حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: ثنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {جِئْنَا بِكُمْ لَفِيفًا}. يعنى: جميعًا .
Hüseyin'den nakledildiğine göre o şöyle demiştir: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd anlattı, dedi ki: Dahhâk'ın O'nun: {جِئْنَا بِكُمْ لَفِيفًا} “hepinizi bir araya toplayıp getireceğiz” sözü hakkında: Yani hep birlikte, dediğini işittim .
ووحَّد "اللفيفَ" وهو خبرٌ عن الجميعِ؛ لأنه بمعنى المصدرِ، كقولِ القائلِ: لَففْتُه لفًّا ولَفيفًا.
Çoğulu haber verdiği halde 'el-Lefîf' kelimesini tekil getirmiştir; zira o mastar anlamındadır; tıpkı bir kimsenin 'Onu sardıkça sardım' (lefeftühû leffen ve lefîfen) demesi gibi.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَبِالْحَقِّ أَنْزَلْنَاهُ وَبِالْحَقِّ نَزَلَ وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا مُبَشِّرًا وَنَذِيرًا (١٠٥) وَقُرْآنًا فَرَقْنَاهُ لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ عَلَى مُكْثٍ وَنَزَّلْنَاهُ تَنْزِيلًا (١٠٦)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tevili hakkındaki görüş: {وَبِالْحَقِّ أَنْزَلْنَاهُ وَبِالْحَقِّ نَزَلَ وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا مُبَشِّرًا وَنَذِيرًا (١٠٥) وَقُرْآنًا فَرَقْنَاهُ لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ عَلَى مُكْثٍ وَنَزَّلْنَاهُ تَنْزِيلًا (١٠٦)} “Biz onu hak olarak indirdik ve o da hak ile indi. Seni de ancak bir müjdeleyici ve bir uyarıcı olarak gönderdik. (105) İnsanlara dura dura okuyasın diye onu bir Kur'an olarak ayırdık ve onu peyderpey indirdik. (106)”.
يقولُ تعالى ذكرُه: وبالحقِّ أنزَلْنا هذا القرآنَ. يقولُ: أَنزَلْناه نأمرُ فيه بالعدل والإنصافِ والأخلاقِ الجميلةِ، والأُمورِ المُسْتَحسَنةِ الحميدَةِ، ونَنْهى فيه عن الظُّلِمِ والأُمورِ القبيحةِ، والأخلاقِ الرديةِ، والأفعالِ الذَّميمةِ، {وَبِالْحَقِّ أَنْزَلْنَاهُ}. يقولُ: وبذلك نزَل مِن عندِ الله على نبيِّه محمدِ ﷺ.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Biz bu Kur'an'ı hak olarak indirdik. Şöyle buyurmaktadır: Onu; içinde adaleti, insafı, güzel ahlakı, beğenilip övülen işleri emreder, zulümden, çirkin işlerden, kötü huylardan ve yerilmiş fiillerden sakındırır halde indirdik. {وَبِالْحَقِّ أَنْزَلْنَاهُ} “Biz onu hak olarak indirdik”. Şöyle buyurmaktadır: İşte o, Allah katından Peygamberi Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem bu şekilde inmiştir.
وقوله: {وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا مُبَشِّرًا وَنَذِيرًا}. يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: وما أرسَلْناك يا محمدُ إلى من أرسَلْناك إليه من عبادِنا، إلا مبشِّرًا بالجنَّة من أطاعَنا، فانتهَى إلى أمْرِنا ونَهْينا، ومنذرًا من عصانا وخالَفَ أَمْرَنا ونَهْيَنا.
O'nun: {وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا مُبَشِّرًا وَنَذِيرًا} “Seni de ancak bir müjdeleyici ve bir uyarıcı olarak gönderdik” sözü; zikri yüce olan [Allah], Peygamberi Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Seni kullarımızdan kendilerine gönderdiğimiz kimselere ancak bize itaat edip emrimize ve yasağımıza uyanları cennetle müjdeleyen, bize isyan edip emrimize ve yasağımıza karşı gelenleri de uyaran bir elçi olarak gönderdik.
{وَقُرْآنًا فَرَقْنَاهُ لِتَقْرَأَهُ}. اختلَفتِ القرَأَةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرَأته عامةُ قرأةِ الأمْصارِ: {فَرَقْنَاهُ}. بتخفيفِ الراءِ من {فَرَقْنَاهُ}. بمعنى: أَحْكَمناه وفصَّلْناه وبيَّناه.
{وَقُرْآنًا فَرَقْنَاهُ لِتَقْرَأَهُ} “Bir Kur'an'ı da, insanlara okuyasın diye kısımlara ayırdık”. Kıraat âlimleri bunun okunuşunda ihtilaf etmişlerdir. İlim merkezlerinin (şehirlerin) kurrâsının cumhuru bunu, {فَرَقْنَاهُ} kelimesindeki râ harfini tahfif ile (şeddesiz olarak) {فَرَقْنَاهُ} (feraknâhu) şeklinde okumuştur. [Bu da] "Onu muhkem kıldık, fasıllara ayırıp tafsilatlandırdık ve açıkladık" manasındadır.
وذُكر عن ابن عباسٍ أنه كان يقرؤُه بتشديدِ الراءِ: (فَرّقْناه) . بمعنى: نزَّلناه شيئًا بعدَ شيءٍ، آيةً بعدَ آيةٍ، وقصةً بعد قصةٍ.
İbn Abbâs'tan ise onun bu kelimeyi râ harfinin şeddesiyle (فَرّقْناه - ferraknâhu) şeklinde okuduğu zikredilmiştir . Bunun manası: Onu azar azar, ayet ayet ve kıssa kıssa indirdik, demektir.
وأولى القراءتين بالصواب عندَنا القراءةُ الأولى؛ لأنَّها القراءةُ التي علَيها الحُجَّةُ مُجمِعةٌ، ولا يجوزُ خلافُها فيما كانت عليه مجمِعَةً مِن أمرِ الدينِ والقرآنِ.
Bize göre iki kıraatten doğruya en layık olanı birinci kıraattir; çünkü o, hüccet ehlinin (icmâ ehlinin) üzerinde ittifak ettiği kıraattir. Din ve Kur'an meselelerinden üzerinde icmâ ettikleri bir hususta onlara muhalefet etmek caiz değildir.
فإذ كان ذلك أولى القراءَتَين بالصوابِ، فتأويلُ الكلامِ: وما أرسَلْناك إلا مبشرًا ونذيرًا، وفصَّلْناه قرآنًا ، وبيَّنّاه وأحْكَمناه لتقرَأه على الناسِ على مكْثٍ.
Madem iki kıraatten doğruya en layık olanı budur; öyleyse sözün tevili şöyledir: 'Biz seni ancak bir müjdeleyici ve bir uyarıcı olarak gönderdik; insanlara dura dura okuyasın diye onu bir Kur'an olarak ayrıntılı kıldık , beyan ettik ve muhkem yaptık.'
وبنحوِ الذي قُلْنا في ذلك مِن التأويلِ قال جماعةٌ مِن أهلِ التأويلِ.
Bu husustaki tevil konusunda bizim söylediğimize benzer ifadeleri tevil ehlinden bir topluluk da söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا عبدُ الله، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قوله: {وَقُرْآنًا فَرَقْنَاهُ}. يقولُ: فصَّلْناه .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَقُرْآنًا فَرَقْنَاهُ} “onu bir Kur'an olarak ayırdık” sözü hakkında: Onu tafsilatlı açıkladık, dediğini nakletti .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن أبي جعفرٍ، عن الرَّبيع، عن أبي العاليةِ، عن أبيِّ بن كعبٍ أنَّه قرَأ: {وَقُرْآنًا فَرَقْنَاهُ}. مخفَّفًا، يعنى: بيَّناه .
Bize Kāsım anlattı, dedi ki: Bize Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, Ebû Ca‘fer'den, o Rebî‘den, o Ebû'l-Âliye'den, o da Übey b. Ka‘b'dan onun: {وَقُرْآنًا فَرَقْنَاهُ} “onu bir Kur'an olarak ayırdık” ifadesini hafif (şeddesiz) okuduğunu, yani: 'Onu beyan ettik' [anlamında okuduğunu] anlattı .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، قال: قال ابن عباسٍ: {وَقُرْآنًا فَرَقْنَاهُ}. قال: فصَّلْناه.
Bize Kāsım anlattı, dedi ki: Bize Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: İbn Abbâs: {وَقُرْآنًا فَرَقْنَاهُ} “onu bir Kur'an olarak ayırdık” [ayeti hakkında]: 'Onu tafsilatlı açıkladık' dedi.
حدثنا ابن المثنى، قال: ثنا بَدَلُ بنُ المُحبَّرِ، قال: ثنا عبادٌ، يعني ابنَ راشدٍ، عن داودَ، عن الحسنِ أنَّه قرَأ: {وَقُرْآنًا فَرَقْنَاهُ}. خفَّفها: فرَق الله به بينَ الحقِّ والباطلِ .
Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Bedel b. el-Muhabber anlattı, dedi ki: Bize Abbâd -yani İbn Râşid-, Dâvûd'dan, o da Hasen'den onun: {وَقُرْآنًا فَرَقْنَاهُ} “onu bir Kur'an olarak ayırdık” ayetini hafif (şeddesiz) okuduğunu: 'Allah onunla hak ile batılın arasını ayırdı' [anlamında olduğunu] anlattı.
وأما الذين قرَءوا القراءةَ الأُخرى، فإنَّهم تأوَّلوا ما قد ذكَرتُ من التأويل.
Diğer kıraatle okuyanlara gelince, onlar da daha önce zikrettiğim şekilde tevil etmişlerdir.
ذكرُ مَن قال ما حكَيْتُ من التأويل عن قارئ ذلك كذلك
Bu ayeti o şekilde okuyanlardan aktardığım tevili söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن أبي جعفرٍ، عن الربيع، عن أبي العاليةِ، قال: كان ابن عباسٍ يقرَؤُها: (وَقُرْآنًا فَرَّقْناه). مثقَّلَةً، يقولُ: أُنزِل آيةً آيةً .
Bize Kāsım anlattı, dedi ki: Bize Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, Ebû Ca‘fer'den, o Rebî‘den, o da Ebû'l-Âliye'den anlattı, dedi ki: İbn Abbâs bunu: (وَقُرْآنًا فَرَّقْناه) şeklinde şeddeli okur ve: 'Ayet ayet indirildi' derdi .
حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنا يزيدُ بنُ هارونَ، قال: أخبَرنا داودُ، عن عكرمةُ، عن ابن عباسٍ، قال، قال: أُنزِل القرآنُ جملةً واحدةً إلى السماءِ الدنيا في ليلةِ القدْرِ، ثم أُنزِل بعدَ ذلك في عشرين سنةً، قال: {وَلَا يَأْتُونَكَ بِمَثَلٍ إِلَّا جِئْنَاكَ بِالْحَقِّ وَأَحْسَنَ تَفْسِيرًا} [الفرقان: ٣٣]. (وقُرْآنا فَرَّقْناه لِتَقْرأه على النَّاسِ على مُكْثٍ ونَزَّلْناه تَنْزِيلًا) .
Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Dâvûd, İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan şöyle dediğini bildirdi: Kur'an Kadir gecesinde dünya semasına toptan bir defada indirildi; sonra da yirmi senede [peyderpey] indirildi. Dedi ki: {وَلَا يَأْتُونَكَ بِمَثَلٍ إِلَّا جِئْنَاكَ بِالْحَقِّ وَأَحْسَنَ تَفْسِيرًا} [Furkan: 33] “Onlar sana hiçbir misal getirmezler ki, biz sana hakkı ve en güzel açıklamayı getirmiş olmayalım”. (ve kur'ânen ferraknâhu li-tekraehu alâ'n-nâsi alâ müksin ve nezzelnâhu tenzîlâ) .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: (وَقُرْآنًا فَرَّقْناه). [قال: أُنزِل مُفَرَّقًا]، لم ينزلْ جميعًا، وكان بينَ
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde'den O'nun: (وَقُرْآنًا فَرَّقْناه) sözü hakkında: '[Dedi ki: Parça parça indirildi], toptan [bir defada] indirilmedi ve [onun]...'
أوَّله وآخرِه نحوٌ مِن عشرين سنةً .
ilki ile sonu arasında yaklaşık yirmi sene vardı, dediğini bildirdi .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: (وقُرْآنًا فَرَّقْناه). قال: فرَّقه، لم ينزِّلْه جميعًا . وقرأ: {وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْلَا نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً وَاحِدَةً}. حتى بلغ: {وَأَحْسَنَ تَفْسِيرًا} [الفرقان: ٣٢، ٣٣]: يَنقُضُ عليهم ما يأتُون به .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: (وقُرْآنًا فَرَّقْناه) sözü hakkında: 'Onu parça parça indirdi, toptan indirmedi' dedi ve {وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْلَا نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً وَاحِدَةً} “İnkâr edenler: 'Kur'an ona toptan bir defada indirilmeli değil miydi?' dediler” ayetinden {وَأَحْسَنَ تَفْسِيرًا} [Furkan: 32, 33] “ve en güzel açıklamayı [getirmiş olmayalım]” kısmına kadar okuyup: 'Getirdikleri şeyleri onların aleyhine çürütür' dedi.
وكان بعضُ أهلِ العربيةِ من أهلِ الكوفة يقولُ : نُصِب قولُه: {وَقُرْآنًا}. بمعنى: ورحمةً. ويتأوَّلُ ذلك: وما أَرْسَلْناك إلَّا مُبَشِّرًا ونَذِيرًا ورحمةً. ويقولُ: جاز ذلك لأن القرآن رحمةٌ.
Kûfe ehlinden Arap dili alimlerinden bazısı şöyle diyordu : O'nun: {وَقُرْآنًا} “bir Kur'an olarak” sözü, 've bir rahmet olarak' anlamında mensub kılınmıştır. Bunu da: 'Biz seni ancak bir müjdeci, bir uyarıcı ve bir rahmet olarak gönderdik' şeklinde tevil ediyor ve: 'Kur'an bir rahmet olduğu için bu caiz olmuştur' diyordu.
ونصْبُه على الوجْهِ الذي قُلناه أولى، وذلك كما قال جلَّ ثناؤُه: {وَالْقَمَرَ قَدَّرْنَاهُ مَنَازِلَ} [يس: ٣٩].
Ancak onun, bizim söylediğimiz vecih üzere mensub olması daha evladır; bu da tıpkı şanı yüce olanın: {وَالْقَمَرَ قَدَّرْنَاهُ مَنَازِلَ} [Yâsîn: 39] “Ay için de birtakım menziller takdir ettik” buyurması gibidir.
وقوله: {لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ عَلَى مُكْثٍ}. يقولُ: لتقرَأَه على الناسِ على تُؤَدةٍ، فتُرتِّلَه وتبيِّنَه، ولا تعجَلْ في تلاوتِه فلا يُفْهَمَ عنك.
O'nun: {لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ عَلَى مُكْثٍ} “onu insanlara dura dura okuyasın diye” sözü hakkında [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: İnsanlara ağır ağır, tane tane okuyasın, açıkça beyan edesin ve senden anlaşılmayacak şekilde tilavetinde acele etmeyesin diye.
وبنحو الذي قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن عُبيدٍ
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Ubeyd'den
المُكْتِبِ، قال: قلتُ لمجاهدٍ: رجلٌ قرَأ "البقرةَ" و "آلَ عمرانَ"، وآخرُ قرَأ "البقرةَ"، وركُوعُهما وسجودُهما واحدٌ، أيُّهما أفضَلُ؟ قال: الذي قرَأ "البقرةَ". وقرأ: ? {لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ عَلَى مُكْثٍ} .
el-Müktib'den anlattı, dedi ki: Mücâhid'e: 'Bir adam Bakara ve Âl-i İmrân'ı okusa, diğeri ise yalnız Bakara'yı okusa, rükû ve secdeleri de bir olsa hangisi daha faziletlidir?' diye sordum. 'Bakara'yı okuyan' dedi ve {لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ عَلَى مُكْثٍ} “onu insanlara dura dura okuyasın diye” ayetini okudu.
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا عبدُ الله، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ عَلَى مُكْثٍ}. يقولُ: على تأييدٍ .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ عَلَى مُكْثٍ} “onu insanlara dura dura okuyasın diye” sözü hakkında: 'Tebdîd (tane tane / ağır ağır) üzere' dediğini nakletti.
حدَّثني محمدُ بنُ عمروٍ، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {عَلَى مُكْثٍ}. قال: على تَرَسُّلٍ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana Hâris de anlattı, dedi ki: Bize Hasen anlattı, dedi ki: Bize Verka, hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {عَلَى مُكْثٍ} “dura dura” sözü hakkında: 'Ağır ağır ve tane tane' dediğini anlattı.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ قوله: {لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ عَلَى مُكْثٍ}. قال: في تَرَسُّلٍ .
Bize Kāsım anlattı, dedi ki: Bize Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den O'nun: {لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ عَلَى مُكْثٍ} “onu insanlara dura dura okuyasın diye” sözü hakkında: 'Ağır ağır ve tane tane' dediğini anlattı.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ عَلَى مُكْثٍ}. قال: التفسيرُ الذي قال الله: {وَرَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِيلًا}
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ عَلَى مُكْثٍ} “onu insanlara dura dura okuyasın diye” buyruğu hakkında şöyle dedi: [Bunun] tefsiri, Allah'ın: {وَرَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِيلًا} “Kur'an'ı ağır ağır, tane tane oku” dediğidir.
[المزمل: ٤]: تفسيره.
[Müzzemmil: 4] “Kur'an'ı tane tane, tertil ile oku” buyruğudur; [işte bu onun] tefsiridir.
حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا الثوريُّ، عن عبيدٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ عَلَى مُكْثٍ}: على تُؤَدةٍ .
Bize Hasen anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Sevrî, Ubeyd'den, o da Mücâhid'den O'nun: {لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ عَلَى مُكْثٍ} “onu insanlara dura dura okuyasın diye” sözü hakkında: 'Ağır ağır ve teenni ile' dediğini bildirdi.
وفى "المُكْثِ" للعربِ لغاتٌ: مُكْثٌ، ومَكْثُ، ومِكْثٌ، ومِكِّيثَى مقصورٌ، ومُكْثانًا، والقراءةُ بضمِّ الميم.
Araplarda el-Müks (المُكْث) kelimesinde farklı kullanımlar vardır: Müks (مُكْث), meks (مَكْث), miks (مِكْث), elif-i maksûre ile mikkîsâ (مِكِّيثَى) ve müksân (مُكْثانًا). Kıraat ise mîm harfinin zammeyle (ötreli) okunmasıdır.
وقوله: {وَنَزَّلْنَاهُ تَنْزِيلًا}. يقولُ تعالى ذكرُه: فرَّقنا تنزيلَه، وأنزَلناه شيئًا بعدَ شيءٍ.
O'nun: {وَنَزَّلْنَاهُ تَنْزِيلًا} “ve onu peyderpey indirdik” sözü hakkında Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: İndirilişini kısım kısım ayırdık ve onu parça parça indirdik.
كما حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابن عليه، قال: حُدِّثْنا عن أبي رجاءٍ، قال: تلا الحسن: {لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ عَلَى مُكْثٍ وَنَزَّلْنَاهُ تَنْزِيلًا}. قال: كان الله ﵎ ينزِّلُ هذا القرآنَ بعضَه قبلَ بعضٍ، لِمَا علِم أنَّه سيكونُ ويحدُثُ في الناسِ، لقد ذُكر لنا أنَّه كان بينَ أوّلِه وآخرِه ثمانىَ عشْرةَ سنةً. قال: فسألتُه يومًا على سُخطةٍ، فقلتُ: يا أبا سعيد: (وقُرآنًا فَرَّقْناه). فثقَّلَها أبو رجاءٍ، فقال الحسنُ: ليس (فَرَّقْناه) ولكن {فَرَقْنَاهُ}. فقرَأ الحسنُ مخفَّفةً. قلتُ: مَن يُحدَّثك هذا يا أبا سعيدٍ؟ أصحابُ محمدٍ؟ قال: فمَنْ يُحدِّثُنيه؟! قال: أُنزِل عليه بمكةَ قبلَ أن يُهاجرَ إلى المدينةِ ثمانىَ سنين، وبالمدينةِ عشْرَ سنين.
Nitekim bana Ya'kūb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye anlattı, dedi ki: Bize Ebû Recâ'dan nakledildiğine göre o şöyle dedi: Hasen: {لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ عَلَى مُكْثٍ وَنَزَّلْنَاهُ تَنْزِيلًا} “onu insanlara dura dura okuyasın diye [ayırdık] ve onu peyderpey indirdik” ayetini okudu ve şöyle dedi: Allah celle celâlühü, insanlar arasında meydana gelecek ve ortaya çıkacak şeyleri bildiği için bu Kur'an'ı bir kısmını diğerinden önce indiriyordu; bize nakledildiğine göre ilki ile sonu arasında on sekiz sene vardı. [Ebû Recâ] dedi ki: Bir gün ona kızgın bir anında sordum ve: 'Ey Ebû Saîd! (وقُرآنًا فَرَّقْناه)' dedim. Ebû Recâ şeddeli okudu. Bunun üzerine Hasen: '(فَرَّقْناه) değil, {فَرَقْنَاهُ} “onu ayırdık”' dedi. Böylece Hasen hafif (şeddesiz) okudu. Ben: 'Bunu sana kim anlatıyor ey Ebû Saîd, Muhammed'in ashabı mı?' dedim. O da: 'Başka kim bana anlatacak ki?!' dedi ve ekledi: 'Mekke'de Medine'ye hicret etmeden önce ona sekiz sene, Medine'de de on sene [Kur'an] indirildi.'
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَقُرْآنًا فَرَقْنَاهُ لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ عَلَى مُكْثٍ وَنَزَّلْنَاهُ تَنْزِيلًا}: لم ينزَّلْ في ليلةٍ ولا ليلتين، ولا شهرٍ ولا شَهرين، ولا سنةٍ ولا سنتين، ولكنْ كان بين أوَّلِه وآخِرِه عشرون سنةً، وما شاء الله مِن ذلك.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {وَقُرْآنًا فَرَقْنَاهُ لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ عَلَى مُكْثٍ وَنَزَّلْنَاهُ تَنْزِيلًا} “Ve [onu], insanlara dura dura okuyasın diye ayırdığımız bir Kur'an olarak [indirdik] ve onu peyderpey indirdik” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: [Kur'an] bir gecede yahut iki gecede, bir ayda yahut iki ayda, bir yılda yahut iki yılda indirilmedi; bilakis ilki ile sonu arasında yirmi yıl ve Allah'ın bundan dilediği kadar [bir zaman] vardı.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، عن الحسنِ، قال: كان يقولُ : أُنزِل على نبيِّ الله القرآنُ ثمانىَ سنين، وعشرًا بعدَما هاجَر. وكان قتادةُ يقولُ: عشرًا بمكة، وعشرًا بالمدينةِ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den, o da Hasen'den şöyle dediğini anlattı: O : 'Allah'ın Peygamberine Kur'an [Mekke'de] sekiz sene, hicret ettikten sonra da on sene indirildi' derdi. Katâde ise: 'On sene Mekke'de, on sene Medine'de' derdi .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قُلْ آمِنُوا بِهِ أَوْ لَا تُؤْمِنُوا إِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ إِذَا يُتْلَى عَلَيْهِمْ يَخِرُّونَ لِلْأَذْقَانِ سُجَّدًا (١٠٧) وَيَقُولُونَ سُبْحَانَ رَبِّنَا إِنْ كَانَ وَعْدُ رَبِّنَا لَمَفْعُولًا (١٠٨)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tevili hakkındaki söz: {قُلْ آمِنُوا بِهِ أَوْ لَا تُؤْمِنُوا إِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ إِذَا يُتْلَى عَلَيْهِمْ يَخِرُّونَ لِلْأَذْقَانِ سُجَّدًا (١٠٧) وَيَقُولُونَ سُبْحَانَ رَبِّنَا إِنْ كَانَ وَعْدُ رَبِّنَا لَمَفْعُولًا (١٠٨)} “De ki: 'Ona ister inanın, ister inanmayın. Şüphesiz bundan önce kendilerine ilim verilenlere [Kur'an] okunduğu zaman, çeneleri üstü secdeye kapanırlar.' Ve derler ki: 'Rabbimizi tenzih ederiz; Rabbimizin vaadi elbette gerçekleşecektir.'”.
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: قلْ يا محمدُ لهؤلاءِ القائلين لك: {لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنَا مِنَ الْأَرْضِ يَنْبُوعًا} [الإسراء: ٩٠]: آمِنوا بهذا القرآنِ الذي لو اجتمَعت الإنسُ والجنُّ على أن يأْتُوا بمثلِه، لم يأْتُوا به ولو كان بعضُهم لبعضٍ ظهيرًا، أو لا تؤمِنوا به، فإن إيمانَكم به لن يزيدَ في خزائنِ رحمةِ الله، ولا ترْكَكم الإيمانَ به ينقُصُ ذلك، وإن تكفُروا به، فإن الذين أُوتوا العلمَ بالله وآياتِه مِن قبلِ نزولهِ من مؤمنى أهلِ الكتابين، إذا يُتلَى عليهم هذا القرآنُ يَخِرُّون؛ تعظيمًا له وتكريمًا، وعلمًا منهم بأنَّه مِن عندِ اللَّهِ، لأذقانِهم سُجَّدًا بالأرضِ.
Allah Teâlâ, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Sana: {لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنَا مِنَ الْأَرْضِ يَنْبُوعًا} [İsrâ: 90] “Bizim için yerden bir pınar fışkırtmadıkça sana asla inanmayacağız” diyen şu kimselere de ki: İnsanlar ve cinler bir araya gelseler bir benzerini getiremeyecekleri -velev ki birbirlerine arka çıksalar dahi- bu Kur'an'a ister inanın, ister inanmayın! Çünkü sizin ona inanmanız Allah'ın rahmet hazinelerini artırmayacağı gibi, inanmayı terk etmeniz de onu eksiltmez. Eğer siz onu inkâr ederseniz, onun inişinden önce kendilerine Allah'a ve ayetlerine dair ilim verilmiş olan iki ehl-i kitap müminleri, bu Kur'an kendilerine okunduğu zaman ona duydukları tazim ve hürmetten, ayrıca onun Allah katından olduğunu bildiklerinden ötürü yere çeneleri üstü secdeye kapanırlar.
واختلَف أهلُ التأويلِ في الذي عنَى الله بقولِه: {يَخِرُّونَ لِلْأَذْقَانِ}؛ فقال بعضُهم: عنَى به الوجوهَ.
Tefsir ehli, Allah'ın: {يَخِرُّونَ لِلْأَذْقَانِ} “çeneleri üstü kapanırlar” sözüyle neyi kastettiği konusunda ihtilaf etmiş; bazısı bununla yüzlerin kastedildiğini söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا عبدُ الله، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan [şöyle] anlattı:
قولَه: {يَخِرُّونَ لِلْأَذْقَانِ سُجَّدًا}. يقولُ: للوجوهِ .
O'nun: {يَخِرُّونَ لِلْأَذْقَانِ سُجَّدًا} “çeneleri üstü secdeye kapanırlar” sözü hakkında: 'Yüzleri üstü' dediğini nakletti.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {يَخِرُّونَ لِلْأَذْقَانِ سُجَّدًا}. أي: للوجوهِ.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {يَخِرُّونَ لِلْأَذْقَانِ سُجَّدًا} “çeneleri üstü secdeye kapanırlar” ayeti hakkında: 'Yani yüzleri üstü' dediğini anlattı.
حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا معمرٌ، عن قتادةَ مثلَه .
Bize Hasen anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde'den aynısını bildirdi .
وقال آخرون: بل عنَى بذلك اللِّحَى.
Başkaları ise: 'Bilakis bununla sakallar kastedilmiştir' demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا معمرٌ، قال: قال الحسنُ في: {يَخِرُّونَ لِلْأَذْقَانِ}. قال: للِّحَى .
Bize Hasen anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer anlattı, dedi ki: Hasen, {يَخِرُّونَ لِلْأَذْقَانِ} “çeneleri üstü kapanırlar” ayeti hakkında: 'Sakalları üstü' dedi.
وقوله: {وَيَقُولُونَ سُبْحَانَ رَبِّنَا إِنْ كَانَ وَعْدُ رَبِّنَا لَمَفْعُولًا}. يقولُ جلَّ ثناؤُه: ويقولُ هؤلاءِ الذين أُوتُوا العلمَ مِن قبلِ نزولِ هذا القرآنِ، إذا خرُّوا للأذقانِ سُجودًا عندَ سَماعِهم القرآنَ يُتْلَى عليهم: تنزِيهًا لربِّنا وتَبْرِئةً له مما يُضيفُ إليه المشركون به، ما كان وعدُ ربِّنا من ثوابٍ وعقابٍ، إلا مفعولًا حقًّا يقينًا؛ إيمانٌ بالقرآنِ وتصديقٌ به.
O'nun: {وَيَقُولُونَ سُبْحَانَ رَبِّنَا إِنْ كَانَ وَعْدُ رَبِّنَا لَمَفْعُولًا} “Ve derler ki: 'Rabbimizi tenzih ederiz; Rabbimizin vaadi elbette gerçekleşecektir'” sözü hakkında şanı yüce olan şöyle buyurmaktadır: Bu Kur'an'ın inişinden önce kendilerine ilim verilen kimseler, Kur'an'ın kendilerine okunduğunu işittiklerinde çeneleri üstü secdeye kapandıklarında: 'Rabbimizi tenzih eder, müşriklerin O'na isnat ettikleri şeylerden O'nu beri kılarız; Rabbimizin sevap ve cezaya dair vaadi kesinlikle hakkıyla gerçekleşecektir' derler ki bu, Kur'an'a iman etmek ve onu tasdik etmektir.
والأذقانُ في كلامِ العربِ: جمعُ ذَقَنٍ، وهو مَجمَعُ اللَّحْيَيْنِ. وإذ كان ذلك كذلك، فالذى قال الحسنُ في ذلك أشبهُ بظاهرِ التنزيلِ.
el-Ezkān (الْأَذْقَان), Arap kelamında zekan (ذَقَن) kelimesinin çoğuludur; o da iki çene kemiğinin birleştiği yerdir (çenedir). Durum böyle olunca, Hasen'in bu hususta söylediği söz tenzilin zahirine daha uygundur.
وبنحوِ الذي قُلْنا في تأويلِ ذلك قال أهلُ التأويلِ، على اختلافٍ منهم في
Bunun tevilinde bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir; ancak onlar [şu hususta] ihtilaf etmişlerdir:
الذين عُنوا بقولِه: {أُوتُوا الْعِلْمَ}. وفي: {يُتْلَى عَلَيْهِمْ}.
O'nun: {أُوتُوا الْعِلْمَ} “kendilerine ilim verilenler” ve {يُتْلَى عَلَيْهِمْ} “onlara okunduğu zaman” sözleriyle kimlerin kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، قال: قال مجاهدٌ: {الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ} إلى قوله: {خُشُوعًا}. قال: هم ناسٌ من أهلِ الكتابِ، حينَ سمِعوا ما أنزَل الله على محمدٍ، قالوا: {سُبْحَانَ رَبِّنَا إِنْ كَانَ وَعْدُ رَبِّنَا لَمَفْعُولًا} .
Bize Kāsım anlattı, dedi ki: Bize Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: Mücâhid, {الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ} “bundan önce kendilerine ilim verilenler” sözünden {خُشُوعًا} “[onların] saygısını [artırır]” sözüne kadar olan kısım hakkında şöyle dedi: Onlar Ehl-i Kitap'tan birtakım insanlardır; Allah'ın Muhammed'e indirdiği şeyi işittiklerinde: {سُبْحَانَ رَبِّنَا إِنْ كَانَ وَعْدُ رَبِّنَا لَمَفْعُولًا} “Rabbimizi tenzih ederiz; Rabbimizin vaadi elbette gerçekleşecektir” dediler .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {قُلْ آمِنُوا بِهِ أَوْ لَا تُؤْمِنُوا إِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ} من قبلِ النبيِّ ﷺ {إِذَا يُتْلَى عَلَيْهِمْ} ما أُنزِل إليهمِ من عندِ اللَّهِ، {يَخِرُّونَ لِلْأَذْقَانِ سُجَّدًا (١٠٧) وَيَقُولُونَ سُبْحَانَ رَبِّنَا إِنْ كَانَ وَعْدُ رَبِّنَا لَمَفْعُولًا} .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {قُلْ آمِنُوا بِهِ أَوْ لَا تُؤْمِنُوا إِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ} “De ki: 'Ona ister inanın, ister inanmayın. Şüphesiz bundan önce kendilerine ilim verilenler...'” -yani Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den önce kendilerine Allah katından indirilen şey- {إِذَا يُتْلَى عَلَيْهِمْ} “onlara okunduğu zaman”, {يَخِرُّونَ لِلْأَذْقَانِ سُجَّدًا (١٠٧) وَيَقُولُونَ سُبْحَانَ رَبِّنَا إِنْ كَانَ وَعْدُ رَبِّنَا لَمَفْعُولًا} “çeneleri üstü secdeye kapanırlar ve derler ki: 'Rabbimizi tenzih ederiz; Rabbimizin vaadi elbette gerçekleşecektir'” sözü hakkında [böyle] dedi .
وقال آخرون: عُنِي بقولِه: {الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ}: محمدٌ ﷺ .
Başkaları ise: O'nun: {الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ} “kendilerine ilim verilenler” sözüyle Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem kastedilmiştir dedi.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ في قولِه: {إِذَا يُتْلَى عَلَيْهِمْ}: كِتابُهم.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den O'nun: {إِذَا يُتْلَى عَلَيْهِمْ} “onlara okunduğu zaman” sözü hakkında [şöyle dediğini rivayet etti]: 'Kitaplarıdır.'
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {إِذَا يُتْلَى عَلَيْهِمْ}: ما أُنزِل إليهم مِن عندِ اللَّهِ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {إِذَا يُتْلَى عَلَيْهِمْ} “onlara okunduğu zaman” sözü hakkında: 'Allah katından onlara indirilen şeydir' dedi.
وإنما قلنا: عنَى بقولِه: {إِذَا يُتْلَى عَلَيْهِمْ}: القرآنَ؛ لأنه في سياقِ ذكرِ القرآنِ، ولم يَجرِ لغيرِه مِن الكتبِ ذكرٌ، فيُصرَفَ الكلامُ إليه، ولذلك جُعلتِ الهاءُ التي في قولِه: {مِنْ قَبْلِهِ}. مِن ذكرِ القرآنِ؛ لأن الكلامَ بذكرِه جرَى قبلَه، وذلك قوله: {وَقُرْآنًا فَرَقْنَاهُ}. وما بعدَه في سياقِ الخبرِ عنه، فلذلك وجَبت صحةُ ما قلنا، إذا لم يأتِ بخلافِ ما قلنا فيه حجةٌ يجِبُ التسليمُ لها.
Bizim O'nun: {إِذَا يُتْلَى عَلَيْهِمْ} “onlara okunduğu zaman” sözüyle Kur'an'ın kastedildiğini söylememiz, ayetin Kur'an'ın zikredildiği bir bağlamda yer alması ve sözün kendisine yöneltileceği başka bir kitaptan bahsedilmemiş olması sebebiyledir. Bundan ötürü O'nun: {مِنْ قَبْلِهِ} “ondan önce” sözündeki zamir de Kur'an'a ait kılınmıştır; zira kelam ondan önce Kur'an'ın zikriyle cereyan etmiştir ki o da O'nun: {وَقُرْآنًا فَرَقْنَاهُ} “onu bir Kur'an olarak ayırdık” buyruğu ve sonrasındaki ona dair haber akışıdır. Dolayısıyla bizim söylediğimizin aksine teslim olunması gereken bir delil gelmediğine göre, söylediğimizin doğruluğu kesinleşmiştir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَيَخِرُّونَ لِلْأَذْقَانِ يَبْكُونَ وَيَزِيدُهُمْ خُشُوعًا (١٠٩)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tevili hakkındaki söz: {وَيَخِرُّونَ لِلْأَذْقَانِ يَبْكُونَ وَيَزِيدُهُمْ خُشُوعًا (١٠٩)} “Ağlayarak çeneleri üstü kapanırlar ve [bu] onların saygısını artırır”.
يقولُ تعالى ذكرُه: ويخِرُّ هؤلاء الذين أُوتوا العلمَ من مؤمنى أهلِ الكتابين من قبلِ نزولِ الفرقانِ، إذا يُتلَى عليهم القرآنُ، لأذقانِهم يبكُون، ويزيدُهم ما في القرآنِ من المواعظِ والعبرِ {خُشُوعًا}. يعنى: خضوعًا لأمرِ الله وطاعتِه، واستكانةً له.
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Furkan'ın inişinden önce iki ehl-i kitap müminlerinden kendilerine ilim verilmiş olan bu kimseler, Kur'an kendilerine okunduğu zaman ağlayarak çeneleri üstü kapanırlar ve Kur'an'daki öğütler ve ibretler onların {خُشُوعًا} “saygısını” -yani Allah'ın emrine, O'na itaate olan boyun eğişlerini ve O'na karşı tevazularını- artırır.
حدَّثنا أحمدُ بنُ مَنيعٍ، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ بنُ المباركِ، قال: أَخبَرنا مِسْعَرٌ، عن عبدِ الأعلى التّيميّ، أنَّ مَن أُوتِيَ مِن العلم ما لم يُبكِه، لخليقٌ ألَّا يكونَ أُوتِىَ علمًا يَنْفَعُه؛ لأنَّ اللَّهَ نعَت العلماءَ فقال: {إِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ إِذَا يُتْلَى عَلَيْهِمْ يَخِرُّونَ لِلْأَذْقَانِ} الآيتين.
Bize Ahmed b. Menî‘ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. el-Mübârek anlattı, dedi ki: Bize Mis‘ar, Abdül'a‘lâ et-Teymî'den nakletti ki: Kendisine kendisini ağlatmayacak bir ilim verilen kimsenin, kendisine fayda verecek bir ilim verilmemiş olması pek muhtemeldir; çünkü Allah alimleri niteleyerek şöyle buyurmuştur: {إِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ إِذَا يُتْلَى عَلَيْهِمْ يَخِرُّونَ لِلْأَذْقَانِ} “Şüphesiz bundan önce kendilerine ilim verilenlere [Kur'an] okunduğu zaman, çeneleri üstü [secdeye] kapanırlar” -her iki ayeti okudu-.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ المباركِ، عن مِسْعَرِ بن كِدَامٍ، عن عبدِ الأعلى التيميِّ بنحوِه، إَّلا أنه قال: {إِذَا يُتْلَى عَلَيْهِمْ يَخِرُّونَ لِلْأَذْقَانِ}. ثم قال: {وَيَخِرُّونَ لِلْأَذْقَانِ يَبْكُونَ} الآية .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Haccâc anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. el-Mübârek, Mis‘ar b. Kidâm'dan, o da Abdülâ‘lâ et-Teymî'den benzerini anlattı; ancak o şöyle dedi: {إِذَا يُتْلَى عَلَيْهِمْ يَخِرُّونَ لِلْأَذْقَانِ} “[Kur'an] kendilerine okunduğu zaman çeneleri üstü [yüzüstü secdeye] kapanırlar.” Sonra da {وَيَخِرُّونَ لِلْأَذْقَانِ يَبْكُونَ} “Ve ağlayarak çeneleri üstü [yüzüstü] kapanırlar...” ayetini [okudu] .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ: {وَيَخِرُّونَ لِلْأَذْقَانِ يَبْكُونَ وَيَزِيدُهُمْ خُشُوعًا}. قال: هذه جوابٌ وتفسيرٌ للآيةِ التي في "كهيعص": {إِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُ الرَّحْمَنِ خَرُّوا سُجَّدًا وَبُكِيًّا} [مريم: ٥٨].
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {وَيَخِرُّونَ لِلْأَذْقَانِ يَبْكُونَ وَيَزِيدُهُمْ خُشُوعًا} “Ağlayarak çeneleri üstü kapanırlar ve [bu] onların saygısını artırır” ayeti hakkında şöyle dedi: Bu, Kâf-hâ-yâ-ayn-sâd (Meryem) suresindeki: {إِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُ الرَّحْمَنِ خَرُّوا سُجَّدًا وَبُكِيًّا} [Meryem: 58] “Onlara Rahmân'ın ayetleri okunduğu zaman ağlayarak secdeye kapanırlardı” ayetinin bir cevabı ve tefsiridir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمَنَ أَيًّا مَا تَدْعُوا فَلَهُ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا وَابْتَغِ بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلًا (١١٠)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tevili hakkındaki söz: {قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمَنَ أَيًّا مَا تَدْعُوا فَلَهُ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا وَابْتَغِ بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلًا (١١٠)} “De ki: 'İster Allah deyin, ister Rahmân deyin; hangisiyle dua ederseniz edin, en güzel isimler O'nundur.' Namazında sesini pek yükseltme, pek de kısma; ikisi arasında bir yol tut”.
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه: قل يا محمدُ لمشركي قومِك المنكرين دعاءَ الرحمنِ: {ادْعُوا اللَّهَ} أيُّها القومُ، {أَوِ ادْعُوا الرَّحْمَنَ أَيًّا مَا تَدْعُوا فَلَهُ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى}، بأيِّ أسمائِه ﷻ تَدْعُون ربَّكم، فإِنَّما تَدْعُون واحدًا، وله الأسماء الحُسْنى. وإنما قيل ذلك له ﷺ؛ لأنَّ المشركين - فيما ذُكِر - سمِعوا النبي ﷺ يدعُو ربَّه: "يا ربَّنا الله، ويا ربَّنا الرحمن" . فظنُّوا أنه يدعو إلهين، فأنزَل الله على نبيّه ﵇ هذه الآية احتجاجا لنبيِّه عليهم.
Allah Teâlâ Peygamberine şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Rahmân diye dua etmeyi inkâr eden kavminin müşriklerine de ki: Ey kavim! {ادْعُوا اللَّهَ} “İster Allah deyin”, {أَوِ ادْعُوا الرَّحْمَنَ أَيًّا مَا تَدْعُوا فَلَهُ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى} “ister Rahmân deyin; hangisiyle dua ederseniz edin, en güzel isimler O'nundur”. Rabbinize O'nun celle celâluhu hangi ismiyle dua ederseniz edin, şüphesiz sadece tek bir [ilaha] dua etmiş olursunuz ve en güzel isimler O'nundur. Bunun Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e söylenmesinin sebebi şudur: Anlatıldığına göre müşrikler, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Rabbine: "Ey Rabbimiz Allah! Ey Rabbimiz Rahmân!" diye dua ettiğini duydular ve onun iki ilaha dua ettiğini sandılar. Bunun üzerine Allah Teâlâ, Peygamberinin lehine onlara karşı bir delil olmak üzere Peygamberi aleyhisselâm'a bu ayeti indirdi.
ذكرُ الروايِة بما ذكَرنا
Zikrettiğimiz husustaki rivayetlerin zikri:
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى محمدُ بنُ كثيرٍ، عن عبدِ اللهِ بن واقدٍ، عن أبي الجوزاءِ، عن ابن عباسٍ، قال: كان النبيُّ ﷺ ساجدًا يدعو: "يا رحمنُ، يا رحيمُ". فقال المشركون: هذا يَزْعُمُ أنه يدعو واحدًا، وهو يدعو مثنَى مثنَى. فأنزَل الله تعالى: {قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمَنَ أَيًّا مَا تَدْعُوا فَلَهُ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى} الآية .
Bize el-Kāsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Kesîr, Abdullah b. Vâkıd'dan, o Ebu'l-Cevzâ'dan, o da İbn Abbâs'tan [şöyle] rivayet etti: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem secdede iken: «Yâ Rahmân, yâ Rahîm» diye dua ediyordu. Bunun üzerine müşrikler: "Bu [adam] bir [olan ilaha] dua ettiğini ileri sürüyor, oysa ikişer ikişer dua ediyor!" dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: {قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمَنَ أَيًّا مَا تَدْعُوا فَلَهُ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى} “De ki: 'İster Allah deyin, ister Rahmân deyin; hangisiyle dua ederseniz edin, en güzel isimler O'nundur'” ayetini indirdi.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني عيسى، عن الأوزاعيِّ، عن مكحولٍ، أنَّ النبيَّ ﷺ كان يتهجَّدُ بمكةَ ذاتَ ليلةٍ، يقولُ في سجودِه: "يا رحمنُ، يا رحيمُ". فسمِعه رجلٌ من المشرِكين، فلمَّا أصبَح قال لأصحابِه: انظُروا ما قال ابن أَبي كَبْشَةَ، يدعُو الليلةَ الرحمنَ الذي باليمامةِ . وكان باليمامةِ رجلٌ يقالُ له: رحمنُ. فنزَلت: {قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمَنَ أَيًّا مَا تَدْعُوا فَلَهُ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى} .
Bize Kāsım anlattı, dedi ki: Bize Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Îsâ, Evzâî'den, o da Mekhûl'den nakletti ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bir gece Mekke'de teheccüd namazı kılıyor ve secdesinde: "Yâ Rahmân, yâ Rahîm" diyordu. Müşriklerden bir adam onu duydu ve sabah olunca arkadaşlarına: "İbn Ebî Kebşe'nin ne dediğine bakın; bu gece Yemâme'deki Rahmân'a dua ediyor" dedi. Zira Yemâme'de kendisine Rahmân denilen bir adam vardı. Bunun üzerine: {قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمَنَ أَيًّا مَا تَدْعُوا فَلَهُ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى} “De ki: 'İster Allah deyin, ister Rahmân deyin; hangisiyle dua ederseniz edin, en güzel isimler O'nundur'” ayeti indi .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمَنَ أَيًّا مَا تَدْعُوا فَلَهُ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى}.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin şu sözünü anlattı: {قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمَنَ أَيًّا مَا تَدْعُوا فَلَهُ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى} “De ki: 'İster Allah deyin, ister Rahmân deyin; hangisiyle dua ederseniz edin, en güzel isimler O'nundur'”.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاء، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {أَيًّا مَا تَدْعُوا}: بشيءٍ مِن أسمائِه .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana Hâris anlattı, dedi ki: Bize Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkā anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in: {أَيًّا مَا تَدْعُوا} “Hangisiyle dua ederseniz edin” sözü hakkında şöyle dediğini [nakletti]: İsimlerinden herhangi biriyle [dua edersiniz] .
حدَّثني موسى بن سهلٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ بكارٍ البصريُّ، قال: ثنى حمادُ بنُ عيسى بن عَبيدةَ بن الطُّفيلِ الجُهَنيُّ، قال: ثنا ابن جريجٍ، عن عبدِ العزيز بن عمرَ بن عبدِ العزيزِ، عن مكحولٍ، عن عِراكِ بن مالكٍ، عن أبي هريرةَ، عن النبيِّ ﷺ قال: "إنَّ للهِ تسعَةً وتسعين اسمًا كلُّهن في القرآنِ، مَن
Bana Mûsâ b. Sehl anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Bekkâr el-Basrî anlattı, dedi ki: Bize Hammâd b. Îsâ b. Ubeyde b. et-Tufeyl el-Cühenî anlattı, dedi ki: Bize İbn Cüreyc, Abdülazîz b. Ömer b. Abdilazîz'den, o Mekhûl'den, o Irâk b. Mâlik'ten, o Ebû Hureyre'den, o da Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem [naklen] anlattı; şöyle buyurdu: «Şüphesiz Allah'ın doksan dokuz ismi vardır, hepsi Kur'an'dadır. Kim
أحصَاهن دخَل الجنَّةَ" .
onları sayıp bellerse cennete girer" .
قال أبو جعفرٍ: ولدخولِ {مَا} في قولِه: {أَيًّا مَا تَدْعُوا}. وجهان؛ أحدُهما: أن تكون صلةً، كما قيل: {عَمَّا قَلِيلٍ لَيُصْبِحُنَّ نَادِمِينَ} [المؤمنون: ٤٠]، والآخرُ: أن تكونَ في معنى أيِّ ، كُرِّرت لمَّا اختلَف لفظاهما، كما قيل: ما إن رأيتُ كالليلةِ ليلةً.
Ebû Ca'fer der ki: Allah Teâlâ'nın: {أَيًّا مَا تَدْعُوا} “Hangisiyle dua ederseniz edin” sözündeki {مَا} edatının dâhil olmasının iki yönü vardır: Birincisi, {عَمَّا قَلِيلٍ لَيُصْبِحُنَّ نَادِمِينَ} [el-Mü'minûn: 40] “Pek yakında pişman olacaklar” ayetinde söylendiği gibi zaid (pekiştirme) olmasıdır. Diğeri ise lafızları farklı olduğu için tekrarlanmış olarak 'eyy' (أي) anlamında olmasıdır; nitekim [Arapçada]: "mâ in reeytu ke'l-leyleti leyleten" (bu gece gibisini hiç görmedim) denilmiştir.
وقولُه: {وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا وَابْتَغِ بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلًا}.
Ve O'nun şu buyruğu: {وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا وَابْتَغِ بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلًا} “Namazında sesini pek yükseltme, pek de kısma; ikisi arasında bir yol tut”.
اختلَف أهلُ التأويلِ في "الصلاةِ"؛ فقال بعضُهم: عنَى بذلك: ولا تجهَرْ بدُعائِك ولا تُخافِتْ به، ولكنْ بينَ ذلك. وقالوا: عنَى بالصلاةِ في هذا الموضعِ الدعاءَ.
Tevil ehli "Salât" (namaz/dua) hakkında ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: Bununla, duanda sesini pek yükseltme, pek de kısma; fakat ikisi arası bir yol tut, manasını kastetmiştir, dediler ve bu makamda 'salât' ile duanın kastedildiğini söylediler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يحيى بنُ عيسى الدَّامَغانيُّ، قال: ثنا ابن المباركِ، عن هشامِ بن عروةَ، عن أبيه، عن عائشةَ في قولِه: {وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا}. قالت: في الدُّعاءِ .
Bana Yahyâ b. Îsâ ed-Dâmeğânî anlattı, dedi ki: Bize İbnü'l-Mübârek, Hişâm b. Urve'den, o babasından, o da Âişe'den: {وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا} “Namazında sesini pek yükseltme, pek de kısma” ayeti hakkında nakletti; [Âişe]: "Dua hakkındadır" dedi .
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا هشامُ بنُ عروةَ، عن أبيه، عن عائشةَ، قالت: نزَلت في الدعاءِ.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Hişâm b. Urve, babasından, o da Âişe'den [naklen] anlattı; [Âişe]: "Dua hakkında indi" dedi.
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن هشامِ بن عروةَ، عن أبيه، عن عائشةَ مثلَه .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Hişâm b. Urve'den, o babasından, o da Âişe'den benzerini anlattı .
حدَّثنا الحسنُ بنُ عرفةَ، قال: ثنا عَبّادُ بنُ العوّامِ، عن أشعثَ بن سَوَّارٍ، عن عكرمةَ، عن ابنِ عباسٍ في قولِ اللهِ تعالى: {وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا}. قال: كانوا يَجْهَرون بالدعاءِ، فلمَّا نزَلت هذه الآيةُ أَمِروا أَلّا يَجْهَرُوا، ولا يُخافِتوا .
Bize Hasen b. Arafe anlattı, dedi ki: Bize Abbâd b. el-Avvâm, Eş'as b. Sevvâr'dan, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan Allah Teâlâ'nın: {وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا} “Namazında sesini pek yükseltme, pek de kısma” sözü hakkında [şöyle dediğini] anlattı: Onlar duada seslerini yükseltiyorlardı. Bu ayet inince seslerini pek yükseltmemekle ve pek de kısmamakla emrolundular .
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا حمادٌ، عن عمرِو بن مالكٍ النُّكْرِيِّ ، عن أبي الجَوزاءِ، عن عائشةَ، قالت: نزَلت في الدعاءِ.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Hammâd, Amr b. Mâlik en-Nükrî'den , o Ebü'l-Cevzâ'dan, o da Âişe'den anlattı; [Âişe]: "Dua hakkında indi" dedi.
حدَّثني مطرُ بنُ محمدٍ الضَّبِّيُّ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ داودَ، قال: ثنا شريكٌ، عن زيادِ بن فَيّاضٍ، عن أبي عِياضٍ في قولِه: {وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا}. قال: الدعاءُ .
Bana Matar b. Muhammed ed-Dabbî anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Dâvûd anlattı, dedi ki: Bize Şerîk, Ziyâd b. Feyyâd'dan, o da Ebû İyâd'dan O'nun: {وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا} “Namazında sesini pek yükseltme, pek de kısma” sözü hakkında [şöyle dediğini] anlattı: [O], duadır .
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن إبراهيمَ الهَجَرِيِّ، عن أبي عِياضٍ: {وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا}. قال: نزَلت في الدعاءِ.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, İbrâhîm el-Hecerî'den, o da Ebû İyâd'dan {وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا} “Namazında sesini pek yükseltme, pek de kısma” [ayeti hakkında] anlattı; [Ebû İyâd]: "Dua hakkında indi" dedi.
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا شريكٌ، عن زيادِ بن فَيَّاضٍ، عن أبي عِياضٍ مثلَه.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Şerîk, Ziyâd b. Feyyâd'dan, o da Ebû İyâd'dan benzerini anlattı.
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عمن ذكَره، عن عطاءٍ: {وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا}. قال: نزَلت في الدعاءِ .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, zikrettiği bir kimseden, o da Atâ'dan {وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا} “Namazında sesini pek yükseltme, pek de kısma” hakkında anlattı; [Atâ]: "Dua hakkında indi" dedi .
حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن الحكمِ، عن مجاهدٍ في هذه الآيةِ: {وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا}. قال: في الدعاءِ .
Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Hakem'den, o da Mücâhid'den bu ayet hakkında: {وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا} “Namazında sesini pek yükseltme, pek de kısma” dedi ki: "Dua hakkındadır" .
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا شعبةُ، عن الحكمِ، عن مجاهدٍ، قال: نزَلت في الدعاءِ .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Hakem'den, o da Mücâhid'den anlattı; [Mücâhid]: "Dua hakkında indi" dedi .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا}: في الدعاءِ والمسألةِ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana Hâris anlattı, dedi ki: Bize Hasen anlattı, dedi ki: Bize Varkā anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in: {وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا} “Namazında sesini pek yükseltme, pek de kısma” sözü hakkında şöyle dediğini [nakletti]: Dua ve istekte [pek yükseltme ve pek kısma] .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bize Kāsım anlattı, dedi ki: Bize Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den benzerini anlattı.
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ، قال: نزَلت في الدعاءِ والمسألةِ.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Leys'ten, o da Mücâhid'den anlattı; dedi ki: [Bu ayet] dua ve istek hakkında inmiştir.
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا يحيى، قال: ثني سفيانُ، قال: ثني قيسُ بنُ مسلمٍ، عن سعيدِ بن جبيرٍ في قولِه: {وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا}. قال: في الدعاءِ .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ anlattı, dedi ki: Bana Süfyân anlattı, dedi ki: Bana Kays b. Müslim, Saîd b. Cübeyr'den {وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا} “Namazında sesini pek yükseltme, pek de kısma” sözü hakkında [şöyle dediğini] anlattı: [O], dua hakkındadır .
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا أبو أحمدَ الزبيريُّ، قال: ثنا سفيانُ، عن عَيَّاشٍ العامريِّ، عن عبدِ اللهِ بن شدَّادٍ، قال: كان أعرابٌ إذا سلَّم النبيُّ ﷺ قالوا: اللهمَّ ارزُقْنا إبلًا وولدًا. قال: فنزَلت هذه الآيةُ: {وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ} .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed ez-Zübeyrî anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Ayyâş el-Âmirî'den, o da Abdullah b. Şeddâd'dan anlattı; dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem selâm verdiğinde bazı bedevîler: "Allahım! Bize deve ve çocuk rızıklandır" derlerdi. Dedi ki: Bunun üzerine şu ayet indi: {وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ} “Namazında sesini pek yükseltme” .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزَّاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن هشامِ بن عروةَ، عن أبيه في قولِه: {وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا}. قال: في الدعاءِ .
Bize Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Hişâm b. Urve'den, o da babasından {وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا} “Namazında sesini pek yükseltme, pek de kısma” sözü hakkında [şöyle dediğini] haber verdi: [O], dua hakkındadır .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ} الآية. قال: في الدعاءِ والمسألةِ .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan {وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ} “Namazında sesini pek yükseltme...” ayeti hakkında [şöyle dediğini] anlattı: [O], dua ve istek hakkındadır .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى عيسى، عن الأوزاعيِّ، عن مكحولٍ: {وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا}. قال: ذلك في الدعاءِ.
Bize Kâsım anlattı, dedi ki: Bize Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, Evzâî'den, o da Mekhûl'den {وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا} “Namazında sesini pek yükseltme, pek de kısma” [ayeti hakkında] anlattı: [Mekhûl] şöyle dedi: Bu, dua hakkındadır.