Binûn

Meryem (aleyhessalâm) Suresinin Tefsiri — 3. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

حدَّثنا الحسن، قال: أخبرنا عبد الرزاقِ، قال: أخبرنا معمر، عن قتادة، عن عكرمة في قوله: {ثَلَاثَ لَيَالٍ سَوِيًّا}. قال: سويًّا من غير خرس .

Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Abdurrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den, o da İkrime'den {ثَلَاثَ لَيَالٍ سَوِيًّا} “Sapasağlam olduğun halde üç gece” sözü hakkında bildirdi: Dilsizlik olmaksızın sapasağlam, dedi .

حدَّثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهب، قال: قال ابن زيد في قوله: {قَالَ آيَتُكَ أَلَّا تُكَلِمَ النَّاسَ ثَلَاثَ لَيَالٍ سَوِيًّا}: وأنت صحيح. قال: فحُبِس لسانه، فكان لا يستطيع أن يُكلِّم أحدًا، وهو في ذلك يُسَبِّحُ، ويَقرَأُ التوراة ويقرَأُ الإنجيلَ، فإذا أراد كلام الناس لم يَستَطِعْ أن يُكَلِّمهم .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {قَالَ آيَتُكَ أَلَّا تُكَلِمَ النَّاسَ ثَلَاثَ لَيَالٍ سَوِيًّا} “(Rabbi:) Senin alametin, sapasağlam olduğun halde üç gece insanlarla konuşamamandır buyurdu” sözü hakkında: Sen sağlıklı olduğun halde [demektir], dedi. [İbn Zeyd] dedi ki: Dili tutuldu; kimseyle konuşamıyordu. Bununla birlikte tesbihte bulunuyor, Tevrat okuyor ve İncil okuyordu. İnsanlarla konuşmak istediğinde ise onlarla konuşamıyordu .

حدَّثنا ابن حميد، قال: ثنا سلمة، عن ابن إسحاق، عمن لا يَتَّهمُ، عن وهب ابن منَبِّهٍ اليمانيِّ، قال: أخذ الله بلسانه من غيرِ سوءٍ، فجعل لا يُطِيقُ الكلام، وإنما كلامُه قومَه بالإشارة، حتى مضت الثلاثةُ الأيامُ، التي جعلها اللهُ آيَةً لمِصْداقِ ما وعده من هبته له.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan, o itham etmediği (güvenilir) birinden, o da Vehb b. Münebbih el-Yemânî'den bildirdi: Hiçbir kötülük (hastalık) olmaksızın Allah onun dilini bağladı da konuşamaz oldu; kavmiyle konuşması ancak işaretle idi. Nihayet Allah'ın ona bahşedeceğini vaad ettiği şeyin doğruluğuna alamet kıldığı üç gün gelip geçti.

حدَّثنا موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباط، عن السدى: {قَالَ آيَتُكَ أَلَّا تُكَلِمَ النَّاسَ ثَلَاثَ لَيَالٍ سَوِيًّا}. يقولُ: مِن غيرِ خَرَسٍ، إلا

Bize Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den bildirdi: {قَالَ آيَتُكَ أَلَّا تُكَلِمَ النَّاسَ ثَلَاثَ لَيَالٍ سَوِيًّا} “(Rabbi:) Senin alametin, sapasağlam olduğun halde üç gece insanlarla konuşamamandır buyurdu”. [es-Süddî] şöyle demektedir: Dilsizlik olmaksızın, ancak...

رمزًا، فاعتُقِل لسانُه ثلاثة أيام وثلاث ليال .

...işaret müstesna. Böylece üç gün üç gece boyunca dili tutuldu .

وقال آخرون: السوىُّ من صفة الأيام. قالوا: ومعنى الكلام: قال: آيتك ألا تكلم الناس ثلاث ليال متتابعاتٍ.

Başkaları ise şöyle demiştir: es-Seviy (سَوِيًّا), günlerin sıfatıdır. Şöyle dediler: Sözün anlamı şudur: "Senin alametin, peş peşe üç gece insanlarla konuşamamandır" dedi.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمد بن سعد، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباس قوله: {قَالَ آيَتُكَ أَلَّا تُكَلِّمَ النَّاسَ ثَلَاثَ لَيَالِ سَوِيًّا}. قال: ثلاث ليالٍ متتابعاتٍ .

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan {قَالَ آيَتُكَ أَلَّا تُكَلِّمَ النَّاسَ ثَلَاثَ لَيَالِ سَوِيًّا} “(Rabbi:) Senin alametin, sapasağlam olduğun halde üç gece insanlarla konuşamamandır buyurdu” sözü hakkında bildirdi: Peş peşe üç gece, dedi .

القول في تأويل قوله تعالى: {فَخَرَجَ عَلَى قَوْمِهِ مِنَ الْمِحْرَابِ فَأَوْحَى إِلَيْهِمْ أَنْ سَبِّحُوا بُكْرَةً وَعَشِيًّا (١١)}.

Yüce Allah'ın: {فَخَرَجَ عَلَى قَوْمِهِ مِنَ الْمِحْرَابِ فَأَوْحَى إِلَيْهِمْ أَنْ سَبِّحُوا بُكْرَةً وَعَشِيًّا (١١)} “Bunun üzerine mihraptan kavminin karşısına çıkıp onlara: 'Sabah akşam tesbihte bulunun' diye vahyetti (işaret etti)” sözünün tefsiri.

يقولُ تعالى ذكرُه: فخرج زكريا على قومِه مِن مُصلَّاه حينَ حُبِس لسانه عن كلام الناسِ؛ آيةً من الله له على حقيقة وعدِه إياه ما وعَد.

Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Kendisine vaad ettiği şeyin hakikati üzerine Allah'tan bir alamet olarak insanlarla konuşmaktan dili tutulduğunda Zekeriyyâ, namazgahından kavminin karşısına çıktı.

فكان ابن جريج يقولُ في معنى خروجه من محرابه، ما حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريج: {فَخَرَجَ عَلَى قَوْمِهِ مِنَ الْمِحْرَابِ}. قال: أشرف على قومه من المحرابِ.

İbn Cüreyc onun mihrabından çıkmasının anlamı hakkında, bize el-Kâsım'ın anlattığı, onun: Bize el-Hüseyin anlattı, dediği, onun da: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den {فَخَرَجَ عَلَى قَوْمِهِ مِنَ الْمِحْرَابِ} “Bunun üzerine mihraptan kavminin karşısına çıktı” sözü hakkında bildirdiği şu sözü söylerdi: Mihraptan kavmine yukarıdan baktı / göründü, dedi.

قال أبو جعفر: وقد بيّنا معنى المحراب فيما مضَى قبل بما أَغنَى عن إعادته في هذا الموضع .

Ebû Ca'fer der ki: Mihrabın anlamını daha önce bu yerde tekrarlamaya hacet bırakmayacak şekilde açıklamıştık .

حدَّثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهب، قال: قال ابن زيد في قوله: {فَخَرَجَ عَلَى قَوْمِهِ مِنَ الْمِحْرَابِ}. قال: المحرابُ مُصلَّاه. وقرَأ: {فَنَادَتْهُ الْمَلَائِكَةُ وَهُوَ قَائِمٌ يُصَلِّي فِي الْمِحْرَابِ} [آل عمران: ٣٩].

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {فَخَرَجَ عَلَى قَوْمِهِ مِنَ الْمِحْرَابِ} “Bunun üzerine mihraptan kavminin karşısına çıktı” ayeti hakkında: “Mihrap, onun namazgâhıdır” dedi ve: {فَنَادَتْهُ الْمَلَائِكَةُ وَهُوَ قَائِمٌ يُصَلِّي فِي الْمِحْرَابِ} “O mihrapta durup namaz kılarken melekler ona seslendi” [Âl-i İmrân: 39] ayetini okudu.

وقوله: {فَأَوْحَى إِلَيْهِم}. يقولُ: أشار إليهم. وقد تكون تلك الإشارة باليدِ وبالكتاب وبغير ذلك مما يُفهَمُ به عنه ما يريدُ، وللعرب في ذلك لغتان: وحَى، وأَوحَى؛ فمَن قال: وحَى. قال في "يفعَلُ": يَحِى. ومَن قال: أَوْحَى. قال: يُوحِى. وكذلك أَوْمَى ووَمَى؛ فمَن قال: ومَى. قال في "يفعَلُ": يَمِى. ومَن قال: أَوْمَى. قال: يُومِى.

O'nun: {فَأَوْحَى إِلَيْهِم} “Onlara vahyetti (işaret etti)” sözü; onlara işaret etti, demektir. Bu işaret; el ile, yazı ile veya ne istediğinin kendisinden anlaşılacağı başka yollarla olabilir. Bu konuda Arapların iki lehçesi vardır: Vahâ (وَحَى) ve Evhâ (أَوْحَى). Kim vahâ (وَحَى) derse, muzari kalıbında yehî (يَحِي) der. Kim de evhâ (أَوْحَى) derse, yûhî (يُوحِي) der. Aynı şekilde evmâ (أَوْمَى) ve vemâ (وَمَى) da böyledir; kim vemâ (وَمَى) derse, muzari kalıbında yemî (يَمِي) der, kim de evmâ (أَوْمَى) derse, yûmî (يُومِي) der.

واختلف أهل التأويل في المعنى الذى به أَوحَى إلى قومه؛ فقال بعضُهم: أَوحَى إليهم إشارةً باليدِ.

Tefsir ehli, kavmine ne şekilde vahyettiği (işarette bulunduğu) konusunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: Onlara el ile işaret ederek vahyetti, demişlerdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمد بن عمرو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسن، قال: ثنا ورقاء، جميعًا عن ابن أبي نجيح، عن مجاهد: {فَأَوْحَى}: فأشار زكريا .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {فَأَوْحَى} “Vahyetti” sözü hakkında bildirdi: Zekeriyyâ işaret etti [demektir] .

حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثنى حجاج، عن ابنِ جريجٍ، عن مجاهد مثلَه.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den aynısını bildirdi.

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاق، عمن لا يَتَّهِمُ، عن وهب

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan, o [rivayetinde] itham etmediği (güvenilir) birinden, o da Vehb

ابنِ منبهٍ: {فَأَوْحَى إِلَيْهِمْ}. قال: الوحى: الإشارةُ .

b. Münebbih'ten {فَأَوْحَى إِلَيْهِمْ} “Onlara vahyetti” sözü hakkında bildirdi: Vahiy, işarettir, dedi .

حدَّثنا الحسن، قال: أخبرنا عبد الرزاقِ، قال: أخبرنا معمر، عن قتادة: {فَأَوْحَى إِلَيْهمْ}. قال: أَومَى إليهم .

Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Abdurrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den {فَأَوْحَى إِلَيْهمْ} “Onlara vahyetti” sözü hakkında bildirdi: Onlara işaret etti, dedi .

وقال آخرون: معنى أَوحَى: كتَب.

Başkaları ise: Evhâ (أَوْحَى) kelimesinin anlamı, yazdı demektir, dediler.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا محمود بن خداش، قال: ثنا عبّادُ بنُ العوّامِ، عن سفيان بن حسين، عن الحكم، عن مجاهد في قول الله تعالى: {فَأَوْحَى إِلَيْهِمْ أَن سَبِّحُوا بُكْرَةً وَعَشِيًّا}. قال: كتب لهم في الأرضِ .

Bize Mahmûd b. Hıdâş anlattı, dedi ki: Bize Abbâd b. el-Avvâm, Süfyân b. Hüseyn'den, o el-Hakem'den, o da Mücâhid'den Yüce Allah'ın: {فَأَوْحَى إِلَيْهِمْ أَن سَبِّحُوا بُكْرَةً وَعَشِيًّا} “Onlara: 'Sabah akşam tesbihte bulunun' diye vahyetti” sözü hakkında bildirdi: Onlar için yere yazdı, dedi .

حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبرنا عبد الرزاقِ، عن الثوريِّ، عن ابن أبي ليلى، عن الحكمِ: {فَأَوْحَى إِلَيْهِمْ}. قال: كتَب لهم .

Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Abdurrezzâk, Sevrî'den, o İbn Ebî Leylâ'dan, o da el-Hakem'den {فَأَوْحَى إِلَيْهِمْ} “Onlara vahyetti” sözü hakkında haber verdi: Onlara yazdı, dedi .

حدَّثنا موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباط، عن السديِّ: {فَخَرَجَ عَلَى قَوْمِهِ مِنَ الْمِحْرَابِ}، فكتَب لهم في كتاب: {أَن سَبِّحُوا بُكْرَةً وَعَشِيًّا}. وذلك قوله: {فَأَوْحَى إِلَيْهِمْ} .

Bize Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den bildirdi: {فَخَرَجَ عَلَى قَوْمِهِ مِنَ الْمِحْرَابِ} “Bunun üzerine mihraptan kavminin karşısına çıktı”, ardından bir yazıya onlar için {أَن سَبِّحُوا بُكْرَةً وَعَشِيًّا} “Sabah akşam tesbihte bulunun” diye yazdı. İşte bu, O'nun: {فَأَوْحَى إِلَيْهِمْ} “Onlara vahyetti” sözüdür .

وقال آخرون: معنى ذلك: أمرهم.

Başkaları ise: Bunun anlamı onlara emretti demektir, dediler.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابنُ زِيدٍ في قوله: {فَأَوْحَى إلَيْهِمْ أَن سَبِّحُوا بُكْرَةً وَعَشِيًّا}. قال: ما ندرِى ، كتابا كتبه لهم، أو إشارةً أشارها! والله أعلم. قال: أمرهم أن سَبِّحوا بكرةً وعشيًّا، وهو لا يكلمهم.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {فَأَوْحَى إلَيْهِمْ أَن سَبِّحُوا بُكْرَةً وَعَشِيًّا} “Onlara: 'Sabah akşam tesbihte bulunun' diye vahyetti” sözü hakkında şöyle dedi: Bilemiyoruz; onlara yazdığı bir yazı mıydı, yoksa yaptığı bir işaret miydi! Allah en iyisini bilir. [İbn Zeyd devamla] dedi ki: Kendileriyle konuşmaksızın onlara sabah akşam tesbihte bulunmalarını emretti.

وقوله: {أَن سَبِّحُوا بُكْرَةً وَعَشِيًّا}. قد بيَّنتُ فيما مضى الوجوهَ التي ينصرفُ فيها التسبيحُ ، وقد يجوز في هذا الموضع أن يكون عنى به التسبيح الذي هو ذكرُ اللهِ، فيكونَ أمَرهم بالفراغ لذكر الله في طرَفَي النهارِ بالتسبيحِ، ويجوز أن يكونَ عَنَى به الصلاةَ، فيكون أمَرهم بالصلاة في هذين الوقتين.

O'nun: {أَن سَبِّحُوا بُكْرَةً وَعَشِيًّا} “Sabah akşam tesbihte bulunun” sözüne gelince; daha önce tesbihin yöneldiği anlam vecihlerini açıklamıştım . Bu yerde, bununla Allah'ın zikri olan tesbihin kastedilmiş olması caizdir; bu takdirde onlara gündüzün iki ucunda tesbihle Allah'ın zikrine vakit ayırmalarını emretmiş olur. Namazın kastedilmiş olması da caizdir; bu takdirde onlara bu iki vakitte namaz kılmalarını emretmiş olur.

وكان قتادة يقولُ في ذلك ما حدَّثنا به الحسنُ بن يحيى، قال: أخبرنا عبد الرزاقِ، قال: أخبرنا معمرٌ عن قتادة في قوله: {فَأَوْحَى إِلَيْهِمْ أَن سَبِّحُوا بُكْرَةً وَعَشِيًّا}. قال: أومَى إليهم أن صلُّوا بُكرة وعشيًّا .

Katâde bu konuda, bize el-Hasan b. Yahyâ'nın anlattığı, onun: Bize Abdurrezzâk haber verdi, dediği, onun da: Bize Ma'mer, Katâde'den {فَأَوْحَى إِلَيْهِمْ أَن سَبِّحُوا بُكْرَةً وَعَشِيًّا} “Onlara: 'Sabah akşam tesbihte bulunun' diye vahyetti” sözü hakkında bildirdiği şu sözü söylerdi: Onlara sabah ve akşam namaz kılmalarını işaret etti, dedi .

القول في تأويل قوله تعالى: {يَايَحْيَى خُذِ الْكِتَابَ بِقُوَّةٍ وَآتَيْنَاهُ الْحُكْمَ صَبِيًّا (١٢) وَحَنَانًا مِنْ لَدُنَّا وَزَكَاةً وَكَانَ تَقِيًّا (١٣)}.

Yüce Allah'ın: {يَايَحْيَى خُذِ الْكِتَابَ بِقُوَّةٍ وَآتَيْنَاهُ الْحُكْمَ صَبِيًّا (١٢) وَحَنَانًا مِنْ لَدُنَّا وَزَكَاةً وَكَانَ تَقِيًّا (١٣)} “'Ey Yahyâ! Kitab'a sımsıkı sarıl' (dedik). Henüz çocukken ona hikmet verdik; katımızdan bir şefkat ve arılık da (verdik). O çok takvalı biriydi” sözünün tefsiri.

يقول تعالى ذكره: فوُلِد لزكريا يحيى. فلما وُلِد قال الله له: {يَا يَحْيَى خُذِ الْكِتَابَ بِقُوَّةٍ}. يعنى كتابَ اللهِ الذى أنزله على موسى وهو التوراة، {بِقُوَّةٍ}. يقولُ: بجِدٍّ.

Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Zekeriyyâ'nın Yahyâ adında bir çocuğu doğdu. Doğduğunda Allah ona: {يَا يَحْيَى خُذِ الْكِتَابَ بِقُوَّةٍ} “Ey Yahyâ! Kitab'a sımsıkı sarıl” buyurdu. Yani Allah'ın Mûsâ'ya indirdiği kitabı -ki o Tevrat'tır- [kastetmektedir]; {بِقُوَّةٍ} “Sımsıkı” sözü; ciddiyetle, azimle demektir.

كما حدَّثنا الحسن، قال: أخبرنا عبد الرزاق، قال: أخبرنا معمرٌ، عن قتادةَ، في قوله: {خُذِ الْكِتَابَ بِقُوَّةٍ}. قال: بجدٍّ .

Nitekim bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Abdurrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den {خُذِ الْكِتَابَ بِقُوَّةٍ} “Kitab'a sımsıkı sarıl” sözü hakkında bildirdi: Ciddiyetle, azimle, dedi .

حدَّثني محمد بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana...

الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاء، جميعًا عن ابن أبي نجيح، عن مجاهد: {خُذِ الْكِتَابَ بِقُوَّةٍ}. قال: بجدٍّ .

el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {خُذِ الْكِتَابَ بِقُوَّةٍ} “Kitab'a sımsıkı sarıl” sözü hakkında bildirdi: Ciddiyetle, azimle, dedi .

حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهد مثله.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den aynısını bildirdi.

وقال ابن زيد في ذلك ما حدَّثني به يونس، قال: أخبرنا ابن وهب، قال: قال ابن زيد في قوله: {يَا يَحْيَى خُذِ الْكِتَابَ بِقُوَّةٍ} : أن يعمل بما أمره الله، ويُجانِبَ فيه ما نهاه الله.

İbn Zeyd bu hususta, bana Yûnus'un anlattığı, onun: Bize İbn Vehb haber verdi, dediği, onun da: İbn Zeyd {يَا يَحْيَى خُذِ الْكِتَابَ بِقُوَّةٍ} “Ey Yahyâ! Kitab'a sımsıkı sarıl” sözü hakkında bildirdiği şu sözü söyledi : Allah'ın kendisine emrettiği şeylerle amel etmesi ve Allah'ın onda yasakladığı şeylerden uzak durmasıdır.

قال أبو جعفرٍ ﵀: وقد بيَّنتُ معنى ذلك بشواهده فيما مضى من كتابِنا هذا في سورةِ "آل عمران"، فأغنَى ذلك عن إعادته في هذا الموضع .

Ebû Ca'fer -Allah ona rahmet etsin- der ki: Bunun anlamını şahitleriyle birlikte bu kitabımızın önceki kısımlarında Âl-i İmrân suresinde açıklamıştım; dolayısıyla bu, burada tekrar edilmesine hacet bırakmamıştır .

وقوله: {وَآتَيْنَاهُ الْحُكْمَ صَبِيًّا}. يقول تعالى ذكره: وأعطيناه الفهمَ بكتابِ الله في حال صباه، قبل بلوغِه أسنانَ الرجالِ.

O'nun: {وَآتَيْنَاهُ الْحُكْمَ صَبِيًّا} “Henüz çocukken ona hikmet verdik” sözüne gelince; zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Yetişkin erkeklik çağına ermeden önce, çocukluk çağındayken ona Allah'ın Kitabı'nı anlama kabiliyeti verdik.

وقد حدَّثنا أحمدُ بنُ مَنيعٍ، قال: ثنا عبد الله بن المباركِ، قال: أخبرني معمر، ولم يذكره عن أحدٍ في هذه الآية: {وَآتَيْنَاهُ الحُكْمَ صَبِيًّا}. قال: بلغني أن الصبيان قالوا ليحيى: اذهَبْ بنا نلعب. فقال: ما للَّعب خُلِقتُ. فأنزل الله: {وَآتَيْنَاهُ الْحُكْمَ صَبِيًّا}.

Bize Ahmed b. Menî‘ rivayet edip dedi ki: Bize Abdullah b. el-Mübârek rivayet edip dedi ki: Bana Ma‘mer -bu ayet: {وَآتَيْنَاهُ الحُكْمَ صَبِيًّا} “Henüz çocukken ona hikmet verdik” hakkında [bunu] kimseden nakletmeksizin- haber verip şöyle dedi: Bana ulaştığına göre çocuklar Yahyâ'ya: “Bizimle gel de oyun oynayalım!” dediler. O da: “Ben oyun için yaratılmadım” dedi. Bunun üzerine Allah: {وَآتَيْنَاهُ الْحُكْمَ صَبِيًّا} “Henüz çocukken ona hikmet verdik” [ayetini] indirdi.

وقولُه: {وَحَنَانًا مِّن لَّدُنَّا}. يقول تعالى ذكره: ورحمة منا به ومحبةً له؛ آتيناه الحكمَ صبيًّا.

O'nun: {وَحَنَانًا مِّن لَّدُنَّا} “Katımızdan bir şefkat de (verdik)” sözüne gelince; zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ona katımızdan bir rahmet ve sevgi olarak henüz çocukken ona hikmet verdik.

وقد اختلف أهل التأويل في معنى الحنانِ؛ فقال بعضُهم: معناه: الرحمة. ووَجَّهوا الكلامَ إلى نحو المعنى الذى وجَّهناه إليه.

Tefsir ehli el-Hanân (الْحَنَان) kelimesinin anlamı konusunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: Bunun anlamı rahmettir, demişler ve sözü bizim yönlendirdiğimiz anlama benzer şekilde yorumlamışlardır.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا عليٌّ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثنى معاوية، عن علىٍّ، عن ابن عباس قوله: {وَحَنَانًا مِن لَّدُنَّا} يقولُ: ورحمةً مِن عندنا .

Bize Ali anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan {وَحَنَانًا مِن لَّدُنَّا} “Katımızdan bir şefkat de” sözü hakkında bildirdi: Katımızdan bir rahmet, demektedir .

حدَّثنا محمد بن المثنّى، قال: ثنا محمد بن جعفر، قال: ثنا شعبة، عن سماكٍ، عن عكرمة، في هذه الآية: {وَحَنَانًا مِّن لَدُنَّا}. قال: رحمةً .

Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Simâk'tan, o da İkrime'den bu ayet hakkında bildirdi: {وَحَنَانًا مِّن لَدُنَّا} “Katımızdan bir şefkat de” [ayeti hakkında]; rahmet [demektir], dedi .

حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبرنا عبد الرزاقِ، قال: أخبرنا معمر، عن قتادةَ في قوله: {وَحَنَانًا مِّن لَدُنَّا}. قال: رحمةً مِن عندِنا :

Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Abdurrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den {وَحَنَانًا مِّن لَدُنَّا} “Katımızdan bir şefkat de” sözü hakkında bildirdi: Katımızdan bir rahmet, dedi :

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا هشيمٌ، قال: أخبرنا جويبرٌ، عن الضحاكِ قولَه: {وَحَنَانًا مِّن لَّدُنَا}. قال: رحمةً مِن عندنا، لا يملكُ عطاءَها أحدٌ غيرُنا .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Hüşeym anlattı, dedi ki: Bize Cüveybir, Dahhâk'ın şöyle dediğini haber verdi: {وَحَنَانًا مِّن لَّدُنَا} “Katımızdan bir şefkat de” [ayeti hakkında]; bizden başka hiç kimsenin vermeye güç yetiremeyeceği tarafımızdan bir rahmettir, dedi .

حُدِّثت عن الحسين بن الفرجِ، قال: سمعت أبا معاذٍ، قال: أخبرنا عبيدُ بنُ

Bana el-Hüseyin b. el-Ferec'den rivayet edildi; dedi ki: Ebû Muâz'ı işittim, dedi ki: Bize Ubeyd b.

سليمانَ، قال: سمعت الضحاكَ يقولُ في قوله: {وَحَنَانًا مِنْ لَدُنَّا}. يقولُ: رحمةً من عندنا، لا يقدِرُ على أن يعطيَها أحدٌ غيرُنا.

Süleymân haber verdi, dedi ki: Dahhâk'ı {وَحَنَانًا مِنْ لَدُنَّا} “Katımızdan bir şefkat de” sözü hakkında şöyle derken işittim: Katımızdan bir rahmettir ki, onu vermeye bizden başka hiç kimsenin gücü yetmez.

وقال آخرون: بل معنى ذلك: ورحمةً من عندنا لزكريا؛ آتيناه الحكم صبيًّا، وفعلنا به الذي فعلنا.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun anlamı; Zekeriyyâ'ya katımızdan bir rahmet olarak ona henüz çocukken hikmet verdik ve ona yaptığımız şeyleri yaptık, [demektir].

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادة قولَه: {وَحَنَانًا مِنْ لَدُنَّا}. يقولُ: ورحمةً من عندنا [رحِم الله بها زكريا] .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {وَحَنَانًا مِنْ لَدُنَّا} “Katımızdan bir şefkat de” sözü hakkında bildirdi: Katımızdan bir rahmettir ki [Allah bununla Zekeriyyâ'ya merhamet etmiştir], demektedir .

وقال آخرون: معنى ذلك: وتعطفًا من عندنا عليه؛ فعلنا ذلك.

Başkaları da şöyle demiştir: Bunun anlamı; katımızdan ona bir şefkat ve merhamet olarak bunu yaptık, [demektir].

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمد بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارث، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاء، جميعا عن ابن أبي نجيح، عن مجاهدٍ قوله: {وَحَنَانًا مِنْ لَدُنَّا}. قال: تعطُّفًا من ربِّه عليه .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {وَحَنَانًا مِنْ لَدُنَّا} “Katımızdan bir şefkat de” sözü hakkında bildirdi: Rabbi tarafından ona bir şefkat ve lütuftur, dedi .

حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثنى حجاج، عن ابن جريج، عن مجاهد مثله.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den aynısını nakletti.

وقال آخرون: بل معنى الحنان المحبة. ووجهوا معنى الكلام إلى: ومحبةً من عندنا عليه فعلنا ذلك.

Başkaları ise şöyle dedi: Bilakis hanân kelimesinin anlamı sevgidir. Sözün anlamını da: "Katımızdan ona bir sevgi sebebiyle bunu yaptık" şeklinde takdir ettiler.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا حكام، عن عنبسةَ، عن يحيى بن سعيد، عن عكرمة: {وَحَنَانًا مِنْ لَدُنَّا}. قال: محبةً عليه .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hükkâm, Anbese'den, o Yahyâ b. Saîd'den, o da İkrime'den {وَحَنَانًا مِنْ لَدُنَّا} “Katımızdan bir şefkat de” [ayeti hakkında] anlattı: [Katımızdan] ona bir sevgidir, dedi .

حدَّثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيد في قولِه: {وَحَنَانًا}. قال: أما الحنان فالمحبة .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {وَحَنَانًا} “Bir şefkat de” sözü hakkında şöyle dedi: Hanân'a gelince, o sevgidir .

وقال آخرون: معناه: تعظيمًا منَّا له.

Başkaları da şöyle demiştir: Bunun anlamı; katımızdan ona bir yüceltme olarak, [demektir].

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثنا أبو تُميْلةَ، عن أبي حمزةَ، عن جابرٍ، عن عطاء بن أبي رباح: {وَحَنَانًا مِنْ لَدُنَّا}. . قال: تعظيمًا مِن لدُنَّا .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ebû Tümeyle, Ebû Hamza'dan, o Câbir'den, o da Atâ b. Ebî Rebâh'tan {وَحَنَانًا مِنْ لَدُنَّا} “Katımızdan bir şefkat de” [ayeti hakkında] anlattı: Katımızdan bir yüceltme, dedi .

وقد ذُكر عن ابن عباس ﵄ أنه قال: لا أدرى ما الحنانُ.

İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan da: "el-Hanân'ın ne olduğunu bilmiyorum" dediği rivayet edilmiştir.

حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريج، قال: أخبرني عمرو بن دينار أنه سمع عكرمة، عن ابن عباسٍ، قال: لا والله ما أدرى ما حنانًا.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti, dedi ki: Bana Amr b. Dînâr, İkrime'den işittiğini, onun da İbn Abbâs'tan şöyle dediğini haber verdi: Hayır, vallâhi 'hanân'ın ne olduğunu bilmiyorum.

[حدَّثنا ابن حميد، قال: ثنا جرير، عن منصور، قال: سألتُ سعيد بن جبير عن قوله: {وَحَنَانًا مِنْ لَدُنَّا}. قال: سألتُ عنها ابن عباسٍ فلم يُحِرْ فيه شيئًا] .

[Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan anlattı, dedi ki: Saîd b. Cübeyr'e: {وَحَنَانًا مِنْ لَدُنَّا} “Katımızdan bir şefkat de” sözünü sordum; o da: 'Bunu İbn Abbâs'a sordum da bu konuda hiçbir cevap vermedi' dedi] .

وللعرب في "حَنَانَك" لغتانِ؛ تقولُ: حَنَانَك يا ربَّنا، وحنانيك. كما قال طَرَفَةُ بنُ العبد في "حنانيكِ" :

Araplarda "Hanâneke" (senin merhametin/şefkatin) kullanımında iki lehçe vardır: "Hanâneke yâ Rabbenâ" (Merhamet et ey Rabbimiz!) ve "Hanâneyke" denir. Nitekim Tarafe b. el-Abd "Hanâneyk" hakkında şöyle demiştir :

أبا مُنْذِرٍ أَفْنَيْتَ فَاسْتَبْقِ بَعْضَنا … حَنانَيْكَ بعضُ الشَّرِّ أَهْوَنُ مِن بعضِ

Ey Ebû Münzir! [Bizi] helak ettin, bari bir kısmımızı sağ bırak … Merhamet et! Zira kötülüğün bir kısmı diğerinden daha ehvendir.

وقال امرؤ القيس في اللغة الأخرى :

İmruü'l-Kays da diğer lehçede şöyle demiştir :

ويَمْنَحُها بَنُو شَمَجَى بْنِ جَرْمِ … مَعِيزَهُمُ! حنانَكَ ذَا الحَنانِ

Şemecâ b. Cerm oğulları ise keçilerini ona bağışlıyor! Merhamet et ey merhamet sahibi!

وقد اختلف أهلُ العربية في "حنانيك"؛ فقال بعضُهم: هو تثنية "حنانٍ". وقال آخرون: بل هي لغةٌ، وليست بتثنيةٍ؛ قالوا: [وذلك كقولهم] : حَوَالَيك. وكما قال الشاعرُ :

Arap dili âlimleri "Hanâneyk" kelimesi hakkında ihtilaf etmişlerdir: Bazıları onun "Hanân" kelimesinin tesniyesi (ikili) olduğunu söylemiştir. Bazıları ise bunun bir lehçe olduğunu, tesniye olmadığını söyleyerek [şöyle demişlerdir]: [Bu,] onların "Havâleyk" (etrafında) demeleri gibidir . Şairin de dediği gibi :

ضَرْبًا هَذَاذَيْكَ وطَعْنًا وَخْضًا

Peş peşe kesip biçen darbeler vurarak ve delip geçen mızrak saplayarak

وقد سوَّى بين جميعِ ذلك الذين قالوا: حنانيك تثنيةٌ. في أن كل ذلك تثنية. وأصل ذلك، أعنى الحنانَ، مِن قول القائل: حنَّ فلانٌ إلى كذا. وذلك إذا ارتاح إليه

"Hanâneyk" kelimesinin tesniye (ikili) olduğunu söyleyenler, bunların hepsinin tesniye olması hususunda bütün bu [örnekleri] bir tutmuşlardır. Bunun -yani el-hanân (şefkat/merhamet) kelimesinin- aslı, söyleyenin: "Falan kimse şuna meyletti/özlem duydu" (حَنَّ فُلَانٌ إِلَى كَذَا / Hanne fulânün ilâ kezâ) sözünden gelmektedir; bu da ona gönlü ısınıp huzur bulduğunda [söylenir].

واشتاق، ثم يقالُ: تحنَّنَ فلانٌ على فلانٍ. إذا وُصِف بالتعطُّفِ عليه والرقة به والرحمة له، كما قال الشاعر :

ve özlemesidir. Sonra bir kimse diğerine şefkat, incelik ve merhamet göstermekle nitelendirildiğinde "Teh伝nene fulânün alâ fulân" (Falan kimse falana şefkat ve merhamet gösterdi) denir. Nitekim şair şöyle demiştir :

تحَنَّنْ علَيَّ هَدَاكَ المَلِيكُ … فإِنَّ لِكُلِّ مَقامٍ مَقالا

Bana şefkat göster, Melik [olan Allah] seni doğru yola iletsin … Zira her makamın söylenecek bir sözü vardır.

بمعنى: تعطَّف عليَّ. فالحنانُ مصدرٌ من قول القائل: حنَّ فلانٌ على فلانٍ. يقال منه: حنَنْتُ عليه، فأنا أحِنُّ عليه حنينا وحنانًا، ومن ذلك قيل لزوجة الرجلِ: حَنَّتُه. لتَحَنُّنِه عليها وتعطُّفِه، كما قال الراجز :

[Bu,] 'bana merhamet et/şefkat göster' anlamındadır. Dolayısıyla el-Hanân; kişinin "Hanne fulânün alâ fulân" (Falan kimse falana şefkat etti) sözünün mastarıdır. Bundan hareketle "Hanentü aleyhi fe-ene ehinnü aleyhi hanînen ve hanânen" (Ona şefkat gösterdim, ona şefkat ve merhametle meylederim) denir. İşte bu sebeple kişinin hanımına, kocası ona şefkat ve sevgi gösterdiği için "Hannetühû" (onun şefkatlisi) denmiştir. Nitekim recez şairi şöyle demiştir :

ولَيْلَةٍ ذَاتِ دُجًى سَرَيْتُ

Ve zifiri karanlık bir gecede yol aldım,

ولَمْ تَضِرْنِي حَنَّةٌ وَبَيْتُ

Ne hanım ne de ev [hasreti] bana zarar vermedi (beni yolumdan alıkoymadı).

وقوله: {وَزَكَاةً}. يقول تعالى ذكرُه: وآتَيْنا يحيى الحكم صبيًّا، {وَزَكَاةً}. وهو الطهارة من الذنوبِ، واستعمالُ بدنه في طاعة ربِّه، فالزكاةُ عطفٌ على الحكم من قوله: {وَآتَيْنَاهُ الْحُكْمَ}.

O'nun: {وَزَكَاةً} “Ve (onu) tertemiz (kıldık)” sözüne gelince; zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Henüz çocukken Yahyâ'ya hikmet ve {وَزَكَاةً} verdik. Bu da günahlardan arınmışlık ve bedenini Rabbinin itaatinde kullanmaktır. Dolayısıyla ez-Zekât (الزَّكَاة) kelimesi, {وَآتَيْنَاهُ الْحُكْمَ} “Ona hikmet verdik” sözündeki el-Hükm (الْحُكْم) kelimesi üzerine matuftur.

وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer görüşü tefsir ehli de ifade etmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيد، عن قتادة قوله: {وَزَكَاةً}. قال: الزكاةُ: العمل الصالح.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; o, {وَزَكَاةً} “Ve [onu] tertemiz [kıldık]” ayeti hakkında şöyle dedi: "Zekât; salih ameldir."

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ قولَه: {وَزَكَاةً}. قال: العمل الصالح الزكيُّ .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'in {وَزَكَاةً} “Ve (onu) tertemiz (kıldık)” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Temiz ve salih ameldir .

حُدِّثتُ عن الحسين، قال: سمعت أبا معاذ يقولُ: أخبرنا عبيد بن سليمان، قال: سمعت الضحاك يقولُ في قوله: {وَزَكَاةً}. يعنى: العمل الصالح الزاكي .

Bana el-Hüseyin'den nakledildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd b. Süleymân haber verdi, dedi ki: Dahhâk'ı {وَزَكَاةً} “Ve (onu) tertemiz (kıldık)” sözü hakkında şöyle derken işittim: Tertemiz salih ameli kastetmektedir .

وقوله: {وَكَانَ تَقِيًّا}. يقول تعالى ذكره: وكان لله خائفًا، مؤديًا فرائضَه، مجتنبًا محارمه، مسارعًا في طاعتِه.

O'nun: {وَكَانَ تَقِيًّا} “Ve o, çok takvalı biriydi” sözüne gelince; zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: O, Allah'tan korkan, O'nun farzlarını yerine getiren, haramlarından kaçınan ve O'na itaatte yarışan biriydi.

كما حدَّثني محمد بن سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباس: {وَزَكَاةً وَكَانَ تَقِيًّا}. قال: طهُرَ فلم يعمَلْ بذنبٍ .

Nitekim bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan {وَزَكَاةً وَكَانَ تَقِيًّا} “Ve (onu) tertemiz (kıldık), ve o, çok takvalı biriydi” [ayeti hakkında] şöyle bildirdi: Tertemizdi, hiçbir günah işlemedi .

حدَّثني يونس قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيد في قوله: {وَزَكَاةً وكان تَقِيًّا}. قال: أمَّا الزكاة والتقوى فقد عرفهما الناسُ.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {وَزَكَاةً وَكَانَ تَقِيًّا} “Ve (onu) tertemiz (kıldık), ve o, çok takvalı biriydi” sözü hakkında şöyle dedi: Zekât ve takvaya gelince, insanlar bunları zaten bilmektedir.

القول في تأويل قوله تعالى: {وَبَرًّا بِوَالِدَيْهِ وَلَمْ يَكُنْ جَبَّارًا عَصِيًّا (١٤) وَسَلَامٌ عَلَيْهِ يَوْمَ وُلِدَ وَيَوْمَ يَمُوتُ وَيَوْمَ يُبْعَثُ حَيًّا (١٥)}.

Yüce Allah'ın şu sözünün tefsiri hakkındaki görüş: {وَبَرًّا بِوَالِدَيْهِ وَلَمْ يَكُنْ جَبَّارًا عَصِيًّا (١٤) وَسَلَامٌ عَلَيْهِ يَوْمَ وُلِدَ وَيَوْمَ يَمُوتُ وَيَوْمَ يُبْعَثُ حَيًّا (١٥)} “Anne babasına karşı çok iyi davranan biriydi; zorba ve isyankâr değildi. (14) Doğduğu gün, öleceği gün ve diri olarak yeniden kaldırılacağı gün ona selâm olsun! (15)”.

يقول تعالى ذكره: وكان برًّا بوالديه، مسارعًا في طاعتهما ومحبتهما، غيرَ عاقٍّ بهما، {وَلَمْ يَكُنْ جَبَّارًا عَصِيًّا}. يقول جل ثناؤُه: ولم يكُنْ مستكبرًا عن طاعةِ ربِّه وطاعة والديه، [ولكنه كان لله ولوالديه] متواضعًا متذلِّلًا، يأتمر لما أُمِر

Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: [Yahya], anne babasına karşı çok iyi davranan, onlara itaat etmeye ve sevgilerini kazanmaya koşan, onlara karşı asla hayırsızlık etmeyen biriydi. {وَلَمْ يَكُنْ جَبَّارًا عَصِيًّا} “Zorba ve isyankâr değildi”. O’nun övgüsü yüce olan [şöyle] buyurmaktadır: O, Rabbine ve anne babasına itaat etmekten kibirlenmezdi; [bilakis Allah’a ve anne babasına karşı] mütevazı ve boyun eğen biriydi; kendisine emredileni yerine getiren...

به، وينتهى عما نُهِيَ عنه، لا يَعْصِى ربَّه ولا والديه.

yasaklanan şeyden sakınırdı; Rabbine de anne babasına da isyan etmezdi.

وقوله: {عَصِيًّا}. فعيلٌ بمعنى أنه ذو عصيانٍ، من قول القائلِ: عصَى فلانٌ ربَّه فهو يعصِيه .

O'nun: {عَصِيًّا} “İsyankâr” sözü ise, kişinin "Asâ fulânün rabbehû fe-hüve ya'sîhi" (Falan kimse Rabbine isyan etti, o O'na isyan eder) sözünden türemiş olup isyan sahibi anlamında Fa'îl (فَعِيل) veznindedir .

وقوله: {وَسَلَامٌ عَلَيْهِ يَوْمَ وُلِدَ وَيَوْمَ يَمُوتُ وَيَوْمَ يُبْعَثُ حَيًّا}. يقولُ: وأمانٌ من الله له يومَ وُلِد من أن يناله الشيطانُ من السوء بما ينالُ به بنى آدمَ. وذلك أنه رُوِى عن رسول الله ﷺ أنه قال: "كُلُّ بَنِي آدَمَ يَأْتِي يَوْمَ القِيامَةِ وَلَهُ ذَنْبٌ، إِلَّا ما كانَ مِنْ يَحْيَى بْنِ زَكَرِيَّا".

O'nun: {وَسَلَامٌ عَلَيْهِ يَوْمَ وُلِدَ وَيَوْمَ يَمُوتُ وَيَوْمَ يُبْعَثُ حَيًّا} “Doğduğu gün, öleceği gün ve diri olarak yeniden kaldırılacağı gün ona selâm olsun!” sözüne gelince; şöyle buyurmaktadır: Âdemoğullarına şeytanın kötülük dokundurduğu gibi ona kötülük dokundurmasından doğduğu gün Allah'tan ona bir güvence vardır. Zira Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: "Âdemoğullarının hepsi kıyamet gününe bir günahı bulunduğu halde gelir; Zekeriyyâ oğlu Yahyâ müstesna."

حدَّثنا بذلك ابن حميد، قال: ثنا سلمة، عن ابن إسحاق، عن يحيى بن سعيدٍ، عن سعيد بن المسيبِ، قال: ثنى ابن العاص، أنه سمع رسول الله ﷺ يقول ذلك .

Bunu bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan, o Yahyâ b. Saîd'den, o da Saîd b. el-Müseyyeb'den anlattı, dedi ki: Bana İbnü'l-Âs, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i bunu söylerken işittiğini bildirdi .

حدَّثنا الحسن، قال: أخبرنا عبد الرزاقِ، قال: أخبرنا معمر، عن قتادة في قوله: {جَبَّارًا عَصِيًّا}. قال: كان ابن المسيّبِ يذكُرُ قال: قال رسولُ الله ﷺ: "ما مِنْ أَحَدٍ يَلْقَى اللهَ يَوْمَ القِيامَةِ إِلَّا ذَا ذَنْبٍ، إِلَّا يَحْيَى بْنَ زَكَرِيَّا" .

Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den {جَبَّارًا عَصِيًّا} “Zorba ve isyankâr” sözü hakkında bildirdi: İbnü'l-Müseyyeb, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu zikrederdi: "Kıyamet gününde günahı olmaksızın Allah'ın huzuruna çıkacak hiçbir kimse yoktur; Zekeriyyâ oğlu Yahyâ müstesna" .

قال: وقال قتادةُ: ما أذنَب، ولا همَّ بامرأةٍ.

[Râvi] dedi ki: Katâde de şöyle demiştir: O hiçbir günah işlemedi, hiçbir kadına da meyletmedi/arzu duymadı.

وقوله: {وَيَوْمَ يَمُوتُ}. يقولُ: وأمانٌ مِن اللهِ تعالى ذكره له مِن فَتَّانَيِ القبرِ، ومن هول المطلع، {وَيَوْمَ يُبْعَثُ حَيًّا}. يقولُ: وأمانٌ له من عذاب الله يومَ القيامةِ، يوم الفزع الأكبرِ من أن يروعه شيءٌ، أو أن يُفزِعَه ما يُفزِعُ الخَلقَ.

Allah Teâlâ'nın: {وَيَوْمَ يَمُوتُ} “Öleceği gün de” buyruğu; kabirdeki iki sorgu meleğinden ve kabirden kalkışın dehşetinden yana [kendisine] Allah'tan bir emniyet [vardır], demektir. {وَيَوْمَ يُbْعَثُ حَيًّا} “Diri olarak [kabirden] kaldırılacağı gün de” buyruğu ise; en büyük korku günü olan kıyamet gününde hiçbir şeyin kendisini korkutmaması veya mahlûkatı dehşete düşüren şeylerin kendisini dehşete düşürmemesi hususunda Allah'ın azabından yana [kendisine] bir emniyet [vardır], demektir.

وقد ذُكر عن ابن عيينةَ في ذلك ما حدثنى أحمد بن منصورٍ المروزيُّ ، قال: أخبَرني صدقة بن الفضلِ قال: سمعتُ ابن عيينة يقولُ: أوحش ما يكونُ الخلق في ثلاثة مواطنَ: يومَ يُولَدُ فيرى نفسَه خارجًا مما كان فيه، ويومَ يَموتُ فيرَى قومًا لم يكن عايَنَهم، ويومَ يُبعَثُ فيرى نفسه في محشرٍ عظيمٍ، قال: فأكرم الله فيها يحيى بن زكريا، فخصّه بالسَّلامِ عليه، فقال: {وَسَلَامٌ عَلَيْهِ يَوْمَ وُلِدَ وَيَوْمَ يَمُوتُ وَيَوْمَ يُبْعَثُ حَيًّا} .

Bu hususta İbn Uyeyne'den şöyle dediği zikredilmiştir; bana Ahmed b. Mansûr el-Mervezî anlattı , dedi ki: Bana Sadaka b. el-Fadl haber verdi, dedi ki: İbn Uyeyne'yi şöyle derken işittim: Mahlûkatın en çok yalnızlık ve ürperti duyduğu an üç yerdedir: Doğduğu gün, [ana rahminde] içinde bulunduğu yerden dışarı çıktığını görür; öleceği gün, daha önce hiç görmediği bir topluluğu görür; ve yeniden diriltileceği gün, kendini büyük bir mahşerde görür. [Râvi] dedi ki: Allah bu [üç durumda] Zekeriyyâ oğlu Yahyâ'ya ikramda bulunmuş, ona selâm vermeyi tahsis etmiş ve şöyle buyurmuştur: {وَسَلَامٌ عَلَيْهِ يَوْمَ وُلِدَ وَيَوْمَ يَمُوتُ وَيَوْمَ يُبْعَثُ حَيًّا} “Doğduğu gün, öleceği gün ve diri olarak yeniden kaldırılacağı gün ona selâm olsun!” .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادة، أن الحسن قال: إن عيسى ويحيى التقَيا. فقال له عيسى: استَغفِرْ لي، أنتَ خيرٌ مِنِّي. فقال له الآخرُ: استَغفِرْ لي، أنتَ خيرٌ مِنِّى. فقال له عيسى: أنتَ خيرٌ مِنِّى؛ سلَّمتُ على نفسى، وسلَّم الله عليك. فعرَف والله فضلَها .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı ki el-Hasan şöyle demiştir: Îsâ ile Yahyâ karşılaştılar. Îsâ ona: "Benim için mağfiret dile, sen benden daha hayırlısın" dedi. Diğeri de ona: "Sen benim için mağfiret dile, sen benden daha hayırlısın" dedi. Bunun üzerine Îsâ ona şöyle dedi: "Sen benden daha hayırlısın; ben kendi kendime selâm verdim, sana ise Allah selâm verdi." Vallahi onun üstünlüğünü bildi .

القول في تأويل قوله تعالى: {وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ مَرْيَمَ إِذِ انْتَبَذَتْ مِنْ أَهْلِهَا مَكَانًا شَرْقِيًّا (١٦) فَاتَّخَذَتْ مِنْ دُونِهِمْ حِجَابًا فَأَرْسَلْنَا إِلَيْهَا رُوحَنَا فَتَمَثَّلَ لَهَا بَشَرًا سَوِيًّا (١٧)}.

Yüce Allah'ın şu sözünün teviline dair açıklama: {وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ مَرْيَمَ إِذِ انْتَبَذَتْ مِنْ أَهْلِهَا مَكَانًا شَرْقِيًّا (١٦) فَاتَّخَذَتْ مِنْ دُونِهِمْ حِجَابًا فَأَرْسَلْنَا إِلَيْهَا رُوحَنَا فَتَمَثَّلَ لَهَا بَشَرًا سَوِيًّا (١٧)} “Kitap'ta Meryem'i de an. Hani o, ailesinden ayrılarak doğu tarafında bir yere çekilmişti. Onlarla kendi arasına bir perde çekmişti. Biz de ona ruhumuzu gönderdik; o, tam bir insan şeklinde ona göründü.”