْعَةِ أَحْرُفٍ". وهي الأخبارُ التي روَيْتَها عن عمرَ بنِ الخطابِ، وعبدِ اللَّهِ بنِ مسعودٍ، وأُبيِّ بنِ كعبٍ، رحمةُ اللَّهِ عليهم، وعمّن روَيْتَ ذلك عنه مِن أصحابِ رسولِ اللَّهِ ﷺ، بأنهم تَمارَوْا في تلاوةِ بعضِ القرآنِ، فاخْتَلَفوا في قراءتِه دونَ تأويلِه، وأنْكَر بعضٌ قراءةَ بعضٍ، مع دعْوَى كلِّ قارئٍ منهم قراءةً منها أن رسولَ اللَّهِ ﷺ أقْرَأه ما قرَأ بالصفةِ التي قرَأ، ثم احْتَكموا إلى رسولِ اللَّهِ ﷺ، فكان مِن حكمِ رسولِ اللَّهِ ﷺ بينَهم أن صوَّب قراءةَ كلِّ قارئٍ منهم، على خلافِها قراءةَ أصحابِه الذين نازعوه فيها، وأمَر كلَّ امرئٍ منهم أن يَقْرَأَ كما عُلِّم، حتى خالَط قلبَ بعضِهم الشكُّ في الإسلامِ؛ لما رأَى من تَصْويبِ رسولِ اللَّهِ ﷺ قراءةَ كلِّ قارئٍ منهم على اختلافِها، ثم جَلاه اللَّهُ عنه ببيانِ رسولِ اللَّهِ ﷺ أن القرآنَ أُنْزِل على سبعةِ أحرفٍ.

...tamamına dağılmış vaziyette, dilleri farklı olan Arap kabilelerinin kollarının lehçelerindendir; nitekim bu hususta derinlemesine düşünmeyen bazı kimselerin söylediği gibi. Böylece akıl sahibi bir kimsenin tutarsızlığını bilmeyeceği ve basiret sahibi birine hatası gizli kalmayacak bir söze varılmış olur. Çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in: ‘Kur’an yedi harf üzere indi’ sözünün teviline dair kendi görüşünü doğrulamak için delil getirdiğin haberler —ki bunlar Ömer b. el-Hattâb, ‘Abdullâh b. Mes‘ûd ve Übey b. Ka‘b’dan (Allah’ın rahmeti üzerlerine olsun) ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in ashabından bunu kendilerinden rivayet ettiğin diğer kimselerden naklettiğin haberlerdir— Kur’an’ın bir kısmının tilaveti hususunda ihtilafa düştüklerini, tevilinde değil kıraatinde ayrılığa düştüklerini ve her biri Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in kendisine aynen okuduğu şekilde okuttuğunu iddia ettiği halde birbirlerinin kıraatini inkâr ettiklerini; sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in hakemliğine başvurduklarını , Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in de aralarındaki hükmünde, kendisiyle tartışan arkadaşlarının kıraatinden farklı olmasına rağmen her okuyanın kıraatini tasvip ettiğini ve her birine öğretildiği gibi okumasını emrettiğini belirtmektedir. Hatta Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in farklı olmasına rağmen her birinin kıraatini tasvip ettiğini gördüklerinde bazılarının kalbine İslam hakkında şüphe düşmüş, sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in Kur’an’ın yedi harf üzere indirildiğini açıklamasıyla Allah bu şüpheyi ondan gidermiştir.

فإن كانت الأحرفُ السبعةُ التي نزَل بها القرآنُ عندَك - كما قال هذا القائلُ - مُتَفَرِّقةً في القرآنِ، مُثْبَتةً اليومَ في مَصاحفِ أهلِ الإسلامِ، فقد بطَلَت معاني الأخبارِ التي روَيْتَها عمَّن رويتَ عنه مِن أصحابِ رسولِ اللَّهِ ﷺ أنهم اخْتَلَفوا في قراءةِ سورةٍ مِن القرآنِ، فاخْتَصَموا إلى رسولِ اللَّهِ ﷺ، فأمَر كلًّا أن يَقْرَأَ كما عُلِّم؛ لأن

Şayet Kur’an’ın kendisiyle indirildiği yedi harf, sana göre de -bu sözü söyleyen kimsenin dediği gibi- Kur’an’ın [muhtelif yerlerine] dağılmış ve bugün İslâm ehlinin mushaflarında sabit bulunuyor idiyse; bu takdirde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in ashabından kendisinden rivayette bulunduğun kimselerden aktardığın, onların Kur’an’dan bir surenin kıraatinde ihtilaf edip Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in huzurunda davalaştıkları ve onun da her birine kendisine öğretildiği şekilde okumasını emrettiğine dair rivayetlerin anlamı tamamen boşa çıkmış olur. Çünkü

الأحرفَ السبعةَ إذا كانت لغاتٍ متفرقةً في جميعِ القرآنِ، فغيرُ مُوجِبٍ حرفٌ مِن ذلك اختلافًا بينَ تاليه؛ لأن كلَّ تالٍ فإنما يَتْلُو ذلك الحرفَ تِلاوةً واحدةً، على ما هو به في المصحفِ، وعلى ما أُنْزِل.

...yedi harf, Kur’an’ın tamamına dağılmış [farklı kabilelere ait] lehçelerden ibaret olsaydı, bu harflerden hiçbiri onu okuyanlar arasında bir ihtilafı gerektirmezdi; zira her okuyan, o harfi (kelimeyi) mushafta yer aldığı ve indirildiği şekliyle sadece tek bir tilavetle okumuş olurdu.

وإذ كان ذلك كذلك، بطَل وجهُ اختلافِ الذين رُوِي عنهم أنهم اخْتَلَفوا في قراءةِ سورةٍ، وفسَد معنى أمرِ النبيِّ ﷺ كلَّ قارئٍ منهم أن يَقْرَأَه على ما عُلِّم؛ إذ كان لا معنى هنالك يُوجِبُ اخْتِلافًا في لفظٍ، ولا افتراقًا في معنًى، وكيف يَجوزُ أن يكونَ هنالك اختلافٌ بينَ القومِ، والمُعَلِّمُ واحدٌ، والعلمُ واحدٌ غيرُ ذي أوجهٍ؟ وفي صحةِ الخبرِ عن الذين رُوِي عنهم الاختلافُ في حروفِ القرآنِ على عهدِ رسولِ اللَّهِ ﷺ بأنهم اخْتَلفوا وتَحاكموا إلى رسولِ اللَّهِ ﷺ في ذلك، على ما تقَدَّم وَصْفُناه - أبينُ الدَّلالةِ على فسادِ القولِ بأن الأحرفَ السبعةَ إنما هي أحرفٌ سبعةٌ متفرقةٌ في سورِ القرآنِ، لا أنها لغاتٌ مختلفةٌ في كلمةٍ واحدةٍ باتفاقِ المعاني.

Durum böyle olunca, bir surenin kıraatinde ihtilaf ettikleri rivayet edilen kimselerin ihtilaf gerekçesi ortadan kalkar ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in o okuyanlardan her birine öğretildiği gibi okumasını emretmesinin manası geçersiz olurdu; zira orada ne lafızda bir ihtilafı ne de manada bir ayrışmayı gerektiren bir durum bulunurdu. Öğreten tek, öğretilen bilgi de tek olup farklı vecihleri bulunmazken o topluluk arasında nasıl ihtilaf caiz olabilir ki? Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde Kur’an harfleri (kıraatleri) konusunda ihtilafa düştükleri rivayet edilen kimselerin ihtilaf ettiklerine ve bu hususta Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in hakemliğine başvurduklarına dair daha önce vasfettiğimiz haberin sahih oluşu; yedi harfin, manaları bir olmakla birlikte aynı kelimedeki farklı lehçeler olmayıp sadece Kur’an surelerine dağılmış yedi harf (lehçe) olduğu görüşünün batıl olduğuna en açık delildir.

مع أن المُتَدَبِّرَ إذا تدَبَّر قولَ هذا القائلِ، في تأْويلِه قولَ النبيِّ ﷺ: "أُنْزِلَ القُرْآنُ عَلَى سَبْعَةِ أَحْرُفٍ". وادعائِه أن معنى ذلك أنها سبعُ لغاتٍ متفرقةٍ في جميعِ القرآنِ، ثم جمَع بينَ قِيله ذلك واعتلالِه لقِيله ذلك بالأخبارِ التي رُوِيَت عمَّن رُوِي ذلك عنه مِن الصحابةِ والتابعِين أنه قال: هو بمنزلةِ قولِك: تعالَ وهلمَّ وأقبلْ. وأن بعضَهم قال: هو بمنزلةِ قراءةِ عبدِ اللَّهِ: (إلا زَقيَةً). وهي في قراءتِنا: {إِلَّا صَيْحَةً}. وما أشبه ذلك من حُجَجِه - علِم أن حججَه مُفْسِدةٌ في ذلك مقالتَه، وأن مقالتَه فيه مُضادَّةٌ حُجَجَه؛ لأن الذي نزَل به القرآنُ عندَه إحدى القراءتين: إمَّا {صَيْحَةً}، وإمَّا (زقية)، وإما "تعالَ"، أو "أقبلْ"، أو "هَلُمّ"، لا جميعُ

Bununla birlikte, düşünen bir kimse, bu söz sahibinin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in: « أُنْزِلَ القُرْآنُ عَلَى سَبْعَةِ أَحْرُفٍ » «Kur’an yedi harf üzere indirildi» sözünü tevil ederken öne sürdüğü görüşü ve bunun Kur’an’ın tamamına dağılmış yedi [farklı kabilenin] lehçesi olduğu yönündeki iddiasını etraflıca düşünür; ardından onun bu sözü ile bu görüşüne delil getirdiği, sahabe ve tâbiînden rivayet edilen: "Bu, senin 'gel' (te‘âle), 'haydi gel' (helümme) ve 'beri gel' (akbil) demen gibidir" şeklindeki ve bazılarının da: "Bu, Abdullah [b. Mes‘ûd]’un (إلا زقية) [kıraati] gibidir; oysa bu bizim kıraatimizde { إِلَّا صَيْحَةً } “tek bir çığlık” şeklindedir" sözünü ve buna benzer delillerini bir arada değerlendirirse, [getirdiği] delillerin bu hususta kendi savunduğu görüşü çürüttüğünü ve savunduğu görüşün de kendi delilleriyle çeliştiğini anlar. Çünkü ona göre Kur’an’ın kendisiyle indiği lafız, bu iki kıraatten yalnızca biridir: Ya { صَيْحَةً } ya (زقية) [zakyeten] ya da "te‘âle" veya "akbil" yahut "helümme" [lafızlarından sadece biridir]; hepsi birden

ذلك؛ لأن كلَّ لغةٍ مِن اللغاتِ السبعِ عندَه في كلمةٍ أو حرفٍ مِن القرآنِ، غيرُ الكلمةِ أو الحرفِ الذي فيه اللغةُ الأخرى.

...değildir. Çünkü ona göre yedi lehçeden her biri, Kur’an’daki bir kelimede veya bir harftedir ve diğer lehçenin bulunduğu kelime veya harften başkadır.

وإذ كان ذلك كذلك، بَطل اعتلالُه لقولِه بقولِ مَن قال: ذلك بمنزلةِ "هلُمَّ"، و"تعالَ"، و"أقبلْ"؛ لأن هذه الكلماتِ هي ألفاظٌ مختلفةٌ يَجْمَعُها في التأويلِ معنًى واحدٌ. وقد أبْطَل قائلُ هذا القولِ الذي حكَيْنا قولَه اجتماعَ اللغاتِ السبعِ في حرفٍ واحدٍ مِن القرآنِ، فقد تبَيَّن بذلك إفسادُه حجتَه لقولِه بقولِه، وإفسادُه قولَه بحجتِه.

Durum böyle olunca, onun kendi görüşüne: ‘Bu, helümme, te‘âle ve akbil gibidir’ diyen kimsenin sözüyle delil getirmesi boşa çıkmıştır; zira bu kelimeler, anlam bakımından tek bir manada birleşen farklı lafızlardır. Görüşünü aktardığımız bu sözün sahibi ise Kur’an’daki tek bir harfte (kelimede) yedi lehçenin toplanmasını geçersiz saymıştır. Böylece onun kendi görüşüyle delilini, deliliyle de kendi görüşünü çürüttüğü açıkça ortaya çıkmıştır.

فقيل له: ليس القولُ في ذلك بواحدٍ مِن الوجهين اللذين وصَفْتَ، بل الأحرفُ السبعةُ التي أَنْزَل اللَّهُ بها القرآنَ هن لغاتٌ سبعٌ، في حرفٍ واحدٍ وكلمةٍ واحدةٍ، باختلافِ الألفاظِ واتفاقِ المعاني، كقولِ القائلِ: "هلم"، و"تَعالَ" و"أقْبِل"، و"إليَّ"، و"قَصْدي"، و"نحْوِي"، و"قُرْبِي"، ونحوِ ذلك مما تَخْتَلِفُ فيه الألفاظُ بضُروبٍ مِن المَنْطِقِ، وتَتَّفِقُ فيه المعاني، وإن اختلفتْ بالبيانِ به الألسنُ، كالذي رَوَينا آنفًا عن رسولِ اللَّهِ ﷺ، وعمّن رَوَيْنا ذلك عنه مِن الصحابةِ، أن ذلك بمنزلةِ قولِه : "هلم"، و"تعال"، و"أقبل". وقولِه: {مَا يَنْظُرُونَ إِلَّا صَيْحَةً}، و (إلا زَقْيَةً).

Ona şöyle denilir: Bu konudaki söz, senin nitelediğin iki vecihten biri değildir; bilakis Allah’ın kendisiyle Kur’an’ı indirdiği yedi harf; tıpkı bir kimsenin ‘helümme’ (gel), ‘te‘âle’ (gel), ‘akbil’ (beri gel), ‘ileyye’ (bana doğru gel), ‘kasdî’ (bana yönel), ‘nahvî’ (tarafıma gel), ‘kurbî’ (yanıma yaklaş) demesi gibi ve konuşma tarzlarındaki lafızları farklı fakat manaları bir olan, dillerin ifadesi farklılaşsa da manaları uyuşan benzeri ifadeler gibi; tek bir harfte (lafızda) ve tek bir kelimede, lafızları farklı manaları bir olan yedi lehçedir. Nitekim az önce Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’den ve sahabeden rivayet ettiğimiz gibi, bu durum onun ‘helümme’, ‘te‘âle’ ve ‘akbil’ demesi ve: {مَا يَنْظُرُونَ إِلَّا صَيْحَةً} “Onlar sadece tek bir çığlık beklerler” ile (إلا زَقْيَةً) [aynı manada] sözü gibidir.

فإن قال: ففي أيِّ كتابِ اللَّهِ نَجِدُ حرفًا واحدًا مَقْروءًا بلغاتٍ سبعٍ مختلفاتِ الألفاظِ مُتَّفِقاتِ المعنى، فنُسَلِّمَ لك صحةَ ما ادَّعَيْتَ مِن التأويلِ في ذلك؟

Eğer o: ‘Peki, Allah’ın Kitabı’nın neresinde lafızları farklı manaları aynı olan yedi lehçeyle okunan tek bir harf (kelime) bulabiliriz ki senin bu konudaki tevil iddianın doğruluğunu kabul edelim?’ derse,

قيل: إنا لم نَدَّعِ أن ذلك موجودٌ اليومَ، وإنما أخْبرْنا أن معنى قولِ النبيِّ ﷺ: "أُنْزِلَ الْقُرْآنُ عَلَى سَبْعَةِ أَحْرُفٍ". على نحوِ ما جاءت به الأخبارُ التي تقَدَّم

[Ona] şöyle denilir: Biz bunun bugün mevcut olduğunu iddia etmedik; biz sadece Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in: « أُنْزِلَ الْقُرْآنُ عَلَى سَبْعَةِ أَحْرُفٍ » «Kur’an yedi harf üzere indirildi» sözünün anlamının, daha önce geçen...

ذِكْرُناها، وهو ما وصَفْنا، دون ما ادَّعاه مُخالِفونا في ذلك، للعللِ التي قد بيَّنَّا.

...haberlerde geldiği üzere açıkladığımız şekilde olduğunu, açıklamış olduğumuz gerekçelerden ötürü bu konuda muhaliflerimizin iddia ettiği gibi olmadığını bildirdik.

فإن قال : فما بالُ الأحرفِ الأُخَرِ الستةِ غيرُ موجودةٍ، إن كان الأمرُ في ذلك على ما وصَفْتَ، وقد أقْرَأَهن رسولُ اللَّهِ ﷺ أصحابَه، وأمَر بالقراءةِ بهن، وأنْزَلَهن اللَّهُ مِن عندِه على نبيِّه ﷺ، أنُسِخَت فرُفِعَت، فما الدَّلالةُ على نَسْخِها ورَفْعِها؟ أمْ نسِيَتْهن الأمةُ؟ فذلك تَضْييعُ ما قد أُمِروا بحفظِه، أم ما القصةُ في ذلك؟

Şayet o : ‘Eğer mesele senin anlattığın gibiyse; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bunları ashabına okutmuş, bunlarla okumayı emretmiş ve Allah bunları Kendi katından Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem’e indirmişken, diğer altı harf neden mevcut değildir? Acaba onlar neshedilip kaldırıldı mı? —Öyleyse onların neshedilip kaldırıldığına delil nedir?— Yoksa ümmet onları unuttu mu? —Bu durumda korunması emredilen şeyi zayi etmiş olurlar— Yoksa bu işin aslı nedir?’ derse,

قيل له: لم تُنْسَخْ فتُرْفَعَ، ولا ضيَّعَتْها الأمَّةُ وهي مأمورةٌ بحفظِها، ولكنَّ الأمَّةَ أُمِرَت بحفظِ القرآنِ، وخُيِّرَت في قراءتِه وحفظِه بأيِّ تلك الأحرفِ السبعةِ شاءَت، كما أُمِرَت إذا هي حنَثَتْ في يمينٍ وهي مُوسِرةٌ، أن تُكَفِّرَ بأيِّ الكفَّاراتِ الثلاثِ شاءت؛ إما بعتقٍ، أو إطعامٍ، أو كِسوةٍ، فلو أجْمَعَ جميعُها على التكفيرِ فيها بواحدةٍ مِن الكفاراتِ الثلاثِ، دونَ حَظْرِها التكفيرَ فيها بأيِّ الثلاثِ شاء المُكَفِّرُ، كانت مُصيبةً حُكْمَ اللَّهِ، مُؤَدِّيةٌ في ذلك الواجبَ عليها مِن حقِّ اللَّهِ. فكذلك الأمةُ أُمِرَت بحفظِ القرآنِ وقراءتِه، وخُيِّرَت في قراءتِه بأيِّ الأحرفِ السبعةِ شاءت، فرأَتْ -لعلةٍ مِن العللِ أوْجَبَت عليها الثباتَ على حرفٍ واحد- قراءتَه بحرفٍ واحدٍ، ورفْضَ القراءةِ بالأحرفِ الستةِ الباقيةِ، ولم تَحْظُرْ قراءتَه بجميعِ حروفِه على قارئِه، بما أُذِن له في قراءتِه به.

Ona şöyle denilir: Onlar neshedilip kaldırılmadı; ümmet de korunmasıyla emrolunduğu halde onları zayi etmedi. Fakat ümmete Kur’an’ı koruması emredilmiş; onu bu yedi harften dilediğiyle okuma ve ezberleme konusunda muhayyer bırakılmıştır. Nitekim imkânı olan bir kimse yeminini bozduğunda, üç kefaretten dilediğini yerine getirmekle —ya bir köle azat etmek ya [on fakiri] doyurmak ya da giydirmekle— emrolunduğu gibi. Şayet ümmetin tamamı, kefaret verecek kişinin bu üçünden dilediğiyle kefaret ödemesini yasaklamaksızın, bu konuda üç kefaretten sadece biriyle kefaret ödeme üzerinde icma etseydi, Allah’ın hükmüne isabet etmiş ve Allah’ın hakkı olan üzerlerindeki vacibi yerine getirmiş olurlardı . İşte bunun gibi ümmete de Kur’an’ı koruması ve okuması emredilmiş, onu yedi harften dilediğiyle okuma serbestisi verilmiştir. Ümmet de tek bir harf üzere sabit kalmayı gerektiren bir sebepten ötürü, Kur’an’ı tek bir harfle okumayı ve kalan altı harfle okumayı terk etmeyi uygun görmüştür; bununla birlikte okumasına izin verilen şey dahilinde Kur’an’ı bütün harfleriyle okumayı okuyucusuna yasaklamış da değildir.

فإن قال: وما العلةُ التي أوْجَبَت عليها الثباتَ على حرفٍ واحدٍ دونَ سائرِ الأحرفِ الستةِ الباقيةِ؟

Eğer: ‘Geriye kalan diğer altı harf yerine tek bir harf üzerinde sebat etmesini [ümmete] gerekli kılan illet (gerekçe) nedir?’ derse,

قيل: حدَّثنا أحمدُ بنُ عَبْدَةَ الضَّبِّيُّ، قال: حدَّثنا عبدُ العزيزِ بنُ محمدٍ الدَّرَاوَرْديُّ، عن عُمارةَ بنِ غَزِيَّةَ، عن ابنِ شِهابٍ، عن خارجةَ بنِ زيدِ بنِ ثابتٍ، عن أبيه زيدٍ، قال: لما قُتِل أصحابُ رسولِ اللَّهِ ﷺ باليَمامةِ، دخَل عمرُ بنُ الخطَّابِ علَى أبي بكرٍ، فقال: إن أصحابَ رسولِ اللَّهِ ﷺ باليمامةِ تَهافَتوا تَهافُتَ الفَراشِ في النارِ، وإني أَخْشَى ألا يَشْهَدوا موطنًا إلا فعَلوا ذلك حتى يُقْتَلوا - وهم حملةُ القرآنِ - فيَضِيعَ القرآنُ ويُنْسَى، فلو جَمَعْتَه وكتَبْتَه. فنفَر منها أبو بكرٍ، وقال: أَفْعَلُ ما لم يَفْعَلْ رسولُ اللَّهِ ﷺ! فتَراجَعا في ذلك، ثم أرْسَل أبو بكرٍ إلى زيدِ بنِ ثابتٍ، قال زيدٌ: فدخَلْتُ عليه، وعمرُ مُحْزَئِلٌّ، فقال أبو بكرٍ: إن هذا قد دعاني إلى أمرٍ فأبَيْتُ عليه، وأنت كاتبُ الوحيِ، فإن تَكُنْ معه اتَّبَعْتُكما، وإن تُوافِقْني لا أَفْعَلْ. قال: فاقْتَصَّ أبو بكرٍ قولَ عمرَ، وعمرُ ساكتٌ، فنفَرْتُ مِن ذلك، وقلتُ: نَفْعَلُ ما لم يَفْعَلْ رسولُ اللَّهِ ﷺ؟ إلى أن قال عمرُ كلمةً: وما عليكما لو فعَلْتُما ذلك؟ قال: فذهَبْنا نَنْظُرُ، فقلْنا: لا شيءَ، واللَّهِ ما علينا في ذلك شيءٌ. قال زيدٌ: فأمَرَني أبو بكرٍ فكتَبْتُه في قِطَعِ الأُدُمِ وكِسَرِ الأكْتافِ والعُسُبِ، فلما هلَك أبو بكرٍ، وكان عمرُ، كتَب ذلك في صحيفةٍ واحدةٍ، فكانت عندَه، فلما هلَك كانت الصحيفةُ عندَ حفصةَ زوجِ النبيِّ ﷺ، ثم إن حذيفةَ بنَ اليمانِ قدِم مِن غزوةٍ كان غزاها في فرجِ إرْمِينِيَةَ، فلم يَدْخُلْ بيتَه حتى أتَى عثمانَ بنَ عفانَ، فقال: يا أميرَ المؤمنين،

Şöyle denilir: Bize Ahmed b. Abde ed-Dabbî rivayet edip dedi ki: Bize Abdülazîz b. Muhammed ed-Derâverdî, Umâre b. Gaziyye’den, o İbn Şihâb’dan, o Hârice b. Zeyd b. Sâbit’ten, o da babası Zeyd’den [naklen] rivayet etti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in ashabı Yemâme’de şehit edilince Ömer b. el-Hattâb, Ebû Bekir’in yanına girip şöyle dedi: ‘Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in ashabı Yemâme’de ateşe koşan pervaneler gibi [şehadete] atıldılar. Ben, onların katıldıkları her savaşta öldürülünceye kadar böyle yapmalarından endişe ediyorum. Oysa onlar Kur’an’ın taşıyıcılarıdır (hâfızlarıdır); [böylece] Kur’an zayi olur ve unutulur. Onu toplasan ve yazsan [ne iyi olur]!’ Ebû Bekir bundan kaçındı ve: ‘Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in yapmadığı bir şeyi mi yapayım?!’ dedi. Bu hususta karşılıklı konuştular. Sonra Ebû Bekir, Zeyd b. Sâbit’e haber gönderdi. Zeyd dedi ki: [Ebû Bekir’in] yanına girdim; Ömer ise bir köşeye büzülmüş oturuyordu. Ebû Bekir: ‘Bu beni bir işe çağırdı, ben de kabul etmedim. Sen ise vahiy kâtibisin. Eğer onunla aynı görüşte olursan ikinize uyarım; fakat bana katılırsan bunu yapmam’ dedi. Zeyd dedi ki: Ömer susarken Ebû Bekir, Ömer’in sözlerini nakletti. Ben de bundan kaçındım ve: ‘Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in yapmadığı bir şeyi mi yapacağız?’ dedim. Nihayet Ömer şu sözü söyledi: ‘Bunu yapsanız size ne zararı var?’ Zeyd dedi ki: Bunun üzerine düşünüp taşındık ve: ‘Hiçbir sakıncası yok; vallahi bu hususta üzerimize hiçbir vebal yoktur’ dedik. Zeyd [devamla] dedi ki: Ebû Bekir bana emretti, ben de onu işlenmiş deri parçalarına, kürek kemiklerine ve hurma dallarına yazdım. Ebû Bekir vefat edip Ömer [halife] olunca, o bunu tek bir sahifede yazdırdı ve bu onun yanında kaldı. O da vefat edince bu sahife Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in eşi Hafsa’nın yanında kaldı. Daha sonra Huzeyfe b. el-Yemân, İrmîniye sınırında katıldığı bir gazveden döndü; evine bile girmeden Osmân b. Affân’ın yanına gelerek şöyle dedi: ‘Ey Müminlerin Emiri!

أدْرِكِ الناسَ. فقال عثمانُ، وما ذاك؟ قال: غزَوْتُ فرجَ إرْمِينِيَةَ، فحضَرها أهلُ العراقِ وأهلُ الشامِ، فإذا أهلُ الشامِ يَقْرَءون بقراءةِ أُبيِّ بنِ كعبٍ، فيَأْتُون بما لم يَسْمَعْ أهلُ العراقِ، فيُكَفِّرُهم أهلُ العراقِ، وإذا أهلُ العراقِ يَقْرَءون بقراءةِ ابنِ مسعودٍ، فيَأْتُون بما لم يَسْمَعْ أهلُ الشامِ، فيُكَفِّرُهم أهلُ الشامِ. قال زيدٌ: فأمَرَني عثمانُ بنُ عفانَ أكْتُبُ له مصحفًا. وقال: إني مُدْخِلٌ معك رجلًا لَبيبًا فَصيحًا، فما اجْتَمَعْتُما عليه فاكْتُباه، وما اخْتَلَفْتُما فيه فارْفَعاه إليَّ. فجعَل أبانَ بنَ سعيدِ بنِ العاصِ. قال: فلما بلغا: {إِنَّ آيَةَ مُلْكِهِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ التَّابُوتُ} [البقرة: ٢٤٨]. قال زيدٌ: فقلتُ: (التابوه). وقال أبانُ بنُ سعيدٍ: {التَّابُوتُ}. فرفَعْنا ذلك إلى عثمانَ فكتَب: {التَّابُوتُ}. قال: فلما فرَغْتُ عرَضْتُه معه عَرْضةً، فلم أَجِدْ فيه هذه الآيةَ: {مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ}. إلى قوِله: {وَمَا بَدَّلُوا تَبْدِيلًا} [الأحزاب: ٢٣]. قال: فاسْتَعْرَضْتُ المهاجرين أَسْألُهم عنها، فلم أَجِدْها عندَ أحدٍ منهم، ثم اسْتَعْرَضْتُ الأنصارَ أَسْألُهم عنها، فلم أَجِدْها عندَ أحدٍ منهم، حتى وجَدْتُها عندَ خُزَيْمةَ بنِ ثابتٍ، فكتَبْتُها، ثم عَرَضتُه عَرْضَةً أخرى، فلم أَجِدْ فيه هاتين الآيتَيْن: {لَقَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَاعَنِتُّمْ حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ} إلى آخرِ السورةِ. [التوبة: ١٢٨، ١٢٩] فاسْتَعْرَضْتُ المهاجرِين، فلم أَجِدْها عند أحدٍ منهم، [ثم اسْتَعْرَضْتُ الأنْصارَ أَسْأَلُهم عنها، فلم أَجِدْها عندَ أحدٍ منهم]، حتى وجَدْتُها مع رجلٍ آخرَ يُدْعَى خزيمةَ أيضًا، فأثْبَتُّها في آخرِ "براءة"، ولو تَمَّتْ ثلاثَ آياتٍ لجعَلْتُها سورةً على حِدَةٍ، ثم

‘İnsanların imdadına yetiş!’ Osmân: ‘O da nedir?’ diye sordu. [Huzeyfe] dedi ki: ‘İrmîniye sınır boyunda gazaya katıldım; oraya Irak halkı ile Şam halkı iştirak etmişti. Bir de baktım ki Şam ehli Übeyy b. Ka‘b’ın kıraatiyle okuyor ve Irak ehlinin duymadığı şeyleri getiriyorlar, Irak ehli de onları küfürle itham ediyor. Irak ehli ise İbn Mes‘ûd’un kıraatiyle okuyor ve Şam ehlinin duymadığı şeyleri getiriyorlar, Şam ehli de onları küfürle itham ediyor.’ Zeyd dedi ki: Bunun üzerine Osmân b. ‘Affân bana kendisi için bir mushaf yazmamı emretti ve şöyle dedi: ‘Senin yanına akıllı ve fasih bir adam katacağım. İttifak ettiğiniz şeyleri yazın, ihtilaf ettiğiniz hususları ise bana arz edin.’ [Osmân yanıma] Ebân b. Sa‘îd b. el-‘Âs’ı verdi. [Zeyd] dedi ki: İkisi {إِنَّ آيَةَ مُلْكِهِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ التَّابُوتُ} “Şüphesiz onun hükümdarlığının alameti, size o sandığın gelmesidir” [el-Bakara: 248] ayetine gelince, Zeyd dedi ki: Ben ‘et-Tâbûh’ (التابوه) dedim; Ebân b. Sa‘îd ise {التَّابُوتُ} “et-Tâbût” dedi. Biz bu meseleyi Osmân’a arz ettik; o da {التَّابُوتُ} [şeklinde] yazdı. [Zeyd] dedi ki: [Mushafı yazmayı] bitirdiğimde, onu onunla (Ebân ile) birlikte bir kez baştan sona kontrol ettim; onda şu ayeti bulamadım: {مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ} “Müminlerden öyle adamlar vardır ki, Allah’a verdikleri söze sadık kaldılar...” kavlinden {وَمَا بَدَّلُوا تَبْدِيلًا} “...ve [ahitlerini] asla değiştirmediler” [el-Ahzâb: 23] kavline kadar. [Zeyd] dedi ki: Muhacirlere tek tek sorarak araştırdım, hiçbirinde onu bulamadım. Sonra Ensâr’a tek tek sorarak araştırdım, hiçbirinde onu bulamadım; nihayet onu Huzeyme b. Sâbit’in yanında buldum ve [mushafa] yazdım. Sonra onu bir kez daha baştan sona kontrol ettim; onda şu iki ayeti bulamadım: {لَقَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَاعَنِتُّمْ حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ} “Andolsun, size içinizden öyle bir peygamber gelmiştir ki, sizin sıkıntıya uğramanız ona ağır gelir; o size çok düşkündür...” ayetinden surenin sonuna kadar [et-Tevbe: 128-129]. Muhacirleri tek tek araştırdım, hiçbirinde bulamadım; [sonra Ensâr’ı tek tek sorarak araştırdım, hiçbirinde bulamadım]; nihayet onu yine Huzeyme adında başka bir adamın yanında buldum ve onu Berâe [Tevbe suresi]’nin sonuna kaydettim. Şayet üç ayet tamamlansaydı, onu müstakil bir sure yapardım. Sonra

عرَضْتُه عَرْضةً أخرى فلم أَجِدْ فيه شيئًا، ثم أرْسَل عثمانُ إلى حفصةَ يَسْأَلُها أن تُعْطِيَه الصَّحيفةَ، وحلَف لها لَيَرُدَّنَّها إليها، فأعْطَتْه إياها، فعرَض المصحفَ عليها، فلم يَخْتَلِفا في شيءٍ، فردَّها إليها، وطابت نفسُه، وأمَر الناسَ أن يَكْتُبوا مَصاحفَ، فلما ماتت حفصةُ أرْسَل إلى عبدِ اللَّهِ بنِ عمرَ في الصَّحيفةِ بعَزْمةٍ، فأعطاهم إياها، فغُسِلَت غَسْلًا .

...onu bir kez daha kontrol ettim ve hiçbir [eksiklik] bulamadım. Ardından Osmân, Hafsa’ya haber göndererek kendisine sahifeyi vermesini istedi ve onu kendisine geri vereceğine yemin etti. Hafsa da onu kendisine verdi. [Osmân] mushafı onunla karşılaştırdı; hiçbir hususta farklılık göstermediler. Bunun üzerine sahifeyi ona geri verdi ve içi rahatladı; insanlara da mushaflar yazmalarını emretti. Hafsa vefat edince [Mervân], ‘Abdullâh b. Ömer’e sahifeyi istemek üzere kesin bir emirle haber gönderdi. ‘Abdullâh da onu onlara verdi ve sahife tamamen yıkandı (silindi) .

وحدَّثني [به أيضًا] يونسُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: حدَّثنا نُعَيْمُ بنُ حمادٍ، قال: حدَّثنا عبدُ العزيزِ بنُ محمدٍ، عن عُمارةَ بنِ غَزِيَّةَ، عن ابنِ شِهابٍ، عن خارجةَ بنِ زيدٍ، عن أبيه زيدِ بنِ ثابتٍ، بنحوِه سواءً .

Bana [bunu ayrıca] Yûnus b. ‘Abdi’l-A‘lâ anlattı, dedi ki: Bize Nu‘aym b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize ‘Abdülazîz b. Muhammed, ‘Umâre b. Gaziyye’den, o İbn Şihâb’dan, o Hârice b. Zeyd’den, o da babası Zeyd b. Sâbit’ten aynen bunun benzerini anlattı .

وحدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: حدَّثنا ابنُ عُلَيَّةَ، قال: حدَّثنا أيوبُ، عن أبي قِلابَةَ، قال: لما كان في خِلافةِ عثمانَ، جعَل المُعَلِّمُ يُعَلِّمُ قراءةَ الرجلِ، والمُعَلِّمُ يُعَلِّمُ قراءةَ الرجلِ، فجعَل الغِلْمانُ يَلْتَقون فيَخْتَلِفون، حتى ارْتَفَع ذلك إلى المُعَلِّمِين، قال أيوبُ: فلا أَعْلَمُه إلا قال: حتى كفَر بعضُهم بقراءةِ بعضٍ. فبلَغ ذلك عثمانَ،

Bana Ya‘kūb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize İbn ‘Uleyye anlattı, dedi ki: Bize Eyyûb, Ebû Kılâbe’den anlattı; o şöyle dedi: Osmân’ın hilâfeti döneminde [Kur’an] öğreticisi bir kimsenin kıraatini öğretiyor, [diğer] öğretici de [başka] bir kimsenin kıraatini öğretiyordu. Çocuklar bir araya geldiklerinde [kıraat hususunda] ihtilafa düşmeye başladılar; nihayet bu durum öğretmenlere kadar ulaştı. Eyyûb dedi ki: [Ebû Kılâbe’nin] şöyle dediğini hatırlıyorum: ‘Hatta birbirlerinin kıraatini inkâr edip [birbirlerini] tekfir ettiler.’ Bu durum Osmân’a ulaşınca,

فقام خطيبًا، فقال: أنتم عندي تَخْتَلِفون فيه وتَلْحَنون، فمَن نأَى عني مِن أهلِ الأمصارِ أشدُّ فيه اخْتِلافًا، وأشدُّ لَحْنًا، اجْتَمِعوا [يا أصحابَ] محمدٍ، فاكْتُبوا للناسِ إمامًا. قال أبو قِلابةَ: فحدَّثني [مالكٌ أبو أنسٍ] ، قال: كنتُ في مَن يُمْلَى عليهم، قال: فربما اخْتَلَفوا في الآيةِ، فيَذْكُرُون الرجلَ قد تَلَقَّاها مِن رسولِ اللَّهِ ﷺ، ولعله أن يكونَ غائبًا، أو في بعضِ البَوادِي، فيَكْتُبون ما قبلَها وما بعدَها، ويَدَعُون موضعَها حتى يَجِيءَ أو يُرْسَلَ إليه، فلما فرَغ مِن المصحفِ، كتَب عثمانُ إلى أهلِ الأمصارِ: إني قد صنَعْتُ كذا وكذا، ومحَوْتُ ما عندي، فامْحُوا ما عندَكم .

kalkıp bir hutbe irat etti ve şöyle dedi: ‘Sizler benim yanımda [Kur’an hakkında] ihtilaf ediyor ve lahn yapıyorsunuz (yanlış okuyorsunuz); benden uzak olan şehir halkı ise onda daha çok ihtilaf edecek ve daha çok yanlış okuyacaktır. Ey Muhammed’in ashabı , toplanın ve insanlar için bir imam (rehber) [mushaf] yazın!’ Ebû Kılâbe dedi ki: Bana [Enes’in babası Mâlik] anlattı, dedi ki: Ben kendilerine yazdırılan kimseler arasındaydım. Bazen bir ayette ihtilaf ederler ve o ayeti Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’den doğrudan almış olan bir adamı zikrederlerdi. O adam ise orada bulunmayabilir veya çölde olabilirdi. Bunun üzerine o ayetten öncekini ve sonrakini yazar, o adam gelene veya ona haber gönderilene kadar ayetin yerini boş bırakırlardı. Mushaf işi tamamlanınca Osmân diğer şehirlere şöyle yazdı: ‘Ben şöyle şöyle yaptım ve yanımdakileri imha ettim; siz de yanınızdakileri imha edin’ .

حدَّثني يونُسُ بن عبدِ الأعلى، قال: حدَّثنا ابن وهبٍ، قال: أخْبَرني يونُسُ، قال: قال ابنُ شهابٍ: أخْبَرني أنسُ بنُ مالكٍ الأنصاريُّ، أنه اجْتَمَع لغزوةِ أَذْرَبِيجانَ وإرْمِينِيَةَ أهلُ الشامِ وأهلُ العراقِ، فتَذاكَروا القرآنَ، فاخْتَلَفوا فيه حتى كاد يَكونُ بينَهم فتنةٌ، فركِب حذيفةُ بنُ اليَمانِ لمَّا رأَى اختلافَهم في القرآنِ إلى عثمانَ، فقال: إن الناسَ قد اخْتَلَفوا في القرآنِ، حتى إني واللَّهِ لَأَخْشَى أن يُصِيبَهم مثلُ ما أصاب اليهودَ والنصارى مِن الاختلافِ. قال: ففزِع لذلك فزعًا شديدًا، فأرْسَل إلى حفصةَ،

Bana Yûnus b. Abdila‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb anlattı, dedi ki: Bana Yûnus haber verdi, dedi ki: İbn Şihâb dedi ki: Bana Enes b. Mâlik el-Ensârî haber verdi; Azerbaycan ve İrmîniye (Ermenistan) gazvesi için Şam halkı ile Irak halkı bir araya gelmişti. Kur’an’ı müzakere ettiler ve onda neredeyse aralarında bir fitne çıkacak derecede ihtilafa düştüler. Huzeyfe b. el-Yemân onların Kur’an hakkındaki ihtilaflarını görünce binitine binip Osmân’a geldi ve şöyle dedi: ‘İnsanlar Kur’an hakkında öyle bir ihtilafa düştüler ki, vallâhi yahudi ve hristiyanların başına gelen ihtilafın onların da başına gelmesinden korkuyorum!’ [Enes] dedi ki: [Osmân] bundan dolayı çok şiddetli bir endişeye kapıldı ve Hafsa’ya [haber] gönderdi...

فاسْتَخْرَج الصحفَ التي كان أبو بكرٍ أمَر زيدًا بجمعِها، فنسَخ منها مَصاحفَ، فبعَث بها إلى الآفاقِ .

...böylece Ebû Bekir’in Zeyd’e toplamasını emrettiği sahifeleri getirtip ondan mushaflar istinsah ettirdi ve bunları diğer beldelere gönderdi .

حدَّثني سعيدُ بنُ الربيعِ، قال: حدَّثنا سفيانُ بنُ عُيَيْنةَ، عن الزهريِّ، قال: قُبِض النبيُّ ﷺ ولم يَكُنِ القرآنُ جُمِع، وإنما كان في الكَرانيفِ [والعُسُبِ والسَّعَفِ] .

Bana Sa‘îd b. er-Rebî‘ anlattı, dedi ki: Bize Süfyân b. ‘Uyeyne, Zührî’den anlattı; [Zührî] dedi ki: ‘Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem vefat ettiğinde Kur’an [tek bir ciltte] toplanmış değildi; sadece kalın hurma dalı diplerinde [hurma dallarında ve yapraklarında] bulunuyordu.’

حدَّثنا سعيدُ بنُ الربيعِ، قال: حدَّثنا سفيانُ، عن مُجالِدٍ، عن الشعبيِّ، عن صَعْصَعةَ، أن أبا بكرٍ أولُ مَن ورَّث الكَلالةَ، وجَمَع المصحفَ .

Bize Sa‘îd b. er-Rebî‘ anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Mücâlid’den, o Şa‘bî’den, o da Sa‘sa‘a’dan anlattı; [Sa‘sa‘a dedi ki:] Ebû Bekir, kelâleye miras taksim eden ve mushafı ilk toplayan kimsedir .

وما أشبهَ ذلك مِن الأخبارِ التي يَطولُ باستيعابِ جميعِها الكتابُ، والآثارِ الدالةِ على أن إمامَ المسلمين وأميرَ المؤمنين عثمانَ بنَ عفانَ رحمةُ اللَّهِ عليه، جَمَع المسلمين؛ نظرًا منه لهم، وإشْفاقًا منه عليهم، ورأفةً منه بهم، حِذارَ الرِّدَّةِ مِن بعضِهم بعدَ الإسلامِ، و الدخولِ في الكفرِ بعدَ الإيمانِ، إذ ظهَر مِن بعضِهم بمحضَرِه وفي عصرِه التكذيبُ ببعضِ الأحرفِ السبعةِ التي نزَل عليها القرآنُ، مع سَماعِ أصحابِ رسولِ اللَّه ﷺ مِن رسولِ اللَّهِ ﷺ النهيَ عن التكذيبِ بشيءٍ منها، وإخبارِه إياهم أن المِراء فيها كفرٌ، فحمَلهم رحمةُ اللَّهِ عليه، إذ رأَى ذلك ظاهرًا بينَهم في عصرِه، وبحَداثةِ عهدِهم بنزولِ القرآنِ، وفِراقِ رسولِ اللَّهِ ﷺ

Hepsini tek tek zikretmenin kitabı uzatacağı benzeri haberler ile Müslümanların önderi ve müminlerin emiri Osman b. Affân’ın -rahmetullâhi aleyh- onlara duyduğu şefkat, merhamet ve iyiliklerini gözetmesi sebebiyle, bazılarının İslam’dan sonra irtidat etmesinden ve imandan sonra küfre girmesinden endişe duyarak Müslümanları [tek bir kıraat üzerinde] topladığına delalet eden rivayetler [de böyledir]. Zira Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in ashabı, bizzat Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’den bunlardan herhangi birini yalanlamayı yasakladığını ve Kur’an üzerinde münakaşa etmenin küfür olduğunu haber verdiğini işitmiş olmalarına rağmen, kendi huzurunda ve kendi devrinde bazılarının Kur’an’ın indirilmiş olduğu yedi harften bir kısmını yalanladığı ortaya çıkmıştı. İşte Osman -rahmetullâhi aleyh-, kendi devrinde bunun aralarında açıkça baş gösterdiğini, Kur’an’ın indirilişinin ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in vefatının henüz çok yeni olduğunu görünce onları...

إياهم، بما أمِن عليهم معه عظيمَ البلاءِ في الدينِ؛ مِن تلاوةِ القرآنِ على حرفٍ واحدٍ، وجَمَعهم على مصحفٍ واحدٍ ، وخرَّق ما عدا المصحف الذي جَمَعهم عليه، وعزَم على كلِّ مَن كان عندَه مصحفٌ مُخالِفٌ المصحفَ الذي جَمَعَهم عليه أن يُخَرِّقَه ، فاسْتَوْثَقَت له الأمةُ على ذلك بالطاعةِ، ورأَت أن فيما فعَل مِن ذلك الرشدَ والهدايةَ، فترَكَت القراءةَ بالأحرفِ الستةِ التي عزَم عليها إمامُها العادلُ في تركِها، طاعةً منها له، ونظرًا منها لأنفسِها ولمن بعدَها مِن سائرِ أهلِ ملَّتِها، حتى دَرَسَت مِن الأمةِ معرفتُها، وتعَفَّت آثارُها، فلا سبيلَ اليومَ لأحدٍ إلى القراءةِ بها، لدُثورِها وعُفُوِّ آثارِها، وتتابعِ المسلمين على رفضِ القراءةِ بها، مِن غيرِ جُحودٍ منها صحتَها وصحةَ شيءٍ منها، ولكن نظرًا منها لأنفسِها ولسائرِ أهلِ دينِها، فلا قراءةَ للمسلمين اليومَ إلا بالحرفِ الواحدِ الذي اخْتارَه لهم إمامُهم الشفيقُ الناصحُ، دونَ ما عداه مِن الأحرفِ الستةِ الباقيةِ.

...yakın bir zamanda bu durumun aralarında baş gösterdiğini görünce, onları dinde büyük bir fitneye düşmekten koruyacak olan çareye; yani Kur’an’ın tek bir harf üzere tilavet edilmesine sevk etti, onları tek bir mushaf üzerinde topladı , üzerinde topladığı bu mushafın dışındakileri yırttı (yok etti) ve elinde bu mushafa aykırı bir mushaf bulunan herkese onu yırtıp yok etmesini kesin bir dille emretti. Ümmet de bu konuda ona itaatle bağlılık gösterdi ve onun bu yaptığında doğruluk ve hidayet olduğunu gördü. Böylece adil imamlarına itaat ederek, hem kendi iyilikleri hem de kendilerinden sonra gelecek bütün dindaşlarının iyiliği için, imamlarının terk edilmesini kesinleştirdiği altı harfle okumayı bıraktılar. Nihayet bunların bilgisi ümmetten silinip gitti, izleri kayboldu. Artık bugün, onların unutulup izlerinin silinmesi ve Müslümanların —onların ve onlardan herhangi birinin sahih olduğunu inkâr etmeksizin , sadece kendilerinin ve diğer din kardeşlerinin iyiliğini gözeterek— bunlarla okumayı terk etmede ittifak etmeleri sebebiyle, hiç kimse için bunlarla okuma imkânı kalmamıştır. Dolayısıyla bugün Müslümanlar için, şefkatli ve samimi nasihatçi olan imamlarının kendileri için seçtiği tek bir harf dışında, kalan diğer altı harfle kıraat söz konusu değildir.

فإن قال بعضُ مَن ضعُفَت معرفتُه: وكيف جاز لهم تركُ قراءةٍ أقْرَأَهموها رسولُ اللَّهِ ﷺ وأمَرهم بقراءتِها؟

Şayet bilgisi kıt olan bazı kimseler: ‘Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in bizzat kendilerine okuttuğu ve okumalarını emrettiği bir kıraati terk etmeleri onlara nasıl caiz olabilir?’ derse,

قيل: إن أمرَه إياهم بذلك لم يَكُنْ أمرَ إيجابٍ وفرضٍ، وإنما كان أمرَ إباحةٍ ورُخْصةٍ؛ لأن القراءةَ بها لو كانت فرضًا عليهم، لَوجَب أن يكونَ العلمُ بكلِّ حرفٍ مِن تلك الأحرفِ السبعةِ عندَ مَن يَقومُ بنقلِه الحُجَّةُ، ويَقْطَعُ خبرُه العذرَ،

Şöyle cevap verilir: [Resûlullah’ın] onlara bunu emretmesi, bir vücup ve farz kılma emri değil; yalnızca bir mubahlık ve ruhsat emriydi. Çünkü onlarla okumak kendilerine farz olsaydı, nakliyle hüccet ikame edilen ve verdiği haber mazereti ortadan kaldıran kimseler nezdinde bu yedi harften her birine dair ilmin bulunması zorunlu olurdu;

ويُزِيلُ الشكَّ مِن قَرَأَةِ الأمةِ، وفي تركِهم نقلَ ذلك كذلك أوضحُ الدليلِ على أنهم كانوا في القراءةِ بها مُخَيَّرِين، بعدَ أن يكونَ في نَقَلةِ القرآنِ مِن الأمَّةِ مَن تَجِبُ بنقلِه الحجةُ ببعضِ تلك الأحرفِ السبعةِ، فإذ كان ذلك كذلك، لم يَكُنِ القومُ بتركِهم نقلَ جميعِ القراءاتِ السبعِ تارِكِين ما كان عليهم نقلُه، بل كان الواجبُ عليهم مِن الفعلِ ما فعَلوا، إذ كان الذي فعَلوا مِن ذلك، كان هو النَّظَرَ للإسلامِ وأهلِه، فكان القيامُ بفعلِ الواجبِ عليهم بهم أولى مِن فعلِ ما لو فعَلوه كانوا إلى الجنايةِ على الإسلامِ وأهلِه أقربَ منهم إلى السلامةِ مِن ذلك.

...ve ümmetin kârileri arasındaki şüpheyi gidermesi gerekirdi. Onların bunu bu şekilde nakletmeyi terk etmelerinde, —ümmetten Kur’an’ı nakledenler arasında bu yedi harften bazısının nakliyle hüccet gereken kimselerin bulunması şartıyla birlikte — o harflerle okuma hususunda serbest bırakıldıklarına dair en açık delil vardır. Durum böyle olunca , o topluluk bu yedi kıraatin tamamını nakletmeyi bırakmakla kendilerine nakli vacip olan bir şeyi terk etmiş olmadılar; bilakis yapmaları gereken şey tam da yaptıkları şeydi. Zira onların bu hususta yaptıkları şey İslam’ın ve Müslümanların maslahatını gözetmekti. Dolayısıyla üzerlerine düşen bu vacibi yerine getirmeleri, yaptıkları takdirde İslam’a ve Müslümanlara zarar vermeye esenlikten daha yakın olacakları bir fiili işlemekten kendileri için çok daha evlaydı.

فأما ما كان مِن اختلافِ القرأةِ في رفعِ حرفٍ وجرِّه ونصبِه، وتَسْكينِ حرفٍ وتحريكِه، ونقلِ حرفٍ إلى آخرَ، مع اتفاقِ الصورةِ، فمِن معنى قولِ النبيِّ ﷺ: "أُمِرْتُ أن أقْرَأَ الْقُرْآنَ على سَبْعَةِ أحْرُفٍ" - بمَعْزِلٍ؛ لأنه معلومٌ أنه لا حرفَ مِن حروفِ القرآنِ مما اخْتَلَفَت القرأَةُ في قراءتِه بهذا المعنى يُوجِبُ المِراءُ به كفْرَ المُمارِي به في قولِ أحدٍ مِن علماءِ الأمةِ .

Kârilerin resm-i hat (yazı şekli) aynı olmakla birlikte bir harfi ref‘, cer veya nasb etmeleri; bir harfi sakin veya harekeli kılmaları yahut bir harfi diğerine nakletmeleri (dönüştürmeleri) gibi ihtilaflarına gelince; bu durum Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in: ‘Kur’an’ı yedi harf üzere okumakla emrolundum’ sözünün manasıyla tamamen alakasızdır. Çünkü ümmetin âlimlerinden hiçbirinin kavline göre , kârilerin bu anlamda kıraatinde ihtilaf ettiği Kur’an harflerinden hiçbirinde münakaşa etmenin, münakaşa eden kimsenin küfrünü gerektirmeyeceği bilinen bir gerçektir.

وقد أوْجَب ﷺ بالمراءِ فيه الكفرَ مِن الوجهِ الذي تَنازَع فيه المُتَنازِعون إليه، وتَظاهَرَت عنه بذلك الروايةُ، على ما قد قدَّمْنا ذكرَها في أولِ هذا البابِ.

Oysa [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem, bu hususta ihtilafa düşenlerin kendisine başvurdukları cihetten dolayı [Kur'an hakkında] çekişip tartışmayı küfür saymıştır. Nitekim bu babın başında zikrettiğimiz üzere, kendisinden bu doğrultuda nakledilen rivayetler birbirini destekler mahiyettedir.

فإن قال لنا قائلٌ: فهل لك مِن علمٍ بالألسنِ السبعةِ التي نزَل بها القرآنُ؟ وأيِّ الألسنِ هي مِن ألسنِ العربِ؟

Şayet bize biri: ‘Kur’an’ın indirildiği bu yedi lehçe hakkında bir bilgin var mı? Bunlar Arap lehçelerinden hangileridir?’ diyecek olursa,

قلْنا: أما الألسنُ الستةُ التي قد نزَلَت القراءةُ بها فلا حاجةَ بنا إلى معرفتِها؛ لأنا لو عرَفْناها لم نَقْرَأ اليومَ بها، مع الأسبابِ التي قدَّمْنا ذكرَها. وقد قيل: إن خمسةً منها لعَجُزِ هَوازنَ، واثنين منها لقريشٍ وخُزاعةَ.

Şöyle deriz: [Döneminde] kıraati indirilmiş olan diğer altı lehçeyi bilmeye bizim bir ihtiyacımız yoktur; zira daha önce zikrettiğimiz sebeplerden dolayı onları bilsek bile bugün onlarla okumayız. Bununla birlikte, bunlardan beşinin Hevâzin’in ‘Acüz boylarına, ikisinin ise Kureyş ve Huzâ‘a kabilelerine ait olduğu söylenmiştir.

رُوِي جميعُ ذلك عن ابنِ عباسٍ، وليست الروايةُ به عنه مِن روايةِ مَن يَجوزُ الاحتجاجُ بنقلِه، وذلك أن الذي روَى عنه أن خمسةً منها مِن لسانِ العَجُزِ مِن هَوازنَ، الكلبيُّ عن أبي صالحٍ ، وأن الذي روَى عنه أن اللسانين الآخرَيْن لسانُ قريشٍ وخزاعةَ، قتادةُ، وقتادةُ لم يَلْقَهُ ولم يَسْمَعْ منه.

Bunların hepsi İbn ‘Abbâs’tan rivayet edilmiştir; ancak bundan gelen rivayet, nakliyle delil getirilmesi caiz olan kimselerin rivayeti değildir. Çünkü bunlardan beşinin Hevâzin’in ‘Acüz lehçesinden olduğunu ondan rivayet eden kişi, Ebû Sâlih’ten naklen el-Kelbî’dir ; diğer iki lehçenin Kureyş ve Huzâ‘a lehçesi olduğunu ondan rivayet eden kişi ise Katâde’dir; Katâde ise onunla karşılaşmamış ve ondan [bu rivayeti] işitmemiştir.

حدَّثني بذلك بعضُ أصحابِنا، قال: حدَّثنا صالحُ بنُ نصرٍ الخُزاعيُّ، قال: حدَّثنا الهيثمُ بنُ عديٍّ، عن سعيدِ بنِ أبي عَروبةَ، عن قتادةَ، عن ابنِ عباسٍ، قال: نزَل القرآنُ بلسانِ قريشٍ ولسانِ خُزاعةَ، وذلك أن الدارَ واحدةٌ .

Bunu bana bazı arkadaşlarımız anlattı, dedi ki: Bize Sâlih b. Nasr el-Huzâ‘î anlattı, dedi ki: Bize Heysem b. ‘Adî, Sa‘îd b. Ebî ‘Arûbe’den, o Katâde’den, o da İbn ‘Abbâs’tan anlattı; [İbn ‘Abbâs] dedi ki: ‘Kur’an Kureyş dili ve Huzâ‘a diliyle inmiştir; zira yurtları birdir’ .

وحدَّثني بعضُ أصحابِنا، قال: حدَّثنا صالحُ بنُ نصرٍ، قال: حدَّثنا شعبةُ، عن قتادةَ، عن أبي الأسودِ الدُّئليِّ، قال: نزَل القرآنُ بلسانِ الكعبَيْن؛ كعبِ بنِ عمروٍ، وكعبِ بنِ لُؤَيٍّ. فقال خالدُ بنُ سلَمةَ لسعدِ بنِ إبراهيمَ: ألا تَعْجَبُ مِن هذا

Bana bazı arkadaşlarımız anlattı, dedi ki: Bize Sâlih b. Nasr anlattı, dedi ki: Bize Şu‘be, Katâde’den, o da Ebü’l-Esved ed-Düelî’den anlattı; [Ebü’l-Esved] şöyle dedi: 'Kur’an iki Ka‘b’ın; Ka‘b b. ‘Amr ile Ka‘b b. Lüey’in diliyle inmiştir.' Bunun üzerine Hâlid b. Seleme, Sa‘d b. İbrâhîm’e: 'Şu...

الأعْمَى ، يَزْعُمُ أن القرآنَ نزَل بلسانِ الكعبَيْن، وإنما نزَل بلسانِ قريشٍ .

...âmâya şaşmaz mısın! Kur’an’ın iki Ka‘b’ın diliyle indiğini iddia ediyor; oysa o sadece Kureyş’in diliyle inmiştir’ dedi .

قال أبو جعفرٍ: والعَجُزُ مِن هَوازِنَ؛ سعدُ بنُ بكرٍ، وجُشَمُ بنُ بكرٍ، ونصرُ بنُ معاويةَ، وثَقيفٌ.

Ebû Ca‘fer der ki: Hevâzin’in ‘Acüz kolları; Sa‘d b. Bekr, Cüşem b. Bekr, Nasr b. Mu‘âviye ve Sakīf’tir.

وأما معنى قولِ النبيِّ ﷺ إذ ذكَر نزولَ القرآنِ على سبعةِ أحرفٍ: "إن كلَّها شافٍ كافٍ". فإنه كما قال جل ثناؤُه في وصفِه القرآنَ: {يَاأَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَتْكُمْ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَشِفَاءٌ لِمَا فِي الصُّدُورِ وَهُدًى وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ} [يونس: ٥٧]. جعَله اللَّهُ للمؤمنين شفاءً، يَسْتَشْفُون بمواعظِه مِن الأدواءِ العارضةِ لصدورِهم، مِن وَساوسِ الشيطانِ وخَطَراتِه ، فيَكْفِيهم ويُغْنِيهم عن كلِّ ما عداه مِن المواعظِ ببيانِ آياتِه.

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in Kur’an’ın yedi harf üzere inişini zikrettiği sıradaki: ‘Şüphesiz onların hepsi şifa verici ve kafidir’ sözünün anlamına gelince; bu, tıpkı şanı yüce olan Allah’ın Kur’an’ı tavsif ederken buyurduğu gibidir: {يَاأَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَتْكُمْ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَشِفَاءٌ لِمَا فِي الصُّدُورِ وَهُدًى وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ} “Ey insanlar! Size Rabbinizden bir öğüt, kalplerde olana bir şifa, müminler için bir hidayet ve bir rahmet gelmiştir” [Yûnus: 57]. Allah onu müminler için bir şifa kılmıştır; şeytanın vesveselerinden ve akla getirdiği kuruntulardan ötürü kalplerine arız olan dertlere onun öğütleriyle şifa ararlar; o da ayetlerinin açıklamasıyla onları diğer bütün öğütlere ihtiyaç duymayacak şekilde doyurur ve yetip kafi gelir.

القولُ في البيانِ عن معنى قولِ رسولِ اللَّهِ ﷺ: "أُنزِلَ القُرآنُ مِن سبعةِ أبوابِ الجَنَّةِ". وذكرُ الأخبارِ المرويةِ بذلك.

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in: ‘Kur’an cennetin yedi kapısından indirilmiştir’ sözünün manasının beyanı ve bu konuda rivayet edilen haberlerin zikri.

قال أبو جعفرٍ: اختَلَفَت النَّقَلَةُ في ألفاظِ الخبرِ بذلك عن رسولِ اللَّهِ ﷺ؛ فرُوِي عن ابنِ مسعودٍ عن النبيِّ ﷺ أنه قال: "كان الكِتابُ الأوَّلُ نَزَل مِن بَابٍ واحِدٍ، وعلى حَرْفٍ واحِدٍ، ونَزَل القُرآنُ مِن سبعةِ أبوابٍ، وعلى سبعةِ أحْرُفٍ؛ [زَاجِرٌ، وآمِرٌ]، وحَلالٌ، وحَرامٌ، ومُحْكَمٌ، ومُتَشابِهٌ، وأمْثالٌ، فأحِلُّوا حلالَه، وَحَرِّمُوا حرامَه، وافْعَلُوا ما أُمِرْتُم به، وانْتَهُوا عما نُهِيتُم عنه، واعْتَبِرُوا بأمْثالِه

Ebû Ca‘fer [et-Taberî] şöyle dedi: Râviler, bu hususta Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’den [nakledilen] haberin lafızlarında ihtilaf etmişlerdir. İbn Mes‘ûd’dan rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Önceki kitap tek bir kapıdan ve tek bir harf üzere inmişti; Kur’an ise yedi kapıdan ve yedi harf üzere indi: [Nehyedici ve emredici], helal, haram, muhkem, müteşabih ve meseller. O halde onun helalini helal kılın, haramını haram kılın, emrolunduğunuz şeyleri yapın, yasaklandığınız şeylerden sakının ve mesellerinden ibret alın...»

واعْمَلُوا بمُحْكَمِه، وآمِنُوا بمُتَشابهِه، وقُولُوا: آمَنَّا به كلٌّ من عندِ رَبِّنا".

...muhkemiyle amel edin, müteşabihine inanın ve: Hepsi Rabbimizin katındandır, diye iman ettik deyin’.

حدَّثني بذلك يونسُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: أخبرَنا ابنُ وهبٍ، قال: أخْبَرَني حَيْوَةُ بنُ شُرَيْحٍ، عن عُقَيْلِ بنِ خالدٍ، عن سَلَمةَ بنِ أبي سَلَمةَ بنِ عبدِ الرحمنِ بنِ عوفٍ، عن أبيه، عن ابنِ مسعودٍ، عن النبيِّ ﷺ .

Bunu bana Yûnus b. ‘Abdi’l-A‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Hayve b. Şüreyh, ‘Ukayl b. Hâlid’den, o Seleme b. Ebî Seleme b. ‘Abdirrahmân b. ‘Avf’tan, o babasından, o İbn Mes‘ûd’dan, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’den anlattı .

ورُوِي عن أبي قِلابةَ، عن النبيِّ ﷺ مرسلًا غيرُ ذلك.

Ebû Kılâbe’den, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’den mürsel olarak bundan başkası da rivayet edilmiştir.

حدَّثنا محمدُ بنُ بَشّارٍ، قال: حدَّثنا عَبّادُ بنُ زكريا، عن عوفٍ، عن أبي قِلابةَ، قال: بلَغَني أن النبيَّ ﷺ قال: "أُنزِلَ القُرْآنُ على سبعةِ أَحْرُفٍ؛ أمْرٌ، وزَجْرٌ، وتَرْغِيبٌ، وتَرْهِيبٌ، وجَدَلٌ، وقَصَصٌ، ومَثَلٌ" .

Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize ‘Abbâd b. Zekeriyyâ, ‘Avf’tan, o Ebû Kılâbe’den anlattı; [Ebû Kılâbe] dedi ki: Bana ulaştığına göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: ‘Kur’an yedi harf üzere indirilmiştir: Emir, nehiy (yasak), tergīb (teşvik), terhîb (korkutma), cedel (tartışma), kıssa ve mesel’ .

ورُوِي عن أُبيٍّ عن رسولِ اللَّهِ ﷺ في ذلك ما حدَّثني به أبو كُرَيْبٍ، قال: حدَّثنا محمدُ بنُ فُضَيْلٍ، عن إسماعيلَ بنِ أبي خالدٍ، عن عبدِ اللَّهِ بنِ عيسى بنِ عبدِ الرحمنِ بنِ أبي ليلى، عن أبيه، عن جدِّه، عن أُبيِّ بنِ كعبٍ، قال: قال لي رسولُ اللَّهِ ﷺ: "إنَّ اللَّهَ أَمَرَني أَنْ أَقْرَأَ الْقُرْآنَ على حَرْفٍ واحِدٍ، فقُلْتُ: رَبِّ، خَفِّفْ عن أُمَّتِي. قال: اقْرَأْه على حَرْفَيْن. فقُلْتُ: رَبِّ، خَفِّفْ عن أُمَّتي. فأمَرَني أن أقْرَأَه على سبعةِ أَحْرُفٍ، من سَبْعَةِ أبْوابٍ من الجنَّةِ، كلُّها شافٍ كافٍ".

Ubey [b. Ka‘b]’dan, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’den bu hususta Ebû Küreyb’in bana anlattığı şu rivayet nakledilmiştir: Dedi ki: Bize Muhammed b. Fudayl, İsmâil b. Ebî Hâlid’den, o ‘Abdullâh b. Îsâ b. Abdirrahmân b. Ebî Leylâ’dan, o babasından, o dedesinden, o da Ubey b. Ka‘b’dan anlattı; [Ubey] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bana şöyle buyurdu: «Şüphesiz Allah bana Kur’an’ı tek bir harf üzere okumamı emretti. Ben de: “Rabbim, ümmetime kolaylaştır!” dedim. [Bunun üzerine Allah]: “Onu iki harf üzere oku” buyurdu. Ben yine: “Rabbim, ümmetime kolaylaştır!” dedim. Bunun üzerine [Allah] onu cennetin yedi kapısından yedi harf üzere okumamı emretti; [bu harflerin] hepsi de şifa verici ve yeterlidir.»

ورُوِي عن ابنِ مسعودٍ مِن قِيلِه خلافُ ذلك كلِّه، وهو ما حدَّثنا به أبو كُرَيْبٍ، قال: حدَّثنا المُحارِبيُّ، عن الأحوصِ بنِ حَكيمٍ، عن ضَمْرةَ بنِ حَبيبٍ، عن القاسمِ بنِ عبدِ الرحمنِ، عن عبدِ اللَّهِ بنِ مسعودٍ، قال: إن اللَّهَ أنْزَل القرآنَ على خمسةِ أحرُفٍ؛ حلالٌ، وحرامٌ، ومُحْكَمٌ، ومُتَشَابِهٌ، وأمثالٌ، فأحِلَّ الحلالَ، وحَرِّمِ الحَرامَ، واعْمَلْ بالمُحْكَمِ، وآمِنْ بالمتشابهِ، واعْتَبِرْ بالأمثالِ .

İbn Mes‘ûd’un kendi sözü olarak bütün bunların hilafına bir rivayet de gelmiştir; o da bize Ebû Küreyb’in anlattığı şu rivayettir: Dedi ki: Bize el-Muhâribî, el-Ahvas b. Hakîm’den, o Damre b. Habîb’den, o Kāsım b. ‘Abdirrahmân’dan, o da ‘Abdullâh b. Mes‘ûd’dan anlattı; [‘Abdullâh] dedi ki: ‘Şüphesiz Allah Kur’an’ı beş harf üzere indirmiştir: Helal, haram, muhkem, müteşabih ve meseller. Helali helal kıl, haramı haram kıl, muhkemiyle amel et, müteşabihine inan ve mesellerinden ibret al’ .

وكلُّ هذه الأخبارِ التي ذكَرْناها عن رسولِ اللَّهِ ﷺ مُتَقارِبةُ المعاني؛ لأن قولَ القائلِ: فلانٌ مُقيمٌ على بابٍ مِن أبوابِ هذا الأمرِ، وفلانٌ مقيمٌ على وَجْهٍ مِن وجوهِ هذا الأمرِ، وفلانٌ مقيمٌ على حرفٍ مِن هذا الأمرِ. سواءٌ، ألا تَرَى أن اللَّهَ تعالى ذكرُه وَصف قومًا عبَدوه على وجهٍ مِن وجوهِ العباداتِ، فأخْبَر عنهم أنهم عبَدوه على حرفٍ فقال: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللَّهَ عَلَى حَرْفٍ} [الحج: ١١]. يعْني أنهم عبَدوه على وجهِ الشكِّ، لا على اليقينِ به والتسليمِ لأمرِه.

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’den zikrettiğimiz bütün bu haberlerin manaları birbirine yakındır. Zira bir kimsenin: ‘Falan kimse bu işin kapılarından bir kapı üzerindedir’, ‘Falan kimse bu işin vecihlerinden bir vecih üzerindedir’ ve ‘Falan kimse bu işin bir harfi (kenarı/yönü) üzerindedir’ demesi birdir (aynı anlama gelir). Görmez misin ki zikri yüce olan Allah, Kendisine ibadet çeşitlerinden bir vecih üzere ibadet eden bir topluluğu niteleyip Kendisine bir harf (kenar/şüphe) üzere ibadet ettiklerini haber vererek şöyle buyurmuştur: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللَّهَ عَلَى حَرْفٍ} “İnsanlardan kimi de Allah’a bir kenardan (şüphe içinde) ibadet eder” [Hac: 11]. Yani O’na, kesin bir yakîn ve emrine teslimiyetle değil, şüphe üzere ibadet etmişlerdir.

فكذلك روايةُ مَن روَى عن النبيِّ ﷺ أنه قال: "نَزَل القُرآنُ مِن سَبعةِ أَبْوابٍ" و"نَزَل على سَبْعَةِ أَحْرْفٍ". سَواءٌ معناهما مُؤْتَلِفٌ، وتأويلُهما غيرُ مختلفٍ في هذا الوجهِ.

Aynı şekilde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in: ‘Kur’an yedi kapıdan indi’ ve ‘Yedi harf üzere indi’ buyurduğunu rivayet eden kimsenin rivayeti de birdir; bu vecihte manaları uyuşmakta olup tevilleri farklılık göstermemektedir.

ومعنى ذلك كلِّه الخبرُ منه ﷺ عما خصَّه اللَّهُ به وأمتَه مِن الفضيلةِ والكرامةِ

Bütün bunların anlamı; Allah'ın kendisini ve ümmetini tahsis ettiği fazilet ve keramete dair [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem'in verdiği bir haberdir.