Binûn

Meryem (aleyhessalâm) Suresinin Tefsiri — 2. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقوله: {وَلَمْ أَكُنُ بِدُعَائكَ رَبِّ شَقِيًّا}. يقولُ: ولم أَشْقَ يا ربِّ بدعائك؛ لأنك لم تُخيِّبْ دعائى قبل إذ كنتُ أدعوك في حاجتي إليك، بل كنت تجيب وتقضى حاجتي قِبَلك.

{وَلَمْ أَكُنُ بِدُعَائكَ رَبِّ شَقِيًّا} “Rabbim, sana ettiğim dua ile hiçbir zaman mahrum/bedbaht olmadım” sözü hakkında [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Ya Rabbi, sana yaptığım dua ile mahrum kalmadım; çünkü daha önce Sana olan ihtiyacım hususunda Sana dua ettiğimde duamı boşa çıkarmadın, bilakis Sen [duama] icabet ediyordun ve katından ihtiyacımı gideriyordun.

كما حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، قوله: {وَلَمْ أَكُنُ بِدُعَائِكَ رَبِّ شَقِيًّا}. يقول: قد كنتَ تُعرِّفُني الإجابة فيما مضى.

Nitekim bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den {وَلَمْ أَكُنُ بِدُعَائِكَ رَبِّ شَقِيًّا} “Rabbim, sana ettiğim dua ile hiçbir zaman mahrum/bedbaht olmadım” sözü hakkında anlattı; şöyle demektedir: Geçmişte bana [duama] icabet etmeyi tattırırdın (icabet edeceğini bildirirdin).

القول في تأويل قوله تعالى: {وَإِنِّي خِفْتُ الْمَوَالِيَ مِنْ وَرَائِي وَكَانَتِ امْرَأَتِي عَاقِرًا فَهَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا (٥) يَرِثُنِي وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ وَاجْعَلْهُ رَبِّ رَضِيًّا (٦)}.

Allah Teâlâ'nın şu sözünün tefsiri hakkında görüş: {وَإِنِّي خِفْتُ الْمَوَالِيَ مِنْ وَرَائِي وَكَانَتِ امْرَأَتِي عَاقِرًا فَهَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا (٥) يَرِثُنِي وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ وَاجْعَلْهُ رَبِّ رَضِيًّا (٦)} “Doğrusu ben, arkamdan yerime geçecek akrabalarımdan endişeliyim. Karım da kısırdır. Bana katından öyle bir veli (oğul) lütfet ki; hem bana varis olsun, hem de Yakub hanedanına varis olsun. Rabbim, onu razı olunan (bir kul) kıl!”

يقولُ: وإني خِفْتُ بنى عمى وعَصَبَتي {مِنْ وَرَائِي}. يقولُ: مِن بعدى أن يَرثونى. وقيل: عنى بقوله: {مِنْ وَرَائِي} مِن قُدَّامي و بينَ يَدَيَّ وقد بيَّنتُ وجه جوازِ ذلك فيما مضى قبل .

Şöyle buyurmaktadır: Ben amca çocuklar[ım]dan ve asabemden {مِنْ وَرَائِي} “arkamdan” endişeliyim. Yani: Benden sonra bana varis olmalarından [endişeliyim]. {مِنْ وَرَائِي} sözüyle: Önümden ve huzurumdan [olanları] kastettiği de söylenmiştir; nitekim bunun câiz olma yönünü daha önce açıklamıştım .

وبنحو الذي قلنا في ذلك، قال أهل التأويل.

Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثني محمد بن سعد، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن

Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, [o da] ...-den

أبيه، عن ابن عباسٍ، قوله: {وَإِنِّي خِفْتُ الْمَوَالِيَ مِن وَرَائِى}. يعنى بالموالى: الكلالة الأولياء؛ أن يَرِثوه، فوهَب الله له يحيى .

babasından, o İbn Abbâs'tan {وَإِنِّي خِفْتُ الْمَوَالِيَ مِن وَرَائِى} “Doğrusu ben, arkamdan yerime geçecek akrabalarımdan endişeliyim” sözü hakkında anlattı: Mevâlî (akrabalar) ile kelâle olan vârisleri kastetmektedir; kendisine vâris olmalarından [endişe etmişti], bunun üzerine Allah ona Yahyâ'yı bağışladı .

حدثنا يحيى بن داود الواسطيُّ، قال: ثنا أبو أسامة، عن إسماعيلَ، عن أبي صالحٍ: {وَإِنِّي خِفْتُ الْمَوَالِيَ مِن وَرَائِى}. قال: العَصَبَةَ .

Bize Yahyâ b. Dâvûd el-Vâsıtî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Üsâme, İsmâil'den, o Ebû Sâlih'ten {وَإِنِّي خِفْتُ الْمَوَالِيَ مِن وَرَائِى} “Doğrusu ben, arkamdan yerime geçecek akrabalarımdan endişeliyim” [ayeti hakkında] anlattı; dedi ki: “Asabeyi [kastetmektedir]” .

حدثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا جابر بن نوحٍ، عن إسماعيل، عن أبي صالحٍ في قوله: {وَإِنِّي خِفْتُ الْمَوَالِيَ مِن وَرَائِى}. قال: خاف موالىَ الكلالة .

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Câbir b. Nûh, İsmâil'den, o Ebû Sâlih'ten {وَإِنِّي خِفْتُ الْمَوَالِيَ مِن وَرَائِى} “Doğrusu ben, arkamdan yerime geçecek akrabalarımdan endişeliyim” sözü hakkında anlattı; dedi ki: “Kelâle mirasçılarından endişe etti” .

حدثنا مجاهد بن موسى، قال: ثنا يزيد، قال: أخبرنا إسماعيل بن أبي خالد، عن أبي صالح، بنحوه.

Bize Mücâhid b. Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize İsmâil b. Ebî Hâlid, Ebû Sâlih'ten benzerini bildirdi.

حدثني يعقوب، قال: ثنا هشيم، قال: أخبرنا إسماعيل بن أبي خالد، عن أبي صالحٍ: {وَإِنِّي خِفْتُ الْمَوَالِيَ مِن وَرَائِى}. قال: يعنى الكلالة.

Bana Ya'kūb anlattı, dedi ki: Bize Huşeym anlattı, dedi ki: Bize İsmâil b. Ebî Hâlid, Ebû Sâlih'ten {وَإِنِّي خِفْتُ الْمَوَالِيَ مِن وَرَائِى} “Doğrusu ben, arkamdan yerime geçecek akrabalarımdan endişeliyim” [ayeti hakkında] bildirdi; dedi ki: “Kelâleyi kastetmektedir.”

حدثني محمدُ بنُ عمرو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عيسى، وحدثني الحارث، قال: ثنا الحسن، قال ثنا ورقاءُ جميعًا، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهد في قولِ اللَّهِ: {خِفْتُ الْمَوَالِيَ مِن وَرَائِى}. قال: [العَصَبَة.

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkā hep birlikte İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den Allah'ın: {خِفْتُ الْمَوَالِيَ مِن وَرَائِى} “Arkamdan yerime geçecek akrabalarımdan endişeliyim” sözü hakkında anlattı; dedi ki: [“Asabeyi [kastetmektedir].

حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثنى حجاج، عن ابن جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه] .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Mücâhid'den aynısını anlattı] .

حدثنا الحسنُ، قال: أخبرنا عبد الرزاقِ، قال: أخبرنا معمر، عن قتادة قوله:

Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde'nin şöyle dediğini haber verdi:

{وَإِنِّي خِفْتُ الْمَوَالِيَ مِن وَرَائِى}. قال: العَصْبَةُ .

{وَإِنِّي خِفْتُ الْمَوَالِيَ مِن وَرَائِى} “Doğrusu ben, arkamdan yerime geçecek akrabalarımdan endişeliyim”; dedi ki: “Asabedir” .

حدثني موسى، قال: ثنا عمرو، قال: ثنا أسباط، عن السُّديِّ: {وَإِنِّي خِفْتُ الْمَوَالِيَ مِن وَرَائِى}: والموالى: هنَّ العَصَبَةُ .

Bana Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den [nakletti]: {وَإِنِّي خِفْتُ الْمَوَالِيَ مِن وَرَائِى} “Doğrusu ben, arkamdan yerime geçecek akrabalarımdan endişeliyim”; el-Mevâlî: Onlar asabedir .

والموالى: جمعُ مَوْلًى، والمولى والوَلِيُّ في كلام العرب واحدٌ.

El-Mevâlî, “mevlâ” kelimesinin çoğuludur; Arapların kelamında el-Mevlâ ile el-Velî aynıdır.

وقرأت قرأة الأمصار {وَإِنِّي خِفْتُ الْمَوَالِيَ}. بمعنى الخوف الذي هو خلافُ الأمنِ. وروى عن عثمان بن عفان أنه قرأه: (وإنَّي خَفَّتِ المَوَاليَ): بتشديدِ الفاءِ وفتح الخاء من الخفَّةِ ، كأنه وجه تأويل الكلام: وإني ذهَبَتْ عَصَبَتى ومَن يَرِثُنى، من بنى أعمامي.

Şehirlerin kıraat imamları emniyetin zıddı olan korku manasında {وَإِنِّي خِفْتُ الْمَوَالِيَ} şeklinde okumuşlardır. Osmân b. Affân'dan ise bunu hafiflik manasında fe harfinin şeddesi ve hā harfinin fethasıyla (وإنَّي خَفَّتِ المَوَاليَ) şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir ; sanki sözün tefsir yönü şöyledir: Asabem ve bana vâris olacak kimseler, amca çocuklarım yok olup azaldı.

وإذا قُرِئ ذلك كذلك؛ كانت الياءُ من "الموالى" مُسَكَّنةً غير متحركةٍ؛ لأنها تكونُ في موضع رفع بـ "خَفَّت".

Bu şekilde okunduğunda, “el-Mevâlî” kelimesinin yâ harfi cezimli olup harekeli olmaz; çünkü “hafvet” fiilinin faili olarak merfû konumundadır.

وقوله: {وَكَانَتِ امْرَأَتِي عَاقِرًا}. يقولُ: وكانت زوجتى لا تَلِدُ. يُقالُ منه: رجلٌ، عاقرٌ، وامرأةٌ عاقرٌ. بلفظِ واحدٍ، كما قال الشاعر :

{وَكَانَتِ امْرَأَتِي عَاقِرًا} “Karım da kısırdır” sözü hakkında [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Eşim de doğurmuyordu. Bu manada tek bir lafızla “racülün âkır (kısır adam)” ve “imraetün âkır (kısır kadın)” denilir; şairin dediği gibi :

لَبِئْسَ الفتى إن كُنْتُ أَعُورَ عَاقِرًا … جبانًا فما عُذْرِى لَدَى كلِّ مَحضَرِ

Şayet ben tek gözlü, kısır ve korkak olsaydım ne kötü bir genç olurdum; her toplantı yerinde artık benim mazeretim ne olabilirdi!

وقوله: {فَهَبْ لِي مِن لَّدُنكَ وَلِيًّا}. يقولُ: فارْزُقْنى مِن عندك ولدًا وارثًا ومُعينًا.

{فَهَبْ لِي مِن لَّدُنكَ وَلِيًّا} “Bana katından öyle bir veli lütfet ki” sözü hakkında [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Katından bana mirasçı ve yardımcı bir çocuk bahşet.

وقوله: {يَرِثُنِي وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ}. يقولُ: يَرِثُنى مِن بعدِ وفاتي ماليَ،

{يَرِثُنِي وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ} “Bana da vâris olsun, Ya'kūb hanedanına da vâris olsun” sözü hakkında [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Vefatımdan sonra malıma vâris olsun,

ويَرِثُ من آل يعقوب النبوَّةَ، وذلك أن زكريا كان من ولدِ يعقوبَ.

ve Ya'kūb hanedanına peygamberlik hususunda vâris olsun; bu da Zekeriyyâ'nın Ya'kūb'un soyundan olmasından dolayıdır.

وبنحو الذي قلنا في ذلك، قال أهل التأويل.

Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثنا أبو كُرَيبٍ، قال: ثنا جابر بن نوحٍ، عن إسماعيل، عن أبي صالح قوله: {يَرِثُنِي وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ}. يقولُ: يَرِثُ مالى، ويَرِثُ مِن آلِ يعقوبَ النبوَّةَ .

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Câbir b. Nûh, İsmâil'den, o Ebû Sâlih'ten {يَرِثُنِي وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ} “Hem bana varis olsun, hem de Yakub hanedanına varis olsun” sözü hakkında anlattı; şöyle demektedir: Malıma vâris olsun ve Ya'kūb hanedanına da peygamberlik hususunda vâris olsun .

حدثنا مجاهد، قال: ثنا يزيد، قال: أخبرنا إسماعيلُ، عن أبي صالح في قوله: {يَرِثُنِي وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ}. قال: يَرِثُ مالى، ويَرِثُ من آلِ يعقوبَ النبوَّةَ.

Bize Mücâhid anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize İsmâil, Ebû Sâlih'ten {يَرِثُنِي وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ} “Hem bana varis olsun, hem de Yakub hanedanına varis olsun” sözü hakkında bildirdi; dedi ki: “Malıma vâris olsun ve Ya'kūb hanedanına da peygamberlik hususunda vâris olsun.”

حدثني يعقوب، قال: ثنا هشيمٌ، قال: أخبرنا إسماعيل بن أبي خالد، عن أبي صالحٍ في قوله: {يَرِثُنِي وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ}. قال: يَرِثُنى مالى، ويَرِثُ من آلِ يعقوبَ النبوَّة .

Bana Ya'kūb anlattı, dedi ki: Bize Huşeym anlattı, dedi ki: Bize İsmâil b. Ebî Hâlid, Ebû Sâlih'ten {يَرِثُنِي وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ} “Hem bana varis olsun, hem de Yakub hanedanına varis olsun” sözü hakkında bildirdi; dedi ki: “Bana malım hususunda vâris olsun ve Ya'kūb hanedanına da peygamberlik hususunda vâris olsun” .

حدثني يعقوب، قال: ثنا هشيمٌ، قال: أخبرنا إسماعيل بن أبي خالد، عن أبي صالح في قوله: {يَرِثُنِي وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ}. قال: يكون نبيا كما كانت آباؤه أنبياء.

Bana Ya'kūb anlattı, dedi ki: Bize Huşeym anlattı, dedi ki: Bize İsmâil b. Ebî Hâlid, Ebû Sâlih'ten {يَرِثُنِي وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ} “Hem bana varis olsun, hem de Yakub hanedanına varis olsun” sözü hakkında bildirdi; dedi ki: “Tıpkı atalarının peygamber olduğu gibi o da peygamber olsun.”

حدثني محمد بن عمرو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عيسى، وحدثنى الحارث، قال: ثنا الحسن، قال: ثنا ورقاء، جميعًا عن ابن أبي نجيح، عن مجاهد:

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti:

{يَرِثُنِي وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ}. قال: وكان [وراثته علما] ، وكان زكريَّا من ذرية يعقوبَ .

{يَرِثُنِي وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ} “Hem bana varis olsun, hem de Yakub hanedanına varis olsun” [ayeti hakkında nakletti]; dedi ki: [“Onun mirası ilimdi] ve Zekeriyyâ da Ya'kūb'un neslindendi” .

[حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاج، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ، قال: كان وراثته علمًا، وكان زكريَّا من ذرية يعقوبَ] .

[Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Mücâhid'den anlattı; dedi ki: Mirası ilimdi ve Zekeriyyâ da Ya'kūb'un neslindendi] .

حدثنا الحسن بن يحيى، قال: أخبرنا عبد الرزاق، قال: أخبرنا معمرٌ، عن قتادة، عن الحسن في قوله: {يَرِثُنِي وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ}. قال: [نبوَّتَه وعلمَه] .

Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den, o el-Hasan'dan {يَرِثُنِي وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ} “Hem bana varis olsun, hem de Yakub hanedanına varis olsun” sözü hakkında bildirdi; dedi ki: [“Onun peygamberliğine ve ilmine [vâris olsun]”] .

حدثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا جابر بن نوحٍ، عن مباركٍ، عن الحسنِ، قال: قال رسول الله ﷺ: "رحِم الله أخى زكريَّا، ما كان عليه مِنْ وَرَثَةِ ماله حين يقولُ: {فَهَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا (٥) يَرِثُنِي وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ} " .

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Câbir b. Nûh, Mübârek'ten, o el-Hasan'dan anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Allah kardeşim Zekeriyyâ'ya rahmet etsin; {فَهَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا (٥) يَرِثُنِي وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ} ‘Bana katından öyle bir veli lütfet ki hem bana varis olsun hem de Yakub hanedanına varis olsun’ dediğinde malına kimin mirasçı olacağından ona neydi ki!” .

حدثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة قولَه: {يَرِثُنِي وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ}. قال: كان الحسنُ يقولُ: يَرثُ نبوّتَه وعلمَه، قال قتادة: ذُكِرَ لنا أن نبيَّ الله ﷺ كان إذا قرأ هذه الآيةَ، وأتى على: {يَرِثُنِي وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ}.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {يَرِثُنِي وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ} “Hem bana varis olsun, hem de Yakub hanedanına varis olsun” sözü hakkında anlattı; dedi ki: Hasan [el-Basrî] şöyle derdi: “Onun peygamberliğine ve ilmine vâris olsun.” Katâde dedi ki: Bize aktarıldığına göre Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem bu ayeti okuyup {يَرِثُنِي وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ} “Hem bana varis olsun, hem de Yakub hanedanına varis olsun” [kısmına] geldiğinde,

قال: "رحِم الله زكريا ما كان عليه من وَرَثَتِه".

şöyle buyururdu: “Allah Zekeriyyâ'ya rahmet etsin; mirasçılarından ona neydi ki!”

حدثنا الحسنُ، قال: أخبرنا عبد الرزاق، قال: أخبرنا معمر، عن قتادة، أن النبي ﷺ، قال: "يَرْحَمُ اللهُ زَكريا، وما كان عليه مِن وَرَثَتِهِ، ويَرْحَمُ الله لوطًا؛ إن كان لَيَأْوِى إِلى رُكْنٍ شديدٍ" .

Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu haber verdi: “Allah Zekeriyyâ'ya rahmet etsin, mirasçılarından ona neydi ki! Allah Lût'a da rahmet etsin; doğrusu o sağlam bir kaleye sığınmak istiyordu” .

حدثني موسى، قال: ثنا عمرو، قال: ثنا أسباط، عن السُّديِّ: {فَهَبْ لِي مِن لَّدُنكَ وَلِيًّا يَرِثُنِي وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ}. قال يَرِثُ نبوَّتى ونبوَّةَ آلِ يعقوبَ .

Bana Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den [nakletti]: {فَهَبْ لِي مِن لَّدُنكَ وَلِيًّا يَرِثُنِي وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ} “Bana katından öyle bir veli lütfet ki hem bana varis olsun hem de Yakub hanedanına varis olsun”; dedi ki: “Benim peygamberliğime ve Ya'kūb hanedanının peygamberliğine vâris olsun” .

واختلفت القرأة في قراءة قوله: {ويَرِثُنِي وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ}؛ فقرَأت ذلك عامة قرأة المدينة ومكةَ، وجماعةٌ من أهل الكوفة: {يرثني وَيَرِثُ}، برفع الحرفين كليهما ، بمعنى: فهب ليَ الذي يَرِثُنَى وَيَرِثُ من آلِ يعقوبَ، وعلى أَنَّ {يَرِثُنِي وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ} من صلة الوليِّ. وقرَأ ذلك جماعة من قرأة أهل الكوفة والبصرة: (يَرِثْنى ويَرِثُ). بجزمِ الحرفين على الجزاء والشرط ، بمعنى: فَهبْ لي من لدنك وليًّا؛ فإنه يَرِثُنى إذا وهبْتَه لي. وقال الذين قرءوا ذلك كذلك: إنما حسن ذلك في هذا الموضع؛ لأن {يَرِثُنِي} مِن آية غير التي قبلَها. قالوا: وإنما يحسُن أن يكون مثل هذا صلةً؛ إذا كان غير منقطعٍ عما هو له صلةٌ، كقوله {رِدْءًا يُصَدِّقُنِي} [القصص: ٣٤].

Kıraat imamları {يَرِثُنِي وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ} sözünün okunuşunda ihtilaf etmişlerdir. Medine ve Mekke kıraat imamlarının geneli ile Kûfe ehlinden bir topluluk bunu her iki harfin ref'i ile (ötre ile) {يرثني وَيَرِثُ} şeklinde okumuştur ; yani: “Bana, bana vâris olacak ve Ya'kūb hanedanına vâris olacak birini bahşet” manasında olup {يَرِثُنِي وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ} ifadesi “velî” kelimesinin sıfatı konumundadır. Kûfe ve Basra ehlinden bir grup kıraat imamı ise ceza ve şart gereği her iki harfin cezmi ile (يَرِثْنى ويَرِثُ) şeklinde okumuşlardır ; yani: “Bana katından bir veli bahşet ki onu bana bahşettiğinde bana vâris olsun” manasındadır. Bu şekilde okuyanlar şöyle demişlerdir: Bu durumun bu makamda güzel olması, {يَرِثُنِي} ifadesinin kendisinden önceki ayetten başka bir ayette yer almasından dolayıdır. Şöyle demişlerdir: Böylesi bir ifadenin sıfat olması, ancak sıfatı olduğu şeyden kopuk/ayrık olmadığı zaman güzel olur; nitekim {رِدْءًا يُصَدِّقُنِي} “Beni tasdik eden bir yardımcı” [Kasas, 34] ayetinde olduğu gibi.

قال أبو جعفرٍ: وأولى القراءتين في ذلك عندى بالصواب قراءة من قرَأه برفعِ

Ebû Ca'fer [et-Taberî] dedi ki: Bu hususta iki kıraatten bana göre doğruya en layık olanı, [kelimeleri] ref' ile (ötre ile)

الحرفين على الصلة للوليِّ؛ لأنّ الوليَّ نِكرةٌ، وأن زكريَّا إنما سأل ربه أن يَهَبُ له وليًّا يكون بهذه الصفة، كما روى عن رسول الله ﷺ، لا أنه سأله وليًّا، ثم أخبر أنه إذا وهِب له ذلك كانت هذه صفته؛ لأنَّ ذلك لو كان كذلك، كان ذلك من زكريَّا دخولًا في علم الغيب الذي قد حجبه الله عن خلقه.

kıraatidir. Çünkü “velî” kelimesi nekredir ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edildiği üzere Zekeriyyâ Rabbinden bu vasfa sahip bir veli bağışlamasını istemiştir; yoksa bir veli isteyip de ardından kendisine bu bağışlandığında onun bu vasıfta olacağını haber vermiş değildir. Zira şayet öyle olsaydı, bu Zekeriyyâ tarafından Allah'ın yaratıklarından gizlediği gayb ilmine girmek (müdahale etmek) olurdu.

وقوله: {وَاجْعَلْهُ رَبِّ رَضِيًّا}. يقولُ: واجعَلْ يا ربِّ الوليَّ الذي تهَبه لي مرضِيًّا ترضاه أنت، ويرضاه عبادُك دينًا وخُلُقًا وخَلْقًا.

{وَاجْعَلْهُ رَبِّ رَضِيًّا} “Rabbim, onu razı olunan (bir kul) kıl” sözü hakkında [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Rabbim, bana bağışlayacağın o veliyi, din, ahlak ve yaratılış bakımından hem Senin razı olduğun hem de kullarının razı olduğu hoşnut kılınmış biri eyle.

والرَّضِيُّ "فَعِيلٌ" صُرِف مِن "مفعولٍ" إليه.

er-Radıyy (الرَّضِيُّ) kelimesi “faîl” vezninde olup “mef'ûl” kalıbından ona dönüştürülmüştür.

القول في تأويل قوله تعالى: {يَازَكَرِيَّا إِنَّا نُبَشِّرُكَ بِغُلَامٍ اسْمُهُ يَحْيَى لَمْ نَجْعَلْ لَهُ مِنْ قَبْلُ سَمِيًّا (٧)}.

Allah Teâlâ'nın şu sözünün tefsiri hakkında görüş: {يَازَكَرِيَّا إِنَّا نُبَشِّرُكَ بِغُلَامٍ اسْمُهُ يَحْيَى لَمْ نَجْعَلْ لَهُ مِنْ قَبْلُ سَمِيًّا (٧)} “(Allah şöyle buyurdu:) Ey Zekeriyya! Sana Yahya isminde bir oğlan müjdeliyoruz ki daha önce ona hiç kimseyi adaş yapmadık.”

يقول تعالى ذكره: فاستجاب له ربُّه، فقال له: يا زكريا إنا نُبَشِّرُك بهبتِنا لك غلامًا اسمه كان قتادةُ يقولُ: إنما سمَّاه الله يحيى لإحيائه إيَّاه بالإيمان.

Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Rabbi onun duasına icabet etti ve ona şöyle buyurdu: Ey Zekeriyyâ, sana adı [Yahyâ olan] bir oğlan çocuğu bağışlayacağımızı müjdeliyoruz. Katâde şöyle diyordu: Allah onu iman ile dirilttiği/yaşattığı için ona Yahyâ adını vermiştir.

حدثنا بشر، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادة قوله: {يَازَكَرِيَّا إِنَّا نُبَشِّرُكَ بِغُلَامٍ اسْمُهُ يَحْيَى}. عبدًا أحياه الله بالإيمانِ .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {يَازَكَرِيَّا إِنَّا نُبَشِّرُكَ بِغُلَامٍ اسْمُهُ يَحْيَى} “Ey Zekeriyya! Sana Yahya isminde bir oğlan müjdeliyoruz” sözü hakkında bildirdi: Allah'ın iman ile dirilttiği/yaşattığı bir kuldur .

وقوله: {لَمْ نَجْعَلْ لَهُ مِنْ قَبْلُ سَمِيًّا}. اختلف أهل التأويل في تأويل ذلك؛ فقال بعضُهم: معناه: لم تلد مثله عاقرٌ قطُّ.

{لَمْ نَجْعَلْ لَهُ مِنْ قَبْلُ سَمِيًّا} “Daha önce ona hiç kimseyi adaş yapmadık” sözü hakkında tefsir ehli ihtilaf etmişlerdir; bazısı şöyle demiştir: Bunun manası, hiçbir kısır kadın onun gibisini asla doğurmamıştır, demektir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثني عليٌّ، قال: ثنا عبد الله، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباس

Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali’den, [o da] İbn Abbâs’tan anlattı:

قوله ليحيى: {لَمْ نَجْعَلْ لَهُ مِنْ قَبْلُ سَمِيًّا}. يقولُ: لم تلدِ العواقرُ مثله ولدًا .

Onun Yahyâ hakkındaki {لَمْ نَجْعَلْ لَهُ مِنْ قَبْلُ سَمِيًّا} “Daha önce ona hiç kimseyi adaş yapmadık” sözü hakkında şöyle demiştir: Kısır kadınlar onun gibi bir çocuk doğurmamıştır .

وقال آخرون: بل معناه: لم نجعَلْ له من قبله مِثْلًا.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun manası, ondan önce onun bir benzerini var etmedik, demektir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثنا محمد بن المثنى، قال: ثنى أبو الربيع، قال: ثنا سلمُ بن قتيبة، قال: أخبرنا شعبة، عن الحكمِ، عن مجاهد في قوله: {لَمْ نَجْعَلْ لَهُ مِنْ قَبْلُ سَمِيًّا}. [قال: شِبْهًا] .

Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bana Ebü'r-Rebî' anlattı, dedi ki: Bize Selm b. Kuteybe anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, el-Hakem'den, o da Mücâhid'den {لَمْ نَجْعَلْ لَهُ مِنْ قَبْلُ سَمِيًّا} “Daha önce ona hiç kimseyi adaş yapmadık” sözü hakkında bildirdi: [Dedi ki: Bir benzerini] .

حدثني محمد بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدثني الحارثُ، قال: ثنا الحسن، قال: ثنا ورقاء، جميعًا عن ابن أبي نجيح، عن مجاهدٍ في قوله قوله: {لَمْ نَجْعَلْ لَهُ مِنْ قَبْلُ سَمِيًّا}. قال: مِثْلًا .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {لَمْ نَجْعَلْ لَهُ مِنْ قَبْلُ سَمِيًّا} “Daha önce ona hiç kimseyi adaş yapmadık” sözü hakkında bildirdi: Bir benzerini, dedi .

حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ مثله.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den benzerini anlattı.

وقال آخرون: معنى ذلك، أنه لم يُسَمَّ باسمه أحدٌ قبلَه.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun manası, ondan önce hiç kimse onun adıyla isimlendirilmemiştir, demektir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة قوله: {لَمْ نَجْعَلْ لَهُ مِن قَبْلُ سَمِيًّا}. لم يُسَمَّ به أحدٌ قبله.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den onun şöyle dediğini anlattı: {لَمْ نَجْعَلْ لَهُ مِن قَبْلُ سَمِيًّا} “Daha önce ona hiç kimseyi adaş yapmadık” [ayeti hakkında Katâde]: "Ondan önce hiç kimseye bu isim verilmemiştir" [dedi].

حدَّثنا الحسن، قال: أخبرنا عبد الرزاقِ، قال: أخبرنا معمرٌ، عن قتادة في قوله: {لَمْ نَجْعَل لَّهُ مِن قَبْلُ سَمِيًّا}. قال: لم يُسَمَّ يحيى أحدٌ قبله .

Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den {لَمْ نَجْعَل لَّهُ مِن قَبْلُ سَمِيًّا} “Daha önce ona hiç kimseyi adaş yapmadık” sözü hakkında haber verdi: Ondan önce hiç kimseye Yahyâ adı verilmemiştir, dedi .

حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثنى حجاج، عن ابنِ جُرَيج مثلَه .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den benzerini anlattı .

حدَّثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهب، قال: ثنا عبد الرحمن بن زيد بن أسلم في قول الله: {لَمْ نَجْعَل لَّهُ مِن قَبْلُ سَمِيًّا}. قال: لم يُسَمَّ أحدٌ قبله بهذا الاسم .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bize Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem, Allah'ın {لَمْ نَجْعَل لَّهُ مِن قَبْلُ سَمِيًّا} “Daha önce ona hiç kimseyi adaş yapmadık” sözü hakkında anlattı: Ondan önce hiç kimse bu isimle isimlendirilmemiştir, dedi .

حدَّثنا موسى، قال: ثنا عمرو، قال: ثنا أسباط، عن السُّديِّ: إِن اللَّهَ يُبشِّرُك بغُلام اسمه يحيى {لَمْ نَجْعَل لَّهُ مِن قَبْلُ سَمِيًّا}. لم يُسمَّ أحدٌ قبله يحيى .

Bize Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den anlattı: {إِن اللَّهَ يُبشِّرُك بغُلام اسمه يحيى لَمْ نَجْعَل لَّهُ مِن قَبْلُ سَمِيًّا} “Allah sana Yahya isminde bir oğlan müjdeliyor ki daha önce ona hiç kimseyi adaş yapmadık” ayeti hakkında şöyle dedi: Ondan önce hiç kimseye Yahyâ adı verilmemiştir .

قال أبو جعفر: وهذا القولُ -أعنى قول من قال: لم يكن ليحيى، قبل يحيى، أحدٌ سُمّى باسمه- أشبه بتأويل ذلك، وإنما معنى الكلام: لم نجعل للغلام الذى نَهَبُ لك، الذى اسمه يحيى، من قبله أحدًا مُسمّى باسمه.

Ebû Ca'fer der ki: Bu görüş —yani Yahyâ'dan önce onun adıyla isimlendirilmiş hiç kimse yoktu diyenlerin görüşü— bu ayetin tefsirine daha uygundur. Sözün manası ancak şudur: Sana bağışlayacağımız ve adı Yahyâ olan o oğlandan önce, onun ismiyle isimlendirilmiş hiç kimseyi kılmadık/yaratmadık.

والسَّمِيُّ. "فعيلٌ" صُرِف مِن "مفعول" إليه.

es-Semiyy (السَّمِيُّ) kelimesi “faîl” vezninde olup “mef'ûl” (isimlendirilmiş) kalıbından ona dönüştürülmüştür.

القولُ في تأويل قوله تعالى: {قَالَ رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي غُلَامٌ وَكَانَتِ امْرَأَتِي عَاقِرًا وَقَدْ بَلَغْتُ مِنَ الْكِبَرِ عِتِيًّا (٨)}.

Allah Teâlâ'nın şu sözünün tefsiri hakkında görüş: {قَالَ رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي غُلَامٌ وَكَانَتِ امْرَأَتِي عَاقِرًا وَقَدْ بَلَغْتُ مِنَ الْكِبَرِ عِتِيًّا (٨)} “(Zekeriyya:) Rabbim! Karım kısır, ben de son derece yaşlanmışken benim nasıl bir oğlum olabilir? dedi.”

يقول تعالى ذكره: قال زكريا لمَّا بشَّره الله بيحيى: ربِّ أَنَّى يكونُ

Allah Teâlâ -zikri yücedir- buyuruyor ki: Zekeriyyâ, Allah kendisini Yahyâ ile müjdelediğinde şöyle dedi: “Rabbim! [Benim] nasıl olur...

لي غُلامٌ، ومن أيِّ وجهٍ يكون لي ذلك، وامرأتى عاقرٌ لا تَحبَلُ، وقد ضعُفْتُ من الكِبَرِ عن مباضعةِ النساءِ؟! أبأن تُقَوِّيَنى على ما ضعُفْتُ عنه مِن ذلك، وتجعلَ زوجتى ولودًا -فإنك القادرُ على ذلك، وعلى ما تشاءُ- أم بأن أنكِحَ زوجةً غيرَ زوجتى العاقرِ؟ يَسْتَثْبِتُ ربَّهُ الخبرَ عن الوجه الذى يكونُ من قِبَلِه له الولد الذى بشَّره الله به، لا إنكارًا منه ﷺ حقيقةَ كون ما وعده الله من الولدِ، وكيف يكون ذلك منه إنكارًا لأنْ يَرْزقَه الولد الذى بشَّره به، وهو المُبتدِئُ مسئلةَ ربِّه ذلك بقوله: {فَهَبْ لِي مِن لَّدُنكَ وَلِيًّا يَرِثُنِي وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ}. بعد قوله: {إِنِّي وَهَنَ الْعَظمُ مِنِّي وَاشْتَعَلَ الرَّأْسُ شَيْبًا}؟!

benim bir oğlum olabilir ve bu bana hangi yoldan gerçekleşir? Karım kısırdır, gebe kalmaz; ben de yaşlılıktan dolayı kadınlarla birlikte olmaktan aciz kalmışımdır. Bu, benim aciz kaldığım hususta beni güçlendirip karımı da doğurgan kılmanla mı olacak —ki Sen buna ve dilediğin her şeye kādirsin— yoksa kısır olan karımdan başka bir kadınla evlenmem suretiyle mi olacak? [Zekeriyyâ], Allah'ın kendisine vadettiği çocuğun var olacağı gerçeğini inkâr ettiğinden değil, Allah'ın kendisine müjdelediği çocuğun hangi yönden/yoldan kendisine geleceği haberini Rabbinden kesinleştirmek istemiştir. Yoksa o, {إِنِّي وَهَنَ الْعَظمُ مِنِّي وَاشْتَعَلَ الرَّأْسُ شَيْبًا} “Şüphesiz kemiklerim gevşedi ve başım(daki saçlar) bembeyaz parıldadı” sözünden sonra bizzat kendisi Rabbinden {فَهَبْ لِي مِن لَّدُنكَ وَلِيًّا يَرِثُنِي وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ} “Bana katından, bana ve Ya'kūb hânedanına vâris olacak bir veli bağışla” diyerek bunu istemeye başlamışken, müjdelediği çocuğu kendisine rızık olarak vermesini nasıl inkâr etmiş olabilir ki?!

وقال السدىُّ في ذلك ما حدَّثنى موسى بن هارون، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّديِّ، قال: نادى جبريل زكريا: إِنَّ اللهَ يُبشِّرُك بغلام اسمه يحيى لم يَجعَلْ له مِن قبل سميًّا. فلما سمِع النداءَ جاءَه الشيطان فقال: يا زكريا، إن الصوت الذى سمِعتَ ليس من الله؛ إنما هو من الشيطانِ يَسْخَرُ بك، ولو كان مِن اللهِ أوحاه إليك كما يُوحى إليك غيره من الأمر. فشك مكانه وقال: {أَنَّى يَكُونُ لِي غُلَامٌ}. يقولُ: من أين يكون {وَقَدْ بَلَغَنِيَ الْكِبَرُ وَامْرَأَتِي عاقِرٌ} [آل عمران: ٤٠]؟!

es-Süddî bu hususta bana Mûsâ b. Hârûn'un anlattığına göre şöyle demiştir: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den anlattı, dedi ki: Cebrâil, Zekeriyyâ'ya: “Allah sana, daha önce kendisine hiçbir adaş kılmadığı , adı Yahyâ olan bir oğlanı müjdeliyor” diye seslendi. O nidayı işitince şeytan ona geldi ve: “Ey Zekeriyyâ! İşittiğin o ses Allah'tan değildir; o ancak seninle alay eden şeytandandır. Şayet Allah'tan olsaydı, sana diğer emirleri vahyettiği gibi bunu da [bizzat] vahyederdi” dedi. Bunun üzerine o anda şüpheye düştü ve: {أَنَّى يَكُونُ لِي غُلَامٌ} “Benim nasıl bir oğlum olabilir?” dedi. Yani: {وَقَدْ بَلَغَنِيَ الْكِبَرُ وَامْرَأَتِي عاقِرٌ} “Bana yaşlılık gelip çatmış, karım da kısırken” [Âl-i İmrân, 40] bu nereden olacak, demektedir.

وقوله: {وَقَدْ بَلَغْتُ مِنَ الْكِبَرِ عِتِيًّا}. يقولُ: وقد عَتَوتُ مِن الكِبَرِ فصرتُ نَحِلَ العظامِ يابسَها.

{وَقَدْ بَلَغْتُ مِنَ الْكِبَرِ عِتِيًّا} “Ben de son derece yaşlanmışken” sözü hakkında [şöyle] buyurmaktadır: Yaşlılıktan dolayı kuruyup inceldim, kemiklerim zayıflayıp kurudu.

يقالُ. منه للعودِ اليابس: عودٌ عاتٍ وعاسٍ. وقد عتَا يَعْتُو عِتِيًّا وعُتُوًّا، وعَسَى

Kuru ağaç dalı için bundan [hareketle] «‘ûdün ‘âtin» ve «[‘ûdün] ‘âsin» (kuruyup sertleşmiş dal) denilir. Nitekim «‘atâ ya‘tû ‘itiyyen ve ‘utuvven» ve «‘asâ

يَعْسُو عُِسِيًّا وعُسُوًّا، وكلُّ متناهٍ إلى غايته في كِبْرٍ أو فسادٍ أو كفرٍ، فهو عاتٍ وعاسٍ.

Yaşlılıkta, fesatta veya küfürde son noktasına varan her şey için “âtin” ve “âsin” (haddini aşmış, son dereceye varmış) denilir.

وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.

Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemişlerdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني يعقوب، قال: ثنا هُشَيمٌ، قال: أخبرنا حُصين، عن عكرمة، عن ابنِ عباسٍ، قال: قد علمتُ السُّنَّةَ كلَّها، غيرَ أنى لا أدرى أكان رسولُ اللهِ ﷺ يَقرأُ في الظهر والعصر أم لا؟ ولا أدرى كيف كان يقرأُ هذا الحرفَ: (وَقَدْ بَلَغْتُ مِنَ الكِبَرِ عُتِيًّا) ، أو (عُسِيًّا) .

Bana Ya'kūb anlattı, dedi ki: Bize Huşeym anlattı, dedi ki: Bize Husayn, İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan bildirdi; [İbn Abbâs] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in öğle ve ikindide [kıraat] okuyup okumadığını bilmemem ve şu harfi/kelimeyi nasıl okuduğunu: (وَقَدْ بَلَغْتُ مِنَ الكِبَرِ عُتِيًّا) mı yoksa (عُسِيًّا) mı okuduğunu bilmemem dışında bütün sünneti bildim.

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباس قوله: {وَقَدْ بَلَغْتُ مِنَ الْكِبَرِ عِتِيًّا}. قال: يعنى بالعِتيِّ الكِبَرَ .

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babası, kendi babasından, o da İbn Abbâs'tan {وَقَدْ بَلَغْتُ مِنَ الْكِبَرِ عِتِيًّا} “Ben de son derece yaşlanmışken” sözü hakkında bildirdi: [İbn Abbâs] dedi ki: el-Itiyy (العِتِيّ) ile yaşlılığı kastetmektedir .

حدَّثني محمد بن عمرو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عيسى، وحدثني الحارث، قال: ثنا الحسن، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قوله: {عِتِيًّا}. قال: نُحولُ العَظْمِ.

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; [yine] bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkā anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {عِتِيًّا} “Son derece [yaşlanmış]” sözü hakkında bildirdi: [Mücâhid] dedi ki: Kemiklerin incelip zayıflamasıdır.

حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثني حجاج، عن ابن جريج، عن مجاهد مثله.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den benzerini anlattı.

حدَّثنا الحسن بن يحيى، قال: أخبرنا عبد الرزاق، قال: أخبرنا معمر، عن قتادة في قوله: {مِنَ الْكِبَرِ عِتِيًّا}. قال: سنًّا، وكان ابن بضعٍ وسبعينَ سنةً .

Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den {مِنَ الْكِبَرِ عِتِيًّا} “Yaşlılıktan dolayı son derece” sözü hakkında haber verdi: İleri yaş demektir; kendisi yetmiş küsur yaşındaydı, dedi .

حدَّثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيد في قوله: {وَقَدْ بَلَغْتُ مِنَ الْكِبَرِ عِتِيًّا}. قال: العِتيُّ: الذي قد عتا عن الولد فيما يَرَى في نفسِه لا يُولَدُ له .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {وَقَدْ بَلَغْتُ مِنَ الْكِبَرِ عِتِيًّا} “Ben de son derece yaşlanmışken” sözü hakkında şöyle dedi: el-Atiyy (العِتِيّ), kendi kanaatine göre artık kendisinden çocuk doğmayacak kadar çocuktan ümidi kesilmiş/kurumuş kimsedir .

حُدِّثتُ عن الحسين بن الفرج، قال: سمعت أبا معاذ يقولُ: ثنا عبيدُ بنُ سليمانَ، قال: سمعتُ الضحاك يقولُ في قوله: {وَقَدْ بَلَغْتُ مِنَ الْكِبَرِ عِتِيًّا}. قال: هو الكِبَرُ.

Bana el-Hüseyin b. el-Ferec'den anlatıldı, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd b. Süleymân anlattı, dedi ki: Dahhâk'ın {وَقَدْ بَلَغْتُ مِنَ الْكِبَرِ عِتِيًّا} “Ben de son derece yaşlanmışken” sözü hakkında şöyle dediğini işittim: O, yaşlılıktır.

القول في تأويل قوله تعالى: {قَالَ كَذَلِكَ قَالَ رَبُّكَ هُوَ عَلَيَّ هَيِّنٌ وَقَدْ خَلَقْتُكَ مِنْ قَبْلُ وَلَمْ تَكُ شَيْئًا (٩) قَالَ رَبِّ اجْعَلْ لِي آيَةً قَالَ آيَتُكَ أَلَّا تُكَلِّمَ النَّاسَ ثَلَاثَ لَيَالٍ سَوِيًّا (١٠)}.

Allah Teâlâ'nın şu sözünün tefsiri hakkında görüş: {قَالَ كَذَلِكَ قَالَ رَبُّكَ هُوَ عَلَيَّ هَيِّنٌ وَقَدْ خَلَقْتُكَ مِنْ قَبْلُ وَلَمْ تَكُ شَيْئًا (٩) قَالَ رَبِّ اجْعَلْ لِي آيَةً قَالَ آيَتُكَ أَلَّا تُكَلِّمَ النَّاسَ ثَلَاثَ لَيَالٍ سَوِيًّا (١٠)} “(Melek:) «Öyledir» dedi, «Rabbin buyurdu ki: O bana pek kolaydır. Daha önce sen hiçbir şey değilken seni de yaratmıştım.» (Zekeriyya:) «Rabbim, bana bir alamet ver» dedi. (Rabbi:) «Senin alametin, sapasağlam olduğun halde üç gece insanlarla konuşamamandır» buyurdu.”

يقول تعالى ذكره: قال الله لزكريا مجيبًا له: {قَالَ كَذَلِكَ}. يقولُ: هكذا الأمر كما تقولُ من أنّ امرأتك عاقرٌ، وأنك قد بلغت من الكِبَرِ العتيَّ، ولكنَّ ربَّك يقولُ: خلق ما بشَّرتُك به من الغلام الذى ذكرتُ لك أن اسمَه يحيى عليَّ

Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Allah, Zekeriyyâ'ya cevap vererek {قَالَ كَذَلِكَ} “(Melek:) «Öyledir» dedi” buyurdu. Şöyle demektedir: Durum, senin de söylediğin gibi hanımının kısır olması ve senin de yaşlılığın son noktasına ulaşmış olman gibidir. Fakat Rabbin buyuruyor ki: Sana müjdelediğim, isminin Yahyâ olduğunu sana bildirdiğim o oğlanı yaratmak bana...

هينٌ. فهو إذن من قوله: {قَالَ رَبُّكَ هُوَ عَلَى هَيِّنٌ}. كناية عن الخلقِ.

pek kolaydır. Dolayısıyla {قَالَ رَبُّكَ هُوَ عَلَى هَيِّنٌ} “Rabbin buyurdu ki: O bana pek kolaydır” sözündeki [hüve / o zamiri], yaratma fiilinden kinayedir.

وقوله: {وَقَدْ خَلَقْتُكَ مِن قَبْلُ وَلَمْ تَكُ شَيْئًا}. يقول تعالى ذكرُه: وليس خلْقُ ما وعَدتُك أن أَهَبَه لك من الغلام الذى ذكرتُ لك أمره منك مع كِبَرِ سنِّك، وعُقم زوجتك بأعجبَ مِن خَلْقِيك ، فإني قد خلَقتُك، فأَنشَأْتُك بشرًا سويًّا مِن قبل خَلْقى ما بشَّرتُك بأنى واهبُه لك من الولدِ، ولم تك شيئًا، فكذلك أَخْلُقُ لك الولد الذى بشَّرتُك به من زوجتك العاقر، مع عِتِيِّك ووهَنِ عظامِك، واشتعال شيب رأسك.

{وَقَدْ خَلَقْتُكَ مِن قَبْلُ وَلَمْ تَكُ شَيْئًا} “Daha önce sen hiçbir şey değilken seni de yaratmıştım” sözü hakkında zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Yaşının büyüklüğüne ve karının kısırlığına rağmen sana durumunu anlattığım o oğlanı bağışlayacağımı vadettiğim şeyi yaratmam, seni yaratmış olmamdan daha şaşırtıcı değildir. Çünkü ben, sana bağışlayacağımı müjdelediğim çocuğu yaratmadan önce, sen hiçbir şey değilken seni yaratıp tastamam bir insan olarak var ettim; aynı şekilde senin yaşlılığına, kemiklerinin zayıflamasına ve başının bembeyaz olmasına rağmen kısır olan karından sana müjdelediğim o çocuğu da yaratırım.

وقوله: {قَالَ رَبِّ اجْعَل لِي ءَايَةً}. يقول تعالى ذكره: قال زكريا: يا ربِّ اجعل لي عَلَمًا ودليلا على ما بشَّرتْنى به ملائكتك من هذا الغلامِ، عن أمرِك ورسالتك، وليطمئنَّ إلى ذلك قلبي.

{قَالَ رَبِّ اجْعَل لِي ءَايَةً} “Rabbim, bana bir alamet ver, dedi” sözü hakkında zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Zekeriyyâ: Rabbim, meleklerinin Senin emrin ve elçiliğin doğrultusunda bana müjdelediği bu oğlana dair bana bir nişan ve delil kıl ki kalbim buna mutmain olsun, dedi.

كما حدَّثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيد في قوله: {قَالَ رَبِّ اجْعَل لِّي آيَةً}. قال: قال: ربِّ اجعل لي آيةً أنَّ هذا منك.

Nitekim bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {قَالَ رَبِّ اجْعَل لِّي آيَةً} “Rabbim, bana bir alamet ver, dedi” sözü hakkında şöyle dedi: O: “Rabbim, bunun Senden olduğuna dair bana bir alamet kıl” dedi.

حدَّثنا موسى، قال: ثنا عمرو، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّديِّ: قال: ربِّ، فإن كان هذا الصوتُ منك فاجعَل لي آية، قال الله: {آيَتُكَ} لذلك: {أَلَّا تُكَلِّمَ النَّاسَ ثَلَاثَ لَيَالٍ سَوِيًّا} .

Bize Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den anlattı; [Zekeriyyâ]: “Rabbim, şayet bu ses Senden ise bana bir alamet kıl” dedi; Allah da bunun üzerine: “Bunun {آيَتُكَ} alameti, {أَلَّا تُكَلِّمَ النَّاسَ ثَلَاثَ لَيَالٍ سَوِيًّا} sapasağlam olduğun halde üç gece insanlarla konuşamamandır” buyurdu .

[وقوله: {آيَتُكَ أَلَّا تُكَلِمَ النَّاسَ ثَلَاثَ لَيَالٍ سَوِيًّا}] .

[Ve O'nun: {آيَتُكَ أَلَّا تُكَلِمَ النَّاسَ ثَلَاثَ لَيَالٍ سَوِيًّا} “Senin alametin, sapasağlam olduğun halde üç gece insanlarla konuşamamandır” sözü] .

يقول جل ثناؤُه: علامتك لذلك، ودليلُك عليه أن لا تُكَلِّمَ الناسَ ثَلاثَ ليال

Şânı yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Bunun senin için alameti ve buna dair delilin, üç gece insanlarla konuşamamandır

وأنت سوىٌّ صحيحٌ، لا علة بك من خَرَسٍ ولا مَرَضٍ يمنعك من الكلام.

üstelik sen sapasağlam ve afiyette olduğun halde; sende dilsizlikten veya seni konuşmaktan alıkoyacak bir hastalıktan kaynaklanan hiçbir illet bulunmadığı halde.

وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويلِ.

Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemişlerdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابن حميد، قال: ثنا حكَّام، عن عمرو، عن عطاء، عن سعيد، عن ابنِ عباس: {ثَلَاثَ لَيَالٍ سَوِيًّا}. قال: اعتُقِل لسانه من غير مرض .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hükkâm, Amr'dan, o Atâ'dan, o Saîd'den, o da İbn Abbâs'tan {ثَلَاثَ لَيَالٍ سَوِيًّا} “Sapasağlam olduğun halde üç gece” sözü hakkında bildirdi: Bir hastalık olmaksızın dili tutulmuştur, dedi .

حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا عبد الله، قال: ثني معاوية، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قوله: {ثَلَاثَ لَيَالٍ سَوِيًّا}. يقولُ: مِن غَيرِ خَرَسٍ .

Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan {ثَلَاثَ لَيَالٍ سَوِيًّا} “Sapasağlam olduğun halde üç gece” sözü hakkında bildirdi: Dilsizlik olmaksızın, demektedir .

حدَّثني محمد بن عمرو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارث، قال: ثنا الحسن، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيح، عن مجاهد في قوله: {ثَلَاثَ لَيَالِ سَوِيًّا}. قال: لا يمنعك من الكلام مرضٌ .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {ثَلَاثَ لَيَالِ سَوِيًّا} “Sapasağlam olduğun halde üç gece” sözü hakkında bildirdi: Seni konuşmaktan hiçbir hastalık alıkoymaz, dedi .

حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريج، عن مجاهدٍ: {أَلَّا تُكَلِمَ النَّاسَ ثَلَاثَ لَيَالٍ سَوِيًّا}. قال: صحيحًا لا يمنعك من الكلام مرضٌ .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den {أَلَّا تُكَلِمَ النَّاسَ ثَلَاثَ لَيَالٍ سَوِيًّا} “Sapasağlam olduğun halde üç gece insanlarla konuşamamandır” sözü hakkında bildirdi: Sağlam olduğun halde; seni konuşmaktan hiçbir hastalık alıkoymaz, dedi .

حدَّثنا بشر، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {قَالَ آيَتُكَ أَلَّا تُكَلِّمَ النَّاسَ ثَلَاثَ لَيَالٍ سَوِيًّا}: من غير بأس ولا خَرَسٍ، إنما عُوقب بذلك؛ لأنَّه

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den bildirdi: {قَالَ آيَتُكَ أَلَّا تُكَلِّمَ النَّاسَ ثَلَاثَ لَيَالٍ سَوِيًّا} “[Allah] dedi ki: ‘Senin alâmetin, sapasağlam olduğun halde üç gece insanlarla konuşamamandır’”: Bir hastalık ve bir dilsizlik olmaksızın [böyle oldu]. O, sadece bundan dolayı cezalandırıldı; çünkü o

سأَل آيةً بعدما شافَهته الملائكة بذلك مشافهةً، أُخِذ بلسانه حتى ما يُطيقَ الكلامَ، إلَّا ما أومأ إيماءً .

Melekler kendisiyle bu hususu yüz yüze bizzat konuştuktan sonra bir alamet istemişti ; bunun üzerine işaret yoluyla anlattıkları müstesna, konuşmaya güç yetiremeyecek şekilde dili tutuldu .