وفى "الإدِّ" لغاتٌ ثلاثٌ، يقالُ: لقد جئتَ شيئًا إِدًّا. بكسرِ الألفِ. وأدًّا. بفتحِ الألفِ. وآدًّا. بفتحِ الألفِ ومدِّها، على مثالِ مادٍّ؛ فاعِلٍ. وقرَأه قرأةُ الأمصارِ [بكسرِ الألفِ]، وبها نقرأُ، وقد ذُكِر عن أبي عبدِ الرحمنِ السُّلَميِّ أنه قرَأ ذلك بفتحِ الألفِ، ولا أَرَى قراءتَه كذلك؛ لخلافِها قراءةَ قرأة الأمصارِ. والعربُ
“el-İdd” (الإدّ) kelimesinde üç farklı lügat (söyleyiş) vardır: Elifin kesresiyle “لقد جئتَ شيئًا إِدًّا” denir; elifin fethasıyla “أَدًّا” ve elifin fethası ve meddiyle, “mâdd” (مادّ) örneğinde olduğu gibi “fâil” (فاعِل) vezninde “آدًّا” denir. Şehirlerin kurrâsı bunu [elifin kesresiyle] okumuştur ve biz de bu şekilde okuruz. Ebû Abdirrahmân es-Sülemî’den ise bunu elifin fethasıyla okuduğu nakledilmiştir; ancak şehirlerin kurrâsının kıraatine muhalif olması sebebiyle böyle okunması görüşünde değilim. Araplar
تقولُ لكلِّ أمرٍ عظيمٍ: إدٌّ، وإمْرٌ، ونُكْرٌ. ومنه قولُ الراجزِ :
pek büyük olan her iş için: İdd (إدّ), imr (إمْر) ve nukr (نُكْر) derler. Recez şairinin şu sözü de bundandır :
قد لَقِيَ الأعداءُ منى نُكْرَا
'Düşmanlar benden dehşetli bir şeyle karşılaştı,'
داهِيَةً دَهْياءَ إذا إمْرَا
'korkunç bir bela, korkunç ve büyük bir iş.'
ومنه قولُ الآخرِ :
Diğer şairin şu sözü de bundandır :
* في لَهَثٍ منه وخَتْلٍ إِدِّ *
* Ondaki bir soluma ve pek büyük bir hile içinde *
وقولُه: {تَكَادُ السَّمَاوَاتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ}. يقولُ تعالى ذكْرُه: تكادُ السماواتُ يَتَشَقَّقْن قِطَعًا مِن قبلِهم: {أَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمَنِ وَلَدًا} ومنه قيل: فَطَر نابُه. إذا انْشَقَّ .
O'nun: {تَكَادُ السَّمَاوَاتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ} “Neredeyse bundan dolayı gökler çatlayacak” buyruğu hakkında Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurur: Onların: {أَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمَنِ وَلَدًا} “Rahmân'a çocuk isnat etmelerinden” ötürü neredeyse gökler parça parça yarılacaktır. 'Azı dişi yarıldı' anlamına gelen {فَطَر نابُه} sözü de bundandır .
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimizin benzerini tefsir ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا عبدُ اللهِ قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ عن ابن عباسٍ قولَه: {تَكَادُ السَّمَاوَاتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَتَنْشَقُّ الْأَرْضُ وَتَخِرُّ الْجِبَالُ هَدًّا (٩٠) أَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمَنِ وَلَدًا (٩١)}. قال: إن الشِّرْكَ فزِعَت منه السماواتُ والأرضُ والجبالُ وجميعُ الخلائقِ إِلَّا الثَّقَلَيْن، وكادت أن تَزُولَ منه لعَظَمةِ اللهِ، وكما لا ينفَعُ مع الشركِ إحسانُ المشركِ، كذلك نَرْجُو أن يغفرَ اللهُ ذنوبَ الموَحِّدين. وقال رسولُ اللهِ ﷺ: "لَقِنوا مَوْتاكم شَهادَةَ أن لا إلهَ إِلَّا اللهُ، فمَن قالها عندَ موتِه وجَبَتْ له الجنَّةُ".
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan [naklen] O'nun: {تَكَادُ السَّمَاوَاتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَتَنْشَقُّ الْأَرْضُ وَتَخِرُّ الْجِبَالُ هَدًّا (٩٠) أَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمَنِ وَلَدًا (٩١)} “Rahmân'a çocuk isnat ettiler diye neredeyse gökler bundan dolayı çatlayacak, yer yarılacak ve dağlar yıkılıp çökecektir!” buyruğu hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: “Şirkten dolayı gökler, yer, dağlar ve iki ağırlık (insanlar ve cinler) dışındaki bütün yaratılmışlar dehşete kapıldı ve Allah'ın azametinden ötürü neredeyse yok olup gideceklerdi. Şirkle beraber müşrikin yaptığı iyiliğin bir faydası olmadığı gibi, aynı şekilde Allah'ın tevhid ehlinin günahlarını bağışlamasını da umarız.” Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de şöyle buyurdu: «Ölmek üzere olanlarınıza 'Lâ ilâhe illallâh' (Allah'tan başka ilah yoktur) şehadetini telkin ediniz; zira her kim ölümü esnasında bunu söylerse ona cennet vacip olur.»
قالوا: يا رسولَ اللهِ، فمَن قالَها في صِحَّتِهِ ؟ قال: "تلك أَوْجَبُ وأوجبُ". ثم قال: "والَّذي نَفْسي بيَدِه لو جِيءَ بالسَّمَاوَاتِ والأرْضِينَ وما فيهنَّ، وما بينَهنَّ، وما تحتَهنَّ، فَوُضِعنَ في كِفَّةِ الميزانِ، ووُضِعَت شَهادَةُ أن لا إلهَ إِلَّا الله في الكِفَّةِ الأُخرى؛ لَرَجَحتْ بهِنَّ" .
Dediler ki: 'Ey Allah'ın Resûlü, ya bunu sıhhatindeyken söyleyen kimse?' Buyurdu ki: 'O [cenneti] daha da çok, daha da çok vacip kılıcıdır.' Sonra buyurdu ki: 'Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki gökler, yerler , içlerindekiler, aralarındakiler ve altlarındakiler getirilip terazinin bir kefesine konsa, Allah'tan başka ilah olmadığı şehadeti de diğer kefeye konsa, muhakkak ki onlara ağır basardı' .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ: {تَكَادُ السَّمَاوَاتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ}. [قال: الانْفِطارُ هو الانْشِقاقُ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den O'nun: {تَكَادُ السَّمَاوَاتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ} “Neredeyse bundan dolayı gökler çatlayacak” buyruğu hakkında anlattı: [Dedi ki: Çatlamak (el-infıtâr), yarılmaktır .
وحدثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدٌ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {تَكَادُ السَّمَاوَاتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَتَنْشَقُّ الْأَرْضُ وَتَخِرُّ الْجِبَالُ هَدًّا}] . ذُكِر لنا أنَّ كعبًا كان يقولُ: غَضِبتِ الملائكةُ، واسْتَعَرَتْ جَهَنَّمُ حينَ قالوا ما قالوا .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {تَكَادُ السَّمَاوَاتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَتَنْشَقُّ الْأَرْضُ وَتَخِرُّ الْجِبَالُ هَدًّا} “Neredeyse bundan dolayı gökler çatlayacak, yer yarılacak ve dağlar yıkılıp çökecektir!” buyruğu hakkında anlattı] . Bize zikredildiğine göre Ka'b şöyle derdi: 'Onlar söylediklerini söylediklerinde melekler öfkelendi ve cehennem alevlendi .'
وقولُه: {وَتَنْشَقُّ الْأَرْضُ}. يقولُ: وتكادُ الأرضُ تنشقُّ، فتَنْصَدِعُ مِن ذلك، {وَتَخِرُّ الْجِبَالُ هَدًّا}. يقولُ: وتكادُ الجبالُ يسقُطُ بعضُها على بعضٍ سُقوطًا. والهَدُّ السُّقوطُ. وهو مصدرُ هَدَدتُ، فأنا أهُدُّ هَدًّا.
O'nun: {وَتَنْشَقُّ الْأَرْضُ} “Yer yarılacak” buyruğu hakkında şöyle der: Bundan dolayı yer neredeyse yarılıp çatlayacaktır . {وَتَخِرُّ الْجِبَالُ هَدًّا} “ve dağlar yıkılıp çökecektir!” buyruğu hakkında ise şöyle der: Dağlar neredeyse birbirinin üzerine düşüp yıkılacaktır. Hed (الْهَدّ), düşüp yıkılmaktır; bu da {هَدَدتُ، فأنا أهُدُّ هَدًّا} (yıktım, ben yıkıyorum, yıkmak) fiilinin masdarıdır.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer şekilde tevil ehli [olan âlimler] de söylemiştir.
ذِكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَتَخِرُّ الْجِبَالُ هَدًّا}. يقولُ: هَدْمًا .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَتَخِرُّ الْجِبَالُ هَدًّا} “ve dağlar yıkılıp çökecektir!” buyruğu hakkında: 'Yıkılarak' dediğini anlattı .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، قال: قال ابن عباسٍ: {وَتَخِرُّ الْجِبَالُ هَدًّا}. قال: الهَدُّ: الانْقِضَاضُ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı; dedi ki: İbn Abbâs: {وَتَخِرُّ الْجِبَالُ هَدًّا} “ve dağlar yıkılıp çökecektir!” buyruğu hakkında: 'Hed (الْهَدّ), yıkılıp çökmektir' dedi.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَتَخِرُّ الْجِبَالُ هَدًّا}. قال: غضَبًا للهِ. قال: ولقد دَعا هؤلاءِ الذين جعَلوا للهِ هذا الذي غضبت السماوات والأرضُ والجبالُ من قولهم، لقد اسْتَنابَهم ودعاهم إلى التَّوبةِ، فقال: {لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ ثَالِثُ ثَلَاثَةٍ}. قالوا: هو وصاحبَتُه وابْنُه. جَعَلُوهما إلهَيْن [مع اللهِ] {وَمَا مِنْ إِلَهٍ إِلَّا إِلَهٌ وَاحِدٌ} إلى قولِه: {وَيَسْتَغْفِرُونَهُ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ} [المائدة: ٧٣، ٧٤].
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd: {وَتَخِرُّ الْجِبَالُ هَدًّا} “ve dağlar yıkılıp çökecektir!” buyruğu hakkında: 'Allah için öfkelenerek' dedi. [İbn Zeyd] dedi ki: 'Sözlerinden ötürü göklerin, yerin ve dağların öfkelendiği bu isnadı Allah'a yapan kimseleri [Allah] gerçekten tövbeye çağırmış, onları tövbeye davet etmiştir; nitekim şöyle buyurmuştur: {لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ ثَالِثُ ثَلَاثَةٍ} “«Allah, üçün üçüncüsüdür» diyenler andolsun kâfir olmuşlardır”. Onlar: O, eşi ve oğludur dediler; bu ikisini [Allah ile beraber] iki ilah kıldılar . {وَمَا مِنْ إِلَهٍ إِلَّا إِلَهٌ وَاحِدٌ} “Hâlbuki bir tek ilahtan başka hiçbir ilah yoktur” ayetinden {وَيَسْتَغْفِرُونَهُ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ} [el-Mâide: 73, 74] “...ve O'ndan mağfiret dilemiyorlar mı? Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir” buyruğuna kadar [okudu].'
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {أَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمَنِ وَلَدًا (٩١) وَمَا يَنْبَغِي لِلرَّحْمَنِ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَدًا (٩٢) إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ إِلَّا آتِي الرَّحْمَنِ عَبْدًا (٩٣)}.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun tefsiri: {أَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمَنِ وَلَدًا (٩١) وَمَا يَنْبَغِي لِلرَّحْمَنِ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَدًا (٩٢) إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ إِلَّا آتِي الرَّحْمَنِ عَبْدًا (٩٣)} “Rahmân'a çocuk isnat ettiler diye. (91) Hâlbuki çocuk edinmek Rahmân'a yakışmaz. (92) Göklerde ve yerde olan herkes, Rahmân'a kul olarak gelecektir. (93)”.
الله يقولُ تعالى ذِكرُه: وتكادُ الجبالُ أن تَخِرَّ انْقِضَاضًا؛ لأَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمَنِ وَلَدًا؛ فـ"أن" في موضع نصب في قولِ بعضِ أهلِ العربيةِ لاتِّصالِها بالفعلِ، وفي قولِ غيرِه
...Allah. Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Rahmân'a çocuk isnat ettikleri için dağlar neredeyse parça parça yıkılıp çökecektir. Arap dili âlimlerinden bazılarının görüşüne göre 'en' (أَنْ) [harfi], fiile bitişik olması sebebiyle nasb mahallindedir; diğer bir kısmının görüşüne göre ise...
في موضِعِ خَفْضٍ بضمِيرِ الخافضِ ، وقد بيَّنَّا الصوابَ من القولَ في ذلك في غيرِ موضِعٍ من كتابِنا هذا، بما أغنَى عن إعادتِه في هذا الموْضِعِ .
...gizli cer edatı sebebiyle cer mahallindedir . Bu konudaki doğru görüşü kitabımızın başka yerlerinde, bu makamda tekrar etmeye gerek bırakmayacak şekilde açıklamıştık .
وقال: {أَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمَنِ وَلَدًا}. يعنى بقولِه: {أَنْ دَعَوْا}: أن جعَلوا له ولدًا. كما قال الشاعرُ :
Ve: {أَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمَنِ وَلَدًا} “Rahmân'a çocuk isnat ettiler diye” buyurdu. {أَنْ دَعَوْا} “isnat ettiler diye” buyruğu ile O'na çocuk nispet ettiklerini kastetmektedir. Nitekim şair şöyle demiştir :
ألا رُبَّ مَن تَدعُو نَصِيحًا وإِن تَغِبْ … تَحِدُه بِغَيْبِ غَيْرَ مُنتَصِحَ الصَّدرِ
'Haberin olsun, samimi dost saydığın nice kimseler vardır ki, sen bulunmadığında ... gıyabında onun göğsünün samimiyetten uzak olduğunu görürsün.'
وقال ابن أحمرَ :
İbn Ahmer de şöyle demiştir :
هوَى لها مِشْقَصًا حَشْرًا فَشَبْرَقَها … وكنتُ أدْعُو قَذَاها الإثْمِدَ القَرِدَا
'Ona doğru keskin ve ince uçlu bir ok fırlattı da onu parçaladı ... Oysa ben onun gözündeki çapağı yapışkan sürme sayardım .'
وقولُه: {وَمَا يَنْبَغِي لِلرَّحْمَنِ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَدًا}. يقولُ: وما يَصْلُحُ للهِ أَن يَتَّخِذَ
Allah Teâlâ'nın: {وَمَا يَنْبَغِي لِلرَّحْمَنِ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَدًا} “Rahmân'a bir çocuk edinmek yakışmaz.” buyruğuna gelince; [Ebû Ca‘fer] şöyle der: Allah'a yaraşmaz ki edinsin...
ولدًا؛ لأنه ليس كالخلقِ الذين تغْلِبُهم الشَّهواتُ، وتضطرُّهم اللَّذَّاتُ إلى جماعِ الإناثِ، ولا ولدَ يَحدُثُ إِلَّا مِن أُنْثَى، واللهُ يتَعالى عن أن يكونَ كخَلْقِه. وذلك كقولِ ابن أحمرَ :
çünkü O, şehvetlerin galebe çaldığı ve lezzetlerin kendilerini dişilerle birleşmeye sevk ettiği yaratılmışlar gibi değildir. Çocuk da ancak bir dişiden meydana gelir; Allah ise yaratıklarına benzemekten münezzehtir. Bu, İbn Ahmer'in şu sözü gibidir :
في رأسِ خَلْقاءَ مِن عَنْفَاءَ مُشْرِفَةٍ … ما ينبغى دُونَها سَهْلٌ ولا جَبَلٌ
'Anfâ dağının yalçın ve sarp bir tepesinde... Ne bir ova ne de bir dağ onun yanında durmaya layık değildir.'
يعنى: لا يصْلُحُ ولا يكُونُ.
Yani: Uygun düşmez ve olmaz.
{إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ إِلَّا آتِي الرَّحْمَنِ عَبْدًا (٩٣)} يقولُ جَلَّ وعزَّ: ما جميعُ مَن في السماواتِ من الملائكةِ، وفى الأرضِ من البشرِ والإنسِ والجِنِّ {إِلَّا آتِي الرَّحْمَنِ عَبْدًا}. يقولُ: إلا يأتى ربَّه يومَ القيامةِ عبدًا له، ذليلًا خاضِعًا مُقِرًّا له بالعُبُودَة، لا نَسبَ بينه وبينَه. وقولُه: {آتِي الرَّحْمَنِ} إِنما هو فاعلٌ مِن أتيتُه، فأنا آتِيه.
{إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ إِلَّا آتِي الرَّحْمَنِ عَبْدًا (٩٣)} “Göklerde ve yerde olan herkes, Rahmân'a kul olarak gelecektir. (93)”; Celîl ve Azîz olan [Allah] şöyle buyurur: Göklerde meleklerden ve yerde insanlardan, beşerden ve cinlerden bulunanların hepsi {إِلَّا آتِي الرَّحْمَنِ عَبْدًا} “Rahmân'a kul olarak gelecektir”. [Yani] kıyamet günü Rabbine O'nun bir kulu olarak; zillet içinde, boyun eğmiş ve O'na kulluğu ikrar etmiş bir vaziyette gelir; O'nunla arasında hiçbir soy bağı yoktur. O'nun: {آتِي الرَّحْمَنِ} “Rahmân'a gelecektir” buyruğu, {أتيتُه، فأنا آتِيه} (Ona geldim, ben ona gelirim) fiilinden fâil veznindedir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {لَقَدْ أَحْصَاهُمْ وَعَدَّهُمْ عَدًّا (٩٤) وَكُلُّهُمْ آتِيهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَرْدًا (٩٥)}.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun tefsiri: {لَقَدْ أَحْصَاهُمْ وَعَدَّهُمْ عَدًّا (٩٤) وَكُلُّهُمْ آتِيهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَرْدًا (٩٥)} “Andolsun ki O, bunların hepsini kuşatmış ve teker teker saymıştır. (94) Ve onların hepsi kıyamet günü O'na tek başına gelecektir. (95)”.
يقولُ تعالى ذكرُه: لقد أحصَى الرحمنُ خلقَه كلَّهم، وعدَّهم عدًّا فلا يَخفَى عليه مبلَغُ جميعِهم، وعَرف عددَهم فلا يَعْزُبُ عنه مِنهم أحدٌ:
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurur: Rahmân bütün yaratıklarını kuşatmış, onları teker teker saymıştır; dolayısıyla hepsinin nihai sayısı O'na gizli kalmaz, miktarlarını bilmiştir ve onlardan hiçbir kimse O'ndan gizli kalamaz:
{وَكُلُّهُمْ آتِيهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَرْدًا}. يقولُ: وجميعُ خَلْقِه سوفَ يَردُ عليه يوم تقومُ الساعةُ، وحيدًا لا ناصرَ له من اللهِ، ولا دافِعَ عنه؛ فيَقْضِى اللهُ فيه ما هو قاضٍ، ويصنَعُ به ما هو صانعٌ.
{وَكُلُّهُمْ آتِيهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَرْدًا} “Ve onların hepsi kıyamet günü O'na tek başına gelecektir”. [Yani] yaratıklarının tümü kıyamet koptuğu gün O'nun huzuruna tek başına, kendisini Allah'tan kurtaracak bir yardımcısı veya [azabı] savacak bir kimsesi olmaksızın varacaktır; böylece Allah onun hakkında vereceği hükmü verir ve ona yapacağını yapar.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمَنُ وُدًّا (٩٦) فَإِنَّمَا يَسَّرْنَاهُ بِلِسَانِكَ لِتُبَشِّرَ بِهِ الْمُتَّقِينَ وَتُنْذِرَ بِهِ قَوْمًا لُدًّا (٩٧)}.
Yüce Allah'ın şu âyetinin tefsiri hakkındaki görüş: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمَنُ وُدًّا (٩٦) فَإِنَّمَا يَسَّرْنَاهُ بِلِسَانِكَ لِتُبَشِّرَ بِهِ الْمُتَّقِينَ وَتُنْذِرَ بِهِ قَوْمًا لُدًّا (٩٧)} “Şüphesiz iman edip salih ameller işleyenler var ya, Rahmân onlar için bir sevgi var edecektir. (96) Biz onu [Kur'an'ı], takva sahiplerini müjdeleyesin ve inatçı bir kavmi de onunla uyarasın diye senin dilinle kolaylaştırdık. (97)”.
يقولُ تعالى ذكرُه: إن الذين آمنوا باللهِ ورُسُلِه، وصدَّقُوا بما جاءهم من عندِ ربِّهم، فعَمِلوا به؛ فأَحَلُّوا حَلالَه، وحرَّموا حرامَه {سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمَنُ وُدًّا} في الدُّنيا، في صدورِ عبادِه المؤمنين.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurur: Şüphesiz Allah'a ve elçilerine iman eden, Rableri katından kendilerine gelen şeyleri tasdik edip onunla amel eden, helalini helal, haramını haram kılan kimseler için {سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمَنُ وُدًّا} “Rahmân onlar için bir sevgi var edecektir”; [yani] dünyada mümin kullarının gönüllerinde [onlara karşı bir sevgi kılacaktır].
وبنحوِ الذي قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyleri tefsir ehli de söylemiştir.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يحيى بن طلحةَ، قال: ثنا شَريكٌ، عن مسلمٍ المُلائيِّ، عن مجاهدٍ، عن ابن عباسٍ في قولِه: {سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمَنُ وُدًّا}. قال: محبةً في الناسِ في الدُّنيا .
Bana Yahyâ b. Talha anlattı, dedi ki: Bize Şerîk, Müslim el-Melâî'den, o Mücâhid'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمَنُ وُدًّا} “Rahmân onlar için bir sevgi var edecektir” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: Dünyada insanlar arasında bir sevgi .
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمَنُ وُدًّا}. قال: حُبًّا .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمَنُ وُدًّا} “Rahmân onlar için bir sevgi var edecektir” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: [Gönüllerde] bir muhabbet .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمَنُ وُدًّا}. قال: الودُّ مِن المسلمينِ في الدنيا، والرِّزقُ الحسنُ، واللسانُ الصَّادقُ .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمَنُ وُدًّا} “Rahmân onlar için bir sevgi var edecektir” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: Dünyada Müslümanlardan gelecek sevgi, güzel bir rızık ve doğru bir lisan (övgüyle anılmak) .
حدَّثني يحيى بن طلحةَ، قال: ثنا شَريكٌ، عن عُبيدٍ المُكْتِبِ، عن مجاهدٍ في قولِه: {سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمَنُ وُدًّا}. قال: محبةً في المسلمين في الدُّنيا.
Bana Yahyâ b. Talha anlattı, dedi ki: Bize Şerîk, Ubeyd el-Müktib'den, o da Mücâhid'den O'nun: {سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمَنُ وُدًّا} “Rahmân onlar için bir sevgi var edecektir” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: Dünyada Müslümanlar arasında bir sevgi.
حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا حَكَّامٌ، عن عَنْبَسَةَ، عن القاسمِ بن أَبِي بَزَّةَ، عن مجاهدٍ في قولِه: {سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمَنُ وُدًّا}. قال: يُحبُّهم ويُحبِّبُهم إلى خَلْقِه.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hakkâm, Anbese'den, o Kâsım b. Ebî Bezze'den, o da Mücâhid'den O'nun: {سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمَنُ وُدًّا} “Rahmân onlar için bir sevgi var edecektir” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: Onları sever ve yaratıklarına da sevdirir.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاء، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمَنُ وُدًّا}. قال: يُحبُّهم ويُحبِّبُهم إلى المؤمنين .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمَنُ وُدًّا} “Rahmân onlar için bir sevgi var edecektir” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: Onları sever ve müminlere de sevdirir .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den aynısını nakletti.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: حدَّثني عليُّ بنُ هاشمٍ، عن ابن أبي ليلى، عن الحَكَمِ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، عن ابن عباسٍ، قال: يُحبُّهم ويُحبِّبُهم .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Ali b. Hâşim, İbn Ebî Leylâ'dan, o el-Hakem'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti, dedi ki: Onları sever ve sevdirir .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا الحكمُ بنُ بَشيرٍ، قال: ثنا عمرٌو، عن قتادةَ في قولِه: {سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمَنُ وُدًّا}. قال: ما أَقْبَلَ عبدٌ إلى اللهِ إلا أقْبَل اللهُ بقلوبِ العِبادِ إليه، وزادَه من عندِه.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize el-Hakem b. Beşîr anlattı, dedi ki: Bize Amr, Katâde'den O'nun: {سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمَنُ وُدًّا} “Rahmân onlar için bir sevgi var edecektir” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: Bir kul Allah'a yönelmeye dursun, Allah mutlaka kulların kalplerini ona yöneltir ve katından ona fazlasını verir .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمَنُ وُدًّا}: إي واللهِ في قلوبِ أهلِ الإيمانِ؛ ذُكِر لنا أن هَرِمَ بنَ حَيَّانَ كان يقولُ: ما أقْبَلَ عبدٌ بقلبه إلى اللهِ، إلا أقبَل اللهُ
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمَنُ وُدًّا} “İman edip salih ameller işleyenler var ya, Rahmân onlar için bir sevgi var edecektir” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: Evet, vallahi iman ehlinin kalplerinde [bir sevgi var edecektir]. Bize bildirildiğine göre Herim b. Hayyân şöyle derdi: Bir kul kalbiyle Allah'a yönelmeye dursun, mutlaka Allah da
بقلوبِ المؤمنين إليه، حتى يرزُقَه مودَّتَهم ورحمتَهم .
müminlerin kalplerini ona yöneltir; ta ki ona onların sevgisini ve merhametini nasip edinceye kadar .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، أن عثمانَ بنَ عفانَ كان يقولُ: ما من الناس عبد يعمل خيرا ولا شرًّا إلا كَسَاه الله رداءً عملِه .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti ki Osmân b. Affân şöyle derdi: İnsanlardan hayır veya şer işleyen hiçbir kul yoktur ki, Allah ona amelinin elbisesini giydirmesin .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا [عبد الرزاقِ، عن الثَّوْرِيِّ، عن [عبدِ اللهِ ابن] مسلمٍ، عن مجاهدٍ، عن ابن عباسٍ في قولِه: {سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمَنُ] وُدًّا} قال: محبةً .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize [Abdürrezzâk, Sevrî'den, o [Abdullah b.] Müslim'den, o Mücâhid'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمَنُ] وُدًّا} “Rahmân onlar için bir sevgi] var edecektir” buyruğu hakkında şöyle dediğini] haber verdi: Muhabbet .
وذُكر أن هذه الآيةَ نَزَلَتْ في عبدِ الرحمن بن عوفٍ؛ حدَّثني محمدُ بنُ عبدِ اللهِ بن سعيدٍ الواسطيُّ، قال: أخبَرنا يعقوبُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا عبد العزيزِ بنُ عِمْرانَ، عن عبدِ اللهِ بن عثمانَ بن أبي سليمانَ بن جبيرِ بن مُطْعِمٍ، عن أبيه، عن أُمَّه أمِّ إبراهيمَ بنتِ أبى عُبيدةَ بن عبدِ الرحمنِ بن عوفٍ، عن أبيها، عن عبدِ الرحمنِ بن عوفٍ، أنَّه لما هاجَر إلى المدينةِ، وجَد في نفسِه على فِراقِ أصحابِه بمكةَ، مِنهم شَيْبَةُ بنُ رَبيعةَ، وعُتْبَةُ بنُ ربيعةَ، وأُمَيَّةُ بنُ خَلَفٍ، فَأَنزَلَ اللهُ تعالى: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمَنُ وُدًّا}.
Bu ayetin Abdurrahman b. Avf hakkında indiği zikredilmiştir. Bana Muhammed b. Abdillâh b. Saîd el-Vâsıtî anlattı, dedi ki: Bize Ya‘kūb b. Muhammed haber verdi, dedi ki: Bize Abdülazîz b. İmrân, Abdullah b. Osmân b. Ebî Süleymân b. Cübeyr b. Mut‘ım'dan, o babasından, o annesi Ümmü İbrâhîm bint Ebî Ubeyde b. Abdirrahmân b. Avf'tan, o babasından, o da Abdurrahman b. Avf'tan [nakletti ki]; o, Medine'ye hicret ettiğinde, Mekke'deki arkadaşları olan Şeybe b. Rebîa, Utbe b. Rebîa ve Ümeyye b. Halef'ten ayrıldığı için içinde bir üzüntü duydu. Bunun üzerine Yüce Allah: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمَنُ وُدًّا} “İman edip salih amel işleyenler var ya, Rahmân onlar için bir sevgi var edecektir” [ayetini] indirdi.
وقولُه: {فَإِنَّمَا يَسَّرْنَاهُ بِلِسَانِكَ لِتُبَشِّرَ بِهِ الْمُتَّقِينَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: فإِنَّما يَسَّرْنا يا محمدُ هذا القرآنَ بلسانِك، تَقْرَؤُه، لتُبَشِّرَ به المتقينَ، الذين اتَّقَوْا عقابَ اللهِ بأداءِ فرائضِه، واجتنابِ معاصيه - بالجنةِ، {وَتُنْذِرَ بِهِ قَوْمًا لُدًّا} يقولُ: ولِتُنذِرَ بهذا القرآن عذابَ اللهِ، قومك مِن قريشٍ؛ فإِنَّهم أهلُ لَدَدٍ وجَدَلٍ بالباطلِ، لا يَقْبَلون الحقَّ. واللَّدَدُ: شدَّةُ الخصومةِ.
O'nun: {فَإِنَّمَا يَسَّرْنَاهُ بِلِسَانِكَ لِتُبَشِّرَ بِهِ الْمُتَّقِينَ} “Biz onu, takva sahiplerini müjdeleyesin diye senin dilinle kolaylaştırdık” buyruğu hakkında zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurur: Ey Muhammed! Biz bu Kur'an'ı, okuyasın ve Allah'ın farzlarını yerine getirip günahlarından kaçınarak O'nun azabından sakınan takva sahiplerini cennetle müjdeleyesin diye senin dilinle kolaylaştırdık. {وَتُنْذِرَ بِهِ قَوْمًا لُدًّا} “Ve inatçı bir topluluğu uyarasın diye” buyruğu hakkında ise şöyle buyurur: Bu Kur'an ile Allah'ın azabına karşı Kureyş'ten olan kavmini uyarasın [diye kolaylaştırdık]; çünkü onlar bâtıl yolda inat ve mücadele ehli olup hakkı kabul etmezler. Leded (الَّدَدُ) ise husumetin / çekişmenin şiddetidir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyleri tefsir ehli de söylemiştir.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {لُدًّا}. قال: لا يَسْتَقيمون .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in: {لُدًّا} “İnatçı” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: İstikamet tutturmazlar / yola gelmezler .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den aynısını nakletti.
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَتُنْذِرَ بِهِ قَوْمًا لُدًّا}. يقولُ: لِتُنذِرَ به قومًا ظَلَمةً .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَتُنْذِرَ بِهِ قَوْمًا لُدًّا} “Ve inatçı bir topluluğu onunla uyarasın diye” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: Onunla zalim bir kavmi uyarasın [demektir] .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَتُنْذِرَ بِهِ قَوْمًا لُدًّا}: أي جَدَلًا بالباطلِ، ذوى لدَدٍ وخصومةٍ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den [nakletti: O]: {وَتُنْذِرَ بِهِ قَوْمًا لُدًّا} “Ve inatçı bir topluluğu onunla uyarasın diye” [ayeti hakkında şöyle dedi]: Yani bâtıl hususunda cedelleşen, şiddetli inat ve husumet sahibi kimseler [demektir].
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا محمدُ بنُ فُضَيلٍ، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {وَتُنْذِرَ بِهِ قَوْمًا لُدًّا}. قال: فُجَّارًا .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Fudayl, Leys'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {وَتُنْذِرَ بِهِ قَوْمًا لُدًّا} “Ve inatçı bir topluluğu onunla uyarasın diye” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: Günahkârlar / fâcirler [demektir] .
حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {قَوْمًا لُدًّا}. قال: [جدلًا بالباطلِ .
Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den O'nun: {قَوْمًا لُدًّا} “İnatçı bir topluluğu” buyruğu hakkında şöyle dediğini haber verdi: [Bâtıl ile mücadele edenler .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَتُنْذِرَ بِهِ قَوْمًا لُدًّا}. قال] : [الألَدُّ الظَّلومُ] . وقرأ قولَ اللهِ: {وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصَامِ} [البقرة: ٢٠٤] .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَتُنْذِرَ بِهِ قَوْمًا لُدًّا} “Ve inatçı bir topluluğu onunla uyarasın diye” buyruğu hakkında şöyle dedi] : [Eledd; çok zalim kimsedir] . Ve Allah'ın: {وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصَامِ} “Hâlbuki o, düşmanların en azılısıdır” [el-Bakara: 204] buyruğunu okudu.
حدَّثنا أبو صالحِ الضِّرارِيُّ، قال: ثنا العلاءُ بنُ عبد الجبارِ، قال: ثنا مهديُّ بنُ ميمونٍ، عن الحسنِ في قولِ اللهِ ﷿: {وَتُنْذِرَ بِهِ قَوْمًا لُدًّا}. قال: صُمًّا عن الحقِّ.
Bize Ebû Sâlih ed-Dırârî anlattı, dedi ki: Bize el-Alâ b. Abdilcebbâr anlattı, dedi ki: Bize Mehdî b. Meymûn, el-Hasan'dan aziz ve celil olan Allah'ın: {وَتُنْذِرَ بِهِ قَوْمًا لُدًّا} “Ve inatçı bir topluluğu onunla uyarasın diye” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: Hakka karşı sağırlar [demektir].
حدَّثني ابن [سنانٍ القَزَّازُ] ، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن هارونَ، عن الحسنِ مثلَه.
Bana İbn [Sinân el-Kazzâz] anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Hârûn'dan, o da el-Hasan'dan aynısını nakletti.
وقد بيَّنَّا معنَى الألَدِّ فيما مضَى بشواهدِه، فأغنَى ذلك عن إعادتِه في هذا الموضعِ .
Eledd (الْأَلَدّ) kelimesinin anlamını daha önce şahitleriyle açıklamıştık; bu durum, burada onu tekrar etmekten müstağni kılmıştır .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَكَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هَلْ تُحِسُّ مِنْهُمْ مِنْ أَحَدٍ أَوْ تَسْمَعُ لَهُمْ رِكْزًا (٩٨)}.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun tefsiri: {وَكَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هَلْ تُحِسُّ مِنْهُمْ مِنْ أَحَدٍ أَوْ تَسْمَعُ لَهُمْ رِكْزًا (٩٨)} “Biz onlardan önce nice nesilleri helak ettik. Sen onlardan herhangi birini hissediyor musun yahut onlara ait cılız bir ses işitiyor musun? (98)”.
يقولُ تعالى ذكرُه: وكثيرًا أهْلَكْنا، يا محمدُ، قبلَ قومِك مِن مُشْرِكى قريشٍ: {مِنْ قَرْنٍ} يعنى: مِن جماعةٍ مِن الناسِ، إذ سَلَكُوا في خِلافي وركوبِ معاصِيَّ مَسْلَكَهم {هَلْ تُحِسُّ مِنْهُمْ مِنْ أَحَدٍ}. يقولُ: فهل تُحِسُّ أنت منهم أحدًا، يا محمدُ، فتَراه وتُعايِنَه، {وَكَمْأَوْ تَسْمَعُ لَهُمْ رِكْزًا}. يقولُ: أو تسمعُ لهم صوتًا، بل بادُوا وهلَكُوا، وخَلَت مِنهم دُورُهم، وأوْحَشَت منهم منازلُهم، وصاروا إلى دارٍ لا ينفَعُهم فيها إلّا صالحٌ من عملٍ قدَّموه. فكذلك قومُك هؤلاء، صائرون إلى ما صار إليه أولئك، إن لم يُعالجِوا التوبةَ قبلَ الهَلاكِ.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurur: Ey Muhammed! Kureyş müşriklerinden olan kavminden önce Biz pek çok: {مِنْ قَرْنٍ} “nesli”, yani bana muhalefet edip günahlarımı işlemekte onların yolunu tuttukları vakit nice insan topluluğunu helak ettik. {هَلْ تُحِسُّ مِنْهُمْ مِنْ أَحَدٍ} “Sen onlardan herhangi birini hissediyor musun?” buyruğuyla şöyle der: Ey Muhammed! Sen onlardan birini hissedip görüyor ve müşahede ediyor musun? {وَكَمْأَوْ تَسْمَعُ لَهُمْ رِكْزًا} “Yahut onlara ait cılız bir ses işitiyor musun?” buyruğuyla da şöyle der: Yahut onlara ait bir ses işitiyor musun? Bilakis onlar yok olup helak oldular; yurtları onlardan boş kaldı, meskenleri ıssızlaştı ve ancak önceden takdim ettikleri salih amellerin kendilerine fayda vereceği bir diyara göçtüler. İşte senin şu kavmin de helakten önce hemen tövbeye sarılmazlarsa , onların vardığı akıbete varacaklardır.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyleri tefsir ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bize Muâviye, Ali’den, [o da] İbn Abbâs’tan nakletti:
قولَه: {أَوْ تَسْمَعُ لَهُمْ رِكْزًا}. قال: صوتًا .
O'nun: {أَوْ تَسْمَعُ لَهُمْ رِكْزًا} “Yahut onlara ait cılız bir ses işitiyor musun?” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: Bir ses .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرَّزَّاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قَتادةَ قولَه: {هَلْ تُحِسُّ مِنْهُمْ مِنْ أَحَدٍ أَوْ تَسْمَعُ لَهُمْ رِكْزًا}. قال: هل تَرَى عَيْنًا، أو تسمعُ صوتًا .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'nin: {هَلْ تُحِسُّ مِنْهُمْ مِنْ أَحَدٍ أَوْ تَسْمَعُ لَهُمْ رِكْزًا} “Sen onlardan herhangi birini hissediyor musun yahut onlara ait cılız bir ses işitiyor musun?” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: [Onlardan yaşayan] bir şahıs görüyor yahut bir ses işitiyor musun?
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {هَلْ تُحِسُّ مِنْهُمْ مِنْ أَحَدٍ أَوْ تَسْمَعُ لَهُمْ رِكْزًا}. يقولُ: هل تسمعُ مِن صَوْتٍ، أَو تَرَى مِن عينٍ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {هَلْ تُحِسُّ مِنْهُمْ مِنْ أَحَدٍ أَوْ تَسْمَعُ لَهُمْ رِكْزًا} “Sen onlardan herhangi birini hissediyor musun yahut onlara ait cılız bir ses işitiyor musun?” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: Bir ses işitiyor yahut [onlardan yaşayan] bir şahıs görüyor musun?
حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ، يقولُ: ثنا عُبيدٌ، قال: سمِعتُ الضَّحَّاكَ يقولُ في قولِه: {أَوْ تَسْمَعُ لَهُمْ رِكْزًا}. يعنى: صوتًا .
Bana el-Hüseyin'den nakledildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini duydum: Bize Ubeyd anlattı, dedi ki: Dahhâk'ın O'nun: {أَوْ تَسْمَعُ لَهُمْ رِكْزًا} “Yahut onlara ait cılız bir ses işitiyor musun?” buyruğu hakkında şöyle dediğini işittim: Yani bir ses .
حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا ابن عُيَيْنَةَ، عن عمرٍو، عن عطاءٍ، عن ابن عباسٍ قال: رِكْزُ الناسِ: أصواتُهم. قال أبو كريبٍ: قال سفيانُ: {هَلْ تُحِسُّ مِنْهُمْ مِنْ أَحَدٍ أَوْ تَسْمَعُ لَهُمْ رِكْزًا}.
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uyeyne, Amr'dan, o Atâ'dan, o da İbn Abbâs'tan nakletti, dedi ki: İnsanların rikzi (رِكْز), onların sesleridir. Ebû Küreyb dedi ki: Süfyân şöyle dedi: {هَلْ تُحِسُّ مِنْهُمْ مِنْ أَحَدٍ أَوْ تَسْمَعُ لَهُمْ رِكْزًا} “Sen onlardan herhangi birini hissediyor musun yahut onlara ait cılız bir ses işitiyor musun?”.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {هَلْ تُحِسُّ مِنْهُمْ مِنْ أَحَدٍ أَوْ تَسْمَعُ لَهُمْ رِكْزًا}. قال: أو تسمعُ لهم حِسًّا. قال: والرِّكْرُ: الحِسُّ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {هَلْ تُحِسُّ مِنْهُمْ مِنْ أَحَدٍ أَوْ تَسْمَعُ لَهُمْ رِكْزًا} “Sen onlardan herhangi birini hissediyor musun yahut onlara ait cılız bir ses işitiyor musun?” buyruğu hakkında şöyle dedi: [Yani] yahut onlara ait bir ses / fısıltı (hiss) işitiyor musun? [İbn Zeyd devamla] dedi ki: er-Rikz (الرِّكْز), hisstir (الْحِسّ - işitilen ses/hareket).
قال أبو جعفرٍ: والرِّكْزُ في كلامِ العربِ: الصوتُ الخَفيُّ، كما قال الشاعرُ :
Ebû Ca'fer der ki: er-Rikz (الرِّكْز), Arap kelamında gizli / fısıltı halindeki sestir; nitekim şair şöyle demiştir :
فتَوجَّسَتْ رِكْزَ الأنِيسِ فَراعَها … عن ظَهْرِ غَيبٍ والأنِيسُ سَقَامُها
O, bir insanın gizli sesini hissediverdi de görmediği hâlde bu ses onu ürküttü; zira insan onun felaketidir.
آخر تفسيرِ سورةِ مريمَ، والحمدُ للهِ ربِّ العالمين.
Meryem suresinin tefsirinin sonu. Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun.