وقولُه: {وَنَرِثُهُ مَا يَقُولُ}. يقولُ جل ثناؤه: ونُهلِكُ هذا القائلَ: - لأوتينَّ في الآخرةِ مالًا وولدًا - ومالَه وولدَه، ويصيرُ لنا مالُه وولدُه دونَه، {وَيَأْتِينَا} هو يومَ القيامةِ {فَرْدًا} وحدَه لا مالَ معه ولا ولدَ.
Allah Celle Senâuh'un: {وَنَرِثُهُ مَا يَقُولُ} “Söylediği şeylere biz mirasçı olacağız” buyruğu hakkında O şöyle demektedir: 'Ahirette bana elbette mal ve evlat verilecektir' diyen bu kimseyi, malını ve evladını helak ederiz ; onun malı ve evladı onun yerine bize kalır. {وَيَأْتِينَا} “Ve o bize gelecektir” yani o kıyamet günü {فَرْدًا} “yapayalnız”, yanında ne bir mal ne de bir evlat olmaksızın tek başına gelecektir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكْرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {وَنَرِثُهُ مَا يَقُولُ}: مالَه وولدَه، وذلك الذي قال العاصُ بنُ وائلٍ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı. Bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Verka hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {وَنَرِثُهُ مَا يَقُولُ} “Söylediği şeylere biz mirasçı olacağız” buyruğu hakkında: 'Malına ve çocuğuna [mirasçı oluruz]; bu da Âs b. Vâil'in söylediği şeydir ' dediğini aktardı.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den benzerini nakletti.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قوله: {وَنَرِثُهُ مَا يَقُولُ وَيَأْتِينَا فَرْدًا} لا مالَ له ولا ولدَ.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَنَرِثُهُ مَا يَقُولُ وَيَأْتِينَا فَرْدًا} “Söylediği şeylere biz mirasçı olacağız ve o bize yapayalnız gelecektir” buyruğu hakkında: 'Ne bir malı ne de bir evladı olmaksızın' dediğini nakletti.
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {وَنَرِثُهُ مَا يَقُولُ}. قال: ما عنده، وهو قولُه: {لأُوتَيَنَّ مَالًا وَوَلَدًا}. وفى حرفِ ابن مسعودٍ: (وَنَرِثُه مَا عِنْدَه) .
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den O'nun: {وَنَرِثُهُ مَا يَقُولُ} “Söylediği şeylere biz mirasçı olacağız” buyruğu hakkında: 'Yanında olan şeylere [mirasçı oluruz]; o da onun: {لأُوتَيَنَّ مَالًا وَوَلَدًا} “Bana elbette mal ve evlat verilecektir” sözüdür' dediğini haber verdi. İbn Mes'ûd'un kıraatinde ise bu: 'Yanında olan şeylere biz mirasçı olacağız' şeklindedir.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قوله: {وَنَرِثُهُ مَا يَقُولُ}. قال: ما جمَع من الدنيا وما عمِل فيها. قال: {وَيَأْتِينَا فَرْدًا}. قال:
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَنَرِثُهُ مَا يَقُولُ} “Söylediği şeylere biz mirasçı olacağız” buyruğu hakkında: 'Dünyadan topladığı şeylere ve orada işlediklerine [mirasçı oluruz]' dedi. [İbn Zeyd devamla] dedi ki: {وَيَأْتِينَا فَرْدًا} “Ve o bize yapayalnız gelecektir”. Şöyle dedi:
فردًا من ذلك، لا يَتْبَعُه قليلٌ ولا كثيرٌ .
'Bunlardan soyutlanmış olarak yapayalnız gelir; az veya çok hiçbir şey onun peşinden gitmez .'
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثنى معاوية، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قوله: {وَنَرِثُهُ مَا يَقُولُ}. يقولُ: نرثُه .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَنَرِثُهُ مَا يَقُولُ} “Söylediği şeylere biz mirasçı olacağız” buyruğu hakkında: 'Biz ona mirasçı oluruz ' dediğini aktardı.
القولُ في تأويلِ قولِه جلّ ثناؤُه: {وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً لِيَكُونُوا لَهُمْ عِزًّا (٨١) كَلَّا سَيَكْفُرُونَ بِعِبَادَتِهِمْ وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا (٨٢)}.
Allah Celle Senâuh'un şu buyruğunun tefsiri: {وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً لِيَكُونُوا لَهُمْ عِزًّا (٨١) كَلَّا سَيَكْفُرُونَ بِعِبَادَتِهِمْ وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا (٨٢)} “Kendilerine bir izzet ve güç kaynağı olsunlar diye Allah'tan başka ilahlar edindiler. (81) Hayır! [O ilahlar] onların ibadetlerini inkâr edecekler ve onların aleyhine hasım olacaklardır. (82)”.
يقولُ تعالى ذكرُه: واتخذ يا محمدُ هؤلاءِ المشركِون من قومِك آلهةً يَعْبُدونها من دونِ اللهِ؛ لتكون هؤلاءِ الآلهةُ لهم عزًّا، يَمْنَعُونهم من عذابِ اللهِ، ويتخِذون عبادَتَهموها عندَ اللهِ زُلْفَى.
Zikri yüce olan Allah buyurur ki: Ey Muhammed! Kavminden olan şu müşrikler, kendilerini Allah'ın azabından korusunlar ve onlara ibadet etmeyi Allah katında bir yakınlaşma vesilesi kılsınlar diye kendilerine bir izzet ve güç kaynağı olsunlar diye Allah'tan başka ilahlar edindiler.
وقولُه: {كَلَّا} يقولُ تعالى ذكْرُه: ليس الأمرُ كما ظنُّوا وأمَّلوا من هذه الآلهةِ التي يَعْبُدُونها من دونِ اللهِ في أنها تُنْقِذُهم من عذابِ اللهِ، وتُنْجيهم منه، ومن سوءٍ إنْ أراده بهم ربُّهم. وقوله: {سَيَكْفُرُونَ بِعِبَادَتِهِمْ}. يقولُ تعالى ذكرُه: ولكن ستكفُرُ الآلهةُ في الآخرةِ بعبادةِ هؤلاءِ المشرِكين يومَ القيامةِ إياها. وكفرُهم بها قيلُهم لربِّهم: {تَبَرَّأْنَا إِلَيْكَ مَا كَانُوا إِيَّانَا يَعْبُدُونَ} [القصص: ٦٣]، فجحَدوا أن يكونُوا عبَدوهم أو أمَروهم بذلك، وتبرَّءُوا منهم، وذلك كفرُهم بعبادتِهم.
O'nun: {كَلَّا} “Hayır!” buyruğu hakkında zikri yüce olan der ki: İş, onların Allah'tan başka taptıkları bu ilahların kendilerini Allah'ın azabından kurtaracağı, ondan necat vereceği ve Rablerinin kendilerine dilediği bir kötülükten koruyacağı hususunda zannettikleri ve umdukları gibi değildir. O'nun: {سَيَكْفُرُونَ بِعِبَادَتِهِمْ} “Onların ibadetlerini inkâr edecekler” buyruğu hakkında ise zikri yüce olan şöyle buyurmaktadır: Bilakis ahirette kıyamet günü bu ilahlar, müşriklerin kendilerine tapmalarını inkâr edeceklerdir. Onların inkâr etmesi, Rablerine: {تَبَرَّأْنَا إِلَيْكَ مَا كَانُوا إِيَّانَا يَعْبُدُونَ} “Sana uzaklaştık; onlar bize tapmıyorlardı” [el-Kasas: 63] demeleridir. Böylece onların kendilerine ibadet ettiklerini veya bunu emrettiklerini reddedip onlardan berî olduklarını ilan edeceklerdir; işte bu, onların ibadetlerini inkâr etmeleridir.
وأما قولُه: {وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا}. فإن أهلَ التأويلِ اختلَفوا في تأويلِ ذلك؛ فقال بعضُهم: معنى ذلك: وتكونُ آلهتُهم عليهم عونًا. قال: الضدُّ: العونُ.
O'nun: {وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا} “Ve onların aleyhine birer hasım olacaklardır” buyruğuna gelince; tevil ehli bunun tevili hususunda ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazısı şöyle demiştir: Bunun anlamı; ilahları onların aleyhine yardımcı olacaktır [şeklindedir]. Dedi ki: Zıdd (ضِدّ), yardımcı (el-avn) demektir.
ذكر من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا}. يقولُ: أعوانًا .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا} “Ve onların aleyhine hasım olacaklardır” buyruğu hakkında: 'Aleyhlerine yardımcılar [olacaklardır] ' dediğini aktardı.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى. وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا}. قال: عونًا عليهم تُخاصِمُهم وتُكذِّبُهم .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı. Bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Verka hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den: {وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا} “Ve onların aleyhine hasım olacaklardır” buyruğu hakkında: 'Onlarla tartışan ve onları yalanlayan aleyhlerine yardımcılar [olacaklardır] ' dediğini nakletti.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريج، عن مجاهدٍ: {وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا}. قال: أوثانُهم يومَ القيامةِ في النارِ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den: {وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا} “Ve onların aleyhine hasım olacaklardır” [ayeti hakkında]: 'Kıyamet günü cehennemde putları [aleyhlerine olacaktır]' dediğini aktardı.
وقال آخرون: بل عُنِى بالضدِّ في هذا الموضعِ القُرْناءُ.
Başkaları ise: 'Bu makamda dıdd ile kastedilen yoldaşlardır (kurenâ)' demişlerdir.
ذكْرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه عن ابن عباسٍ قوله: {وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا}. يقولُ: ويكونُون عليهم قرناءَ .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا} “Ve onların aleyhine hasım olacaklardır” buyruğu hakkında: 'Onların aleyhine [cehennemde] yoldaşlar olurlar ' dediğini nakletti.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قوله: {وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا}: قرناءَ في النارِ؛ يلعَنُ بعضُهم بعضًا، ويتبرأُ بعضُهم من بعضٍ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا} “Ve onların aleyhine hasım olacaklardır” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: “Ateşte [birbirine] yoldaşlar [olurlar]; birbirlerine lanet eder ve birbirinden teberrî ederler (uzaklaşırlar).”
حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ في قوله: {ضِدًّا}. قال: قرناءَ في النارِ .
Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den O'nun: {ضِدًّا} “hasım” buyruğu hakkında: 'Ateşte yoldaşlar [olurlar] ' dediğini haber verdi.
وقال آخرون: معنى الضدِّ ههنا: العدوُّ.
Başkaları ise: 'Buradaki dıdd kelimesinin anlamı: düşmandır' demişlerdir.
ذكْرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حُدِّثت عن الحسينِ، قال: سَمِعتُ أبا مُعاذٍ يقولُ: أخبَرنا عُبيدٌ، قال: سَمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا}. قال: أعداءً .
Hüseyin'den naklen bana anlatıldı, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: Dahhâk'ın: {وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا} “Ve onların aleyhine hasım olacaklardır” buyruğu hakkında: 'Düşmanlar [olacaklardır] ' dediğini işittim.
وقال آخرون: معنى الضدِّ في هذا الموضعِ: البلاءُ.
Başkaları da: 'Bu makamda dıdd kelimesinin anlamı: beladır' demişlerdir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا}. قال: يكونُون عليهم بلاءً .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا} “Ve onların aleyhine hasım olacaklardır” buyruğu hakkında: 'Onların başına bir bela olurlar ' dedi.
الضدُّ: البلاء، والضدُّ في كلامِ العربِ: هو الخلافُ، يقالُ: فلانٌ يضادُّ فلانًا في كذا، إذا كان يخالِفُه في صنيعِه، فيُفسِدُ ما أصلَحه، ويُصلِحُ ما أفسَده. وإذا كان ذلك معناه، وكانت آلهةُ هؤلاء المشرِكين الذين ذكَرَهم الله في هذا الموضعِ يتبرَّءون منهم، ويَنْتَفُون يومئذٍ، صاروا لهم أضدادًا، فوُصِفُوا بذلك.
Dıdd (ضِدّ): Beladır. Arap kelamında dıdd ise muhalefettir. Bir kimse diğerine yaptığı işte muhalefet edip onun düzelttiğini bozduğunda ve bozduğunu düzelttiğinde: 'Falan kimse şu hususta falana zıt gidiyor (muhalefet ediyor)' denir. Mademki anlamı budur ve Allah'ın bu yerde zikrettiği bu müşriklerin ilahları o gün onlardan berî olacak ve [onlardan] uzak duracaklardır; böylece onların aleyhine hasım (zıt) olmuşlar ve bu sebeple de bu şekilde nitelenmişlerdir.
وقد اختلَف أهلُ العربيةِ في وجهِ توحيدِ الضدِّ، وهو صفةٌ لجماعةٍ؛ فكان بعضُ نحويِّى البصرةِ يقولُ: وُحِّد لأنه يكونُ جماعةً وواحدًا، مثلَ الرَّصَدِ والأرصادِ. قال: ويكونُ الرَّصَدُ أيضًا للجماعةِ.
Arap dili âlimleri, çoğul bir topluluğun sıfatı olduğu halde 'dıdd' kelimesinin tekil getirilme sebebi hususunda ihtilaf etmişlerdir. Basralı bazı nahivciler şöyle diyordu: 'Tıpkı rasad (gözcü) ve ersâd kelimelerinde olduğu gibi hem çoğul hem tekil için kullanılabildiği için tekil getirilmiştir.' [Bu nahivci]: 'Rasad kelimesi bir topluluk için de kullanılır' dedi.
وقال بعضُ نحويى الكوفة: وُحِّد لأن معناه: عونًا.
Kûfeli bazı nahivciler ise: 'Onun anlamı yardımcı (avn) olduğu için tekil getirilmiştir' demişlerdir.
وذُكِر أن أبا نَهِيكٍ كان يقرأُ ذلك، كما حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، قال: ثنا عبدُ المؤمنِ، قال: سمِعتُ أبا نهيكٍ الأزديَّ يقرأُ: (كُلًّا سَيَكْفُرون). يعنى: الآلهة كلَّها أنهم سيكفُرون بعبادتِهم .
Ebû Nehîk'in bu ayeti şu şekilde okuduğu zikredilmiştir; nitekim bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh anlattı, dedi ki: Bize Abdülmü'min anlattı, dedi ki: Ebû Nehîk el-Ezdî'nin: (كُلًّا سَيَكْفُرون) şeklinde okuduğunu işittim. Yani ilahların hepsi onların ibadetlerini inkâr edeceklerdir , demektir.
القولُ في تأويل قوله جلّ ثناؤُه: {أَلَمْ تَرَ أَنَّا أَرْسَلْنَا الشَّيَاطِينَ عَلَى الْكَافِرِينَ تَؤُزُّهُمْ أَزًّا (٨٣) فَلَا تَعْجَلْ عَلَيْهِمْ إِنَّمَا نَعُدُّ لَهُمْ عَدًّا (٨٤)}.
Allah Celle Senâuh'un şu buyruğunun tefsiri: {أَلَمْ تَرَ أَنَّا أَرْسَلْنَا الشَّيَاطِينَ عَلَى الْكَافِرِينَ تَؤُزُّهُمْ أَزًّا (٨٣) فَلَا تَعْجَلْ عَلَيْهِمْ إِنَّمَا نَعُدُّ لَهُمْ عَدًّا (٨٤)} “Görmedin mi biz şeytanları kâfirlerin üzerine gönderdik, onları kışkırttıkça kışkırtıyorlar! (83) O halde onlar hakkında acele etme. Biz onlar için [günlerini] saydıkça sayıyoruz. (84)”.
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: ألم ترَ يا محمدُ أنا أرسَلنا الشياطينَ على أهلِ الكفرِ باللهِ {تَؤُزُّهُمْ}. يقولُ: تحرِّكُهم بالإغواءِ والإضلالِ، فتُزعِجُهم إلى معاصى اللهِ، وتغريهم بها حتى يُواقِعوها، {أَزًّا}: إزعاجًا وإغراءً .
Allah Teâlâ zikri yüce Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurur: Görmedin mi ey Muhammed, biz şeytanları Allah'ı inkâr edenlerin üzerine gönderdik; {تَؤُزُّهُمْ} “onları kışkırtıyorlar”. [Yani] onları azdırma ve saptırma ile harekete geçirirler, Allah'a isyanlara sürüklerler ve onları işleyinceye kadar onları buna teşvik ederler, {أَزًّا} “kışkırttıkça”: sürükleyerek ve teşvik ederek .
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ،
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, [o da] İbn Abbâs'tan nakletti:
قوله: {تَؤُزُّهُمْ أَزًّا}. يقولُ: تُغرِيهم إغراءً .
O'nun: {تَؤُزُّهُمْ أَزًّا} “Onları kışkırttıkça kışkırtıyorlar” buyruğu hakkında: '[Yani] onları teşvik ettikçe teşvik ederler ' dedi.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، قال: قال ابن عباسٍ: تؤزُّ الكافرين إغراءً في الشركِ: امضِ امضِ في هذا الأمرِ، حتى تُوقِعَهم في النارِ، امضُوا في الغيِّ، امضُوا .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: İbn Abbâs şöyle dedi: 'Kâfirleri şirk konusunda teşvik ederek kışkırtırlar: Onları ateşe düşürünceye kadar «Bu işte devam et, devam et; sapıklıkta yürüyün, yürüyün!» [derler] .'
حدَّثنا أبو كريب، قال: ثنا ابن إدريسَ، عن جويبرٍ، عن الضحاكِ في قولِه: {تَؤُزُّهُمْ أَزًّا}. قال: تُغْرِيهم إغراءً .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn İdrîs, Cüveybir'den, o da ed-Dahhâk'tan O'nun: {تَؤُزُّهُمْ أَزًّا} “Onları kışkırttıkça kışkırtıyorlar” buyruğu hakkında anlattı: '[Yani] onları teşvik ettikçe teşvik ederler ' dedi.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {تَؤُزُّهُمْ أَزًّا}.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {تَؤُزُّهُمْ أَزًّا} “Onları kışkırttıkça kışkırtıyorlar” buyruğunu anlattı:
قال: تُزْعِجُهم إزعاجًا في معصيةِ اللهِ .
Dedi ki: 'Allah'a isyanda onları sürükledikçe sürüklerler .'
حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا ابن عَثْمَةَ، قال: ثنا سعيدُ بنُ بَشِيرٍ، عن قتادةَ في قولِ اللهِ جل وعز: {تَؤُزُّهُمْ أَزًّا}. قال: تُزعِجُهم إلى معاصى اللهِ إزعاجًا.
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize İbn Asme anlattı, dedi ki: Bize Saîd b. Beşîr, Katâde'den Allah Azze ve Celle'nin: {تَؤُزُّهُمْ أَزًّا} “Onları kışkırttıkça kışkırtıyorlar” buyruğu hakkında anlattı: 'Onları Allah'ın isyanlarına sürükledikçe sürüklerler' dedi.
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {تَؤُزُّهُمْ أَزًّا}. قال: تُزعِجُهم إزعاجًا في معاصى اللهِ .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den O'nun: {تَؤُزُّهُمْ أَزًّا} “Onları kışkırttıkça kışkırtıyorlar” buyruğu hakkında haber verdi: 'Onları Allah'ın isyanlarında sürükledikçe sürüklerler ' dedi.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {أَلَمْ تَرَ أَنَّا أَرْسَلْنَا الشَّيَاطِينَ عَلَى الْكَافِرِينَ تَؤُزُّهُمْ أَزًّا}. فقرَأ: {وَمَنْ يَعْشُ عَنْ ذِكْرِ الرَّحْمَنِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطَانًا فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ} [الزخرف: ٣٦]. قال: تؤزهم أنا، قال: تُشليهم إشلاءً على معاصى اللهِ ﵎، وتُغريهم عليها، كما يُغرى الإنسانُ الآخرَ
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {أَلَمْ تَرَ أَنَّا أَرْسَلْنَا الشَّيَاطِينَ عَلَى الْكَافِرِينَ تَؤُزُّهُمْ أَزًّا} “Görmedin mi biz şeytanları kâfirlerin üzerine saldık, onları kışkırttıkça kışkırtıyorlar” buyruğu hakkında şöyle dedi ve [şu ayeti] okudu: {وَمَنْ يَعْشُ عَنْ ذِكْرِ الرَّحْمَنِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطَانًا فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ} “Kim Rahmân'ın zikrinden yüz çevirirse, biz onun başına bir şeytan sararız da o artık onun yoldaşı olur” [ez-Zuhruf: 36]. Dedi ki: Onları kışkırtırlar; [yani] 'Onları Allah celle celâlühû'nün isyanlarına alabildiğine kışkırtırlar ve tıpkı bir insanın diğer bir kimseyi
على الشيءِ .
kışkırttığı gibi kışkırtırlar .'
يقال منه: أَزَزْتُ فلانًا بكذا. إذا أغريتَه به، أؤزُّه أَزًّا وأزيزًا، وسمعتُ أزيزَ القِدْرِ، وهو صوتُ غليانِها على النارِ؛ ومنه حديثُ مطرِّفٍ عن أبيه، أنه انتهى إلى النبيِّ ﷺ وهو يصلِّى، ولجوفِه أزيزٌ كأزيزِ المِرْجَل .
Bu kökten türeyerek: 'Falanı şu hususta kışkırttım' anlamında Ezezti fulânen bi-kezâ (أَزَزْتُ فلانًا بكذا) denir; [fiil çekimi] euzzühû ezzen ve ezîzen (أؤزُّه أَزًّا وأزيزًا) şeklindedir. Tencerenin ateşte kaynama sesine de ezîzü'l-kıdr (أزيزَ القِدْرِ) denir. Mutarrif'in babasından rivayet ettiği şu hadis de bu köktendir: 'Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına vardı; o namaz kılıyordu ve göğsünden kazan kaynaması gibi bir uğultu/kaynama sesi (ezîz) geliyordu .'
وقولُه: {فَلَا تَعْجَلْ عَلَيْهِمْ إِنَّمَا نَعُدُّ لَهُمْ عَدًّا}. يقولُ عزَّ ذكرُه: فلا تَعْجَلْ على هؤلاءِ الكافِرين بطلبِ العذابِ لهم والهلاكِ يا محمدُ، {إِنَّمَا نَعُدُّ لَهُمْ عَدًّا}. يقولُ: فإنا إنما نُؤَخِّرُ إهلاكَهم ليزدادُوا إثمًا، ونحن نعدُّ أعمالَهم كلَّها ونُحْصِيها، حتى أنفاسهم؛ لنُجازِيَهم على جميعِها، ولم نَتْرُكْ تعجيلَ هلاكِهم الخيرٍ أردناه بهم.
O'nun: {فَلَا تَعْجَلْ عَلَيْهِمْ إِنَّمَا نَعُدُّ لَهُمْ عَدًّا} “O halde onlar hakkında acele etme. Biz onlar için [günlerini] saydıkça sayıyoruz” buyruğu hakkında zikri aziz olan [Allah] şöyle buyurur: 'Ey Muhammed! Bu kâfirlerin aleyhine azap ve helak istemek için acele etme! {إِنَّمَا نَعُدُّ لَهُمْ عَدًّا} “Biz onlar için [günlerini] saydıkça sayıyoruz”.' Yani: Biz onların helakini ancak günahları artsın diye erteliyoruz; biz onların bütün amellerini, hatta nefeslerini bile sayıp kaydediyoruz ki hepsinin karşılığını verelim. Yoksa onların helakini çarçabuk vermeyi terk etmemiz, kendileri hakkında bir hayır dilediğimizden ötürü değildir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكْرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا عليٌّ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {إِنَّمَا نَعُدُّ لَهُمْ عَدًّا}. يقولُ: أنفاسَهم التي يتنفَّسون في الدنيا، فهى معدودةٌ كسِنِّهم وأجالِهم.
Bize Ali anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {إِنَّمَا نَعُدُّ لَهُمْ عَدًّا} “Biz onlar için [günlerini] saydıkça sayıyoruz” buyruğu hakkında anlattı: '[Yani] dünyada alıp verdikleri nefesleridir; bunlar da yaşları ve ecelleri gibi sayılmıştır' dedi.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمَنِ وَفْدًا (٨٥) وَنَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ إِلَى جَهَنَّمَ وِرْدًا (٨٦)}
Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun tefsiri: {يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمَنِ وَفْدًا (٨٥) وَنَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ إِلَى جَهَنَّمَ وِرْدًا (٨٦)} “Müttakileri Rahmân'ın huzuruna elçiler heyeti olarak toplayacağımız, suçluları da susuz olarak cehenneme sevk edeceğimiz gün! (85-86)”
يقولُ تعالى ذكْرُه: يومَ نجمعُ الذين اتَّقَوْا الله في الدنيا، فخافُوا عقابَه،
Allah Teâlâ -zikri yüce olsun- buyuruyor ki: Dünyada Allah'tan korkup sakınan, O'nun azabından endişe eden...
فاجتنبوا لذلك معاصِيَه، وأدَّوْا فرائضَه - إلى ربِّهم {وَفْدًا}، يَعْنى بالوفدِ الرَّكْبانَ. يقالُ: وَفَدْتُ على فلانٍ. إذا قدمت عليه. وأوْفَدَ القومُ وفدًا على أميرِهم. إذا بعَثُوا مِن قِبلهم بَعْثًا. والوفدُ في هذا الموضعِ بمعنى الجمعِ، ولكنَّه وُحِّد؛ لأنه مصدرٌ، واحدُهم وافدٌ، وقد يُجمَعُ الوفدُ: الوفودَ كما قال بعضُ بني حَنِيفةَ:
bu sebeple O'na isyandan kaçınan ve farzlarını yerine getiren kimseleri Rablerine {وَفْدًا} “elçiler heyeti olarak” [toplayacağımız gün]. Vefd ile binekli kimseler (rakbân) kastedilir. Bir kimsenin huzuruna varıldığında Vefedtü alâ fulânin (وَفَدْتُ على فلانٍ) denir. Bir topluluk emirlerine bir temsilci heyeti gönderdiğinde Evfede'l-kavmü vefden alâ emîrihim (أوْفَدَ القومُ وفدًا على أميرِهم) denir. Buradaki vefd kelimesi çoğul anlamındadır fakat masdar olduğu için tekil getirilmiştir; tekili vâfid (وافد)dir. Vefd kelimesi bazen vufûd (الوفود) şeklinde de çoğul yapılır; nitekim Benî Hanîfe'den biri şöyle demiştir:
إني لَمُمْتَدِحٌ بما بما هو صانِعٌ … رأس الوفودِ مُزاحِمَ بنَ جِسَاسِ
Şüphesiz ben yaptığı şeylerle öveceğim ... Heyetlerin başı Müzâhim b. Cissâs'ı.
وقد يكونُ الوفودُ في هذا الموضعِ جمعَ وافدٍ، كما الجلوسُ جمعُ جالسٍ.
Bu makamda vufûd kelimesi, tıpkı culûs kelimesinin câlis'in çoğulu olması gibi vâfid'in çoğulu da olabilir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني زكريا [بنُ يحيى] بن أبى زائِدَةَ، قال: ثنا ابن فُضَيلٍ، عن عبدِ الرحمنِ بن إسحاقَ، عن النُّعْمانِ بن سعدٍ، عن عليٍّ في قولِه: {يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمَنِ وَفْدًا}. قال: أمَا واللهِ ما يُحْشَرُ الوفدُ على أَرْجُلِهم، ولا يُساقُون سَوْقًا؛ ولكنَّهم يُؤتَوْن بنُوقٍ لم يَرَ الخلائقُ مثلَها، عليها رِحالُ الذهبِ، وأزِمَّتُها الزَّيَرْجَدُ، فيَرْكَبون عليها حتى يَضْرِبُوا أبوابَ الجنةِ .
Bana Zekeriyyâ [b. Yahyâ] b. Ebî Zâide anlattı, dedi ki: Bize İbn Fudayl, Abdurrahman b. İshak'tan, o Nu'mân b. Sa'd'dan, o da Ali'den O'nun: {يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمَنِ وَفْدًا} “Müttakileri Rahmân'ın huzuruna elçiler heyeti olarak toplayacağımız gün” buyruğu hakkında anlattı, dedi ki: 'Vallahi heyet yaya olarak haşredilmez ve sürü gibi güdülmezler! Fakat kendilerine yaratılmışların benzerini görmediği, üzerinde altından semerler ve yuları zebercet olan dişi develer getirilir; onlara binerler ve nihayet cennetin kapılarına varırlar .'
حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ بنُ مهديٍّ، عن شُعْبَةَ، عن
Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman b. Mehdî, Şu‘be'den, o da...
إسماعيلَ، عن رجلٍ، عن أبي هريرةَ: {يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمَنِ وَفْدًا} قال: على الإبلِ .
İsmâil'den, o bir adamdan, o da Ebû Hüreyre'den [rivayet etti]: {يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمَنِ وَفْدًا} “Müttakileri Rahmân'ın huzuruna elçiler heyeti olarak toplayacağımız gün” [ayeti hakkında]: 'Develer üzerinde [haşredilirler] ' dedi.
حدَّثنا عليُّ بنُ سهلٍ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمَنِ وَفْدًا}. يقولُ: ركبانًا .
Bize Ali b. Sehl anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمَنِ وَفْدًا} “Müttakileri Rahmân'ın huzuruna elçiler heyeti olarak toplayacağımız gün” buyruğu hakkında anlattı: '[Yani] binekli olarak ' dedi.
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا الحكمُ بنُ بشيرٍ ، قال: ثنا عمرُو بنُ قيسٍ المُلائيُّ، قال: إنَّ المؤمنَ إذا خرَج من قبرِه استقبَله أحسنَ صورةً، وأطْيَبَه ريحًا، فيقولُ: هل تعرفُنى؟ فيقولُ: لا، إلا أن الله قد طيَّب ريحَك، وحسَّن صورتَك. فيقولُ: كذلك كنتَ في الدنيا، أنا عملُك الصالحُ، طالما رَكبْتُّك في الدنيا، فارْكَبْني أنت اليومَ. وتلا: {يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمَنِ وَفْدًا} .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize el-Hakem b. Beşîr anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Kays el-Melâî anlattı, dedi ki: Mümin kabrinden çıktığı zaman karşısına en güzel surette ve en güzel kokulu biri çıkar da: 'Beni tanıyor musun?' der. O da: 'Hayır, ancak Allah kokunu güzelleştirmiş ve suretini güzel kılmış ' der. O da: 'Sen de dünyada böyleydin; ben senin salih amelinim. Dünyada nice zaman sen bana bindin, bugün de sen bana bin!' der ve: {يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمَنِ وَفْدًا} “Müttakileri Rahmân'ın huzuruna elçiler heyeti olarak toplayacağımız gün” ayetini okudu .
حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ قوله: {إِلَى الرَّحْمَنِ وَفْدًا}. قال: وفدًا إلى الجنةِ .
Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den O'nun: {إِلَى الرَّحْمَنِ وَفْدًا} “Rahmân'ın huzuruna elçiler heyeti olarak” buyruğu hakkında: 'Cennete doğru bir heyet olarak ' dediğini haber verdi.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، قال: قال ابن جريجٍ في
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc anlattı, dedi ki: İbn Cüreyc [...] hakkında [şöyle] dedi:
قولِه: {يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمَنِ وَفْدًا}. قال: على النَّجائِبِ .
O'nun: {يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمَنِ وَفْدًا} “Müttakileri Rahmân'ın huzuruna elçiler heyeti olarak toplayacağımız gün” buyruğu hakkında: 'Soylu binekler üzerinde [haşredilirler] ' dedi.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، قال: سَمِعتُ سفيانَ التَّوْرِيَّ يقولُ: {يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمَنِ وَفْدًا}. قال: على الإبلِ النُّوقِ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc anlattı, dedi ki: Süfyân es-Sevrî'nin: {يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمَنِ وَفْدًا} “Müttakileri Rahmân'ın huzuruna elçiler heyeti olarak toplayacağımız gün” buyruğu hakkında: 'Dişi develer üzerinde [haşredilirler] ' dediğini işittim.
وقوله: {وَنَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ إِلَى جَهَنَّمَ وِرْدًا}. يقولُ تعالى ذكرُه: ونَسوقُ الكافرين بالله، الذين أجَرمُوا، إلى جهنمَ عِطَاشًا.
O'nun: {وَنَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ إِلَى جَهَنَّمَ وِرْدًا} “Suçluları da susuz olarak cehenneme sevk edeceğimiz gün” buyruğu hakkında zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurur: 'Allah'ı inkâr edip günah işleyenleri susuz olarak cehenneme sevk ederiz.'
والوِرْدُ مصدرٌ، مِن قولِ القائل: وَرَدتُ كذا أرِدُه وِرْدًا. ولذلك لم يُجمَعْ، وقد وُصِف به الجمعُ.
Vird (وِرْد) kelimesi, kişinin Veredtü kezâ eridühû virden (وَرَدتُ كذا أرِدُه وِرْدًا) sözünden gelen bir masdardır. Bu yüzden çoğulu yapılmamış, çoğul olan bir topluluk bununla nitelenmiştir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكْرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني عليٌّ، قال: حدَّثنا عبدُ اللهِ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَنَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ إِلَى جَهَنَّمَ وِرْدًا}. قال: عِطَاشًا .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَنَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ إِلَى جَهَنَّمَ وِرْدًا} “Suçluları da susuz olarak cehenneme sevk edeceğimiz gün” buyruğu hakkında anlattı: 'Susuz olarak ' dedi.
حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ بنُ مهديٍّ، عن شعبةَ، عن إسماعيلَ، عن رجلٍ، عن أبي هريرةَ: {وَنَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ إِلَى جَهَنَّمَ وِرْدًا}. قال: عِطاشًا.
Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman b. Mehdî, Şu'be'den, o İsmâil'den, o bir adamdan, o da Ebû Hüreyre'den {وَنَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ إِلَى جَهَنَّمَ وِرْدًا} “Suçluları da susuz olarak cehenneme sevk edeceğimiz gün” [ayeti hakkında] anlattı: 'Susuz olarak' dedi.
حدَّثني يعقوبُ والفضلُ بنُ الصَّبَّاح، قالا: ثنا إسماعيلُ بنُ عُلَيَّةً، عن أبي رجاء، قال: سَمِعتُ الحسن يقولُ في قولِه: {وَنَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ إِلَى جَهَنَّمَ وِرْدًا}. قال: عِطَاشًا .
Bana Ya'kûb ve el-Fadl b. es-Sabbâh anlattılar, dediler ki: Bize İsmâil b. Uleyye, Ebû Recâ'dan anlattı, dedi ki: Hasan'ın: {وَنَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ إِلَى جَهَنَّمَ وِرْدًا} “Suçluları da susuz olarak cehenneme sevk edeceğimiz gün” buyruğu hakkında: 'Susuz olarak ' dediğini işittim.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ ، عن يونسَ ، عن الحسنِ مثلَه.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd , Yûnus'tan , o da Hasan'dan aynısını anlattı.
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {إِلَى جَهَنَّمَ وِرْدًا}. قال: ظِمَاءً إلى النارِ .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den O'nun: {إِلَى جَهَنَّمَ وِرْدًا} “Susuz olarak cehenneme” buyruğu hakkında: 'Ateşe karşı susamış olarak ' dediğini haber verdi.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قوله: {وَنَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ إِلَى جَهَنَّمَ وِرْدًا}: سِيقوا إليها وهم ظِمَاءٌ عِطاشٌ.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَنَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ إِلَى جَهَنَّمَ وِرْدًا} “Suçluları da susuz olarak cehenneme sevk edeceğimiz gün” buyruğu hakkında anlattı: 'Oraya susamış, içi yanmış olarak sevk edildiler .'
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، قال: سمِعتُ سفيانَ يقولُ في قولِه: {وَنَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ إِلَى جَهَنَّمَ وِرْدًا}. قال: عِطاشًا.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc anlattı, dedi ki: Süfyân'ın: {وَنَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ إِلَى جَهَنَّمَ وِرْدًا} “Suçluları da susuz olarak cehenneme sevk edeceğimiz gün” buyruğu hakkında: 'Susuz olarak' dediğini işittim.
القولُ في تأويل قوله تعالى: {لَا يَمْلِكُونَ الشَّفَاعَةَ إِلَّا مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمَنِ عَهْدًا (٨٧)}.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun tefsiri: {لَا يَمْلِكُونَ الشَّفَاعَةَ إِلَّا مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمَنِ عَهْدًا (٨٧)} “Rahmân'ın katında bir ahit almış olandan başkası şefaate malik olamayacaktır. (87)”.
يقولُ تعالى ذكْرُه: لا يملكُ هؤلاءِ الكافرون بربِّهم، يا محمدُ - يومَ يَحشرُ اللهُ المتقينَ إليه وفدًا - الشفاعةَ؛ حينَ يَشْفَعُ أهلُ الإيمان بعضُهم لبعضٍ عندَ اللهِ،
Şânı yüce olan [Allah] buyurur ki: Ey Muhammed! Rablerini inkâr eden bu kimseler, -Allah'ın takvâ sahiplerini huzuruna bir heyet hâlinde toplayacağı gün- şefaate mâlik olamayacaklardır; o vakit ki iman ehli Allah katında birbirlerine şefaat ederler,
فيشفعُ بعضُهم لبعضٍ {إِلَّا مَنِ اتَّخَذَ} منهم {عِنْدَ الرَّحْمَنِ عَهْدًا} في الدنيا {عَهْدًا} بالإيمانِ به، وتصديقِ رسولِه، والإقرارِ بما جاء به، والعملِ بما أمَر به.
birbirlerine şefaat ederler ; {إِلَّا مَنِ اتَّخَذَ} “almış olandan başkası” onlardan {عِنْدَ الرَّحْمَنِ عَهْدًا} “Rahmân'ın katında bir ahit”; [yani] dünyada O'na iman etmek, Resûlünü tasdik etmek, onun getirdiklerini ikrar etmek ve emrettiği şeylerle amel etmek suretiyle {عَهْدًا} “bir ahit” [almış olandan başkası].
كما حدَّثني [عليٌّ، قال: ثنا] عبدُ اللهِ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {إِلَّا مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمَنِ عَهْدًا}. قال: العهدُ؛ شهادةُ أن لا إلهَ إلا اللهُ، ويَتَبَرَّأُ إلى اللهِ مِن الحَوْلِ والقُوَّةِ، ولا يرجُو إلا الله .
Nitekim bana [Ali anlattı, dedi ki: Bize] Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {إِلَّا مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمَنِ عَهْدًا} “Rahmân'ın katında bir ahit almış olandan başkası” buyruğu hakkında anlattı: 'Ahit; Allah'tan başka ilah olmadığına şehadet etmek, güç ve kuvvetten berî olup Allah'a sığınmak ve Allah'tan başkasından ummamaktır ' dedi.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ قوله: {لَا يَمْلِكُونَ الشَّفَاعَةَ إِلَّا مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمَنِ عَهْدًا}. قال: المؤمنون يومئذٍ بعضُهم لبعضٍ شفعاء: {إِلَّا مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمَنِ عَهْدًا}. قال: عَمَلًا صالحًا .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den O'nun: {لَا يَمْلِكُونَ الشَّفَاعَةَ إِلَّا مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمَنِ عَهْدًا} “Rahmân'ın katında bir ahit almış olandan başkası şefaate malik olamayacaktır” buyruğu hakkında anlattı, dedi ki: 'Müminler o gün birbirlerine şefaatçidirler. {إِلَّا مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمَنِ عَهْدًا} “Rahmân'ın katında bir ahit almış olandan başkası” [ayetindeki ahit hakkında]: Salih ameldir ' dedi.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ قوله: {لَا يَمْلِكُونَ الشَّفَاعَةَ إِلَّا مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمَنِ عَهْدًا}: أي بطاعته، وقال في آيةٍ أُخرى: {لَا تَنْفَعُ الشَّفَاعَةُ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمَنُ وَرَضِيَ لَهُ قَوْلًا} [طه: ١٠٩]، تَعَلَّمُوا أَن الله [مُشَفِّعٌ يومَ القيامةِ] المؤمنينَ بعضَهم في بعضٍ؛ ذُكِر لنا أن نبيَّ اللهِ ﷺ كان يقولُ: "إِنَّ في أُمَّتى رجلًا، لَيُدخِلَنَّ الله الجنة بشفاعتِه أكثر من بني تَمِيمٍ". وكنا
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {لَا يَمْلِكُونَ الشَّفَاعَةَ إِلَّا مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمَنِ عَهْدًا} “Rahmân'ın katında bir ahit almış olandan başkası şefaate malik olamayacaktır” buyruğu hakkında: «Yani O'na itaatle» dediğini ve başka bir ayette de: {لَا تَنْفَعُ الشَّفَاعَةُ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمَنُ وَرَضِيَ لَهُ قَوْلًا} “Rahmân'ın izin verdiği ve sözünden hoşnut olduğu kimseden başkasının şefaati fayda vermez” [Tâhâ: 109] buyurduğunu anlattı. [Ey insanlar,] biliniz ki Allah, kıyamet gününde müminleri birbirine şefaatçi kılacaktır. Bize anlatıldığına göre Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmaktaydı: «Şüphesiz ümmetimin içinde öyle bir adam vardır ki, Allah onun şefaatiyle Temîmoğulları'ndan daha çok kimseyi cennete girdirecektir.» Ve biz...
نُحَدَّثُ أن الشهيدَ يُشَفَّعُ في سبعين مِن أهلِ بيتِه .
Şehidin, kendi ev halkından yetmiş kişiye şefaatçi kılınacağı anlatılırdı .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، عن أبي المِلَيح، عن عَوْفِ بن مالكٍ، قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ: "إِن شَفاعَتِى لِمَنْ مات مِن أُمَّتي لا يُشركُ باللهِ شيئًا" .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den, o Ebu'l-Melîh'ten, o Avf b. Mâlik'ten anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: 'Şüphesiz benim şefaatim, ümmetimden Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmadan ölen kimse içindir' .
و "من" في قولِه: {إِلَّا مَنِ} في موضعِ نصبٍ على الاستثناءِ، ولا يكونُ خفضًا بضميرِ اللامِ، ولكن قد يكون نصبًا في الكلامِ في غيرِ هذا الموضعِ، وذلك كقولِ القائلِ: أردتُ المرورَ اليومَ إلا العَدُوَّ، فإني لا أمُرُّ به. فيَسْتَثْنِى العدوَّ مِن المعنى. وليس ذلك كذلك في قولِه: {لَا يَمْلِكُونَ الشَّفَاعَةَ إِلَّا مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمَنِ عَهْدًا}؛ لأن معنى الكلامِ: لا يَمْلِكُ هؤلاءِ الكفارُ إِلا مَن آمَن باللهِ. فالمؤمنون ليسوا مِن عِدادِ الكافِرين. ومَن نصَبه على أن معناه: إِلا لَمَنِ اتَّخَذ عندَ الرحمن عهدًا، فإنه يَنْبَغى أن يجعلَ قولَه: لا يملِكون الشفاعةَ للمتقين. فيكونُ معنى الكلامِ حينئذٍ: يومَ نَحشرُ المتقينَ إلى الرحمنِ وفدًا، لا يَمْلكون الشفاعةَ، إلا مَن اتَّخَذ عندَ الرحمنِ عهدًا. فيكونُ معناه عندَ ذلك: إلا لمن اتَّخَذ عندَ الرحمنِ
{إِلَّا مَنِ} “ancak ... kimse müstesna” sözündeki "men" (مَن) kelimesi istisna sebebiyle nasb mahallindedir. [Gizli] lâm harf-i cerinin takdiriyle cer mahallinde olamaz. Ancak [Arap] kelamında bu makamın dışında da nasb olabilir; bu da bir kimsenin: "Bugün düşman hariç uğramak istedim, zira ona uğramam" demesi gibidir ki burada düşmanı manadan istisna etmektedir. {لَا يَمْلِكُونَ الشَّفَاعَةَ إِلَّا مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمَنِ عَهْدًا} “Rahmân'ın katında bir ahit almış olandan başkaları şefaate malik olamazlar” buyruğunda ise durum böyle değildir; çünkü sözün anlamı şudur: "Bu kâfirler [şefaate] malik olamazlar, ancak Allah'a iman eden kimse müstesna." Müminler ise kâfirlerin sayısından (aralarından) değildir. Kim de bunun anlamının: "Ancak Rahmân'ın katında bir ahit almış kimse için [şefaate malik olurlar]" şeklinde olması üzere [kelimeyi] nasb kılarsa; bu kimsenin "Şefaate malik olamazlar" sözünü takva sahipleri hakkında kılması gerekir. Bu takdirde sözün anlamı şöyle olur: "Takva sahiplerini heyet halinde Rahmân'ın huzurunda toplayacağımız gün, Rahmân'ın katında bir ahit almış olandan başkası için şefaate malik olamazlar." İşte o vakit bunun anlamı: "Ancak Rahmân'ın katında ahit almış olan kimse için..." şeklinde olur.
عهدًا. فأما إذا جعَل: "لا يملكون الشفاعةَ" خبرًا عن المجرمين، فإن "مَنْ" تكونُ حينئذٍ نصبًا على أنه استثناءٌ منقطعٌ، فيكونُ معنى الكلامِ: لا يملكون الشفاعةَ، لكنْ مَنْ اتخذ عندَ الرحمنِ عهدًا، يَمْلِكُه.
...ahit almış olan kimse için' demek olur. Şayet 'Şefaate malik olamazlar' ifadesini suçlular (mücrimler) hakkında bir haber kılarsa; bu takdirde {مَنْ} munkatı istisna olarak nasb mahallinde olur ve sözün anlamı: 'Onlar şefaate malik olamazlar; fakat Rahmân'ın katında ahit almış olan kimse ona malik olur' şeklinde olur.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَقَالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمَنُ وَلَدًا (٨٨) لَقَدْ جِئْتُمْ شَيْئًا إِدًّا (٨٩) تَكَادُ السَّمَاوَاتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَتَنْشَقُّ الْأَرْضُ وَتَخِرُّ الْجِبَالُ هَدًّا (٩٠)}.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun tefsiri: {وَقَالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمَنُ وَلَدًا (٨٨) لَقَدْ جِئْتُمْ شَيْئًا إِدًّا (٨٩) تَكَادُ السَّمَاوَاتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَتَنْشَقُّ الْأَرْضُ وَتَخِرُّ الْجِبَالُ هَدًّا (٩٠)} “«Rahmân çocuk edindi» dediler. (88) Andolsun ki çok çirkin bir şey ortaya attınız. (89) Neredeyse bundan dolayı gökler çatlayacak, yer yarılacak ve dağlar yıkılıp çökecektir! (90)”.
يقولُ تعالى ذكْرُه: وقال هؤلاء الكافِرون باللهِ: {اتَّخَذَ الرَّحْمَنُ وَلَدًا}.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurur: Allah'ı inkâr eden bu kimseler: {اتَّخَذَ الرَّحْمَنُ وَلَدًا} “Rahmân çocuk edindi” dediler.
{لَقَدْ جِئْتُمْ شَيْئًا إِدًّا} يقولُ تعالى ذكْرُه للقائِلين ذلك من خَلْقِه: لقد جئتم أيها الناسُ شيئًا عظيمًا، ومن القولُ مُنَكرًا.
{لَقَدْ جِئْتُمْ شَيْئًا إِدًّا} “Andolsun ki çok çirkin bir şey ortaya attınız”; Zikri yüce olan [Allah], yaratıklarından bunu söyleyen kimselere şöyle buyurur: 'Ey insanlar! Andolsun ki pek büyük bir şey ve sözün en münkerini ortaya attınız.'
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimizin benzerini tefsir ehli de söylemiştir.
ذكْرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {شَيْئًا إِدًّا}. يقولُ: قولًا عظيمًا .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {شَيْئًا إِدًّا} “Çok çirkin bir şey” buyruğu hakkında: 'Büyük bir söz' dediğini anlattı .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {لَقَدْ جِئْتُمْ شَيْئًا إِدًّا}. يقولُ: لقد جئتم شيئًا عظيمًا، وهو المنكَرُ مِن القولُ.
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan [naklen] O'nun: {لَقَدْ جِئْتُمْ شَيْئًا إِدًّا} “Andolsun siz pek çirkin bir şey ortaya attınız” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: 'Siz pek büyük bir şey ortaya attınız; o da sözün çirkin (münker) olanıdır.'
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {شَيْئًا إِدًّا}. قال: عظيمًا .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verka, hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den: {شَيْئًا إِدًّا} “Çok çirkin bir şey” [ayeti hakkında]: 'Büyük bir şey' dediğini anlattı .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den aynısını anlattı.
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {شَيْئًا إِدًّا}. قال: عظيمًا .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den O'nun: {شَيْئًا إِدًّا} “Çok çirkin bir şey” buyruğu hakkında: 'Büyük bir şey' dediğini haber verdi .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {لَقَدْ جِئْتُمْ شَيْئًا إِدًّا}. قال: قد جئتم شيئًا كبيرًا من الأمْرِ، حينَ دعَوْا للرحمنِ ولدًا .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd: {لَقَدْ جِئْتُمْ شَيْئًا إِدًّا} “Andolsun ki çok çirkin bir şey ortaya attınız” buyruğu hakkında: 'Rahmân'a çocuk isnat ettiklerinde pek büyük bir iş ortaya attılar' dedi .