وقال آخرون: عنَى بذلك الصلاةَ. واختلَف قائلو هذه المقالةِ في المعنَى الذي عنَى بالنهيِ عن الجهرِ به منها؛ فقال بعضُهم: الذي نهَى عن الجهرِ به منها القراءةُ.
Başkaları ise: Bununla namazı kastetmiştir, dediler. Bu görüşü savunanlar, namazda sesli yapılması yasaklanan şeyin ne olduğu hususunda ihtilaf ettiler; bazısı şöyle dedi: Namazda sesli yapılması yasaklanan şey, kıraattir (Kur'an okumadır).
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا هشيمٌ، قال: أخبَرنا أبو بشرٍ، عن سعيدِ بن جبيرٍ. عن ابن عباسٍ، قال: نزَلت هذه الآيةُ ورسولُ اللهِ ﷺ متوارٍ: {لَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا}. قال: كان إذا صلَّى بأصحابِه رفَع صوتَه بالقرآنِ، فإذا سمِع ذلك المشركون سبُّوا القرآنَ ومَن أنزَله، ومَن جاء به. قال: فقال اللهُ لنبيِّه ﷺ: {وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ} فيسمَع المشركونَ، {وَلَا تُخَافِتْ بِهَا} [عن أصحابِك] ، فلا تُسْمِعَهم القرآنَ حتى يأخُذُوا عنك .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Hüşeym anlattı, dedi ki: Bize Ebû Bişr, Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan haber verdi; dedi ki: Bu ayet, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem [Mekke'de] gizlenmekte iken indi: {لَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا} “Namazında sesini pek yükseltme, pek de kısma”. Dedi ki: Ashabına namaz kıldırdığı zaman Kur'an'ı yüksek sesle okurdu. Müşrikler bunu duyduklarında Kur'an'a, onu indirene ve onu getirene söverlerdi. Dedi ki: Bunun üzerine Allah, Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurdu: {وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ} “Namazında sesini pek yükseltme” ki müşrikler duymasın, {وَلَا تُخَافِتْ بِهَا} [ashabından] “pek de kısma” ki senden [öğrenip] alabilmeleri için Kur'an'ı onlara duyurmazlık etmeyesin .
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا عثمانُ بنُ سعيدٍ، قال: ثنا بشرُ بنُ عُمارةَ، عن أبي رَوْقٍ، عن الضَّحَّاكِ، عن ابن عباسٍ في قولِه: {وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا}. قال: كان رسولُ اللهِ ﷺ إذا جهَر بالصلاةِ بالمسلمين بالقرآنِ، شقَّ ذلك على المشركين إذا سمِعوه، فيُؤْذُون رسولَ اللهِ ﷺ بالشتْمِ والعَيبِ به، وذلك بمكةَ، فأنزَل اللهُ: يا محمدُ: {لَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ}. يقولُ: لا تُعلِنْ بالقراءةِ بالقرآنِ إعلانًا شديدًا يَسمعُه المشرِكون فيُؤْذُونك، ولا تُخافِتْ بالقراءةِ بالقرآنِ. يقولُ: لا تخْفِضْ صوتَك حتى لا تُسْمِعَ أُذنيْك، {وَابْتَغِ بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلًا}. يقولُ: اطلُبْ بينَ الإعلانِ والجهرِ، وبينَ التخافُتِ والخفضِ طريقًا، لا
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Osman b. Saîd anlattı, dedi ki: Bize Bişr b. Umâre, Ebû Ravk'tan, o Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan [naklen] Allah'ın: {وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا} “Namazında sesini pek yükseltme, pek de kısma” sözü hakkında anlattı: Dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Müslümanlara namaz kıldırırken Kur'an'ı açıktan (yüksek sesle) okuduğunda, müşrikler bunu işitince kendilerine ağır gelir, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e söverek ve onu ayıplayarak eziyet ederlerdi. Bu [durum] Mekke'de idi. Bunun üzerine Allah: [Ey Muhammed]: {لَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ} “Namazında sesini pek yükseltme” [ayetini] indirdi. [Yani] şöyle buyurmaktadır: Müşriklerin duyup sana eziyet edeceği derecede Kur'an'ı aşırı yüksek sesle okuma. Kur'an okurken sesini tamamen de kısma. [Yani] şöyle buyurmaktadır: Kendi kulaklarına dahi duyurmayacak kadar sesini alçaltma. {وَابْتَغِ بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلًا} “Bunun ikisi arasında bir yol tut”. [Yani] şöyle buyurmaktadır: Aşırı açığa vurup yükseltmek ile tamamen fısıldayıp alçaltmak arasında bir yol ara; ne...
جهرًا شديدًا، ولا خفضًا لا تُسْمِعُ أُذُنيك، فذلك القَدْرُ، فلما هاجَر رسولُ اللهِ ﷺ إلى المدينةِ سقط هذا كلُّه، يفعَلُ الآنَ أيِّ ذلك شاء .
aşırı yüksek ses olsun, ne de kulaklarına duyurmayacak kadar kısık olsun; işte bu ölçüyü tut. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye hicret edince bu [kısıtlama] tamamen kalktı; artık hangisini dilerse onu yapar .
حُدِّثتُ عن الحسينُ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: ثنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا} الآية: هذا ورسولُ اللهِ ﷺ بمكةَ، كان إذا صلَّى بأصحابِه فرفَع صوتَه بالقراءةِ أسمع المشركين فآذَوْه، فأمَره اللهُ ألَّا يرفَعَ صوتَه فيُسْمِعَ عدوَّه، ولا يُخافتَ فلا يُسْمِعَ مَن خلفَه من المسلمين، فأمرَه اللهُ أن يبتغيَ بينَ ذلك سبيلًا.
Bana Hüseyin'den rivayetle anlatıldı, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini duydum: Bize Ubeyd anlattı, dedi ki: Dahhâk'ın: {وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا} “Namazında sesini pek yükseltme, pek de kısma...” ayeti hakkında şöyle dediğini duydum: Bu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'de iken idi. Ashabına namaz kıldırdığı zaman kıraatte sesini yükseltir, müşriklere duyurur, onlar da ona eziyet ederlerdi. Allah da ona sesini düşmanına duyuracak kadar yükseltmemesini ve arkasındaki Müslümanlara duyurmayacak kadar da kısmamasını emretti. Allah ona ikisi arasında bir yol tutmasını emretti.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن الأعمشِ، عن جعفرِ بن إياسٍ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، عن ابن عباسٍ، قال: كان النبيُّ ﷺ يرفَعُ صوتَه بالقرآنِ، فكان المشركون إذا سمِعوا صوتَه سبُّوا القرآنَ ومَن جاء به، فكان النبيُّ ﷺ يُخْفِي القرآنَ فما يَسْمَعُه أَصحابُه، فأنزَل اللهُ: {وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا وَابْتَغِ بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلًا} .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, A'meş'ten, o Ca'fer b. İyâs'tan, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı; dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Kur'an'ı yüksek sesle okurdu. Müşrikler onun sesini duyduklarında Kur'an'a ve onu getirene söverlerdi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Kur'an'ı ashabının dahi duyamayacağı şekilde gizli okumaya başladı. Bunun üzerine Allah şu ayeti indirdi: {وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا وَابْتَغِ بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلًا} “Namazında sesini pek yükseltme, pek de kısma; ikisi arasında bir yol tut” .
حدَّثنا محمدُ بنُ عليِّ بن الحسنِ بن شَقيقٍ، قال: سمِعتُ أبي يقولُ: أخبَرنا أبو حمزةَ، عن الأعمشِ،، عن جعفرٍ بن إياسٍ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، عن ابن عباسٍ: {وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا}. قال: كان رسولُ اللهِ ﷺ إذا رفَع صوتَه [وسَمِع] المشركون، سبُّوا القرآنَ ومَن جاء به، وإذا خفَض لم يُسْمِعْ أصحابَه، قال اللهُ: {وَابْتَغِ بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلًا}.
Bize Muhammed b. Ali b. el-Hasan b. Şakīk anlattı, dedi ki: Babamın şöyle dediğini duydum: Bize Ebû Hamza, A'meş'ten, o Ca'fer b. İyâs'tan, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan: {وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا} “Namazında sesini pek yükseltme, pek de kısma” ayeti hakkında [şöyle dediğini] haber verdi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sesini yükselttiği ve müşrikler [duyduğu] zaman, Kur'an'a ve onu getirene söverlerdi; sesini kıstığı zaman ise ashabına duyuramazdı. Allah Teâlâ: {وَابْتَغِ بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلًا} “ikisi arasında bir yol tut” buyurdu.
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا يونسُ، قال: ثنا محمدُ بنُ إسحاقَ، قال: ثني
Bize Ebû Kureyb anlattı, dedi ki: Bize Yûnus anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. İshâk anlattı, dedi ki: Bana anlattı:
داودُ بنُ الحُصينِ، عن عكرمةَ، عن ابن عباسٍ، قال: كان رسولُ اللهِ ﷺ إذا جهرَ بالقرآنِ وهو يُصلِّى تفرَّقوا وأبَوْا أن يَسْتَمِعوا منه، فكان الرجلُ إذا أراد أن يَسْتمِعَ من رسولِ اللهِ ﷺ بعضَ ما يتلُو وهو يُصلِّى، استرَق السمعُ دونَهم فَرَقًا منهم، فإن رأَى أنَّهم قد عرَفوا أنه يَستمِعُ، ذهَب خشيةَ أذاهم فلم يَسْتَمِعه، فإن خفَض رسولُ اللهِ ﷺ صوته، لم يستمع الذين يستمعون من قراءته شيئًا، فأَنزَلَ اللهُ عليه: {وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ} فيتفرَّقوا عنك، {وَلَا تُخَافِتْ بِهَا} فلا تُسْمِعَ مَن أراد أن يَسمَعَها ممن يسترِقُ ذلك دونَهم، لعلَّه يَرْعَوِى إلى بعضِ ما يَسْمَعُ فيَنْتَفِعَ به، {وَابْتَغِ بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلًا} .
Dâvûd b. el-Husayn, İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem namaz kılarken Kur'an'ı yüksek sesle okuduğunda [müşrikler] dağılır ve ondan dinlemekten kaçınırlardı. Bir kimse Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem namaz kılarken okuduğu şeylerden biraz dinlemek istediğinde, onlardan korktuğu için gizlice kulak kabartırdı; şayet onların kendisinin dinlediğini fark ettiklerini görürse, onların eziyetinden korkarak dinlemeden çekip giderdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sesini kısarsa, dinlemek isteyenler onun kıraatinden hiçbir şey duyamazlardı. Bunun üzerine Allah Teâlâ ona şu ayeti indirdi: {وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ} “Namazında sesini pek yükseltme” ki etrafından dağılmasınlar, {وَلَا تُخَافِتْ بِهَا} “pek de kısma” ki onlardan gizli olarak kulak kabartıp dinlemek isteyene duyurmazlık etmeyesin; olur ki duyduğu şeylerden bazısıyla öğüt alır ve faydalanır; {وَابْتَغِ بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلًا} “ikisi arasında bir yol tut” .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا يعقوبُ، عن جعفرٍ، عن سعيدٍ، قال: كان النبيُّ ﷺ يجهَرُ بقراءةِ القرآنِ في المسجدِ الحرامِ، فقالتْ قريشٌ: لا تجهَرْ بالقراءةِ فتُؤْذِيَ آلهتَنا فنهجُو ربَّك. فأنزَل اللهُ: {وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا} الآية .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Ya'kūb, Ca'fer'den, o da Saîd'den anlattı; dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Mescid-i Harâm'da Kur'an'ı yüksek sesle okurdu. Kureyşliler: "Kıraati yüksek sesle yapıp ilahlarımızı rahatsız etme, yoksa Rabbine hicvederiz (kötü söz söyleriz)" dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: {وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا} “Namazında sesini pek yükseltme, pek de kısma...” ayetini indirdi.
حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا هشيمٌ، قال: أخبَرنا أبو بشرٍ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، عن ابن عباسٍ في قولِه: {وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا}. قال: نزَلت على رسولِ اللهِ ﷺ وهو مُخْتفٍ بمكةَ، فكان إذا صلَّى بأصحابِه رفَع الصوتَ بالقرآنِ، فإذا سمِعه المشرِكون سبُّوا القرآنَ ومَن أنزَله ومَن جاء به، فقال اللهُ لنبيِّه: {وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ}. أي: بقراءتِك، فيسمَعَ المشركون فيسُبُّوا القرآنَ، {وَلَا تُخَافِتْ بِهَا} عن أصحابِك فلا تُسمِعَهم، {وَابْتَغِ بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلًا}.
Bana Ya'kūb anlattı, dedi ki: Bize Huşeym anlattı, dedi ki: Bize Ebû Bişr, Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan Allah Teâlâ'nın: {وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا} “Namazında sesini pek yükseltme, pek de kısma” sözü hakkında [şöyle dediğini] haber verdi: [Bu ayet], Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'de gizlendiği sırada ona indirildi. Ashabına namaz kıldırdığı zaman Kur'an ile sesini yükseltirdi. Müşrikler bunu duyduklarında Kur'an'a, onu indirene ve onu getirene söverlerdi. Bunun üzerine Allah Peygamberi'ne şöyle buyurdu: {وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ} “Namazında sesini pek yükseltme”; yani müşrikler işitip de Kur'an'a sövmesinler diye kıraatinde [sesini pek yükseltme], {وَلَا تُخَافِتْ بِهَا} “pek de kısma”; ashabına işittirmeyecek kadar [kısma], {وَابْتَغِ بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلًا} “bu ikisinin arasında bir yol tut”.
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا سفيانُ، عن الأعمشِ، عن جعفرِ بن إياسٍ، عن سعيدِ بن جبيرٍ في قولِه: {وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا}. قال: في القراءةِ .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, A'meş'ten, o Ca'fer b. İyâs'tan, o da Saîd b. Cübeyr'den: {وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا} “Namazında sesini pek yükseltme, pek de kısma” sözü hakkında [şöyle dediğini] anlattı: [O], kıraat hakkındadır .
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا سعيدٌ، عن أبي بشرٍ، عن سعيدِ بن جبيرٍ في هذه الآيةِ: {وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا}. قال: كان النبيُّ ﷺ إذا رفَع صوتَه أعجبَ ذلك أصحابه، وإذا سمِع ذلك المشرِكون سبُّوه، فنزَلت هذه الآيةُ .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Ebû Bişr'den, o da Saîd b. Cübeyr'den bu ayet hakkında: {وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا} “Namazında sesini pek yükseltme, pek de kısma” [şöyle dediğini] anlattı: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem sesini yükselttiği zaman bu durum ashabının hoşuna giderdi; müşrikler bunu duyduklarında ise ona söverlerdi. İşte bu ayet indi .
حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابن عُليةَ، سلَمةَ بن علقمةَ، عن محمدِ بن سيرينَ، قال: نُبِّئْتُ أن أبا بكرٍ كان إذا صلَّى فقرَأ، خفَض صوتَه، وأَنَّ عمرَ كان يَرْفَعُ صوتَه. قال: فقيل لأبي بكرٍ: لم تَصْنَعُ هذا؟ فقال: أُناجي ربي، وقد علِم حاجتي. قيل: أحْسَنْتَ. وقيل لعمرَ: لم تَصْنَعُ هذا؟ قال: أطرُدُ الشيطانَ، وأُوقِظُ الوَسْنانَ. قيل: أحْسَنْتَ. فلما نزَلت: {وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا وَابْتَغِ بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلًا}. قيل لأبي بكرٍ: ارفَعْ شيئًا. وقيل لعمرَ: اخفِضْ شيئًا .
Bana Ya‘kūb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Seleme b. Alkame'den, o da Muhammed b. Sîrîn'den [naklen] anlattı, dedi ki: Bana haber verildiğine göre Ebû Bekir namaz kılıp [kıraat] okuduğu zaman sesini kısardı, Ömer ise sesini yükseltirdi. Dedi ki: Ebû Bekir'e: "Bunu niçin yapıyorsun?" denildi. O da: "Rabbime münacatta bulunuyorum (O'na sesleniyorum), O zaten benim ihtiyacımı bilmiştir" dedi. [Ona]: "İyi yaptın" denildi. Ömer'e de: "Bunu niçin yapıyorsun?" denildi. O da: "Şeytanı kovuyor ve uyuklayanı uyandırıyorum" dedi. [Ona da]: "İyi yaptın" denildi. {وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا وَابْتَغِ بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلًا} “Namazında sesini pek yükseltme, pek de kısma; ikisinin arasında bir yol tut” [ayeti] inince Ebû Bekir'e: "[Sesini] biraz yükselt", Ömer'e de: "[Sesini] biraz kıs" denildi .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، قال: ثنا حسانُ بنُ إبراهيمَ، عن إبراهيمَ الصائغِ، عن عطاءٍ في قولِه: {وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا}. قال:
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh anlattı, dedi ki: Bize Hassân b. İbrâhîm, İbrâhîm es-Sâiğ'den, o da Atâ'dan [naklen] {وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا} “Namazında sesini pek yükseltme, pek de kısma” kavli hakkında anlattı. [Atâ] dedi ki:
يقولُ ناسٌ: إنَّها في الصلاةِ. ويقولُ آخرون: إنَّها في الدُّعاءِ .
Bazı insanlar: "O, namaz hakkındadır" derken; diğerleri de: "O, dua hakkındadır" demektedir .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا وَابْتَغِ بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلًا}: وكان نبيُّ اللهِ وهو بمكةَ، إذا سمِع المشركون صوتَه رمَوْه بكلِّ خبثٍ، فأمَره اللهُ أن يَغُضَّ مِن صوتِه، وأن يجعَلَ صلاتَه بينَه وبينَ ربَّه، وكان يقالُ: ما سمِعَته أذنُك فليس بمُخافتةٍ.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا وَابْتَغِ بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلًا} “Namazında sesini pek yükseltme, pek de kısma; ikisi arasında bir yol tut” [ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti]: Allah'ın Peygamberi Mekke'deyken müşrikler onun sesini işittiklerinde ona her türlü çirkin sözü sarf ederlerdi. Bunun üzerine Allah ona sesini kısmasını ve namazını kendisi ile Rabbi arasında kılmasını emretti. Şöyle denilirdi: Kulağının işittiği şey gizleme (hafif sesle okuma) sayılmaz.
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا}. قال: كان النبيُّ ﷺ يرفَعُ صوتَه بالصلاةِ فيُرْمَى بالخبثِ. فقال: لا تَرْفَعْ صَوْتَك فَتُؤْذَى، {وَلَا تُخَافِتْ بِهَا وَابْتَغِ بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلًا} .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den {وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا} “Namazında sesini pek yükseltme, pek de kısma” sözü hakkında şöyle dediğini bildirdi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem namazda sesini yükseltirdi de [bunun üzerine kendisine] çirkin sözler sarf edilirdi. [Allah Teâlâ da]: "Sesini yükseltme ki eziyet görmeyesin, {وَلَا تُخَافِتْ بِهَا وَابْتَغِ بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلًا} pek de kısma; ikisi arasında bir yol tut" buyurdu .
وقال آخرون: إنما عَنى بذلك: ولا تجهَرْ بالتشهُّدِ في صلاتك، ولا تُخافِتْ به.
Başkaları ise şöyle dedi: Bununla sadece şunu kastetti: Namazında teşehhüdü açıktan okuma, büsbütün de gizleme.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني أبو السائبِ، قال: ثنا حفصُ بنُ غياثٍ، عن هشامِ بن عروةَ، عن أبيه، عن عائشةَ، قالت: نزَلت هذه الآيةُ في التشهدِ: {وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا}.
Bana Ebü's-Sâib anlattı, dedi ki: Bize Hafs b. Gıyâs, Hişâm b. Urve'den, o babasından, o da Âişe'den [şöyle] anlattı: Âişe şöyle demiştir: Bu ayet teşehhüd hakkında inmiştir: {وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا} “Namazında sesini pek yükseltme, büsbütün de kısma”.
حدَّثني أبو السائبِ، قال: ثنا حفصٌ، عن أشعثَ، عن ابن سيرين مثلَه. وزاد فيه: وكان الأعرابيُّ يَجْهَرُ فيقولُ: التحيَّاتُ اللهِ، والصلواتُ اللهِ. يرفَعُ فيها صوتَه، فنزَلت: {وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ} .
Bana Ebü's-Sâib anlattı, dedi ki: Bize Hafs, Eş'as'tan, o da İbn Sîrîn'den benzerini anlattı ve şunları ekledi: Bedevî [namazda sesini] yükseltir ve: "et-Tahiyyâtü lillâhi ve's-salavâtü lillâh" der, bunda sesini yükseltirdi. Bunun üzerine: {وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ} “Namazında sesini pek yükseltme” [ayeti] indi .
وقال آخرون: بل كان رسولُ اللهِ ﷺ يُصلِّى بمكةَ جِهارًا، فأُمِر بإخْفائِها.
Başkaları ise şöyle dedi: Bilakis Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'de açıktan namaz kılardı, sonra [onu] gizlemesi emredildi.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، قال: ثنا الحسينُ، عن يزيدَ، عن عكرمةَ والحسنِ البصريِّ، قالا: قال في "بني إسرائيلَ": {وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا وَابْتَغِ بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلًا}: وكان رسولُ اللهِ ﷺ إِذَا صَلَّى يَجْهَرُ بصلاتِه، فآذَى ذلك المشركين بمكةَ، حتى أخفَى صلاتَه هو وأصحابُه، فلذلك قال: {وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا وَابْتَغِ بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلًا}. وقال في "الأعرافِ": {وَاذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ تَضَرُّعًا وَخِيفَةً وَدُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ وَلَا تَكُنْ مِنَ الْغَافِلِينَ} [الأعراف: ٢٠٥].
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn, Yezîd'den, o İkrime ve el-Hasan el-Basrî'den [naklen] anlattı; ikisi dediler ki: "Benî İsrâîl" [suresinde]: {وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا وَابْتَغِ بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلًا} “Namazında sesini pek yükseltme, pek de kısma; ikisi arasında bir yol tut” buyurmuştur. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem namaz kıldığı zaman namazında sesini yükseltirdi; bu durum Mekke'deki müşriklere eziyet verdi, nihayet o ve ashabı namazlarını gizlediler. İşte bundan dolayı: {وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِtْ بِهَا وَابْتَغِ بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلًا} “Namazında sesini pek yükseltme, pek de kısma; ikisi arasında bir yol tut” buyurdu. "el-A'râf" [suresinde] de: {وَاذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ تَضَرُّعًا وَخِيفَةً وَدُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ وَلَا تَكُنْ مِنَ الْغَافِلِينَ} [el-A'râf: 205] “Rabbini, içinden yalvararak ve korkarak, yüksek olmayan bir sesle sabah akşam an ve gafillerden olma” buyurdu.
وقال آخرون: معنى ذلك: {وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ}: تُحْسِنُها مِن إتيانِها في العَلانيةِ، {وَلَا تُخَافِتْ بِهَا}: تُسِيئُها في السريرةِ .
Başkaları ise şöyle dedi: Bunun anlamı: {وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ}: Açıkta eda ettiğin zaman onu güzel yapıp, {وَلَا تُخَافِتْ بِهَا}: Gizlide (yalnızken) onu kusurlu kılmandır .
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، عن الحسنِ، أنه كان يقولُ: {وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا}. أي: لا تُراءِ بها علانيةً، ولا تُخْفِها
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den, o da el-Hasan’dan [nakletti;] o şöyle derdi: {وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا} “Namazında sesini pek yükseltme, pek de kısma”. Yani: Açıkta onunla gösteriş yapma ve onu gizleme...
سرًّا، {وَابْتَغِ بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلًا} .
bırakıp gizleme (terk etme); {وَابْتَغِ بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلًا} “ikisi arasında bir yol tut” .
حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، قال: كان الحسنُ يقولُ في قولِه: {وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا}. قال: لا تُحْسِنْ علانيتَها، وتُسِيءَ سريرتَها .
Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer bildirdi, dedi ki: el-Hasan, {وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا} “Namazında sesini pek yükseltme, pek de kısma” sözü hakkında şöyle derdi: Açıkta kıldığını güzel kılıp da gizlide kıldığını kusurlu yapma .
حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا هشيمٌ، عن عوفٍ، عن الحسنِ في قولِه: {وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا}. قال: لا تُراءِ بها في العلانيةِ، ولا تُخْفِها في السريرةِ (١).
Bana Ya'kūb anlattı, dedi ki: Bize Hüşeym, Avf'tan, o da el-Hasan'dan {وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا} “Namazında sesini pek yükseltme, pek de kısma” sözü hakkında [şöyle dediğini] anlattı: Açıkta onunla gösteriş yapma, gizlide de onu büsbütün bırakıp terk etme (١).
حدَّثني عليُّ بنُ الحسنِ الأزْرَقيُّ، قال: ثنا الأشجعيُّ، عن سفيانَ، عن منصور، عن الحسنِ: {وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا}. قال: تُحْسِنُ علانيتَها وتُسيءُ سريرتَها (١).
Bana Ali b. el-Hasan el-Ezrakī anlattı, dedi ki: Bize el-Eşce'î, Süfyân'dan, o Mansûr'dan, o da el-Hasan'dan {وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا} “Namazında sesini pek yükseltme, pek de kısma” [ayeti hakkında şöyle dediğini] anlattı: Açıkta kıldığını güzel kılıp da gizlide kıldığını kusurlu yapmandır (١).
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا}. قال: لا تُصَلِّ مُراءاةَ الناسِ، ولا تَدَعْها مخافةً .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan onun şu sözünü anlattı: {وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا} “Namazında sesini pek yükseltme, pek de kısma”; yani insanlara gösteriş için namaz kılma, korkudan dolayı da onu terk etme .
وقال آخرون في ذلك ما حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا وَابْتَغِ بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلًا}. قال: السبيلُ بينَ ذلك؛ الذي سنَّ له جبريلُ مِن الصلاةِ التي عليها المسلمون. قال: وكان
Diğerleri de bu hususta, bana Yûnus'un anlattığı şu rivayeti söylemişlerdir; dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun {وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا وَابْتَغِ بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلًا} “Namazında sesini pek yükseltme, pek de kısma; ikisi arasında bir yol tut” sözü hakkında şöyle demiştir: İkisi arasındaki yol; Cibrîl'in, müslümanların üzerinde bulunduğu namazdan ona sünnet kıldığı (öğrettiği) yoldur. Dedi ki: Şöyle idi:
أهلُ الكتابِ يُخافِتون، ثم يَجهَرُ أحدُهم بالحرفِ فيَصيحُ به، ويَصيحُون هم به وراءَه، فنهاه أن يَصيحَ كما يَصيحُ هؤلاء، وأن يُخافِتَ كما يُخافتُ القومُ، ثم كان السبيلُ الذي بينَ ذلك، الذي سنَّ له جبريلُ من الصلاةِ .
Ehl-i kitap seslerini kısarlardı, sonra içlerinden biri bir harfi açıktan okur ve onunla bağırırdı, arkasındakiler de onun arkasından bağırırlardı. İşte Allah, onların bağırdığı gibi bağırmasını ve o topluluğun seslerini kıstığı gibi kısmasını ona yasakladı; sonra ikisi arasındaki yol, Cibrîl'in namazdan ona sünnet kıldığı (öğrettiği) yol oldu .
وأولى الأقوالِ في ذلك بالصِّحة ما ذكَرنا عن ابن عباسٍ في الخبرِ الذي رَواه أبو بشرٍ ، عن سعيدٍ، عن ابن عباسٍ؛ لأنَّ ذلك أصحُّ الأسانيدِ التي رُوِى عن صحابيٍّ فيه قولٌ مخرَّجًا، وأشبهُ الأقوالِ بما دلَّ عليه ظاهرُ التنزيلِ، وذلك أنَّ قولَه: {وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا}، عَقِيبَ قولِه: {قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمَنَ أَيًّا مَا تَدْعُوا فَلَهُ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى}. وعَقيبَ تَقْريعِ الكفارِ بكُفرِهم بالقرآنِ، وذلك بُعْدُهم منه ومن الإيمانِ. فإذا كان ذلك كذلك، فالذى هو أولى وأشبهُ بقولِه: {وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا}. أن يكونَ من سببِ ما هو في سياقِه من الكلامِ، ما لم يأْتِ بمعنًى يُوجِبُ صرفَه عنه، أو يكونَ على انصرافِه عنه دليل يُعلَمُ به الانصرافُ عمَّا هو في سياقِه.
Bu konuda doğruluğa en layık olan görüş, Saîd'den, o da İbn Abbâs'tan olmak üzere Ebû Bişr'in rivayet ettiği haberde İbn Abbâs'tan naklettiğimiz görüştür; çünkü bu, bir sahâbîden görüş rivayet edilen isnadların en sahihidir ve vahyin zahirinin delalet ettiği manaya en çok benzeyen görüştür. Zira O'nun: {وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا} “Namazında sesini pek yükseltme, pek de kısma” sözü, {قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمَنَ أَيًّا مَا تَدْعُوا فَلَهُ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى} “De ki: İster Allah deyin, ister Rahmân deyin; hangisini derseniz deyin, en güzel isimler O'nundur” sözünün ve kâfirlerin Kur'an'ı inkâr etmelerinin, yani ondan ve imandan uzak kalmalarının kınanmasının hemen peşindedir. Durum böyle olunca, O'nun {وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا} “Namazında sesini pek yükseltme, pek de kısma” sözüne en layık ve en uygun olan, onu bundan başka bir yöne çevirmeyi gerektiren bir mana gelmedikçe veya bağlamında bulunduğu şeyden çevrildiğine dair bilinen bir delil olmadıkça, bağlamında bulunduğu kelamın sebebinden olmasıdır.
فإذا كان ذلك كذلك، فتأويلُ الكلامِ: قلِ ادعُوا الله أو ادعوا الرحمنَ، أيًّا ما تدعوا فله الأسماءُ الحُسنى، ولا تَجهَرْ يا محمدُ بقراءتِك في صلاتِك ودعائِك فيها ربَّك، ومسألتِك إيَّاه، وذكرِك فيها، فيؤذِيَكَ بجهرِك بذلك المشركون، ولا تُخافِتْ بها فلا تُسمِعَها أصحابُك، {وَابْتَغِ بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلًا}. ولكن التمسْ بينَ الجهرِ والمخافتةِ طريقًا إلى أن تُسمِعَ أصحابَك، ولا تُسمِعَه المشركون فيؤذُوك.
Durum böyle olunca sözün tevili şöyledir: "De ki: İster Allah diye dua edin, ister Rahmân diye dua edin; hangisiyle dua ederseniz en güzel isimler O'nundur. Ey Muhammed! Namazındaki kıraatinde, onda Rabbine dua etmende, O'ndan istemende ve O'nu zikretmende sesini pek yükseltme ki müşrikler bunu açıktan yapman sebebiyle sana eziyet etmesinler; ashabına işittiremeyeceğin kadar da onu büsbütün gizleme (kısma), {وَابْتَغِ بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلًا} ikisi arasında bir yol tut. Fakat sesini yükseltmekle büsbütün kısmak arasında, ashabına işittireceğin, müşriklerin ise işitip sana eziyet edemeyecekleri bir yol ara."
ولولا أن أقوالَ أهلِ التأويلِ مضَتْ بما ذكَرتُ عنهم من التأويلِ - وإنا لا
Eğer tevil ehlinin görüşleri kendilerinden naklettiğim tevil doğrultusunda cereyan etmiş olmasaydı -ki şüphesiz biz
نَستجِيزُ خِلافَهم فيما جاء عنهم - لكان وجهًا يحتمِلُه التأويلُ أن يقالَ: ولا تَجهَرْ بصلاتِك التي أمَرناك بالمُخافَتةِ بها، وهى صلاةُ النهارِ؛ لأَنَّها عَجْمَاءُ لا يُجهَرُ بها، ولا تُخافِتْ بصلاتِك التي أمَرناك بالجهرِ بها، وهى صلاةُ الليلِ، فإِنَّها يُجهَرُ بها، {وَابْتَغِ بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلًا} بأن تَجْهَرَ بالتي أمَرناك بالجهرِ بها، وتُخافِتَ بالتي أمَرناك بالمُخافتةِ بها، لا تَجَهَرْ بجميعِها، ولا تُخافِتْ بكلِّها - فكان ذلك وجهًا غيرَ بعيدٍ من الصحةِ، ولكنَّا لا نَرى ذلك صحيحًا؛ لإجماعِ الحجةِ من أهلِ التأويلِ على خلافِه.
onlardan gelen [rivayetlere] muhalefet etmeyi caiz görmeyiz- tevilin ihtimal dâhilinde tuttuğu bir yön olarak şöyle denilmesi mümkün olurdu: Sesini kısmanı emrettiğimiz namazında -ki o gündüz namazıdır, çünkü o sessiz [kılınan namazdır], onda ses yükseltilmez- sesini yükseltme; sesini yükseltmeni emrettiğimiz namazında -ki o gece namazıdır, çünkü onda ses yükseltilir- sesini kısma; sesini yükseltmeni emrettiğimizde sesini yükselterek, sesini kısmanı emrettiğimizde sesini kısarak, ne hepsinde sesini yükseltip ne de hepsinde sesini büsbütün kısmayarak {وَابْتَغِ بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلًا} “ikisi arasında bir yol tut”. Bu, doğruluktan uzak olmayan bir yön olurdu; fakat tevil ehlinin delil kabul edilen icmâı buna muhalif olduğu için biz bunu doğru görmüyoruz.
فإن قال قائلٌ: فأيةُ قراءةٍ هذه التي بينَ الجهرِ والمخافتةِ؟
Eğer birisi: "Açıktan okumakla gizli okumak arasındaki bu kıraat nasıldır?" derse,
قيل: حدَّثني مطرُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا قتيبةُ ووهبُ بنُ جريرٍ، قالا: ثنا شعبةُ، عن الأشعثِ بن سُليمٍ، عن الأسودِ بن هلالٍ، قال: قال عبدُ اللهِ: لم يُخافِتْ مَن أَسْمَع أُذُنيْه .
Şöyle denilir: Bana Matar b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Kuteybe ve Vehb b. Cerîr anlattılar, dediler ki: Bize Şu'be, Eş'as b. Süleym'den, o el-Esved b. Hilâl'den [naklen] anlattı; dedi ki: Abdullah şöyle dedi: "İki kulağına işittiren kimse sesini büsbütün kısmış sayılmaz" .
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا شعبةُ، عن الأشعثِ، عن الأسود بن هلالٍ، عن عبدِ اللهِ مثلَه.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Eş'as'tan, o el-Esved b. Hilâl'den, o da Abdullah'tan benzerini anlattı.
القولُ في تأويل قولِه تعالى: {وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَدًا وَلَمْ يَكُنْ لَهُ شَرِيكٌ فِي الْمُلْكِ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ وَلِيٌّ مِنَ الذُّلِّ وَكَبِّرْهُ تَكْبِيرًا (١١١)}.
Yüce Allah'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَدًا وَلَمْ يَكُنْ لَهُ شَرِيكٌ فِي الْمُلْكِ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ وَلِيٌّ مِنَ الذُّلِّ وَكَبِّrْهُ تَكْبِيرًا (١١١)} “Ve de ki: Hamd, çocuk edinmeyen, mülkte ortağı bulunmayan ve acizlikten ötürü bir yardımcıya ihtiyacı olmayan Allah'a aittir. O'nu tekbir ile yücelt de yücelt (111).”
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: وقل يا محمدُ: {الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَدًا} فيكونَ مربوبًا لا ربًّا؛ لأنَّ ربَّ الأربابِ لا يَنْبَغى أن يكونَ له ولدٌ، {وَلَمْ يَكُنْ لَهُ شَرِيكٌ فِي الْمُلْكِ} فيكونَ عاجزًا ذا حاجةٍ إلى معونةِ غيرِه ضعيفًا، ولا يكونُ إلهًا من كان محتاجًا إلى مُعينٍ على ما حاول، ولم يكنْ منفردًا بالمُلكِ
Yüce zikri olan Allah, Peygamberi Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmaktadır: De ki ey Muhammed: {الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَدًا} “Hamd, çocuk edinmeyen Allah'a aittir”; [çocuk edinseydi] Rab değil, terbiye edilen (yaratılmış) bir varlık olurdu; zira rablerin Rabbi olan [Allah]'a çocuk sahibi olmak yakışmaz. {وَلَمْ يَكُنْ لَهُ شَرِيكٌ فِي الْمُلْكِ} “Mülkte ortağı bulunmayan”; [ortağı olsaydı] aciz, başkasının yardımına muhtaç ve zayıf olurdu. Halbuki arzu ettiği şeylerde bir yardımcıya muhtaç olan ve mülkte tek başına bulunmayan bir varlık ilah olamaz.
والسلطانِ، {وَلَمْ يَكُنْ لَهُ وَلِيٌّ مِنَ الذُّلِّ}. يقولُ: ولم يكنْ له حليفٌ حالَفه مِن الذُّلِّ الذي به؛ لأنَّ مَن كان ذا حاجةٍ إلى نُصرةِ غيرِه، فذليلٌ مَهِينٌ، ولا يكونُ مَن كان ذليلًا مهينًا يحتاجُ إلى ناصرٍ إلهًا يُطاعُ، {وَكَبِّرْهُ تَكْبِيرًا}. يقولُ: وعظِّمْ ربَّك يا محمدُ بما أمَرناك أن تُعَظِّمَه به من قولٍ وفعلٍ، وأطعْه فيما أمَرك ونَهاك.
ve mülkte tek başına olmayan bir varlık ilah olamaz; {وَلَمْ يَكُنْ لَهُ وَلِيٌّ مِنَ الذُّلِّ} “ve acizlikten ötürü bir yardımcıya ihtiyacı olmayan”. Şöyle demektedir: Kendisinde bulunan bir zilletten (acizlikten) ötürü antlaşma yaptığı bir müttefiki de olmamıştır; zira başkasının yardımına muhtaç olan kimse zelildir, hakirdir; zelil ve hakir olup bir yardımcıya muhtaç olan kimse ise kendisine itaat edilen bir ilah olamaz; {وَكَبِّرْهُ تَكْبِيرًا} “O'nu tekbir ile yücelt de yücelt”. Şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Rabbini, söz ve fiilden O'nu yüceltmeni sana emrettiğimiz şeylerle tazim et ve sana emrettiği ve yasakladığı hususlarda O'na itaat et.
وبنحوِ الذي قلنا في قولِه: {وَلَمْ يَكُنْ لَهُ وَلِيٌّ مِنَ الذُّلِّ}. قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de O'nun: {وَلَمْ يَكُنْ لَهُ وَلِيٌّ مِنَ الذُّلِّ} “ve acizlikten ötürü bir yardımcıya ihtiyacı olmayan” sözü hakkında bizim söylediğimize benzer şekilde söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَلَمْ يَكُنْ لَهُ وَلِيٌّ مِنَ الذُّلِّ}. قال: لم يُحالِفْ أحدًا، ولا يَبتَغِى نصرَ أحدٍ .
Bize Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkā anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den: {وَلَمْ يَكُنْ لَهُ وَلِيٌّ مِنَ الذُّلِّ} “ve acizlikten ötürü bir yardımcıya ihtiyacı olmayan” [ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti]: O, hiç kimseyle antlaşma yapmamış ve kimseden yardım aramamıştır .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bize el-Kāsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den benzerini anlattı.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: ذُكِر لنا أن نبيَّ اللهِ ﷺ كان يُعلِّمُ أهلَه هذه الآيةَ: {وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَدًا وَلَمْ يَكُنْ لَهُ شَرِيكٌ فِي الْمُلْكِ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ وَلِيٌّ مِنَ الذُّلِّ وَكَبِّرْهُ تَكْبِيرًا} الصغيرَ مِن أهلِه والكبيرَ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den [naklen] anlattı: Bize zikredildiğine göre Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem, ailesinin küçüğüne de büyüğüne de şu ayeti: {وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَدًا وَلَمْ يَكُنْ لَهُ شَرِيكٌ فِي الْمُلْكِ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ وَلِيٌّ مِنَ الذُّلِّ وَكَبِّرْهُ تَكْبِيرًا} “Ve de ki: Hamd, çocuk edinmeyen, mülkte ortağı bulunmayan ve acizlikten ötürü bir yardımcıya ihtiyacı olmayan Allah'a aittir. O'nu tekbir ile yücelt de yücelt” öğretirdi .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا حكّامٌ، قال: ثنا أبو الجنيدِ، عن جعفرٍ، عن سعيدٍ، عن ابن عباسٍ، قال: إنَّ التوراةَ كلَّها في خمسَ عشْرةَ آيةً من "بني إسرائيلَ". ثم
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hukkâm anlattı, dedi ki: Bize Ebu'l-Cüneyd, Ca'fer'den, o Saîd'den, o da İbn Abbâs'tan [naklen] anlattı, [İbn Abbâs] şöyle dedi: Şüphesiz Tevrat'ın tamamı Benî İsrâîl [Suresi]'ndeki on beş ayettedir. Sonra
تلا: {وَلَا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ} [الإسراء: ٣٩].
şu ayeti okudu: {وَلَا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ} [el-İsrâ: 39] “Allah ile beraber başka bir ilah edinme”.
حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: أخبَرني أبو صخرٍ، عن القرظيِّ، أنه كان يقولُ في هذه الآيةِ: {الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَدًا} الآية. قال: إِنَّ اليهودَ والنصارى قالوا: اتَّخذ اللهُ ولدًا. وقالت العربُ: لبَّيك لبيك، لا شريكَ لك، إلا شريكًا هو لك. وقال الصابئون والمجوسُ: لولا أولياءُ اللهِ لذلَّ اللهُ. فأنزَل اللهُ: {وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَدًا وَلَمْ يَكُنْ لَهُ شَرِيكٌ فِي الْمُلْكِ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ وَلِيٌّ مِنَ الذُّلِّ وَكَبِّرْهُ} أنتَ يا محمدُ على ما يقولون {تَكْبِيرًا}.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Ebû Sahr, el-Kurazî'den onun bu ayet, yani: {الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَدًا} “Hamd, çocuk edinmeyen Allah'a aittir...” ayeti hakkında şöyle dediğini bildirdi: Yahudiler ve Hristiyanlar: "Allah çocuk edindi" dediler. Araplar: "Lebbeyk lebbeyk, senin hiçbir ortağın yoktur; ancak senin olan bir ortak müstesna" dediler. Sâbiîler ve Mecûsîler de: "Eğer Allah'ın dostları (yardımcıları) olmasaydı Allah zelil olurdu" dediler. Bunun üzerine Allah şu ayeti indirdi: {وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَدًا وَلَمْ يَكُنْ لَهُ شَرِيكٌ فِي الْمُلْكِ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ وَلِيٌّ مِنَ الذُّلِّ وَكَبِّرْهُ} “Ve de ki: Hamd, çocuk edinmeyen, mülkte ortağı bulunmayan ve acizlikten ötürü bir yardımcıya ihtiyacı olmayan Allah'a aittir. O'nu... yücelt”; [yani] sen ey Muhammed, onların söylediklerine karşı [O'nu] {تَكْبِيرًا} “tekbir ile yücelt de yücelt”.
آخرُ تفسيرِ سورةِ "بني إسرائيلَ"، والحمدُ للهِ ربِّ العالمين.
«Benî İsrâîl» Suresi tefsirinin sonudur. Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun.