القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {ذَلِكَ جَزَاؤُهُمْ بِأَنَّهُمْ كَفَرُوا بِآيَاتِنَا وَقَالُوا أَإِذَا كُنَّا عِظَامًا وَرُفَاتًا أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقًا جَدِيدًا (٩٨)}.
Yüce Allah'ın: {ذَلِكَ جَزَاؤُهُمْ بِأَنَّهُمْ كَفَرُوا بِآيَاتِنَا وَقَالُوا أَإِذَا كُنَّا عِظَامًا وَرُفَاتًا أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقًا جَدِيدًا (٩٨)} “İşte onların cezası budur; çünkü onlar ayetlerimizi inkâr ettiler ve: 'Biz kemik ve ufalanmış toprak olduktan sonra mı, gerçekten biz mi yeni bir yaratılışla diriltileceğiz?' dediler” sözünün tevili hakkında:
يقولُ تعالى ذكرُه: هذا الذي وصَفنا من فعلِنا يومَ القيامةِ بهؤلاءِ المشركين، ما
Şânı yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Kıyamet günü bu müşriklere yapacağımızdan nitelediğimiz şu husus, [onlara yapacağımızı]
ذكَرتُ أنَّا نَفعَلُ بهم من حشرهم على وجوهِهم عُميًا وبُكمًا وصُمًّا، وإصلائِناهم النارَ على ما بَيَّنا من حالِهم فيها - ثوابُهم بكفرِهم في الدنيا {بِآيَاتِنَا}. يعنى: بأدلتِه وحججِه، وهم رسلُه الذين دَعَوْهم إلى عبادتِه، وإفرادِهم إياه بالألوهةِ دونَ الأوثانِ والأصنامِ، وبقولِهم إذا أُمِروا بالإيمانِ بالمعادِ، وبثوابِ اللهِ وعقابهِ في الآخرةِ: {أإِذَا كُنَّا عِظَامًا} باليةً، {وَرُفَاتًا}: قد صِرْنا ترابًا {أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقًا جَدِيدًا}. يقولون: تُبْعَثُ بعدَ ذلك خلقًا جديدًا، كما ابتُدِثْنا أولَّ مرةٍ في الدنيا. استِنكارًا منهم لذلك، واستِعظامًا له ، وتعجُّبًا من أن يكونَ ذلك.
onları körler, dilsizler ve sağırlar olarak yüzüstü haşretmemizden ve oradaki hallerini açıkladığımız üzere onları ateşe yaslamamızdan kendilerine yapacağımızı zikrettiğim şey, dünyada {بِآيَاتِنَا} “ayetlerimizi” yani O'nun delillerini ve hüccetlerini -ki bunlar putları ve heykelleri bırakıp yalnızca O'na kulluk etmeye ve ulûhiyette O'nu birlemeye davet eden peygamberleridir- inkâr etmelerinin ve ahirette yeniden dirilmeye, Allah'ın mükâfat ve cezasına inanmaları emredildiğinde: Çürümüş {أإِذَا كُنَّا عِظَامًا} “kemik olduğumuz zaman mı” ve toprak haline gelmiş {وَرُفَاتًا} “ve ufalanmış toprak olduğumuzda mı”, {أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقًا جَدِيدًا} “gerçekten biz mi yeni bir yaratılışla diriltileceğiz?” yani bunu yadırgayarak, akıl almaz bularak ve böyle bir şeyin olmasından hayrete düşerek: 'Dünyada ilk defa yaratıldığımız gibi bundan sonra yeniden bir yaratılışla mı diriltileceğiz?' demelerinin karşılığıdır.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ قَادِرٌ عَلَى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ وَجَعَلَ لَهُمْ أَجَلًا لَا رَيْبَ فِيهِ فَأَبَى الظَّالِمُونَ إِلَّا كُفُورًا (٩٩)}.
Yüce Allah'ın: {أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ قَادِرٌ عَلَى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ وَجَعَلَ لَهُمْ أَجَلًا لَا رَيْبَ فِيهِ فَأَبَى الظَّالِمُونَ إِلَّا كُفُورًا (٩٩)} “Gökleri ve yeri yaratan Allah'ın, kendilerinin benzerini de yaratmaya kadir olduğunu ve onlar için şüphe olmayan bir ecel takdir ettiğini görmediler mi? Fakat zalimler inkârcılıktan başkasına yanaşmadılar” sözünün tevili hakkında:
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: أوَ لم يَنْظُرْ هؤلاء القائلون من المشركين: {أَإِذَا كُنَّا عِظَامًا وَرُفَاتًا أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقًا جَدِيدًا} بعيونِ قلوبهم، فيعلَموا {انَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ}، فابتدَعها من غيرِ شيءٍ، وأقامَها بقُدرتِه، {قَادِرٌ} بتلك القدرةِ {عَلَى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ}: أشكالَهم وأمثالَهم من الخلقِ بعدَ فنائِهم وقبلَ ذلك، وأن مَن قدَر على ذلك فلا يَمتَنِعُ عليه إعادتَهم خلقا جديدًا، بعدَ أن يَصِيروا عظامًا ورُفاتًا.
Zikri yüce olan [Allah], Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e buyuruyor ki: Müşriklerden: {أَإِذَا كُنَّا عِظَامًا وَرُفَاتًا أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقًا جَدِيدًا} “Biz kemik ve ufalanmış toprak olduktan sonra mı, gerçekten biz mi yeni bir yaratılışla diriltileceğiz?” diyen şu kimseler, kalp gözleriyle bakıp da yoktan var eden ve kudretiyle ayakta tutan {انَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ} “Gökleri ve yeri yaratan Allah'ın”, yok olmalarından sonra da bundan önce de bu kudretiyle {قَادِرٌ} {عَلَى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ} “kendilerinin benzerini de yaratmaya kadir olduğunu”; yani yaratılmışlardan onların benzerlerini ve emsallerini var etmeye kadir olduğunu ve buna gücü yeten için, kemik ve ufalanmış toprak haline geldikten sonra onları yeni bir yaratılışla tekrar diriltmenin imkânsız olmadığını bilmediler mi?
وقولُه: {وَجَعَلَ لَهُمْ أَجَلًا لَا رَيْبَ فِيهِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وجعَل الله
Yüce Allah'ın: {وَجَعَلَ لَهُمْ أَجَلًا لَا رَيْبَ فِيهِ} “Ve kendisinde şüphe olmayan bir ecel takdir ettiğini [görmediler mi?]” sözü hakkında; zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Allah...
لهؤلاء المشركين أجلًا لهلاكِهم، ووقتًا لعذابهم {لَا رَيْبَ فِيهِ}. يقولُ: لا شكَّ فيه أنه آتيهم ذلك الأجلُ، {فَأَبَى الظَّالِمُونَ إِلَّا كُفُورًا}. يقولُ: فأبَى الكافرون إلا جحودًا بحقيقةِ وعيدِه الذي أوعَدهم، وتكذيبًا به.
bu müşrikler için helak olacakları bir ecel ve azap görecekleri {لَا رَيْبَ فِيهِ} “şüphe olmayan” bir vakit kıldı; yani bu ecelin kendilerine geleceğinde hiçbir şüphe yoktur. {فَأَبَى الظَّالِمُونَ إِلَّا كُفُورًا} “Fakat zalimler inkârcılıktan başkasına yanaşmadılar” buyuruyor ki: Kâfirler, kendilerini tehdit ettiği uyarısının hakikatini inkâr etmekten ve onu yalanlamaktan başka bir şeye razı olmadılar.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قُلْ لَوْ أَنْتُمْ تَمْلِكُونَ خَزَائِنَ رَحْمَةِ رَبِّي إِذًا لأَمْسَكْتُمْ خَشْيَةَ الْإِنْفَاقِ وَكَانَ الْإِنْسَانُ قَتُورًا (١٠٠)}.
Yüce Allah'ın: {قُلْ لَوْ أَنْتُمْ تَمْلِكُونَ خَزَائِنَ رَحْمَةِ رَبِّي إِذًا لأَمْسَكْتُمْ خَشْيَةَ الْإِنْفَاقِ وَكَانَ الْإِنْسَانُ قَتُورًا (١٠٠)} “De ki: Rabbimin rahmet hazinelerine siz sahip olsaydınız, tükenir korkusuyla yine de cimrilik ederdiniz. İnsan pek cimridir” sözünün tevili hakkında:
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه: قُلْ يا محمدُ لهؤلاء المشركين: لو أنتم أيها الناسُ تَمْلِكُون خزائنَ أملاكِ ربى من الأموالِ - وعَنَى بالرحمةِ في هذا الموضعِ المالَ - {إِذًا لأَمْسَكْتُمْ خَشْيَةَ الْإِنْفَاقِ}. يقولُ: إذن لَبَخِلْتُم به، فلم تجودُوا بها على غيرِكم، خشية من {الْإِنْفَاقِ} ؛ الإِقْتارِ.
Zikri yüce olan [Allah], Peygamberine buyuruyor ki: Ey Muhammed, bu müşriklere de ki: Ey insanlar, eğer Rabbimin mallardan oluşan mülk hazinelerine sahip olsaydınız -buradaki rahmet ile mal kastedilmektedir- {إِذًا لأَمْسَكْتُمْ خَشْيَةَ الْإِنْفَاقِ} “tükenir korkusuyla yine de cimrilik ederdiniz”; yani fakir düşme endişesiyle {الْإِنْفَاقِ} [harcayıp bitirmekten] korkarak cimrilik eder ve onu başkalarına cömertçe vermezdiniz.
كما حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجّاجٌ، عن ابن جُريجٍ، قال: قال ابن عباسٍ: {إِذًا لأَمْسَكْتُمْ خَشْيَةَ الْإِنْفَاقِ}. قال: الفقرِ .
Nitekim bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: İbn Abbâs: {إِذًا لأَمْسَكْتُمْ خَشْيَةَ الْإِنْفَاقِ} “tükenir korkusuyla yine de cimrilik ederdiniz” sözü hakkında: Fakirlik [korkusuyla], dedi .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {خَشْيَةَ الْإِنْفَاقِ}. أي: خشيةَ الفاقةِ.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı: {خَشْيَةَ الْإِنْفَاقِ} “harcama korkusuyla”; yani fakirlik korkusuyla.
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزّاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ مثلَه .
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdurrazzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den benzerini bildirdi .
وقولُه: {وَكَانَ الْإِنْسَانُ قَتُورًا}. يقولُ: وكان الإنسانُ بخيلًا مُمْسِكًا.
O'nun: {وَكَانَ الْإِنْسَانُ قَتُورًا} “İnsan pek cimridir” sözü; insan cimri ve eli sıkıdır, demektir.
كما حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا عبدُ الله، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن
Nitekim bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, [o da] İbn
عباسٍ في قولِه: {وَكَانَ الْإِنْسَانُ قَتُورًا}. يقولُ: بخيلًا.
Abbâs'tan O'nun: {وَكَانَ الْإِنْسَانُ قَتُورًا} “İnsan pek cimridir” sözü hakkında: Cimri demektir, dediğini anlattı.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجّاجٌ، عن ابنٍ جُرَيجٍ، قال: قال ابن عباسٍ في قولِه: {وَكَانَ الْإِنْسَانُ قَتُورًا}. قال: بخيلًا.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: İbn Abbâs O'nun: {وَكَانَ الْإِنْسَانُ قَتُورًا} “İnsan pek cimridir” sözü hakkında: Cimridir, dedi.
حدًّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَكَانَ الْإِنْسَانُ قَتُورًا}. قال: بخيلًا مُمْسِكًا.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {وَكَانَ الْإِنْسَانُ قَتُورًا} “İnsan pek cimridir”; cimri ve eli sıkıdır, dedi.
وفى "القُتورِ" في كلامِ العربِ لغاتٌ أربعٌ، يقالُ: قَتَر فلانٌ يَقْتُرُ ويَقْتِرُ، وقَتَّر يُقَتِّرُ، وأقْتَر يُقْتِرُ، كما قال أبو دُوادَ :
Arap kelamında Katûr (القتور) kelimesi için dört kullanım şekli vardır: 'Katara fülânün yakturu ve yaktiru', 'kattere yükattiru' ve 'aktara yüktiru' denir. Nitekim Ebû Duâd şöyle demiştir :
لا أعُدُّ الإقْتارَ عُدْمًا ولكنْ … فقدُ مَن قد رُزِيتُه الإِعْدامُ
Fakirliği yokluk saymam, lakin asıl yokluk kaybettiğim kimsenin yokluğudur.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى تِسْعَ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ فَاسْأَلْ بَنِي إِسْرَائِيلَ إِذْ جَاءَهُمْ فَقَالَ لَهُ فِرْعَوْنُ إِنِّي لأَظُنُّكَ يَامُوسَى مَسْحُورًا (١٠١)}.
Yüce Allah'ın: {وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى تِسْعَ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ فَاسْأَلْ بَنِي إِسْرَائِيلَ إِذْ جَاءَهُمْ فَقَالَ لَهُ فِرْعَوْنُ إِنِّي لأَظُنُّكَ يَامُوسَى مَسْحُورًا (١٠١)} “Andolsun biz Mûsâ'ya apaçık dokuz ayet (mucize) verdik. İsrâiloğullarına sor; onlara geldiğinde Firavun ona: 'Ey Mûsâ! Doğrusu ben seni büyülenmiş sanıyorum' demişti” sözünün tevili hakkında:
يقولُ تعالى ذكرُه: ولقد آتَينا موسى بنَ عِمرانَ {تِسْعَ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ} تَبِينُ لَمَن رآها أنَّها حُججٌ لموسى شاهدةٌ على صدقِه وحقيقةِ نبوَّتِه.
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Andolsun biz İmrân oğlu Mûsâ'ya, onları gören kimseye Mûsâ lehine deliller olduğunu, onun doğruluğuna ve peygamberliğinin hakikatine tanıklık ettiğini açıkça gösteren {تِسْعَ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ} “apaçık dokuz ayet (mucize)” verdik.
وقد اختلَف أهلُ التأويلِ فيهنَّ وما هُنَّ؛ فقال بعضُهم في ذلك ما حدَّثني به محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثني عمِّي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى تِسْعَ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ}. قال: التسعُ الآياتِ البينات؛ يدُه، وعَصاه ولسانُه، والبحرُ والطوفانُ، والجرادُ، والقُمَّلُ، والضفادعُ، والدمُ، آياتٌ مفصلاتٌ .
Tevil ehli bu ayetlerin ne olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazısı bu konuda bana Muhammed b. Sa'd'ın anlattığı şu görüşü söylemiştir: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى تِسْعَ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ} “Andolsun biz Mûsâ'ya apaçık dokuz ayet verdik” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Apaçık dokuz ayet; eli, asâsı, dili, deniz, tufan, çekirge, haşere, kurbağalar ve kandır ki bunlar ayrı ayrı [gönderilmiş] mucizelerdir .
حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ
Bana el-Huseyn’den nakledildi; dedi ki: Ebû Muâz’ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: [Şöyle] derken işittim:
الضحاكَ يقولُ في قولِه: {وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى تِسْعَ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ}: إلقاءُ العصا مرَّتينِ عندَ فرعونَ، ونزْعُ يدِه، والعُقدةُ التي كانت بلسانِه، وخمسُ آياتٍ في "الأعراف"؛ الطوفانُ، والجرادُ، والقمَّلُ، والضفادعُ، والدمُ .
ed-Dahhâk, O'nun: {وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى تِسْعَ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ} “Andolsun biz Mûsâ'ya apaçık dokuz ayet verdik” sözü hakkında şöyle diyordu: Asânın Firavun'un huzurunda iki defa atılması, elini çıkarması, dilindeki düğüm ve "el-A'râf"ta geçen beş ayet; tufan, çekirge, haşere, kurbağalar ve kan .
وقال آخرون نحوًا من هذا القولِ، غيرَ أنَّهم جعَلوا اثنتين مِنهنَّ؛ إحدَاهما، الطَّمسَةَ، والأُخرى، الحَجَرَ.
Başkaları da buna benzer bir söz söylemiş, ancak onlardan ikisini; birini tams (malların taşa dönüşmesi), diğerini ise taş olarak kabul etmişlerdir .
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، عن بريدةَ بن سفيانَ، عن محمدِ بن كعبٍ القُرظيّ، قال: سألني عمرُ بنُ عبدِ العزيزِ عن قوله: {وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى تِسْعَ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ}. فقلتُ له: هي الطوفانُ، والجرادُ، والقُمَّلُ، والضفادعُ، والدمُ، والبحرُ، وعَصاه، والطَّمْسةُ، والحَجَرُ. فقال: وما الطَّمْسةُ؟ فقلتُ: دعا موسى وأمَّن هارونُ، فقال: {قَالَ قَدْ أُجِيبَتْ دَعْوَتُكُمَا} [يونس: ٨٩] وقال عمرُ: كيف يكونُ الفقهُ إلا هكَذا! فدعا عمرُ بنُ عبدِ العزيزِ بخريطةٍ كانت لعبدِ العزيزِ بن مرْوانَ أُصِيبت بمصرَ، فإذا فيها الجوزةُ منشاةٌ، والبيضةُ والعدسةُ ما تُنكَرُ، مُسِخت حجارةً، كانت من أموالِ فرعونَ أُصِيبت بمصرَ.
İbn Humeyd bize anlattı, dedi ki: Seleme, İbn İshâk'tan, o Büreyde b. Süfyân'dan, o da Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den [şöyle] dediğini rivayet etti: Ömer b. Abdilazîz bana Allah'ın: {وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى تِسْعَ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ} “Andolsun biz Mûsâ'ya apaçık dokuz âyet (mûcize) verdik” kavlini sordu. Ona şöyle dedim: Onlar; tufan, çekirge, haşere (kımıl), kurbağalar, kan, deniz, asâsı, tams (malların taşa dönüşmesi) ve taştır. [Ömer]: "Tams nedir?" diye sordu. Ben de: Mûsâ dua etti, Hârûn da âmin dedi; bunun üzerine [Allah Teâlâ]: {قَالَ قَدْ أُجِيبَتْ دَعْوَتُكُمَا} “[Allah] buyurdu ki: 'İkinizin de duası kabul edilmiştir'” [Yûnus, 89] buyurdu, dedim. Ömer: "Fıkıh (derin anlayış) ancak böyle olur!" dedi. Bunun üzerine Ömer b. Abdilazîz, Abdülazîz b. Mervân'a ait olan ve Mısır'da ele geçirilmiş bir torba (harîta) getirtti. Bir de baktı ki içinde kurumuş bir cevz (üzüm tanesi), bir yumurta ve bir mercimek [tanesi] var, hiç tanınmayacak gibi değil [fakat hepsi] taşa dönüşmüş! [Bunlar] Firavun'un Mısır'da ele geçirilen mallarındandı.
وقال آخرون نحوًا من ذلك، إلا أنَّهم جعلوا اثنَتَينِ مِنْهنَّ؛ إحَداهما، السنين، والأخْرى، النقصَ من الثمرات.
Başkaları da buna benzer bir görüş belirtmiş, ancak onlardan ikisini; birini kuraklık yılları (kıtlık), diğerini ise ürünlerin eksilmesi olarak kabul etmişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، قال: ثنا الحسينُ بنُ واقدٍ، عن يزيدَ النحْويِّ، عن عكرمةَ ومطرٍ الورَّاقِ في قولِه: {تِسْعَ آيَاتٍ}. قالا: الطوفانُ، والجرادُ، والقُمَّلُ، والضفادعُ، والدمُ، والعصَا، واليدُ، والسنونَ، ونقصٌ مِن الثمراتِ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin b. Vâkıd, Yezîd en-Nahvî'den, o İkrime ve Matar el-Verrâk'tan O'nun: {تِسْعَ آيَاتٍ} “dokuz ayet” sözü hakkında şöyle dediklerini anlattı: Tufan, çekirge, haşere, kurbağalar, kan, asâ, el, kuraklık yılları ve ürünlerden eksilmedir .
حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا هشيمٌ، عن مغيرةَ، عن الشعبيّ في قولِه: {تِسْعَ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ}. قال: الطوفانِ، والجرادِ، والقُمَّلِ، والضفادعِ، والدمِ، والسنينَ، ونقصٍ من الثمراتِ، وعصاه، ويدِه .
Bana Ya'kūb anlattı, dedi ki: Bize Hüşeym, Mugīre'den, o da eş-Şa'bî'den O'nun: {تِسْعَ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ} “apaçık dokuz ayet” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: Tufan, çekirge, haşere, kurbağalar, kan, kuraklık yılları, ürünlerden eksilme, asâsı ve elidir .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريج، قال: مثل سُئل عطاءُ بنُ أبى رباحٍ عن قولِه: {وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى تِسْعَ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ}. ما هي؟ قال: الطوفانُ، والجرادُ، والقُمَّلُ، والضفادعُ، والدَّمُ، وعصا موسى، ويدُه. قال ابن جريجٍ: وقال مجاهدٌ مثلَ قولِ عطاءٍ، وزاد: {أَخَذْنَا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِينَ وَنَقْصٍ مِنَ الثَّمَرَاتِ} [الأعراف: ١٣٠]. قال: هما التاسعتان، ويقولون: التاسعتان؛ السنين، وذَهَابِ عُجْمةٍ لسانِ موسى .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: Atâ b. Ebî Rebâh'a O'nun: {وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى تِسْعَ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ} “Andolsun biz Mûsâ'ya apaçık dokuz ayet verdik” sözünün ne olduğu soruldu. O da: Tufan, çekirge, haşere, kurbağalar, kan, Mûsâ'nın asâsı ve elidir, dedi. İbn Cüreyc dedi ki: Mücâhid de Atâ'nın sözü gibi söyledi ve: {أَخَذْنَا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِينَ وَنَقْصٍ مِنَ الثَّمَرَاتِ} “Firavun ailesini kıtlık yılları ve ürünlerin eksilmesiyle yakaladık” [el-A'râf: 130] ayetini ekledi. [Mücâhid]: Bu ikisi dokuzu tamamlayanlardır, dedi. Bazıları da dokuzu tamamlayanların; kuraklık yılları ve Mûsâ'nın dilindeki tutukluğun gitmesi olduğunu söylerler .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer haber verdi, [...]den:
قتادةَ، عن ابن عباس في قولِه: {تِسْعَ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ}: وهي متتابعاتٌ، وهي في سورة "الأعراف": {وَلَقَدْ أَخَذْنَا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِينَ وَنَقْصٍ مِنَ الثَّمَرَاتِ}. قال: {بِالسِّنِينَ} في أهلِ البوادِى، {وَنَقْصٍ مِنَ الثَّمَرَاتِ}، لأهلِ القُري، فهاتان آيتانِ. والطوفانُ، والجرادُ، والقُمَّلُ، والضفادعُ، والدمُ، هذه خمسٌ، ويدهُ موسى إذ أخرَجها بيضاءَ للنّاظِرين من غيرِ سوءٍ - البرصُ - وعصاه إذ ألقاها فإذا هيَ ثعبانٌ مبينٌ .
Katâde'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {تِسْعَ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ} “apaçık dokuz ayet” sözü hakkında şöyle dediğini bildirdi: Onlar peş peşe gelen mucizelerdir ve "el-A'râf" suresinde geçmektedir: {وَلَقَدْ أَخَذْنَا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِينَ وَنَقْصٍ مِنَ الثَّمَرَاتِ}. İbn Abbâs dedi ki: {بِالسِّنِينَ} çöl halkı (köylüler) için, {وَنَقْصٍ مِنَ الثَّمَرَاتِ} ise şehir halkı içindir; işte bunlar iki ayettir. Tufan, çekirge, haşere, kurbağalar ve kan; bunlar da beş ayettir. Mûsâ'nın, kusursuz -yani alacasız- olarak bakanlara bembeyaz çıkardığı eli ve attığında apaçık bir ejderha oluveren asâsıdır .
حدُّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، عن ابن عباسٍ قوله: {وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى تِسْعَ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ}. قال: يدِ موسى، وعصاه، والطوفانِ، والجرادِ، والقُمَّلِ، والضفادِعِ، والدَّمِ، والسنين، ونقصٍ من الثمراتِ.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى تِسْعَ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ} “Andolsun biz Mûsâ'ya apaçık dokuz ayet verdik” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: Mûsâ'nın eli, asâsı, tufan, çekirge, haşere, kurbağalar, kan, kuraklık yılları ve ürünlerden eksilmedir.
وقال آخرون نحوًا من ذلك؛ إلا أنَّهم جعَلوا السنينَ والنقصَ من الثمراتِ آيةً واحدةً، وجعَلوا التاسعةَ تَلَقُّفَ العصا ما يأفِكون.
Başkaları da buna benzer bir görüş belirtmiş, ancak onlar kuraklık yıllarını ve ürünlerin eksilmesini tek bir ayet saymışlar, dokuzuncuyu ise asânın onların uydurduklarını yutması kılmışlardır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرازقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، قال: قال الحسنُ في قولِه: {تِسْعَ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ}، {وَلَقَدْ أَخَذْنَا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِينَ وَنَقْصٍ مِنَ الثَّمَرَاتِ}. قال: هذه آيةٌ واحدةٌ، والطوفانُ، والجرادُ، والقملُ، والضفادعُ، والدمُ، ويدُ موسى، وعصاه إذ ألْقاها فإذا هي ثعبانٌ مبينٌ، وإذ أَلْقاها فإذا هي تَلْقَفُ ما يأفِكُون.
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer haber verdi, dedi ki: el-Hasan, O'nun şu: {تِسْعَ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ} “Apaçık dokuz ayet (mucize)”, {وَلَقَدْ أَخَذْنَا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِينَ وَنَقْصٍ مِنَ الثَّمَرَاتِ} “Andolsun biz Firavun hanedanını kuraklık yılları ve ürünlerin kıtlığı ile yakaladık” kavli hakkında şöyle dedi: “Bu tek bir ayettir (mucizedir); tufan, çekirge, haşere (kımıl), kurbağalar, kan, Mûsâ'nın eli, asâsını attığında apaçık bir yılan oluşu ve onu attığında onların uydurduklarını yutmasıdır.”
وقال آخرون في ذلك ما حدَّثني محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنى محمدُ بنُ جعفر، قال: ثنا شعبةُ، عن عمرِو بن مرَّةَ، قال: سمِعتُ عبدَ الله بنَ سلِمةَ، يحدِّثُ عن صفوانَ بن عسَّالٍ، قال: قال يهوديٌّ لصاحبهِ: اذهبْ بنا إلى النبيِّ حتى نسألَه عن هذه الآيةِ: {وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى تِسْعَ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ}. قال: لا تقلْ له: نبيٌّ، فإنَّه إن سمِعك صارت له أربعةُ أعينٍ، قال: فسألا، فقال النبيُّ ﷺ "لا تُشْرِكوا بالله شَيئًا، ولا تسْرقُوا، ولَا تَزْنُوا ولَا تَقْتُلُوا النَّفسَ التي حرَّمَ اللهُ إلَّا بالحَقِّ، ولَا تَسْحَرُوا، ولا تأْكُلوا الرِّبا، ولا تَمشُوا ببَرِئٍ إلى ذى سُلْطَانٍ ليَقْتُلَه، ولا تَقْذِفُوا مُحْصَنَةً". أو قال: "لا تَفِرُّوا مِن الزَّحْفِ" - شعبةُ الشاكُّ - "وأَنْتُم يا يَهُودُ، علَيكُم خاصَّةً، لا تَعْدُوا في السَّبْتِ". فقبَّلا يَده ورجلَه، وقالا: نشهَدُ أَنَّك نبيٌّ. قال: "فما يَمنَعُكما أنْ تُسلِمَا"؟ قالا: إن داودَ دَعا ألا يزالَ مِن ذرِّيتِه نبيٌّ، وإنا نخشَى أن تقتلَنا يهودُ.
Başkaları da bu hususta bana Muhammed b. el-Müsennâ'nın anlattığı şu rivayeti söylemişlerdir: Dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Amr b. Mürre'den anlattı; dedi ki: Abdullah b. Selime'yi Safvân b. Assâl'dan rivayet ederken işittim; dedi ki: Bir Yahudi arkadaşına: "Bizi şu Peygamber'e götür de ona şu: {وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى تِسْعَ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ} “Andolsun biz Mûsâ'ya apaçık dokuz ayet verdik” ayetini soralım" dedi. [Arkadaşı]: "Ona 'peygamber' deme; çünkü seni işitirse sevinçten dört gözü oluverir" dedi. [Safvân] dedi ki: Sordular; bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmayın, hırsızlık yapmayın, zina etmeyin, Allah'ın haram kıldığı canı haklı bir gerekçe olmaksızın öldürmeyin, sihir yapmayın, faiz yemeyin, öldürtmek amacıyla suçsuz bir kimseyi yetki sahibine götürmeyin ve iffetli bir kadına iftira atmayın.» Yahut «Savaştan kaçmayın» buyurdu —[bu iki ifadeden hangisinin geçtiği konusunda] şüphe eden Şu'be'dir— «Siz Yahudilere gelince, bilhassa sizin üzerinize düşen, Cumartesi yasağını çiğnememektir.» Bunun üzerine [iki Yahudi] onun elini ve ayağını öptüler ve: "Şehadet ederiz ki sen gerçekten bir peygambersin" dediler. [Hz. Peygamber]: «Öyleyse Müslüman olmanıza ne engel oluyor?» buyurdu. Onlar da: "Dâvûd, kendi soyundan daima bir peygamber gelmesi için dua etti. Biz [sana uyarsak] Yahudilerin bizi öldürmesinden korkuyoruz" dediler.
حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنا سهلُ بنُ يوسفَ وأبو داودَ وعبدُ الرحمنِ بنُ مَهديٍّ، عن شعبةَ ، عن عمرٍو، قال: سمِعتُ عبدَ اللَّهِ بنَ سلِمةَ، يحدِّثُ عن صفوانَ بن عسَّالٍ المُرادِيِّ ، عن النبيِّ ﷺ بنحوه، إِلَّا أَنَّ ابنَ مهديٍّ قال: "لَا تمشوا إلى ذى سُلطانٍ". وقال ابن مَهدِيٍّ: أُراه قال: "ببَرِئٍ".
Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Sehl b. Yûsuf, Ebû Dâvûd ve Abdurrahman b. Mehdî, Şu'be'den , o Amr'dan anlattı, dedi ki: Abdullah b. Selime'yi Safvân b. Assâl el-Murâdî'den , o da Peygamber'den ﷺ benzerini rivayet ederken işittim; ancak İbn Mehdî: "Yetki sahibine gitmeyin" dedi. İbn Mehdî: "Sanırım 'suçsuz bir kimseyle' dedi" diye ekledi.
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا عبدُ الله بنُ إدريسَ وأبو أسامةَ بنحوِه، عن شعبةَ بن الحجاجِ، عن عمرِو بن مَرَّةَ، عن عبدِ اللهِ بن سلِمةَ، عن صفوانَ بن عسَّالٍ، قال: قال يهوديٌّ لصاحبِه: اذهبْ بنا إلى هذا النبيِّ. فقال صاحبُه: لا تقلْ: نبيٌّ. إِنَّه لو سمعِك كان له أربعُ أعينٍ. قال: فأتيا رسولَ الله ﷺ يسألانِه عن {تِسْعَ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ}. فقال: "هنَّ: ولَا تُشْرِكُوا بالله شَيْئًا، ولَا تَسْرِقُوا، ولَا تَزْنُوا، ولا تَقْتُلُوا النَّفسَ التي حَرَّمَ اللهُ إلَّا بالحَقِّ، ولا تَقْذِفُوا المحصنَةَ، ولا تَوَلَّوْا يَوْمَ الزحفِ، وعَلَيكم خاصَّةً يهودُ، أَلَّا تَعْدُوا في السَّبْتِ". قال: فقبَّلوا يدَيه ورجلَيه، وقالوا: نشهَدُ أَنَّك نبيٌّ. قال: "فَمَا يمنعكم أن تتَّبِعُونى"؟. قالوا: إن داودَ دعا ألا يزالَ من ذرِّيِته نبيٌّ، وإنَّا نخافُ إِن اتبَعْناك أنْ تقتُلَنا يهود .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. İdrîs ve benzer şekilde Ebû Üsâme, Şu'be b. el-Haccâc'dan, o Amr b. Mürre'den, o Abdullah b. Selime'den, o da Safvân b. Assâl'dan anlattı; dedi ki: Bir Yahudi arkadaşına: 'Bizi şu Peygamber'e götür' dedi. Arkadaşı ona: 'Peygamber deme, zira seni duyarsa dört gözü oluverir' dedi. [Safvân] dedi ki: Resûlullah'a ﷺ gelip ona {تِسْعَ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ} “apaçık dokuz ayet” hakkında sordular. O da şöyle buyurdu: "Onlar şunlardır: Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmayın, hırsızlık yapmayın, zina etmeyin, Allah'ın haram kıldığı canı haksız yere öldürmeyin, iffetli kadına iftira atmayın, savaş günü geri dönüp kaçmayın; ve özellikle size ey Yahudiler, cumartesi yasağını çiğnemeyin." Dedi ki: Bunun üzerine ellerini ve ayaklarını öptüler ve: 'Senin bir peygamber olduğuna şahitlik ederiz' dediler. [Peygamber]: "Peki bana tabi olmanıza ne engel oluyor?" buyurdu. Onlar: 'Dâvûd, zürriyetinden bir peygamberin eksik olmaması için dua etti; eğer sana uyarsak Yahudilerin bizi öldürmesinden korkuyoruz' dediler .
حدَّثنا مجاهدُ بنُ موسى، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا شعبةُ بنُ الحجاجِ، عن عمرِو
Bize Mücâhid b. Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Şu'be b. el-Haccâc, Amr...
ابن مرَّةَ، عن عبدِ اللَّهِ بن سلِمةَ، عن صفوانَ بن عسَّالٍ، عن النبيِّ ﷺ بنحوه .
b. Mürre'den, o Abdullah b. Selime'den, o Safvân b. Assâl'dan, o da Peygamber'den ﷺ benzerini anlattı .
وأما قوله: {فَاسْأَلْ بَنِي إِسْرَائِيلَ إِذْ جَاءَهُمْ}. فإن عامَّةَ قرَأَةِ الإسلام على قراءِته على وجْهِ الأمْرِ، بمعنى: فاسألْ يا محمدُ بنى إسرائيلَ إذ جاءَهم موسى.
O'nun: {فَاسْأَلْ بَنِي إِسْرَائِيلَ إِذْ جَاءَهُمْ} “İsrâiloğullarına sor; onlara geldiğinde” sözüne gelince; İslâm beldelerinin kurrâsının cumhuru bunu emir kipiyle okumuştur; manası: 'Ey Muhammed! Mûsâ onlara geldiği vakti İsrâiloğullarına sor' demektir.
ورُوِى عن الحسنِ البصريِّ في تأويلِه ما حدَّثني به الحارثُ، قال: ثنا القاسمُ، قال: ثنا حجاجٌ، عن هارونَ، عن إسماعيلَ، عن الحسنِ: {فَاسْأَلْ بَنِي إِسْرَائِيلَ}. قال: سؤالُك إِيَّاهم نظرُك في القرآنِ .
el-Hasen el-Basrî'den bunun tevili hakkında bana el-Hâris'in anlattığı şu rivayet nakledilmiştir: Dedi ki: Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, Hârûn'dan, o İsmâil'den, o da el-Hasen'den nakletti: {فَاسْأَلْ بَنِي إِسْرَائِيلَ} “İsrâiloğullarına sor”; [Hasen] dedi ki: Onlara sorman, Kur'an'a bakmandır .
ورُوِى عن ابن عباسٍ أنَّه كان يقرأُ ذلك: (فسَألَ). بمعنى: فسألَ موسى فرعونَ بنى إسرائيلَ أنْ يُرسِلَهم معه. على وجْهِ الخبرِ.
İbn Abbâs'tan ise bunu haber kipiyle (فسَألَ - sordu) şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir. Manası: Mûsâ, Firavun'dan İsrâiloğullarını kendisiyle birlikte salıvermesini istedi, demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا أحمدُ بنُ يوسفَ، قال: ثنا القاسمُ، قال: ثنا حجاجٌ، عن هارونَ، عن حنظلةَ السَّدُوسيّ، عن شهرِ بن حوشبٍ، عن ابن عباسٍ أنه قرَأها: (فسَأل بنى إسرائيلَ إذْ جاءَهم). يعنى: أنَّ موسى سأل فرعونَ بنى إسرائيلَ أن يُرسِلَهم معه .
Bize Ahmed b. Yûsuf anlattı, dedi ki: Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, Hârûn'dan, o Hanzale es-Sedûsî'den, o Şehr b. Havşeb'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti ki o bunu: (فسَأل بنى إسرائيلَ إذْ جاءَهم) şeklinde okumuştur. Yani: Mûsâ, Firavun'dan İsrâiloğullarını kendisiyle göndermesini istedi, demektir .
والقراءةُ التي لا أستجيزُ أن يُقرَأَ بغيرِها، هي القراءةُ التي عليها قرَأةُ الأمصارِ؛ لإجماعِ الحجةِ مِن القرأةِ على تصويبِها، ورغبتِهم عمَّا خالفها.
Başkasıyla okunmasını caiz görmediğim kıraat, İslâm beldelerinin (el-emsâr) kurrâsının üzerinde olduğu kıraattir; zira hüccet teşkil eden kurrâ topluluğu bunun doğruluğu üzerinde icmâ etmiş ve buna aykırı olandan yüz çevirmiştir.
وقولُه: {فَقَالَ لَهُ فِرْعَوْنُ إِنِّي لأَظُنُّكَ يَامُوسَى مَسْحُورًا}. يقولُ: فقال لموسى فرعونُ: إني لأظنُّك يا موسى مُعاطًى علمَ السِّحرِ، فهذه العجائب التي تفعلُها من سحرِك. وقد يجوزُ أن يكونَ مرادًا به: إنّى لأظُنُّك يا موسى ساحرًا. فوُضِع "مفعولٌ" موضعَ "فاعلٍ"، كما قيل: إنَّك مشئومٌ علينا وميمونٌ. وإنما هو شائمٌ ويامنٌ. وقد تأوَّل بعضُهم {حِجَابًا مَسْتُورًا} [الإسراء: ٤٥]. بمعنى: حجابًا ساتِرًا. والعربُ قد تُخرِجُ "فاعلًا" بلفظِ "مفعولٍ" كثيرًا.
O'nun: {فَقَالَ لَهُ فِرْعَوْنُ إِنِّي لأَظُنُّكَ يَامُوسَى مَسْحُورًا} “Firavun ona: 'Ey Mûsâ! Doğrusu ben seni büyülenmiş sanıyorum' demişti” sözü şöyle demektir: Firavun Mûsâ'ya: Ey Mûsâ! Ben senin sihir ilmiyle donatıldığını sanıyorum; zira yaptığın bu acayip şeyler senin sihrindendir, dedi. Bununla: 'Ey Mûsâ! Ben seni bir büyücü sanıyorum' manasının kastedilmiş olması da caizdir. Böylece ism-i fâil yerine ism-i mef'ûl konulmuştur; nitekim 'Şüphesiz sen bize uğursuzluk (meş'ûm) ve uğur getirensin (meymûn)' denilir ki aslı 'şâim' ve 'yâmin'dir. Nitekim bazısı: {حِجَابًا مَسْتُورًا} [el-İsrâ: 45] ayetini örten bir perde (hicâben sâtiran) manasında tevil etmiştir. Araplar ism-i fâili sıklıkla ism-i mef'ûl lafzıyla ifade ederler.
القول في تأويلِ قولِه تعالى: {قَالَ لَقَدْ عَلِمْتَ مَا أَنْزَلَ هَؤُلَاءِ إِلَّا رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ بَصَائِرَ وَإِنِّي لأَظُنُّكَ يَافِرْعَوْنُ مَثْبُورًا (١٠٢)}.
Yüce Allah'ın: {قَالَ لَقَدْ عَلِمْتَ مَا أَنْزَلَ هَؤُلَاءِ إِلَّا رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ بَصَائِرَ وَإِنِّي لأَظُنُّكَ يَافِرْعَوْنُ مَثْبُورًا (١٠٢)} “[Mûsâ] dedi ki: 'Andolsun bildin ki bunları birer ibret ve delil olarak ancak göklerin ve yerin Rabbi indirmiştir. Ey Firavun! Doğrusu ben de seni helak olmuş sanıyorum'” sözünün tevili hakkında:
اختلَفتِ القرَأَةُ في قراءة قولِه: {لَقَدْ عَلِمْتَ}؛ فقرَأ ذلك عامةُ قرأةِ الأمصارِ: {لَقَدْ عَلِمْتَ}. بفتحِ التاءِ، على وجْهِ الخطابِ مِن موسى لفرعونَ .
Kurrâ, O'nun: {لَقَدْ عَلِمْتَ} sözünün okunuşunda ihtilaf etmişlerdir. Şehirlerin kurrâsının cumhuru bunu, Mûsâ'nın Firavun'a hitabı olarak te'nin fethasıyla: {لَقَدْ عَلِمْتَ} (sen bildin) şeklinde okumuştur .
ورُوِى عن عليّ بن أبى طالبٍ رضوانُ الله عليه، في ذلك أنَّه قرَأ: (لَقَدْ عَلِمْتُ). بضمّ التاءِ ، على وجْهِ الخبرِ من موسى عن نفسِه. ومَن قرَأ ذلك على هذه القراءةِ، فإنَّه ينبغى أن يكونَ على مذهبِه تأويلَ قولِه: {إِنِّي لأَظُنُّكَ يَامُوسَى مَسْحُورًا}: إنى لأظُنُّك قد سُحِرت، فترَى أنَّك تتكلمُ بصوابٍ وليس بصواب.
Ali b. Ebî Tâlib'den -Allah'ın rızası üzerine olsun- bu hususta, Mûsâ'nın kendisinden haber vermesi olarak te'nin zammesiyle: (لَقَدْ عَلِمْتُ - ben bildim) şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir . Bunu bu kıraat üzere okuyan kimsenin mezhebine göre: {إِنِّي لأَظُنُّكَ يَامُوسَى مَسْحُورًا} “Doğrusu ben seni büyülenmiş sanıyorum” sözünün tevili şöyle olmalıdır: Ben senin büyülenmiş olduğunu, dolayısıyla doğru konuştuğunu zannettiğin halde doğru konuşmadığını sanıyorum.
وهذا وجه من التأويلِ، غيرَ أنَّ القراءةَ التي عليها قرَأَةُ الأمصارِ خلافُها، وغيرُ
Bu da tevil yönlerinden biridir. Ne var ki şehirlerin kurrâsının benimsediği kıraat bunun hilafınadır. [Ayrıca]...
جائز عندَنا خلافُ الحجةِ فيما جاءت به من القراءةِ مجمِعةً عليه.
üzerinde icma ettikleri kıraat konusunda hüccet sayılan topluluğa muhalefet etmek bize göre caiz değildir.
وبعدُ، فإنَّ الله تعالى ذكرُه قد أخبَر عن فرعونَ وقومِه أنهم جحَدوا ما جاءَهم به موسى من الآياتِ التسعِ، مع علمِهم بأنَّها من عندِ اللَّهِ بقوله: {وَأَدْخِلْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ تَخْرُجْ بَيْضَاءَ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ فِي تِسْعِ آيَاتٍ إِلَى فِرْعَوْنَ وَقَوْمِهِ إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمًا فَاسِقِينَ (١٢) فَلَمَّا جَاءَتْهُمْ آيَاتُنَا مُبْصِرَةً قَالُوا هَذَا سِحْرٌ مُبِينٌ (١٣) وَجَحَدُوا بِهَا وَاسْتَيْقَنَتْهَا أَنْفُسُهُمْ ظُلْمًا وَعُلُوًّا} [النمل: ١٢ - ١٤]. فأخبرَ جلَّ ثناؤه أنهم قالوا: هي سحرٌ. مع علمِهم واستِيقانِ أنفسِهم بأنَّها من عنِد الله، فكذلك قوله: {لَقَدْ عَلِمْتَ} . إنما هو خبرٌ من موسى لفرعونَ بأنَّه عالمٌ بأَنَّها آياتٌ مِن عند الله.
Bundan başka, zikri yüce olan Allah, Firavun ve kavminin, Mûsâ'nın getirdiği dokuz ayetin Allah katından olduğunu bildikleri halde inkâr ettiklerini şu sözüyle haber vermiştir: {وَأَدْخِلْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ تَخْرُجْ بَيْضَاءَ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ فِي تِسْعِ آيَاتٍ إِلَى فِرْعَوْنَ وَقَوْمِهِ إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمًا فَاسِقِينَ (١٢) فَلَمَّا جَاءَتْهُمْ آيَاتُنَا مُبْصِرَةً قَالُوا هَذَا سِحْرٌ مُبِينٌ (١٣) وَجَحَدُوا بِهَا وَاسْتَيْقَنَتْهَا أَنْفُسُهُمْ ظُلْمًا وَعُلُوًّا} “Elini koynuna sok, Firavun ve kavmine giden dokuz mucize içinde kusursuz, bembeyaz çıksın. Çünkü onlar yoldan çıkmış bir kavimdir. Mucizelerimiz onlara apaçık gelince: 'Bu apaçık bir sihirdir' dediler. Kendileri de bunlara kesin olarak inandıkları halde, zulüm ve kibir yüzünden onları inkâr ettiler” [en-Neml: 12-14]. Şânı yüce olan [Allah], onların, bunların Allah katından olduğunu bilip vicdanen kesin olarak inandıkları halde 'bu sihirdir' dediklerini bildirmiştir. Dolayısıyla O'nun: {لَقَدْ عَلِمْتَ} “Andolsun bildin” sözü de Mûsâ'nın Firavun'a, bunların Allah katından gelen ayetler olduğunu bildiğini haber vermesinden ibarettir.
وقد ذُكر عن ابن عباسٍ أنَّه احتَجَّ في ذلك بمثل الذي ذكَرْنا من الحُجةِ.
İbn Abbâs'tan da bu konuda zikrettiğimiz delilin benzeriyle delil getirdiği zikredilmiştir.
قال: حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا هشيمٌ، قال: أخبَرنا أبو بشرٍ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، عن ابن عباسٍ أنه كان يقرأُ: {لَقَدْ عَلِمْتَ}: يا فرعونُ. بالنصب، {مَا أَنْزَلَ هَؤُلَاءِ إِلَّا رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ}، ثم تلا: {وَجَحَدُوا بِهَا وَاسْتَيْقَنَتْهَا أَنْفُسُهُمْ ظُلْمًا وَعُلُوًّا} .
Dedi ki: Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Hüşeym anlattı, dedi ki: Bize Ebû Bişr, Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti ki o, üstün ile (fetha ile): {لَقَدْ عَلِمْتَ} “Andolsun [sen] bildin” [yani] ey Firavun, {مَا أَنْزَلَ هَؤُلَاءِ إِلَّا رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} “bunları ancak göklerin ve yerin Rabbi indirmiştir” şeklinde okumuş, sonra da: {وَجَحَدُوا بِهَا وَاسْتَيْقَنَتْهَا أَنْفُسُهُمْ ظُلْمًا وَعُلُوًّا} “Kendileri de bunlara kesin olarak inandıkları halde, zulüm ve kibir yüzünden onları inkâr ettiler” ayetini okumuştur .
فإذ كان ذلك كذلك، فتأويلُ الكلامِ: قال موسى لفرعونَ: {لَقَدْ عَلِمْتَ} يا فرعونُ {مَا أَنْزَلَ هَؤُلَاءِ} الآياتِ التسعَ البيناتِ التي أريتُكها، حجةً لى على حقيقةِ ما أدْعُوك إليه، وشاهدةً لى على صدقى وصحَّةِ قوله: إنى للهِ رسولٌ
Durum böyle olduğuna göre sözün tevili [şöyledir]: Mûsâ Firavun'a şöyle demiştir: {لَقَدْ عَلِمْتَ} “Andolsun [sen de] bildin” ey Firavun! {مَا أَنْزَلَ هَؤُلَاءِ} “bunları [ancak O indirmiştir]” -[yani] seni kendisine çağırdığım şeyin hakikatine lehimde bir delil, doğruluğuma ve 'Şüphesiz ben Allah'ın elçisiyim' sözünün sıhhatine lehimde bir şahit olarak sana gösterdiğim apaçık dokuz ayeti-...
بَعثني إليك - {إلَّا رَبُّ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ}؛ لأن ذلك لا يقدِرُ عليه ولا على أمثالِه أحدٌ سواه، {بَصَائِر} يعنى بـ "البصائرِ" الآياتِ أنهنَّ بصائرُ لَمن استبصَر بهنَّ، وهدًى لَمن اهتدَى بهنَّ، يعرِفُ بهنَّ مَن رآهُنَّ أن مَن جاء بهنَّ فَمُحِقٌّ، وأنهنَّ من عندِ اللهِ لا مِن عند غيرِه، إذ كُنَّ معجِزاتٍ لا يقدِرُ عليهنَّ ولا على شيءٍ منهنَّ سوى ربِّ السماواتِ والأرض.
{إِلَّا رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} “ancak göklerin ve yerin Rabbi indirmiştir”; çünkü O'ndan başkası ne bunlara ne de bunların benzerlerine güç yetirebilir. {بَصَائِرَ} “birer basiret (ibret ve delil) olarak”; "el-Basâir" ile bu ayetlerin, onlarla basiret sahibi olan kimseler için birer basiret ve onlarla hidayet bulan kimseler için birer hidayet olduğunu kastetmektedir. Onları gören kimse, bunları getirenin haklı olduğunu ve bunların başkasının değil Allah'ın katından olduğunu bilir; zira bunlar, göklerin ve yerin Rabbinden başkasının ne kendilerine ne de onlardan herhangi bir şeye güç yetiremeyeceği mucizelerdir.
وهو جمعُ بصيرةٍ.
Bu kelime basîret (بصيرة) kelimesinin çoğuludur.
وقولُه: {وَإِنِّي لأَظُنُّكَ يَافِرْعَوْنُ مَثْبُورًا}. يقولُ: إني لأظُنُّك يا فرعون ملعونًا ممنوعًا من الخيرِ.
O'nun: {وَإِنِّي لأَظُنُّكَ يَافِرْعَوْنُ مَثْبُورًا} “Ey Firavun! Doğrusu ben de seni helak olmuş sanıyorum” sözü; ey Firavun, ben seni lânetlenmiş, hayırdan mahrum bırakılmış sanıyorum, demektir.
والعربُ تقولُ: ما ثَبَرَك عن هذا الأمرِ؟ أي: ما مَنعك منه، وما صَرَفَك عنه؟ وثَبَرَه الله فهو يَثْبُرُه ويُثْبِرُه. لغتانِ. ورجلٌ مثبورٌ: محبوسٌ عن الخيراتِ هالكٌ. ومنه قولٌ الشاعر :
Araplar: 'Seni bu işten alıkoyan nedir (mâ seberake an hâze'l-emr)?' derler; yani seni ondan ne menetti, seni ondan ne çevirdi ? demektir. 'Seberahu'llâhu' denir; muzarisi 'yesbüruhû' ve 'yüsbiruhû' şeklinde iki lehçedir. 'Racülün mesbûr' ise hayırlardan engellenmiş, helak olmuş kimse demektir. Şairin şu sözü de bu kabildendir :
إذ أُجارِي الشَّيطانَ فِي سَنَنِ الغَيِّ … ومَن مالَ مَيْلَهُ مَثْبُورُ
Azgınlık yollarında şeytana uyup yarıştığım zaman; oysa onun meyl ettiği tarafa meyleden helak olmuştur.
وبنحوِ الذي قُلْنا في تأويلِ ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bunun tevili hakkında bizim söylediğimize benzer ifadeler kullanmışlardır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا عبدُ الله بنُ عبدِ الله الكِلابيٌّ، قال: ثنا أبو خالدٍ الأحمرُ، قال: ثنا عمرُ بن عبدِ اللَّهِ، عن المِنْهالِ بن عمرٍو، عن سعيدِ بن جبيرٍ، عن ابن عباسٍ في قولِه: {وَإِنِّي لأَظُنُّكَ يَافِرْعَوْنُ مَثْبُورًا}. قال: ملعونًا.
Bize Abdullah b. Abdillâh el-Kilâbî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Hâlid el-Ahmer anlattı, dedi ki: Bize Ömer b. Abdillâh, el-Minhâl b. Amr'dan, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَإِنِّي لأَظُنُّكَ يَافِرْعَوْنُ مَثْبُورًا} “Ey Firavun! Doğrusu ben de seni helak olmuş sanıyorum” sözü hakkında: Lânetlenmiş, dediğini rivayet etti.
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا مرْوانُ بنُ معاويةَ، قال: أخبَرنا عمرُ بنُ عبدِ اللَّهِ الثقفيُّ، عن المِنْهالِ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، عن ابن عباسٍ مثلَه.
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Mervân b. Muâviye anlattı, dedi ki: Bize Ömer b. Abdillâh es-Sekafî, el-Minhâl'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan benzerini bildirdi.
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثنا معاويةُ، عن عليّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَإِنِّي لأَظُنُّكَ يَافِرْعَوْنُ مَثْبُورًا}. يقولُ: ملْعونًا .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bize Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَإِنِّي لأَظُنُّكَ يَافِرْعَوْنُ مَثْبُورًا} “Ey Firavun! Doğrusu ben de seni helak olmuş sanıyorum” sözü hakkında: Lânetlenmiş demektir, dediğini nakletti .
وقال آخرون: بل معناه: إني لأظنُّك يا فرعونُ مغلوبًا.
Başkaları ise: Bilakis bunun manası; 'Ey Firavun, ben seni kesinlikle yenilgiye uğramış sanıyorum' demektir, dediler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: قولَه: {وَإِنِّي لأَظُنُّكَ يَافِرْعَوْنُ مَثْبُورًا}. قال: مغلوبًا .
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَإِنِّي لأَظُنُّكَ يَافِرْعَوْنُ مَثْبُورًا} “Ey Firavun! Doğrusu ben de seni helak olmuş sanıyorum” sözü hakkında: Yenilgiye uğramış, dediğini anlattı .
حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: ثنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاك يقولُ في قولِه: {وَإِنِّي لأَظُنُّكَ يَافِرْعَوْنُ مَثْبُورًا}. يقولُ: مغلوبًا .
Hüseyin'den nakledildiğine göre o şöyle demiştir: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd anlattı, dedi ki: Dahhâk'ın O'nun: {وَإِنِّي لأَظُنُّكَ يَافِرْعَوْنُ مَثْبُورًا} “Ey Firavun! Doğrusu ben de seni helak olmuş sanıyorum” sözü hakkında: Yenilgiye uğramış, dediğini işittim .
وقال بعضُهم: معنى ذلك: إني لأظنُّك يا فرعون هالِكًا.
Onlardan bazıları ise: Bunun anlamı; 'Ey Firavun, ben seni kesinlikle helak olmuş sanıyorum' demektir, dediler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: [{مَثْبُورًا}. أي: هالكًا].
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkā anlattı, hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: [{مَثْبُورًا} “Helak olmuş”. Yani: Helak olmuş].
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ مثله.
Bize Kāsım anlattı, dedi ki: Bize Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den benzerini anlattı.
حدثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، قتادةَ: {وَإِنِّي لأَظُنُّكَ يَافِرْعَوْنُ مَثْبُورًا}. [أي: مُهْلَكًا. قوله: {مَثْبُورًا}] . أي: هالِكًا.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den aktardı: {وَإِنِّي لأَظُنُّكَ يَافِرْعَوْنُ مَثْبُورًا} “Ey Firavun! Doğrusu ben de seni helak olmuş sanıyorum”. [Yani: helak edilmiş. O'nun: {مَثْبُورًا} “helak olmuş” sözü] . Yani: helak olmuş.
[حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه] .
[Bize Kāsım anlattı, dedi ki: Bize Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den benzerini anlattı] .
حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ بنحوِه .
Bize Hasen anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk bildirdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde'den benzerini bildirdi .
وقال آخرون: معناه: إني لأظُنُّك مبدلًا مُغيِّرًا.
Başkaları ise: Bunun manası; 'Ben seni [hakkı batılla] değiştiren, tahrif eden biri sanıyorum' demektir, dediler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا عبدُ الله بُن موسى، عن عيسى بن موسى، عن عطيةَ: {وَإِنِّي لأَظُنُّكَ يَافِرْعَوْنُ مَثْبُورًا}. قال: مبدِّلًا .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Mûsâ, Îsâ b. Mûsâ'dan, o da Atıyye'den: {وَإِنِّي لأَظُنُّكَ يَافِرْعَوْنُ مَثْبُورًا} “Ey Firavun! Doğrusu ben de seni helak olmuş sanıyorum” ayeti hakkında: Değiştiren, dediğini nakletti .
وقال آخرون: معناه: مخبولًا لا عقلَ له.
Başkaları da şöyle dediler: Bunun anlamı; 'Aklı başından gitmiş, aklı olmayan biri' demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَإِنِّي لأَظُنُّكَ يَافِرْعَوْنُ مَثْبُورًا}. قال: الإنسانُ إذا لم يكنْ له عقلٌ فما ينفعُه؟ [يعنى: إذا لم يكنْ له عقلٌ] ينتَفِعُ به في ديِنه ومعاشِه دعَتْه العربُ مَثْبُورًا. قال: أظنُّك ليس لك عقلٌ يا فرعونُ. قال: بَيْنا هو يخافُه: {وَلَا يَنْطَلِقُ لِسَانِي} أن أقولَ هذا الفرعونَ. فلَمَّا شرح الله صدرَه اجتَرأ أن يقولَ له فوقَ ما أمرَه اللهُ .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {وَإِنِّي لأَظُنُّكَ يَافِرْعَوْنُ مَثْبُورًا} “Doğrusu ben de seni, ey Firavun, helake uğramış (akıldan yoksun) sanıyorum!” buyruğu hakkında şöyle dedi: "İnsanın aklı olmadıktan sonra ona ne fayda verir ki? [Yani: Şayet bir kimsenin] dininde ve geçiminde kendisiyle faydalanacağı bir aklı yoksa, Araplar ona 'mesbûr' derler." [İbn Zeyd devamla] dedi ki: "[Mûsâ]: 'Ey Firavun! Senin aklının olmadığını düşünüyorum' demiştir." [İbn Zeyd yine] dedi ki: [Mûsâ] ondan korkup Firavun'a bunu söylemekten [çekinerek]: {وَلَا يَنْطَلِقُ لِسَانِي} “...ve dilim açılmıyor” derken; Allah onun göğsünü ferahlatınca, ona Allah'ın kendisine emrettiğinin de fevkinde [sözler] söylemeye cesaret etti.
وقد بيّنّا الذي هو أولَى بالصوابِ في ذلك قبلُ .
Bu hususta doğruya en yakın olan görüşü daha önce açıklamıştık .
القولُ في تأويل قوله تعالى: {فَأَرَادَ أَنْ يَسْتَفِزَّهُمْ مِنَ الْأَرْضِ فَأَغْرَقْنَاهُ وَمَنْ مَعَهُ جَمِيعًا (١٠٣) وَقُلْنَا مِنْ بَعْدِهِ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ اسْكُنُوا الْأَرْضَ فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ جِئْنَا بِكُمْ لَفِيفًا (١٠٤)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tevili hakkındaki görüş: {فَأَرَادَ أَنْ يَسْتَفِزَّهُمْ مِنَ الْأَرْضِ فَأَغْرَقْنَاهُ وَمَنْ مَعَهُ جَمِيعًا (١٠٣) وَقُلْنَا مِنْ بَعْدِهِ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ اسْكُنُوا الْأَرْضَ فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ جِئْنَا بِكُمْ لَفِيفًا (١٠٤)} “Bunun üzerine [Firavun], onları o topraktan sürüp çıkarmak istedi. Biz de onu ve beraberindekilerin hepsini suda boğduk. (103) Ondan sonra da İsrâiloğullarına: 'O topraklarda oturun. Ahiret vaadi geldiğinde hepinizi bir araya toplayıp getireceğiz' dedik. (104)”.
يقولُ تعالى ذكرُه: فأراد فرعونُ أن يسْتفِزَّ موسى وبنى إسرائيلَ مِن الأرضِ، {فَأَغْرَقْنَاهُ} في البحرِ، {وَمَنْ مَعَهُ} مِن جُندِه، {جَمِيعًا}،
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Firavun, Mûsâ'yı ve İsrâiloğullarını o topraktan sürüp çıkarmak isteyince, {فَأَغْرَقْنَاهُ} “biz de onu” denizde “boğduk”, {وَمَنْ مَعَهُ} “ve beraberindekileri”, yani ordusunu, {جَمِيعًا} “hepsini”,
ونجَّيْنا موسى وبنى إسرائيلَ، وقُلْنا لهم مِن بعدِ هلاكِ فرعونَ: {اسْكُنُوا الْأَرْضَ}: أرضَ الشامِ، {فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ جِئْنَا بِكُمْ لَفِيفًا}. يقولُ: فإذا جاءتِ الساعةُ، وهى وعدُ الآخرةِ، {جِئْنَا بِكُمْ لَفِيفًا}. يقولُ: حشَرْناكم مِن قبورِكم إلى موقفِ القيامةِ {لَفِيفًا}. أي: مختلِطين، قد التفَّ بعضُكم على بعضٍ، لا تتعارَفون، ولا ينحازُ أحدٌ منكم إلى قبيلتِه وحيّه. من قولِك: لَفَفْتُ الجيوشَ، إذا ضرَبتَ بعضَها ببعضٍ، فاختَلَطَ الجميعُ. وكذلك كلُّ شيءٍ خُلِط بشيءٍ فقد لُفَ به.
[Ve devamla şöyle buyurmaktadır:] Mûsâ'yı ve İsrâiloğullarını kurtardık ve Firavun'un helak edilmesinden sonra onlara: {اسْكُنُوا الْأَرْضَ} “[o] toprağa” -Şam topraklarına- “yerleşin”, {فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ جِئْنَا بِكُمْ لَفِيفًا} “ahiret vaadi geldiği zaman hepinizi derleyip toplayarak bir araya getiririz” [dedik]. [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Kıyamet vakti geldiğinde -ki o ahiret vaadidir-, {جِئْنَا بِكُمْ لَفِيفًا} “hepinizi derleyip toplayarak bir araya getiririz”. Yani: Sizi kabirlerinizden kıyamet duruşma yerine {لَفِيفًا} “karışık bir halde” haşrederiz. Yani; birbirinizi tanıyamayacağınız, hiçbirinizin kendi kabilesine veya mahallesine ayrılamayacağı, birbiri içine geçmiş, karmakarışık bir halde [getiririz]. Bu ifade, senin şu sözünden gelir: { لَفَفْتُ الجيوشَ } “Orduları birbirine kattım”; bu da orduları birbirine çarptırıp hepsi birbiriyle karıştığında söylenir. Aynı şekilde bir şeye katılan her şey, onunla sarılmış (birbirine katılmış) demektir.
وقد اختلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ ذلك؛ فقال بعضُهم نحوَ الذي قُلْنا فيه.
Tevil ehli bunun tevili hakkında ihtilaf etmiş; bazısı bu konuda bizim söylediğimize benzer ifadeler kullanmıştır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن منصورٍ، عن أبي رَزين: {جِئْنَا بِكُمْ لَفِيفًا}. قال: مِن كلِّ قومٍ.
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Mansûr'dan, o da Ebû Rezîn'den {جِئْنَا بِكُمْ لَفِيفًا} “hepinizi bir araya toplayıp getireceğiz” ayeti hakkında: Her kavimden [karışık olarak], dediğini anlattı.
وقال آخرون: بل معناه: جِئْنا بكم جميعًا.
Başkaları ise: Bilakis bunun manası; 'hepinizi topluca getirdik' demektir, dediler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمى، قال: ثني أبى، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {جِئْنَا بِكُمْ لَفِيفًا}. قال: جميعًا .
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {جِئْنَا بِكُمْ لَفِيفًا} “hepinizi bir araya toplayıp getireceğiz” sözü hakkında: Hep birlikte, dediğini anlattı .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحَّدثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعَا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {جِئْنَا بِكُمْ لَفِيفًا}: جميعا .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana Hâris anlattı, dedi ki: Bize Hasen anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı, hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den: {جِئْنَا بِكُمْ لَفِيفًا} “hepinizi bir araya toplayıp getireceğiz” ayeti hakkında: Hep birlikte , dediğini rivayet etti.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bize Kāsım anlattı, dedi ki: Bize Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den benzerini anlattı.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ جِئْنَا بِكُمْ لَفِيفًا}. أي: جميعًا، أوَّلكم وآخِرَكم.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ جِئْنَا بِكُمْ لَفِيفًا} “Ahiret vaadi geldiği zaman, hepinizi bir araya toplayıp getireceğiz” ayeti hakkında: “Yani ilkiniz ve sonuncunuz, hepiniz bir arada” dediğini rivayet etti.
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا معمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {جِئْنَا بِكُمْ لَفِيفًا}. قال: جميعًا .
Bize Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk bildirdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde'den O'nun: {جِئْنَا بِكُمْ لَفِيفًا} “hepinizi bir araya toplayıp getireceğiz” sözü hakkında: Hep birlikte, dediğini bildirdi .