حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثنى حجاج، عن ابن جريج، عن مجاهد مثله.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o da] Mücâhid'den aynısını anlattı.
حدثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادة قوله: {لَوْ كَانَ الْبَحْرُ مَدادًا لِّكَلِمَاتِ رَبِّي}. يقولُ: إِذًا لنَفِدَ ماءُ البَحْرِ قبلَ أَن [يَنْفَدَ كلامُ] اللَّهِ وحكمه .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {لَوْ كَانَ الْبَحْرُ مَدادًا لِّكَلِمَاتِ رَبِّي} “Şayet Rabbimin kelimeleri için deniz mürekkep olsaydı” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: O şöyle demektedir: "O takdirde Allah'ın kelâmı ve hikmetleri tükenmeden önce denizin suyu tükenirdi".
القولُ في تأويل قوله جلَّ ثناؤه: {قُلْ إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُوحَى إِلَيَّ أَنَّمَا إِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ فَمَنْ كَانَ يَرْجُو لِقَاءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلًا صَالِحًا وَلَا يُشْرِكْ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أَحَدًا (١١٠)}.
Cenâb-ı Zülcelâl'in şu buyruğunun tefsiri: {قُلْ إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُوحَى إِلَيَّ أَنَّمَا إِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ فَمَنْ كَانَ يَرْجُو لِقَاءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلًا صَالِحًا وَلَا يُشْرِكْ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أَحَدًا (١١٠)} “De ki: 'Ben de ancak sizin gibi bir beşerim. Bana ilahınızın tek bir ilah olduğu vahyolunuyor. Artık kim Rabbine kavuşmayı umuyorsa salih bir amel işlesin ve Rabbine ibadette hiçbir kimseyi ortak koşmasın.'”
يقول تعالى ذكره: قل يا محمد لهؤلاء المشركين: إنما أنا إنسان مثلكم، من بني آدمَ لا عِلمَ لى إلا ما عَلَّمَنى الله، وإن الله يُوحى إليَّ أن معبودكم الذي يجبُ علَيْكم أن تعبدوه ولا تُشركوا به شيئًا، معبود واحدٌ لا ثاني له ولا شَرِيكَ، {فَمَن كَانَ يَرْجُوا لِقَاءَ رَبِّهِ}. يقولُ: فمَنْ كان يخافُ ربَّه يوم لقائِه، ويُراقبه على معاصيه، ويرجو ثوابه على طاعته، {فَلْيَعْمَلْ عَمَلًا صَالِحًا}. يقولُ: فليُخْلِص له العبادةَ، وليفرد له الرُّبوبية.
Allah Teâlâ buyuruyor ki: Ey Muhammed, bu müşriklere de ki: Ben de ancak sizin gibi Âdemoğullarından bir insanım ; Allah'ın bana öğrettiğinden başka hiçbir bilgim yoktur. Şüphesiz Allah bana, kendisine ibadet etmeniz ve hiçbir şeyi O'na ortak koşmamanız vacip olan mabudunuzun, ikincisi ve ortağı bulunmayan tek bir mabut olduğunu vahyetmektedir. {فَمَن كَانَ يَرْجُوا لِقَاءَ رَبِّهِ} “Artık kim Rabbine kavuşmayı umuyorsa” buyruğu: Kim O'na kavuşacağı günde Rabbinden korkar, günahları hususunda O'nun gözetiminde olduğunu idrak eder ve O'na itaati karşılığında sevabını umarsa; {فَلْيَعْمَلْ عَمَلًا صَالِحًا} “salih bir amel işlesin” buyruğu: İbadeti yalnızca O'na halis kılsın ve rubûbiyeti sadece O'na has kılsın demektir.
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.
Bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyleri tefsir ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبد الرحمن، قال: ثنا سفيانُ، عن الربيع بن أبى راشد، عن سعيد بن جبير: {فَمَن كَانَ يَرْجُوا لِقَاءَ رَبِّهِ}. قال: ثواب ربِّه.
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahman rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, er-Rebî‘ b. Ebî Râşid'den, o da Saîd b. Cübeyr'den {فَمَن كَانَ يَرْجُوا لِقَاءَ رَبِّهِ} “Artık kim Rabbine kavuşmayı umuyorsa” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Rabbinin mükâfatını [umuyorsa].”
وقوله: {وَلَا يُشْرِكْ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أَحَدًا}. يقولُ: ولا يَجعَلْ اللَّهِ شَريكًا في عبادته إيَّاه، وإنما يكون جاعلا له شريكًا بعبادته إذا راءَى بعمله الذي ظاهِرُه أَنَّه للَّهِ، وهو مريدٌ به غيره.
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَلَا يُشْرِكْ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أَحَدًا} “ve Rabbine ibadette hiçbir kimseyi ortak koşmasın” buyruğu: O'na ibadetinde Allah'a hiçbir ortak kılmasın demektir. Kişi ancak, görünüşte Allah için olduğu halde kendisiyle başkasını dilediği bir ameliyle riyakârlık yaptığı vakit ibadetinde O'na ortak koşmuş olur.
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.
Bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyleri tefsir ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا عُمَرُ بنُ عُبيدٍ، عن عطاء، عن سعيد بن جبيرٍ : {وَلَا يُشْرِكْ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أَحَدًا}. [قال: لا يُرائي بعبادة ربِّه أحدًا] .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Ömer b. Ubeyd, Atâ'dan, [o da] Saîd b. Cübeyr'den {وَلَا يُشْرِكْ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أَحَدًا} “ve Rabbine ibadette hiçbir kimseyi ortak koşmasın” ayeti hakkında anlattı; [o: 'Rabbinin ibadetinde hiçbir kimseye riyakârlık etmesin' dedi] .
حدثنا ابن بشَّارٍ، قال: ثنا عبد الرحمن، قال: ثنا سفيان: {وَلَا يُشْرِكْ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أَحَدًا}. قال: لا يُراثى.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân {وَلَا يُشْرِكْ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أَحَدًا} “ve Rabbine ibadette hiçbir kimseyi ortak koşmasın” hakkında anlattı; 'Riyakârlık yapmasın' dedi.
حدثنا الحسن بن يحيى، قال: أخبَرنا عبد الرزَّاقِ، قال: أخبرنا معمرٌ، عن عبد الكريم الجَزريِّ، عن طاوس، قال: جاء رجلٌ، فقال: يا نبيَّ اللَّهِ، إِنِّي أُحِبُّ الجهاد في سبيل الله، وأُحِبُّ أن يُرَى مَوْطِنى ويُرَى مَكانِي. فأنزَل الله ﷿: {فَمَنْ كَانَ يَرْجُو لِقَاءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلًا صَالِحًا وَلَا يُشْرِكْ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أَحَدًا (١١٠)}.
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, Abdülkerîm el-Cezerî'den, [o da] Tâvûs'tan haber verdi; dedi ki: Bir adam gelip: "Ey Allah'ın Peygamberi! Ben Allah yolunda cihad etmeyi seviyorum, aynı zamanda [savaştaki] yerimin ve konumumun görülmesini de istiyorum" dedi. Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah: {فَمَنْ كَانَ يَرْجُو لِقَاءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلًا صَالِحًا وَلَا يُشْرِكْ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أَحَدًا} “Artık her kim Rabbine kavuşmayı umuyorsa, salih bir amel işlesin ve Rabbine ibadette hiçbir kimseyi ortak koşmasın” [ayetini] indirdi.
حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاج، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ ومسلمِ بن خالد الزَّنْجيِّ، عن صَدَقَةَ بن يسارٍ، قال: جاء رجلٌ إلى النبي ﷺ. فذَكَر نحوَه، وزاد فيه: وإنِّي أعملُ العمل وأتصَدَّقُ، وأُحِبُّ أن يرانى الناسُ. وسائر الحديثِ نحوه.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o] Mücâhid ile Müslim b. Hâlid ez-Zencî'den, [o ikisi de] Sadaka b. Yesâr'dan anlattı; dedi ki: Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem bir adam geldi... deyip benzerini zikretti ve rivayetine şunu ekledi: 'Ben bir amel işliyor ve sadaka veriyorum, insanların da beni görmesini arzu ediyorum.' Hadisin geri kalanı benzer şekildedir.
حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى عيسى بن يونسَ، عن الأعمشِ، قال: ثنا حمزةُ أبو عُمارة مولى بنى هاشمٍ، عن شَهْرِ بن حَوْشبٍ. قال: جاء رجلٌ إلى عُبادةَ بن الصامت، فسأله فقال: أنْبِئْنى عمَّا أسألُك عنه؛ أرأيتَ رَجُلًا يصلِّى يَبْتَغِي وجه الله ويحبُّ أن يُحمَدَ، ويصومُ يَبتَغِى وجهَ اللَّهِ ويحبُّ أن يُحمَدَ، [ويَتَصَدَّقُ ويَبْتَغِى وجهَ اللَّهِ ويُحِبُّ أَن يُحْمَدَ، ويَحُجُّ ويَبْتَغِى وجهَ اللَّهِ ويُحِبُّ أن يُحْمَدَ] ؟ فقال عُبادةُ: ليس له شيء؛ إن اللَّهَ ﷿ يقولُ: أَنا خَيْرُ شَرِيكٍ، فمَنْ كان له معى شَريكٌ فهو له كله، لا حاجةً لى فيه .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Îsâ b. Yûnus, el-A'meş'ten anlattı, dedi ki: Bize Hâşimoğullarının azatlısı Hamza Ebû Umâre, Şehr b. Havşeb'den anlattı; dedi ki: Bir adam Ubâde b. es-Sâmit'e gelip soru sordu ve: 'Sana soracağım şey hakkında bana haber ver; Allah rızasını dileyerek namaz kılan ama övülmekten de hoşlanan, Allah rızasını dileyerek oruç tutan ama övülmekten de hoşlanan, [sadaka verip Allah rızasını dileyen ama övülmekten de hoşlanan, haccedip Allah rızasını dileyen ama övülmekten de hoşlanan] bir kimse hakkında ne dersin?' dedi. Bunun üzerine Ubâde: 'Onun için hiçbir şey [sevap] yoktur; zira Azîz ve Celîl olan Allah şöyle buyurur: Ben ortakların en hayırlısıyım; kimin Benimle beraber [ameline kattığı] bir ortağı olursa , o amelin tamamı o ortağa aittir, Benim ona hiçbir ihtiyacım yoktur' dedi .
حدثنا أبو عامر إسماعيل بن عمرو السَّكُونيُّ، قال: ثنا هشام بنُ عَمَّارٍ، قال: ثنا ابن عيَّاشٍ، قال: ثنا عمرو بن قيس الكِنْدِيُّ، أَنَّه سمع معاوية بن أبي سفيانَ [على المنبرِ] تلا هذه الآية: {فَمَن كَانَ يَرْجُوا لِقَاءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلًا صَالِحًا وَلَا يُشْرِكْ بِعِبَادَةِ رَبية أَحَدًا}. وقال: إنَّها آخِرُ آيةٍ أُنزِلت مِنَ القرآن .
Bize Ebû Âmir İsmâîl b. Amr es-Sekûnî anlattı, dedi ki: Bize Hişâm b. Ammâr anlattı, dedi ki: Bize İbn Ayyâş anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Kays el-Kindî anlattı; o Muâviye b. Ebî Süfyân'ı [minberde] şu ayeti okurken işitmiştir: { فَمَن كَانَ يَرْجُوا لِقَاءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلًا صَالِحًا وَلَا يُشْرِكْ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أَحَدًا } “Artık kim Rabbine kavuşmayı umuyorsa, salih bir amel işlesin ve Rabbine ibadette hiçbir şeyi ortak koşmasın!” Ve [Muâviye]: “Şüphesiz bu, Kur'an'dan en son indirilen ayettir” dedi.
آخِرُ تفسيرِ سورةِ الكهفِ
Kehf suresi tefsirinin sonu.