Binûn

Müellifin Mukaddimesi — 5. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

القولُ في تأويلِ أسماءِ فاتحةِ الكتابِ

Fâtihatu'l-Kitâb'ın İsimlerinin Tevili Hakkındaki Görüş

قال أبو جعفرٍ: صحَّ الخبرُ عن رسولِ اللَّهِ ﷺ بما حدَّثني به يونسُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: حدَّثنا ابنُ وهبٍ، قال: أخْبَرَني ابنُ أبي ذئبٍ، عن سعيدٍ المَقبُريِّ، عن أبي هريرةَ، عن رسولِ اللَّهِ ﷺ، قال: "هي أُمُّ القُرآنِ، وهي فاتحَةُ الكِتابِ، وهي السَّبْعُ المثَانِي".

Ebû Ca'fer dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den gelen rivayet, Yûnus b. Abdila'lâ'nın bana anlattığı şu haberle sahih olmuştur: Bize İbn Vehb anlattı, dedi ki: Bana İbn Ebî Zi'b, Saîd el-Makburî'den, o da Ebû Hureyre'den, o da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğunu bildirdi: "O, Ümmü'l-Kur'an'dır (Kur'an'ın anasıdır), Fâtihatu'l-Kitâb'dır (Kitab'ın açılışıdır) ve es-Seb'u'l-Mesânî'dir (tekrarlanan yedi ayettir)."

فهذه أسماءُ فاتحةِ الكتابِ.

İşte bunlar Fâtihatu'l-Kitâb'ın isimleridir.

وسُمِّيَت فاتحةَ الكتابِ لأنه يُفْتَتَحُ بكتابتِها المَصاحِفُ، [وبقراءتِها] الصلواتُ ، فهي فَواتحُ لما يَتْلُوها مِن سُورِ القرآنِ في الكتابِ والقراءةِ.

Ona Fâtihatu'l-Kitâb (Kitab'ın açılışı/başlangıcı) denilmiştir; çünkü mushaflar onun yazımıyla, namazlar da [onun okunmasıyla] başlar . Dolayısıyla o, yazıda ve okumada Kur'an surelerinden kendisini takip edenlerin başlangıcıdır.

وسُمِّيَت أمَّ القرآنِ لتقدُّمِها على سائرِ سُوَرِ القرآنِ غيرِها وتأخُّرِ ما سواها خلفَها في القراءةِ والكتابةِ. وذلك مِن معناها شبيهٌ بمعنى فاتحةِ الكتابِ، وإنما قيل لها - لكونها كذلك -: أمُّ القرآنِ؛ لتسميةِ العربِ كلَّ جامعٍ أمرًا أو مُقَدِّمٍ لأمرٍ، إذا كانت له توابعُ تَتْبَعُه، هو لها إمامٌ جامعٌ، أُمًّا، فتقولُ للجلدةِ التي تجْمَعُ الدِّماغَ: أمُّ الرأسِ. وتُسَمِّي لِواءَ الجيشِ ورايتَهم التي يَجْتَمِعون تحتَها للجيشِ أُمًّا، ومِن ذلك قولُ ذي الرُّمَّةِ يَصِفُ رايةً مَعْقودةً على قناةٍ يَجْتَمِعُ تحتَها هو وصحبُه:

Ona Ümmü'l-Kur'an (Kur'an'ın anası/esası) denilmiştir; çünkü okumada ve yazmada diğer Kur'an surelerinin hepsinin önünde yer almakta, onun dışındakiler ise onun ardından gelmektedir. Bunun ifade ettiği anlam, Fâtihatu'l-Kitâb'ın anlamına benzemektedir. Kendisine —bu durumda olmasından ötürü— Ümmü'l-Kur'an denilmesinin asıl sebebi ise; Arapların, bir şeyi toplayan veya kendisini takip eden tâbileri olup da onlar için toparlayıcı bir önder durumunda bulunan bir işin öncüsü olan her şeye "ümm" (ana/esas) adını vermeleridir. Nitekim beyni toparlayan/saran zara "ümmü'r-re's" (beyin zarı) derler. Ordunun sancağına ve askerlerin altında toplandığı bayraklarına da ordu için "ümm" adını verirler. Zü'r-Rimme'nin, kendisinin ve arkadaşlarının altında toplandığı mızrağa bağlanmış bir sancağı nitelediği şu sözü de bu kabildendir:

وأسْمَرَ قَوَّامٍ إذا نام صُحْبَتي … خفيفِ الثيابِ لا تُوارِي له أَزْرَا

Esmer [mızrak] ki arkadaşlarım uyuduğunda dimdik durur … Hafif elbiselidir, hiçbir izar (örtü) onu gizleyemez .

على رأسِه أمٌّ لنا نَقْتَدِي بها … جِماعُ أمورٍ لا نُعاصِي لها أمرَا

Başında bizim uyduğumuz bir "ümm" (sancak) vardır … İşleri toplayıcıdır, onun hiçbir emrine karşı gelmeyiz.

إذا نزَلَت قيل انْزِلوا وإذا غدَت … غدَت ذاتَ [بِرْزيقٍ تَخالُ] بها فَخْرَا

O indiğinde "konaklayın" denir, erkenden yola çıktığında ise … [Öyle bir bölükle] erkenden hareket eder ki onunla iftihar edildiğini sanırsın.

يعني بقولِه: على رأسِه أمٌّ لنا. أي: على رأسِ الرمحِ رايةٌ يَجْتَمِعون لها في النزولِ والرَّحيلِ وعندَ لقاءِ العدوِّ.

"Başında bizim için bir ümm (sancak) vardır" sözüyle şunu kastetmektedir: Yani mızrağın başında, konaklamada, göçte ve düşmanla karşılaşıldığında etrafında toplandıkları bir sancak vardır.

وقد قيل: إن مكةَ سُمِّيَت أمَّ القُرَى لتقدمِها أمامَ جميعِها، وجمعِها ما سواها. وقيل: إنما سُمِّيَت بذلك؛ لأن الأرضَ دُحِيَت منها، فصارت لجميعِها أمًّا. ومِن ذلك قولُ حُميدِ بنِ ثَوْرٍ الهِلاليِّ :

Mekke'ye, hepsinin önünde yer aldığı ve diğerlerini kendisinde topladığı için Ümmü'l-Kurâ (şehirlerin anası) dendiği de söylenmiştir. Şöyle de denilmiştir: Ona bu ismin verilmesi, yeryüzünün oradan döşenip yayılması (duhîyet) ve böylece hepsine bir ana olması sebebiyledir. Humeyd b. Sevr el-Hilâlî'nin şu sözü de bundandır:

إذا كانت [الخمسون أُمَّك] لم يكن … لدائِك إلا أن تَمُوتَ طَبيبُ

[Elli yaş senin anan] olduğunda … Senin derdine ölmekten başka bir tabip bulunmaz.

لأن الخمسين جامعةٌ ما دونها مِن العددِ، فسمَّاها أمًّا للذي قد بلَغها.

Çünkü elli sayısı, kendisinden önceki sayıları toplamaktadır; bu yüzden [şair], ona ulaşan kimse için elli yaşını "ümm" (ana/toplayıcı) olarak isimlendirmiştir.

وأما تأويلُ اسمِها أنها السبعُ، فإنها سبعُ آياتٍ، لا خلافَ بينَ الجميعِ مِن القراءِ والعلماءِ في ذلك، وإنما اخْتَلَفوا في الآيِ التي صارت بها سبعَ آياتٍ.

Onun 'es-Seb‘' (yedi) olarak isimlendirilmesinin teviline gelince; şüphesiz o, yedi ayettir. Bu hususta kurrâ ve ulemânın tamamı arasında hiçbir ihtilaf yoktur. Onlar yalnızca onun kendisiyle yedi ayet olduğu ayetler konusunda ihtilaf etmişlerdir.

فقال عُظْمُ أهلِ الكوفةِ: صارت سبعَ آياتٍ، بـ {بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ}. ورُوِي ذلك عن جماعةٍ مِن أصحابِ رسولِ اللَّهِ ﷺ والتابعين.

Kûfe ehlinin çoğunluğu şöyle demiştir: {بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ} “Rahmân ve Rahîm olan Allah’ın adıyla” ile birlikte yedi ayet olmuştur. Bu görüş, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sahâbîlerinden ve tâbiînden bir topluluktan rivayet edilmiştir.

وقال آخَرون: بل هي سبعُ آياتٍ، وليس منهن: {بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ}. ولكن السابعةُ: {أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ}. وذلك قولُ عُظْمِ قرأةِ أهلِ المدينةِ ومُتَفقِّهيهم .

Diğerleri ise şöyle demiştir: Bilakis o yedi ayettir ve {بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ} “Rahmân ve Rahîm olan Allah’ın adıyla” onlardan biri değildir. Fakat yedinci [ayet]: {أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ} “Kendilerine nimet verdiğin [kimselerin]” [kısmıdır]. Bu, Medine ehli kurrâsının ve fakihlerinin çoğunluğunun görüşüdür.

قال أبو جعفرٍ: وقد بيَّنا الصوابَ مِن القولِ عندَنا في ذلك في كتابِنا "اللطيفِ في أحكامِ شرائعِ الإسلامِ"، بوَجيزٍ مِن القولِ، وسنَسْتَقْصِي بيانَ ذلك بحكايةِ أقوالِ المختلفين فيه مِن الصحابةِ والتابعين والمتقَدِّمِين والمتأخِّرِين في كتابِنا الأكبرِ "في أحكامِ شرائعِ الإسلامِ" إنِ اللَّهُ شاء ذلك.

Ebû Ca'fer dedi ki: Biz bu konudaki bize göre doğru olan görüşü, "el-Latîf fî Ahkâmi Şerâi'i'l-İslâm" adlı kitabımızda özlü bir sözle açıkladık. Allah dilerse, sahabe, tâbiîn, mütekaddimûn ve müteahhirûndan bu hususta ihtilaf edenlerin görüşlerini aktararak bunun ayrıntılı açıklamasını "fî Ahkâmi Şerâi'i'l-İslâm" adlı büyük kitabımızda etraflıca ele alacağız.

وأما وصفُ النبيِّ ﷺ آياتِها السبعَ بأنهن مَثانٍ؛ فلأنها تُثَنَّى قراءتُها في كلِّ صلاةِ تَطَوُّعٍ ومكتوبةٍ، وكذلك كان الحسنُ البصرىُّ يَتَأوَّلُ ذلك.

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in onun yedi ayetini "mesânî" (tekrarlananlar) olarak nitelemesine gelince; çünkü onun okunması her nafile ve farz namazda tekrarlanır. Hasan-ı Basrî de bunu böyle tevil etmekteydi.

حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: حدَّثنا ابنُ عُلَيَّةَ، عن أبي رَجاءٍ، قال: سأَلْتُ الحسنَ عن قولِه: {وَلَقَدْ آتَيْنَاكَ سَبْعًا مِنَ الْمَثَانِي وَالْقُرْآنَ الْعَظِيمَ} [الحجر: ٨٧]. قال: هي فاتحةُ الكتابِ. ثم سُئِل عنها وأنا أَسْمَعُ، فقرَأها: {الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ}. حتى أتَى على آخرِها، فقال: تُثَنَّى في كلِّ قراءةٍ. أو قال: في كلِّ صلاةٍ. الشكُّ مِن أبي جعفرٍ.

Bana Ya'kūb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Ebû Recâ'dan nakletti; o şöyle demiştir: Hasan'a, Allah Teâlâ'nın: {وَلَقَدْ آتَيْنَاكَ سَبْعًا مِنَ الْمَثَانِي وَالْقُرْآنَ الْعَظِيمَ} “Andolsun, sana tekrarlanan yedi [ayeti] ve yüce Kur'an'ı verdik” [el-Hicr: 87] ayeti hakkında sordum. O: “Bu, Fâtihatü'l-Kitâb'dır.” dedi. Sonra ben işitirken ona tekrar [bu ayet] soruldu; bunun üzerine o: {الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ} [suresini] sonuna kadar okudu ve: “Her kıraatte tekrarlanır.” veya “Her namazda [tekrarlanır].” dedi. Şüphe Ebû Ca'fer'dendir.

والمعنى الذي قلْنا في ذلك قصَد أبو النَّجْمِ العِجْليُّ بقولِه :

Bu hususta söylediğimiz anlamı Ebü'n-Necm el-İclî şu sözüyle kastetmiştir :

الحمدُ للَّهِ الذي عافاني

Bana afiyet veren Allah'a hamdolsun,

وكلَّ خيرٍ بعدَه أعْطاني

Ve bundan sonra bana her hayrı veren [Allah'a],

مِن القُرَانِ ومِن المثَاني

Kur'an'dan ve Mesânî'den (tekrarlanan ayetlerden) .

وكذلك قولُ الراجزِ الآخرِ [الذي يقولُ] :

[Şöyle diyen] diğer recez şairinin sözü de böyledir :

نشَدْتُكم بمُنْزِلِ الفُرقانِ

Furkan'ı indiren [Allah] adına sizden dilerim,

أمِّ الكتابِ السبعِ مِن مَثاني

Ümmü'l-Kitâb olan, mesânîden o yedi [ayet] hakkı için,

ثُنِّينَ مِن آىٍ مِن القرآنِ

Kur'an ayetlerinden tekrar edilenler hakkı için,

والسبعِ سبعِ الطُّوَلِ الدَّواني

Ve [diğer] yedi; o yakın olan Seb'-i Tıvâl (uzun yedi sure) hakkı için.

وليس في وجوبِ اسمِ السبعِ المثاني لفاتحةِ الكتابِ ما يَدْفَعُ صحةَ وجوبِ اسمِ المثاني للقرآنِ كلِّه، ولِمَا ثنَّى المئِين مِن السُّورِ؛ لأنَّ لكلِّ ذلك وجهًا ومعنًى مفهومًا، لا يَفْسُدُ بتسميةِ بعضِ ذلك بالمثاني تسميةُ غيرِه بها.

Fâtihatu'l-Kitâb için "es-Seb'u'l-Mesânî" isminin gerekliliğinde , Kur'an'ın tamamı için ve surelerden miîn'i (yüz ayetli olanları) takip edenler için "el-Mesânî" isminin gerekliliğinin sıhhatini ortadan kaldıran bir durum yoktur. Çünkü bunların her biri için anlaşılır bir yön ve anlam vardır; bunlardan bir kısmının "el-Mesânî" olarak isimlendirilmesi, diğerinin de böyle isimlendirilmesine engel teşkil etmez.

فأما وجهُ تسميةِ ما ثنَّى المئينَ مِن سورِ القرآنِ بالمثاني، فقد بيَّنا صحتَه، وسنَدُلُّ على صحةِ وجهِ تسميةِ جميعِ القرآنِ به عندَ انتهائِنا إليه، في سورةِ "الزُّمَرِ" إن شاء اللَّهُ تعالى.

Kur'an surelerinden miîn'i (yüz ayetli olanları) takip edenlerin mesânî olarak isimlendirilmesinin gerekçesine gelince; bunun doğruluğunu açıklamış bulunmaktayız. Kur'an'ın tamamının bu isimle adlandırılmasının gerekçesinin doğruluğunu ise inşâallâhu teâlâ Zümer Suresi'nde o ayete ulaştığımızda açıklayacağız.