يقول تعالى ذكره لنبيِّه محمد ﷺ: واذكرْ يا محمد في كتاب الله الذى أنزله عليك بالحقِّ، مريم ابنة عمران حين اعتزلتْ من أهلها، وانفردتْ عنهم. وهو افتعل
Zikri yüce olan Allah, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Sana hak ile indirdiği Allah'ın Kitabı'nda İmrân kızı Meryem'i, ailesinden uzaklaşıp onlardan ayrılarak tek başına kaldığı vakti an. Bu [kelime], iftiâl [veznindedir]
مِن النَّبذِ. والنَّبذُ: الطَّرحُ. وقد بينا ذلك بشواهده فيما مضى قبلُ .
Nebz (النَّبْذ) kökünden İftiâl (افْتِعَال) babındadır. Nebz ise bir şeyi fırlatıp atmak/uzaklaştırmaktır. Bunu şahitleriyle daha önce açıklamıştık .
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.
Tevil ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادةَ قوله: {وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ مَرْيَمَ إِذِ انْتَبَذَتْ مِنْ أَهْلِهَا}. أي انفرَدتْ مِن أهلها .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ مَرْيَمَ إِذِ انْتَبَذَتْ مِنْ أَهْلِهَا} “Kitap'ta Meryem'i de an. Hani o, ailesinden ayrılarak... bir yere çekilmişti” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: Yani ailesinden ayrılıp tek başına bir kenara çekilmişti .
حدَّثني سليمانُ بنُ عبدِ الجبَّارِ ، قال: ثنا محمدُ بنُ الصَّلتِ، قال: ثنا أبو كُدَيْنة، عن قابوسَ، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: [{إِذِ انتَبَذَتْ مِنْ أَهْلِهَا مَكَانًا شَرْقِيًّا}. قال: خرَجتْ مكانًا شرقيًّا.
Bana Süleymân b. Abdilcebbâr anlattı , dedi ki: Bize Muhammed b. es-Salt anlattı, dedi ki: Bize Ebû Küdeyne, Kâbûs'tan, o babasından, o da İbn Abbâs'tan anlattı: [{إِذِ انتَبَذَتْ مِنْ أَهْلِهَا مَكَانًا شَرْقِيًّا} “Hani o, ailesinden ayrılarak doğu tarafında bir yere çekilmişti”. Dedi ki: Doğu tarafında bir yere çıktı.
حدَّثنا موسى، قال] : ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباط، عن السديِّ، قال: خرَجتْ مريم إلى جانبِ المحرابِ؛ لحيضٍ أصابها، وهو قوله: فـ {انتَبَذَتْ مِنْ أَهْلِهَا مَكَانًا شَرْقِيًّا}: في شرقيِّ المحرابِ .
Bize Mûsâ anlattı, dedi ki] : Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den anlattı, dedi ki: Meryem, başına gelen bir hayız sebebiyle mihrabın yan tarafına çıktı. İşte bu O'nun: {انتَبَذَتْ مِنْ أَهْلِهَا مَكَانًا شَرْقِيًّا} “Ailesinden ayrılarak doğu tarafında bir yere çekilmişti” sözüdür: Mihrabın doğu tarafına [çekildi] .
وقوله: {مَكَانًا شَرْقِيًّا} يقولُ: تنجَّتْ واعتزلتْ مِن أهلها في موضعٍ قِبَلَ مشرقِ الشَّمس دون مغربِها.
O'nun: {مَكَانًا شَرْقِيًّا} “Doğu tarafında bir yere” buyruğu hakkında [Ebû Ca'fer] şöyle der: [Meryem], batısına değil güneşin doğduğu tarafa doğru bir yerde ailesinden ayrılıp bir kenara çekildi ve uzaklaştı.
كما حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبرنا عبدُ الرَّزاقِ، قال: أخبرنا معمر، عن قتادةَ فى قوله: {مَكَانًا شَرْقِيًّا}. قال: مِن قِبَلِ المشرقِ .
Nitekim bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den {مَكَانًا شَرْقِيًّا} “Doğu tarafında bir yere” sözü hakkında bildirdi: Doğu cihetine [çekildi] dedi .
حدَّثني إسحاق بن شاهين، قال: ثنا خالدُ بنُ عبدِ اللهِ، عن داودَ، عن عامرٍ، عن ابن عباس، قال: إني لأعلمُ خلْقِ اللهِ لأيِّ شيءٍ اتخذتِ النَّصارى المشرق قبلةً؛ لقولِ الله: فـ {انتَبَذَتْ مِنْ أَهْلِهَا مَكَانًا شَرْقيًّا}. فاتَّخذوا ميلادَ عيسى قبلةً .
Bana İshâk b. Şâhîn anlattı, dedi ki: Bize Hâlid b. Abdillâh, Dâvûd'dan, o Âmir'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı, dedi ki: Hristiyanların doğuyu neden kıble edindiklerini Allah'ın yarattıkları arasında en iyi ben bilirim; Allah'ın: {انتَبَذَتْ مِنْ أَهْلِهَا مَكَانًا شَرْقِيًّا} “Ailesinden ayrılarak doğu tarafında bir yere çekilmişti” buyurmasından dolayıdır. Onlar Îsâ'nın doğum yerini kıble edindiler .
حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنى عبد الأعلى، قال: ثنا داود، عن عامر، عن ابن عباس مثله.
Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bana Abdülalâ anlattı, dedi ki: Bize Dâvûd, Âmir'den, o da İbn Abbâs'tan aynısını anlattı.
حدَّثني سليمان بن عبد الجبار، قال: أخبرنا محمد بن الصَّلْتِ، قال: ثنا أبو كُدَيْنة، عن قابوس، عن أبيه، عن ابن عباس، قال: إن أهل الكتاب كُتب عليهم الصلاة إلى البيت، والحجُّ إليه ، وما صرفهم عنهما إلا قِيلُ رَبِّكَ: فـ {انتَبَذَتْ مِنْ أَهْلِهَا مَكَانًا شَرْقِيًّا}. فصلوا قِبلَ مطلعِ الشَّمسِ .
Bana Süleymân b. Abdilcebbâr anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. es-Salt haber verdi, dedi ki: Bize Ebû Küdeyne, Kâbûs'tan, o babasından, o da İbn Abbâs'tan anlattı, dedi ki: Ehl-i Kitab'a Beyt[-i Makdis]'e doğru namaz kılmak ve orayı haccetmek farz kılınmıştı . Onları bu ikisinden sadece Rabbinin: {انتَبَذَتْ مِنْ أَهْلِهَا مَكَانًا شَرْقِيًّا} “Ailesinden ayrılarak doğu tarafında bir yere çekilmişti” sözü çevirdi. Böylece güneşin doğduğu tarafa doğru namaz kıldılar .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادة: {إِذِ انتَبَذَتْ مِنْ أَهْلِهَا مَكَانًا شَرْقِيًّا}. قال: شاسعًا متنحيًا .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den aktardı: {إِذِ انتَبَذَتْ مِنْ أَهْلِهَا مَكَانًا شَرْقِيًّا} “Hani o, ailesinden ayrılarak doğu tarafında bir yere çekilmişti”. Dedi ki: Uzak ve bir kenara çekilmiş bir yer .
وقيل: إنها إنما صارت بمكانٍ يلى مشرقَ الشمس؛ لأن ما يلى المشرقَ عندهم
Şöyle de denilmiştir: O [Meryem], ancak güneşin doğduğu tarafa bakan bir yere geçmişti; çünkü onların nezdinde doğu tarafına bakan cihet
كان خيرًا مما يلى المغربَ، وكذلك ذلك فيما ذُكر عند العرب.
batı tarafına bakan cihetten daha hayırlıydı. Zikredildiğine göre bu durum Araplar nezdinde de böyledir.
وقوله: {فَاتَّخَذَتْ مِن دُونِهِمْ حِجَابًا}. يقولُ: فاتخذتْ من دون أهلها سِتْرًا يَسْتُرُها عنهم وعن الناسِ.
O'nun: {فَاتَّخَذَتْ مِن دُونِهِمْ حِجَابًا} “Onlarla kendi arasına bir perde çekmişti” sözü; ailesinden başka, kendisini onlardan ve insanlardan gizleyecek bir perde/örtü edindi, demektir.
وذُكر عن ابن عباس أنها صارتْ بمكان يلى المشرق؛ لأن الله أظلَّها بالشمس، وجعَل لها منها حجابًا.
İbn Abbâs'tan zikredildiğine göre o, doğu tarafındaki bir yere geçti; çünkü Allah onu güneş ile gölgelemiş/örtmüş ve ona güneşten bir perde kılmıştır.
حدَّثني محمد بن سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباس قوله: {انتَبَذَتْ مِنْ أَهْلِهَا مَكَانًا شَرْقيًّا}. قال: مكانًا أظلَّتْها الشمس؛ أن يراها أحدٌ منهم .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {انتَبَذَتْ مِنْ أَهْلِهَا مَكَانًا شَرْقِيًّا} “Ailesinden ayrılarak doğu tarafında bir yere çekilmişti” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: [Ailesinden] hiçbir kimse kendisini görmesin diye güneşin onu gölgelediği/örttüğü bir yere [çekildi] .
وقال غيرُه في ذلك ما حدَّثنا موسى، قال: ثنا عمرو، قال: ثنا أسباط، عن السُّديِّ: {فَاتَّخَذَتْ مِن دُونِهِمْ حِجَابًا}: من الجدرانِ .
Ondan başkası ise bu hususta bize Mûsâ'nın anlattığı rivayette şöyle demiştir: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den aktardı: {فَاتَّخَذَتْ مِن دُونِهِمْ حِجَابًا} “Onlarla kendi arasına bir perde çekmişti”: Duvarlardan [bir perde edindi] .
وقوله: {فَأَرْسَلْنَا إِلَيْهَا رُوحَنَا}. يقول تعالى ذكره: فأرسلنا إليها حينَ انتبَذتْ من أهلها مكانًا شرقيًّا، واتخذتْ من دونهم حجابًا - جبريل.
O'nun: {فَأَرْسَلْنَا إِلَيْهَا رُوحَنَا} “Biz de ona ruhumuzu gönderdik” sözüne gelince; zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: O, ailesinden ayrılıp doğu tarafında bir yere çekildiği ve onlarla arasına bir perde koyduğu zaman ona Cibrîl'i gönderdik.
وبنحو الذى قلنا في ذلك قال أهل التأويل.
Tevil ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادة قوله: {فَأَرْسَلْنَا إِلَيْهَا رُوحَنَا}. قال: أُرسل إليها، فيما ذُكِر لنا، جبريلُ.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin şöyle dediğini aktardı: {فَأَرْسَلْنَا إِلَيْهَا رُوحَنَا} “Biz de ona ruhumuzu gönderdik” [ayeti hakkında]; “Bize anlatıldığına göre, ona Cibrîl gönderildi” dedi.
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاق، عمَّن لا يَتَّهِمُ، عن وهبِ ابنِ مُنَبِّهٍ، قال: وجَدتْ عندها جبريل قد مثَّله الله بشرًا سويًّا.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan, o itham altında tutulmayan birinden, o da Vehb b. Münebbih'ten anlattı, dedi ki: Yanında Cibrîl'i buldu; Allah onu tastamam bir insan sûretine büründürmüştü.
حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جُرَيج قوله: {فَأَرْسَلْنَا إِلَيْهَا رُوحَنَا}. قال: جبريل .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den aktardı: {فَأَرْسَلْنَا إِلَيْهَا رُوحَنَا} “Biz de ona ruhumuzu gönderdik”. Dedi ki: Cibrîl'i .
حدَّثني محمد بن سهلٍ، قال: ثنا إسماعيل بن عبد الكريم، قال: ثنى عبد الصمد بن مَعقلٍ، ابن أخى وهبٍ، قال: سمعتُ وهب بن مُنَبِّهٍ، قال: أرسل اللهُ جبريل إلى مريمَ، فمَثَل لها بشرًا سويًّا .
Bana Muhammed b. Sehl anlattı, dedi ki: Bize İsmâîl b. Abdilkerîm anlattı, dedi ki: Bana Vehb'in kardeşinin oğlu Abdüssamed b. Ma'kıl anlattı, dedi ki: Vehb b. Münebbih'i şöyle derken işittim: Allah Cibrîl'i Meryem'e gönderdi; o da ona tastamam bir insan sûretinde temessül etti .
حدَّثنا موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ، قال: فلما طهُرتْ يعني مريمَ - من حيضها، إذا هي برجلٍ معها، وهو قوله: {فَأَرْسَلْنَا إِلَيْهَا رُوحَنَا}. [وهو جبريل] .
Bize Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den anlattı, dedi ki: [Meryem] hayzından temizlenince, yanında bir adamla karşılaşıverdi. İşte bu O'nun: {فَأَرْسَلْنَا إِلَيْهَا رُوحَنَا} “Biz de ona ruhumuzu gönderdik” sözüdür. [O da Cibrîl'dir] .
وقولُه] : {فَتَمَثَّلَ لَهَا بَشَرًا سَوِيًّا}. يقول تعالى ذكره: فتَشَبَّه لها في صورة آدميٍّ سويِّ الخَلْقِ منهم. يعني: في صورة رجلٍ من بنى آدم معتدلِ الخَلْقِ.
[O'nun] : {فَتَمَثَّلَ لَهَا بَشَرًا سَوِيًّا} “O, tam bir insan şeklinde ona göründü” sözü; zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: İnsanlardan yaratılışı tastamam olan bir âdemoğlu sûretine büründü. Yani: Âdemoğullarından endamı düzgün bir adam sûretinde [ona göründü].
القول في تأويل قوله تعالى: {قَالَتْ إِنِّي أَعُوذُ بِالرَّحْمَنِ مِنْكَ إِنْ كُنْتَ تَقِيًّا (١٨) قَالَ إِنَّمَا أَنَا رَسُولُ رَبِّكِ لِأَهَبَ لَكِ غُلَامًا زَكِيًّا (١٩)}.
Yüce Allah'ın şu sözünün teviline dair açıklama: {قَالَتْ إِنِّي أَعُوذُ بِالرَّحْمَنِ مِنْكَ إِنْ كُنْتَ تَقِيًّا (١٨) قَالَ إِنَّمَا أَنَا رَسُولُ رَبِّكِ لِأَهَبَ لَكِ غُلَامًا زَكِيًّا (١٩)} “[Meryem:] 'Eğer Allah'tan sakınan biriysen, senden Rahmân'a sığınırım!' dedi. [Melek:] 'Ben sadece sana tertemiz bir erkek çocuk bağışlamak için Rabbinin [gönderdiği] bir elçisiyim' dedi.”
يقولُ تعالى ذكره: فخافتْ مريمُ رسولَنا، إذ تمثَّل لها بشرًا سويًّا، وظنَّته رجلا يُرِيدُها على نفسها.
Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Elçimiz tastamam bir insan sûretinde ona temessül edince Meryem ondan korktu ve onun kendisine sarkıntılık etmek isteyen bir adam olduğunu sandı.
حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جُرَيج قوله:
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den [Yüce Allah'ın] şu sözü hakkında [rivayet etti]:
{قَالَتْ إِنِّي أَعُوذُ بِالرَّحْمَنِ مِنكَ إِن كُنتَ تَقِيًّا}. قال: خَشِيَتْ أن يكونَ (*) إنما يُرِيدُها على نفسها.
{قَالَتْ إِنِّي أَعُوذُ بِالرَّحْمَنِ مِنكَ إِن كُنتَ تَقِيًّا} “[Meryem:] 'Eğer Allah'tan sakınan biriysen, senden Rahmân'a sığınırım!' dedi” sözü hakkında: Onun kendisine sarkıntılık etmek isteyen biri olmasından korktu , dedi (*).
حدَّثنا موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّديِّ: {فَتَمَثَّلَ لَهَا بَشَرًا سَويًّا}: فلمَّا رأته فزِعتْ منه، وقالت: {إِنِّي أَعُوذُ بِالرَّحْمَنِ مِنكَ إِن كُنتَ تَقِيًّا} .
Bize Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den aktardı: {فَتَمَثَّلَ لَهَا بَشَرًا سَوِيًّا} “O, tam bir insan şeklinde ona göründü”: Onu görünce dehşete kapıldı ve: {إِنِّي أَعُوذُ بِالرَّحْمَنِ مِنكَ إِن كُنتَ تَقِيًّا} “Eğer Allah'tan sakınan biriysen, senden Rahmân'a sığınırım!” dedi .
[قال أبو جعفرٍ] : فقالت: إني أعوذُ، أيها الرجلُ، بالرحمن منك. تقولُ: أستجيرُ بالرحمن منك، أن تنال منى ما حرَّمه عليك، إن كنتَ ذا تقوى له تَتَّقى محارمَه، وتَجتَنِبُ معاصيه. لأن مَن كان لله تقيًّا، فإنه يَجْتَنِبُ ذلك، ولو وُجِّه ذلك إلى أنها عَنَتْ: إنى أعوذُ بالرحمنِ منك؛ إن كنتَ تَتَّقى الله في استجارتي واستعاذتي به منك. كان وجهًا.
[Ebû Ca'fer der ki:] Bunun üzerine [Meryem]: "Ey adam! Senden Rahmân'a sığınırım" dedi. Şöyle demektedir: Eğer O'nun haram kıldığı şeylerden sakınan ve günahlarından kaçınan takva sahibi biri isen, bana sana haram kıldığı bir şeyi yapmandan Rahmân'a sığınırım. Zira Allah'a karşı takva sahibi olan kimse bundan sakınır. Şayet bu ifade, "Eğer benim O'na sığınmamda ve O'ndan yardım istememde Allah'tan korkuyorsan senden Rahmân'a sığınırım" şeklinde anlaşılacak olsa bu da bir vecihtir.
كما حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاق، عمن لا يَتَّهِمُ، عن وهبِ بن مُنَبِّهٍ: {قَالَتْ إنِّي أَعُوذُ بِالرَّحْمَنِ مِنْكَ إِنْ كُنْتَ تَقِيًّا}: ولا تَرَى إلا أنه رجلٌ من بنى آدم.
Nitekim bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan, o itham altında tutulmayan birinden, o da Vehb b. Münebbih'ten aktardı: {قَالَتْ إِنِّي أَعُوذُ بِالرَّحْمَنِ مِنْكَ إِنْ كُنْتَ تَقِيًّا} “[Meryem:] 'Eğer Allah'tan sakınan biriysen, senden Rahmân'a sığınırım!' dedi”. O, onun bir âdemoğlu olduğundan başka bir şey düşünmüyordu.
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا أبو بكرٍ، عن عاصمٍ، قال: قال [أبو وائلٍ]، وذكر قَصَصَ مريمَ، فقال: قد علِمتْ أن التقيَّ ذو نُهيةٍ حين قالت: {إِنِّي أَعُوذُ بالرَّحْمَنِ مِنْكَ إِنْ كُنْتَ تَقِيًّا}.
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Ebû Bekir, Âsım'dan aktardı; o şöyle dedi: [Ebû Vâil] Meryem'in kıssasını anlatırken şöyle dedi: O, {إِنِّي أَعُوذُ بالرَّحْمَنِ مِنْكَ إِنْ كُنْتَ تَقِيًّا} “Eğer Allah'tan sakınan biriysen, senden Rahmân'a sığınırım!” dediği zaman, takva sahibi kimsenin [kötülükten alıkoyan] bir akıl ve basiret sahibi olduğunu bilmekteydi.
[وقوله] : {قَالَ إِنَّمَا أَنَا رَسُولُ رَبِّكِ}. يقول تعالى ذكره: فقال لها رُوحُنا [الذى أرسلناه إليها] : إنما أنا رسولُ ربِّكِ، يا مريم، أرسلني إليك: {لِأَهَبَ لَكِ غُلَامًا زَكِيًّا}.
[O'nun] : {قَالَ إِنَّمَا أَنَا رَسُولُ رَبِّكِ} “[Melek:] 'Ben sadece Rabbinin bir elçisiyim' dedi” sözüne gelince; zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: [Kendisine gönderdiğimiz] Ruhumuz ona şöyle dedi: Ey Meryem! Ben ancak Rabbinin elçisiyim; O beni sana: {لِأَهَبَ لَكِ غُلَامًا زَكِيًّا} “Sana tertemiz bir erkek çocuk bağışlamak için” gönderdi.
واختلَفت القرأةُ في قراءة ذلك؛ فقرأته عامَّةُ قرأة الحجازِ والعراقِ غيرَ أبى عمرٍو: {لِأَهَبَ لَكِ}. بمعنى: إنما أنا رسولُ رَبِّكِ. يقولُ: أرسلني إليكِ {لِأَهَبَ لَكِ غُلَامًا زَكِيًّا}. على الحكاية، وقرأ ذلك أبو عمرو بن العلاء: (لِيَهَبَ لَكِ غُلَامًا زَكِيًّا). بمعنى: إنما أنا رسولُ رَبِّكِ، أَرسَلني إليكِ، ليَهَبَ اللهُ لك غلامًا زكيًّا .
Kıraat imamları bunun kıraatinde ihtilaf etmişlerdir; Hicaz ve Irak kurrâsının geneli Ebû Amr hariç burayı: {لِأَهَبَ لَكِ} “Sana bağışlamak için” şeklinde okumuştur. Bu, "Ben sadece Rabbinin elçisiyim; O beni sana {لِأَهَبَ لَكِ غُلَامًا زَكِيًّا} 'Sana tertemiz bir erkek çocuk bağışlamak için' gönderdi" manasında hikâye üslubudur. Ebû Amr b. el-Alâ ise bunu: (لِيَهَبَ لَكِ غُلَامًا زَكِيًّا) “[Rabbin] sana tertemiz bir erkek çocuk bağışlasın diye” şeklinde okumuştur. Bu da: "Ben sadece Rabbinin elçisiyim; Allah sana tertemiz bir erkek çocuk bağışlasın diye beni sana gönderdi" manasındadır .
والصوابُ من القراءة في ذلك عندنا ما عليه قرأةُ الأمصارِ، وهو: {لِأَهَبَ لَكِ}. بالألف دونَ الياء؛ لأن ذلك كذلك في مصاحف المسلمينَ، وعليه قرأةُ قديمِهم وحديثهم، غير أبي عمرٍو، وغير جائزٍ خلافهم فيما أجمعوا عليه، ولا سائغٌ لأحدٍ خلافُ مصاحفهم.
Bize göre bu husustaki doğru kıraat, İslâm beldeleri kurrâsının üzerinde olduğu, Yâ harfiyle değil Elif ile okunan {لِأَهَبَ لَكِ} “Bağışlayayım diye” kıraatidir. Zira Müslümanların mushaflarında bu böyledir; Ebû Amr dışındaki eski ve yeni bütün kurrâ bu kıraat üzeredir. Onların üzerinde icmâ ettikleri şeye muhalefet etmek caiz olmadığı gibi mushaflarına aykırı davranmak da hiç kimse için geçerli/mümkün değildir.
والغلامُ الزكيُّ: هو الطاهر من الذنوبِ، وكذلك تقولُ العرب: غلامٌ زاكٍ وزكيٌّ، وعالٍ وعليٌّ.
Zekî (الزَّكِيُّ) çocuk; günahlardan arınmış/tertemiz olan demektir. Nitekim Araplar: "Zâkin ve Zekiyyun" (arโม arınmış/temiz), "Âlin ve Aliyyun" (yüce/yüksek) derler.
القول في تأويل قوله تعالى: {قَالَتْ أَنَّى يَكُونُ لِي غُلَامٌ وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ وَلَمْ أَكُ بَغِيًّا (٢٠) قَالَ كَذَلِكِ قَالَ رَبُّكِ هُوَ عَلَيَّ هَيِّنٌ وَلِنَجْعَلَهُ آيَةً لِلنَّاسِ وَرَحْمَةً مِنَّا وَكَانَ أَمْرًا مَقْضِيًّا (٢١)}.
Yüce Allah'ın şu sözünün teviline dair açıklama: {قَالَتْ أَنَّى يَكُونُ لِي غُلَامٌ وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ وَلَمْ أَكُ بَغِيًّا (٢٠) قَالَ كَذَلِكِ قَالَ رَبُّكِ هُوَ عَلَيَّ هَيِّنٌ وَلِنَجْعَلَهُ آيَةً لِلنَّاسِ وَرَحْمَةً مِنَّا وَكَانَ أَمْرًا مَقْضِيًّا (٢١)} “[Meryem:] 'Bana bir insan dokunmamışken ve ben iffetsiz de değilken benim nasıl çocuğum olabilir?' dedi. [Melek:] 'Öyledir' dedi, 'Rabbin buyurdu ki: O bana pek kolaydır. Onu insanlara bir mucize ve katımızdan bir rahmet kılacağız. Bu, hükme bağlanmış bir iştir.'”
يقول تعالى ذكره: قالتْ مريمُ لجبريلَ: {أَنَّى يَكُونُ لِي غُلَامٌ}: من أيِّ وجهٍ
Yüce Allah -şânı yücedir- şöyle buyurmaktadır: Meryem, Cebrâîl'e dedi ki: {أَنَّى يَكُونُ لِي غُلَامٌ} “Benim nasıl bir oğlum olabilir?”: Hangi cihetten / nasıl bir yolla...
يكون لي غلامٌ؟ أَمِنْ قِبَلِ زوجٍ أتزوَّجُ، فَأُرزَقَه منه؟ أم يَبتَدِئُ اللهُ فِيَّ خلقَه ابتداءً؟ {وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ} من ولدِ آدم بنكاحٍ حلالٍ، {وَلَمْ أَكُ} -إذ لم يَمْسَسْنى منهم أحدٌ على وجه الحلالِ- {بَغِيًّا} بِغَيتُ ففعلتُ ذلك من الوجهِ الحرام، فحملتُ من زنًى.
benim bir çocuğum olacak? Evleneceğim bir koca tarafından olup ondan bana bir çocuk mu rızık olarak verilecek? Yoksa Allah bende onun yaratılışını sıfırdan/yoktan mı var edecek? {وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ} “Bana bir insan dokunmamışken” yani helal bir nikâhla Âdemoğlundan kimse bana dokunmamışken; ve aralarından bana helal yoldan hiç kimse dokunmamışken ben {وَلَمْ أَكُ... بَغِيًّا} “iffetsiz de değilken” yani azıp bunu haram yoldan yapmış da zinadan gebe kalmış değilken [bu nasıl olur?]
كما حدَّثنا موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّديِّ: {وَلَمْ أَكُ بَغِيًّا}. يقولُ: زانيةً .
Nitekim bize Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {وَلَمْ أَكُ بَغِيًّا} “İffetsiz de değilken”: Zina eden biri [değilken], demektir .
{قَالَ كَذَلِكِ قَالَ رَبُّكِ هُوَ عَلَيَّ هَيِّنٌ}. يقول تعالى ذكره: قال لها جبريلُ: هكذا الأمرُ كما تصفين؛ مِن أنكِ لم يَمْسَسْك بشرٌ، ولم تَكُونى بغيًّا. ولكنَّ ربَّك قال: {هُوَ عَلَى هَيِّنٌ}. أي: خَلْقُ الغلام الذي قلتُ إِنِّي أَهَبُه لك {عَلَيَّ هَيِّنٌ}: لا يَتَعَذَّرُ على خَلقه وهِبتُه لكِ مِن غيرِ فحلٍ يَفْتَحِلُكِ.
{قَالَ كَذَلِكِ قَالَ رَبُّكِ هُوَ عَلَيَّ هَيِّنٌ} “[Melek:] 'Öyledir' dedi, 'Rabbin buyurdu ki: O bana pek kolaydır.'” Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Cibrîl ona: "İş senin anlattığın gibidir; yani sana bir insan dokunmamıştır ve sen iffetsiz de değilsin. Ancak Rabbin: {هُوَ عَلَيَّ هَيِّنٌ} 'O bana pek kolaydır' buyurdu" dedi. Yani: Sana bağışlayacağımı söylediğim o çocuğun yaratılması {عَلَيَّ هَيِّنٌ} "Bana pek kolaydır"; sana yaklaşacak bir erkek olmaksızın onu yaratıp sana bağışlamak bana hiçbir güçlük çıkarmaz.
وقوله: {وَلِنَجْعَلَهُ آيَةً لِلنَّاسِ}. يقولُ: وكى نجعل الغلامَ الذي نَهَبُه لك علامةً وحُجَّةً لي على خلقى، أَهَبُه لكِ. {وَرَحْمَةً مِنَّا}. يقولُ: ورحمةً مِنَّا لكِ، ولمن آمن به وصدَّقه، أخلُقُه مِنك. {وَكَانَ أَمْرًا مَقْضِيًّا}. يقولُ: وكان خلْقُه منكِ أمرًا قد قضاه الله، ومضَى في حكمه وسابق علمِه أنه كائنٌ منكِ.
O'nun: {وَلِنَجْعَلَهُ آيَةً لِلنَّاسِ} “Ve onu insanlara bir mucize kılalım diye” sözü; sana bağışlayacağımız o çocuğu mahlûkatıma karşı bir delil ve hüccet kılalım diye onu sana bağışlayacağız, demektir. {وَرَحْمَةً مِنَّا} “Ve katımızdan bir rahmet kılacağız” sözü; katımızdan senin için ve ona iman edip onu tasdik edenler için bir rahmet olsun diye onu senden yaratacağım, demektir. {وَكَانَ أَمْرًا مَقْضِيًّا} “Bu, hükme bağlanmış bir iştir” sözü ise; onun senden yaratılması Allah'ın kesinleştirdiği, hükmünde ve ezeli ilminde senden meydana geleceği geçmiş/kesinleşmiş bir iştir, demektir.
كما حدَّثنا ابن حميد، قال: ثنا سلمة، عن ابن إسحاق، قال: ثنى مَن لا أَتَّهِمُ عن وهب بنِ مُنبِّهٍ: {وَكَانَ أَمْرًا مَقْضِيًّا} أي: إن الله قد عزَم على هذا، فليس منه بدٌّ.
Nitekim bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan anlattı, dedi ki: Bana güvenilir bir kimse [itham etmeyeceğim biri] Vehb b. Münebbih'ten anlattı: {وَكَانَ أَمْرًا مَقْضِيًّا} “Ve bu, hükme bağlanmış bir iş idi” yani: Şüphesiz ki Allah bu hususta kesin karar vermiştir, artık bundan bir kaçış yoktur.
القول في تأويل قوله تعالى: {فَحَمَلَتْهُ فَانْتَبَذَتْ بِهِ مَكَانًا قَصِيًّا (٢٢) فَأَجَاءَهَا الْمَخَاضُ إِلَى جِذْعِ النَّخْلَةِ قَالَتْ يَالَيْتَنِي مِتُّ قَبْلَ هَذَا وَكُنْتُ نَسْيًا مَنْسِيًّا (٢٣)}.
Yüce Allah'ın şu âyetinin tefsiri hakkında görüş: {فَحَمَلَتْهُ فَانْتَبَذَتْ بِهِ مَكَانًا قَصِيًّا (٢٢) فَأَجَاءَهَا الْمَخَاضُ إِلَى جِذْعِ النَّخْلَةِ قَالَتْ يَالَيْتَنِي مِتُّ قَبْلَ هَذَا وَكُنْتُ نَسْيًا مَنْسِيًّا (٢٣)} “Nihayet ona gebe kaldı ve onunla uzak bir yere çekildi. Doğum sancısı onu bir hurma dalına/ağacının gövdesine [sığınmaya] mecbur etti: 'Keşke bundan önce ölseydim de unutulup gitseydim!' dedi.”
وفى هذا الكلام متروكٌ، تُرك ذكره استغناء بدلالة ما ذكر منه عنه، وهو: {فَنَفَخْنَا فِيهَا مِنْ رُوحِنَا}؛ بغلامٍ {فَحَمَلَتْهُ فَانْتَبَذَتْ بِهِ}. وبذلك جاء تأويل أهل التأويلِ.
Bu sözde, zikredilen kısmın delaleti sayesinde zikri terk edilmiş hazfedilmiş bir kısım vardır; o da: “Ruhumuzdan ona üfledik” de bir oğula {فَحَمَلَتْهُ فَانْتَبَذَتْ بِهِ} “gebe kaldı ve onunla çekildi” [anlamıdır]. Tefsir ehlinin tefsiri de bu şekilde gelmiştir.
ذكرُ الرواية بذلك
Buna dair rivayetin zikri
حدَّثني محمد بن سهل، قال: ثنا إسماعيل بن عبد الكريمِ، قال: ثنى عبد الصمد بنُ مَعقِلٍ، ابنُ أخى وهب بن منبِّهٍ، قال: سمعتُ وهبًا قال: لما أرسَل الله جبريل إلى مريم تمثَّل لها بشرًا سويًّا، فقالت له: {إِنِّي أَعُوذُ بِالرَّحْمَنِ مِنْكَ إِنْ كُنْتَ تَقِيًّا}. ثمَّ نفَخ في جيبِ درعِها حتى وصلتِ النفخةُ إلى الرحم فاشتمَلتْ .
Bana Muhammed b. Sehl anlattı, dedi ki: Bize İsmâil b. Abdilkerîm anlattı, dedi ki: Bana Vehb b. Münebbih'in kardeşinin oğlu Abdussamed b. Ma‘kıl anlattı, dedi ki: Vehb'in şöyle dediğini işittim: Allah Cibrîl'i Meryem'e gönderdiğinde ona tam/düzgün bir insan şeklinde temessül etti. Meryem ona: {إِنِّي أَعُوذُ بِالرَّحْمَنِ مِنْكَ إِنْ كُنْتَ تَقِيًّا} “Eğer takva sahibi biri isen, senden Rahmân'a sığınırım” dedi. Sonra [Cibrîl] onun elbisesinin yakasına üfledi; üfürük rahme kadar ulaştı ve [Meryem] gebe kaldı .
حدَّثنا ابن حميد، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، عَمَّن لا يَتَّهِمُ، عن وهبِ ابن منبِّهٍ اليمانيِّ، قال: لما قال ذلك -يَعْنِي لما قال جبريلُ: {قَالَ كَذَلِكِ قَالَ رَبُّكِ هُوَ عَلَىَّ هَيِّنٌ} الآية - استسْلَمتْ لأمر الله، فنفخ في جيبِها ثُمَّ انصرف عنها.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan, o da itham altında tutmadığı birinden, o da Yemenli Vehb b. Münebbih'ten anlattı; dedi ki: Bunu söylediğinde -yani Cibrîl: {قَالَ كَذَلِكِ قَالَ رَبُّكِ هُوَ عَلَىَّ هَيِّنٌ} “[Melek:] 'Öyledir' dedi, 'Rabbin buyurdu ki: O bana pek kolaydır'” âyetini söylediğinde- [Meryem] Allah'ın emrine teslim oldu; bunun üzerine [Cibrîl] onun yakasına üfledi, sonra da yanından ayrılıp gitti.
حدَّثنا موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباط، عن السديِّ، قال: فخرَجتْ عليها جلبابُها لما قال جبريلُ ذلك لها، فأخَذ جبريلُ
Bize Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den anlattı; dedi ki: Cibrîl ona bunu söylediğinde cilbâbı üzerindeyken [dışarı] çıktı; bunun üzerine Cibrîl...
بكُمَّيْها ، فنفخ في جيبِ دِرعِها، وكان مَشقوقًا من قُدَّامِها، فدخَلتِ النفخة صدرها، فحمَلتْ، فأتتها أختها امرأةُ زكريا ليلةً تزورُها، فلما فتحتْ لها الباب التزَمتْها، فقالت امرأة زكريا: يا مريمُ أُشْعِرتُ أنِّى حُبْلَى. قالتْ مريمُ: أُشْعِرتُ أنِّى أيضًا حُبْلَى. قالت امرأةُ زكريا: فإنِّي وجدتُ ما في بطنى يَسْجُدُ لما في بطنِك. فذلك قوله: {مُصَدِّقًا بِكَلِمَةٍ مِنَ اللهِ} [آل عمران: ٣٩].
onun iki kolundan tuttu ve gömleğinin yakasına üfledi -ki ön tarafından yırtmaçlı/açıktı-. Üfürük göğsüne girdi ve hamile kaldı. Bir gece kız kardeşi olan Zekeriyyâ'nın hanımı onu ziyarete geldi; Meryem ona kapıyı açınca ona sarıldı. Zekeriyyâ'nın hanımı: “Ey Meryem, hamile olduğumu hissettim” dedi. Meryem: “Ben de hamile olduğumu hissettim” dedi. Zekeriyyâ'nın hanımı: “Karnımdakinin karnındakine secde ettiğini hissettim” dedi. İşte bu, O'nun: {مُصَدِّقًا بِكَلِمَةٍ مِنَ اللهِ} “Allah'tan gelen bir kelimeyi doğrulayıcı olarak” [Âl-i İmrân: 39] sözüdür.
حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثني حجاج، قال: قال ابن جريجٍ: يقولون: إنه إنما نفَخ في جيب درعِها [وكمِّها] .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc anlattı, dedi ki: İbn Cüreyc dedi ki: Şöyle derler: O, yalnızca elbisesinin yakasına [ve koluna] üflemiştir .
وقوله: {فَانْتَبَذَتْ بِهِ مَكَانًا قَصِيًّا}. يقولُ: فاعتزلت بالذي حمَلتْه، وهو عيسى، وتنحَّتْ به عن النَّاسِ، {مَكَانًا قَصِيًّا}. يقولُ: مكانا نائيًا قاصِيًا عن الناس. يقالُ: هو بمكانٍ قاصٍ، وقَصِيٍّ. بمعنًى واحدٍ، كما قال الراجزُ :
O'nun: {فَانْتَبَذَتْ بِهِ مَكَانًا قَصِيًّا} “Ve onunla uzak bir yere çekildi” sözü; karnında taşıdığı şeyle -ki o Îsâ'dır- bir kenara çekilip insanlardan uzaklaştı, {مَكَانًا قَصِيًّا} “uzak bir yere”; yani insanlardan uzak ve ırak bir mekâna, demektir. [Arapçada] aynı anlamda olmak üzere hem “مَكَانٍ قَاصٍ” hem de “قَصِيٍّ” (uzak bir yer) denir. Nitekim recez şairi şöyle demiştir :
لتَقْعُدِنَّ مَقْعَدَ القصِيِّ
Elbette uzak birinin oturduğu yere oturacaksın,
مِنِّىَ ذى القاذُورة المقليِّ
Benden, o tiksinilen ve nefret edilen pislikten uzakta.
يُقال منه: قصَا المكان يقْصُو قُصُوًّا. إذا تباعد، و: أقصيتُ الشيءَ. إذا أبعدته وأخَّرتَه.
Bu kökten olmak üzere; bir yer uzaklaştığı zaman: “قصَا المكان يقْصُو قُصُوًّا” denir. Bir şeyi uzaklaştırıp geriye bıraktığın zaman da: “أقصيتُ الشيءَ” denir.
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli [müfessirler] de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني محمد بن سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمِّي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قوله: {فَانْتَبَذَتْ بِهِ مَكَانًا قَصِيًّا}. قال: مكانًا نائِيًا .
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan nakletti; onun: {فَانْتَبَذَتْ بِهِ مَكَانًا قَصِيًّا} sözü hakkında şöyle demiştir: “Uzak bir yer” .
حدَّثني محمد بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارث، قال: ثنا الحسن، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قوله: {مَكَانًا قَصِيًّا}. قال: قاصِيًا .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı, hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti; onun: {مَكَانًا قَصِيًّا} sözü hakkında şöyle demiştir: “Uzak” .
حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، [عن مجاهدٍ] مثله.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o da Mücâhid'den] benzerini nakletti.
حدَّثنا موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباط، عن السديِّ، قال: لما بلَغ أن تَضَعَ مريم، خرَجتْ إلى جانب المحراب الشرقيِّ منه فأتتْ أقصَاه .
Bize Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den anlattı; dedi ki: Meryem'in doğum vakti gelip çatınca, mihrabın doğu tarafına doğru çıktı ve onun en uzak yerine gitti .
وقوله: {فَأَجَاءَهَا الْمَخَاضُ إِلَى جِذْعِ النَّخْلَةِ}. يقول تعالى ذكره: فجاء بها المخاض إلى جذعٍ. ثم قيل: لما أُسقطت الباء منه: أَجَاءَهَا. كما يُقَالُ: أَتيتُك بزيدٍ. فإذا حُذِفتِ الباء قيل: آتيتُك زيدًا. كما قال جلَّ ثناؤُه: {آتُونِي زُبَرَ الْحَدِيدِ} [الكهف: ٩٦]. والمعنَى: ائتونى بزُبَرِ الحديدِ. ولكنَّ الألفَ مُدَّتْ لمَّا حُذِفتِ الباءُ، وكما قالوا: خرجتُ به وأخرَجتُه، وذهَبتُ به وأذهَبتُه.
Yüce Allah'ın {فَأَجَاءَهَا الْمَخَاضُ إِلَى جِذْعِ النَّخْلَةِ} “Derken doğum sancısı onu bir hurma ağacının gövdesine [sığınmaya] mecbur etti.” buyruğuna gelince; zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Doğum sancısı onu bir hurma gövdesine getirdi. Sonra [şöyle] denilmiştir: Kendisinden “bâ” (ب) [harf-i cerri] düşürülünce “أَجَاءَهَا” (onu getirdi/sevk etti) denildi. Tıpkı “أَتيتُك بزيدٍ” (Sana Zeyd'i getirdim) denilmesi gibi. “Bâ” [harf-i cerri] hazfedildiğinde “آتيتُك زيدًا” denilir. Nitekim senâsı yüce olan [Allah] şöyle buyurmuştur: {آتُونِي زُبَرَ الْحَدِيدِ} “Bana demir kütlelerini getirin!” [el-Kehf: 96]. [Buradaki] anlam: “ائتونى بزُبَرِ الحديدِ” (Bana demir kütleleri ile gelin / getirin) demektir; fakat “bâ” [harf-i cerri] hazfedilince elif uzatılarak medli okunmuştur. Nitekim [Araplar]: “خرجتُ به” ve “أخرَجتُه” (onu çıkardım), “ذهَبتُ به” ve “أذهَبتُه” (onu götürdüm) demişlerdir.
وإنما هو أفعلُ من المجيءِ، كما يُقالُ: جَاء هو، وأجأتُه أنا. أي: جئتُ به. ومَثَلٌ مِن أمثالِ العربِ: شرٌّ ما أَجَاءَنى إلى مُخَّةِ عُرقُوبٍ وأشاءني . ويُقالُ: شرٌّ ما يُجيئُكَ ويُشيئُكَ إلى ذلك. ومنه قولُ زُهيرٍ :
Bu kelime, “el-Mecî'” (gelmek) kökünden if‘âl (أَفْعَلَ) veznindedir; tıpkı: “جَاء هو” (o geldi) ve “أجأتُه أنا” yani “جئتُ به” (onu ben getirdim) denilmesi gibi. Arap atasözlerinden birinde şöyle denir: “شرٌّ ما أَجَاءَنى إلى مُخَّةِ عُرقُوبٍ وأشاءني” (Beni aşil tendonu iliğine mecbur eden/getiren şey ne kötüdür!) . [Yine] şöyle denir: “شرٌّ ما يُجيئُكَ ويُشيئُكَ إلى ذلك” (Seni buna mecbur eden şey ne kötüdür!). Züheyr'in şu sözü de bundandır :
وجارٍ سَار مُعتَمِدًا إليكم … أجَاءَتْه المخافةُ والرَّجاءُ
Ve yönelerek size doğru yürüyen bir komşu ki… korku ve ümit onu getirip [size] sığındırmıştır.
يعنى: جاء به وألجأه إلينا. وأشاءَك من لغة تميمٍ، وأجاءَك من لغة أهلِ العاليةِ، وإنما تأوَّل مَن تأوَّل ذلك بمعنى: ألجأها ؛ لأن المخاض لمَّا [جاءَ بها] إلى جذع النخلة كان قد ألجأها إليه.
Yani: Onu bize getirdi ve sığındırdı , demektir. “أشاءَك” Temîm kabilesinin lehçesindendir; “أجاءَك” ise Âliye ehlinin lehçesindendir. Bunu “ألجأها” (onu sığınmaya mecbur etti) anlamıyla tefsir edenlerin böyle tefsir etmelerinin sebebi şudur: Çünkü doğum sancısı onu hurma ağacının gövdesine [getirince] , onu oraya sığınmak zorunda bırakmış oldu.
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tefsir ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني محمد بن عمرو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارث، قال: ثنا الحسن، قال: ثنا ورقاء، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قوله: {فَأَجَاءَهَا الْمَخَاضُ}. قال: المخاضُ ألجأَها .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı, hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti; onun: {فَأَجَاءَهَا الْمَخَاضُ} sözü hakkında: “Doğum sancısı onu sığınmaya mecbur etti” dediğini nakletti .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسين، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ، قال: ألجأها المخاضُ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den nakletti; o şöyle demiştir: “Doğum sancısı onu sığınmaya mecbur etti.”
قال ابن جريج: وقال ابن عباسٍ: ألجأها المخاضُ إلى جذع النخلةِ.
İbn Cüreyc dedi ki: İbn Abbâs şöyle demiştir: “Doğum sancısı onu hurma ağacının gövdesine sığınmaya mecbur etti.”
حدَّثنا موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السدى: {فَأَجَاءَهَا الْمَخَاضُ إِلَى جِذْعِ النَّخْلَةِ}. [يقولُ: ألجأَها المخاضُ إلى جذع النخلةِ .
Bize Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {فَأَجَاءَهَا الْمَخَاضُ إِلَى جِذْعِ النَّخْلَةِ} [Şöyle demektedir: Doğum sancısı onu hurma ağacının gövdesine sığınmaya mecbur etti .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادة قولَه: {فَأَجَاءَهَا الْمَخَاضُ إِلَى جِذْعِ النَّخْلَةِ} . قال: اضْطَرَّها إلى جذع النخلة .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; onun: {فَأَجَاءَهَا الْمَخَاضُ إِلَى جِذْعِ النَّخْلَةِ} sözü hakkında: “Onu hurma ağacının gövdesine mecbur/zorunlu kıldı” dediğini nakletti .
واختلفوا في أي المكان الذى انتبذت مريمُ بعيسى لوضعه وأجاءَها إليه المخاضُ؛ فقال بعضُهم: كان ذلك في أدانى أرض مصر، وآخر أرض الشام، وذلك أنها هربت من قومها لما حمَلتْ، فتوجهت نحو مصر هاربةً مِنهم.
Meryem'in Îsâ'yı doğurmak üzere çekildiği ve doğum sancısının onu götürdüğü/mecbur ettiği yerin neresi olduğu konusunda ihtilaf ettiler; bazısı şöyle dedi: Bu yer Mısır topraklarının en yakın yerinde ve Şam topraklarının sonundaydı. Bunun sebebi de hamile kaldığında kavminden kaçması ve onlardan kaçarak Mısır'a doğru yönelmesidir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا محمد بن سهلٍ، قال: ثنا إسماعيل بن عبد الكريم، قال: ثنى عبد الصمد بنُ مَعْقِلٍ، أنه سمع وهبَ بنَ مُنبِّه يقولُ: لما اشتملت مريم على الحملِ كان معها ذو قَرَابةٍ لها يُقالُ له: يوسفُ النَّجارُ. وكانا منطلقين إلى المسجد الذي عند جبلِ صِهْيَوْنَ، وكان ذلك المسجد يومئذٍ من أعظم مساجدهم، فكانت مريمُ
Bize Muhammed b. Sehl rivayet edip dedi ki: Bize İsmâil b. Abdülkerîm rivayet edip dedi ki: Bana Abdüssamed b. Ma‘kıl, Vehb b. Münebbih'i şöyle derken işittiğini rivayet etti: Meryem hamile kaldığında, yanında kendisine Yûsuf en-Neccâr (marangoz Yûsuf) denilen bir akrabası vardı. İkisi Siyon Dağı'nın yanındaki mescide giderlerdi. O mescit, o günlerde onların en büyük mescitlerindendi. Meryem...
ويوسفُ يَخدُمانِ في ذلك المسجدِ في ذلك الزَّمانِ، وكان لخدمته فضلٌ عظيمٌ، فرَغبَا في ذلك، فكانا يليان معالجتَه بأنفسهما [وتجميرَه] وكُناسته وطُهُورَه، وكلَّ عملٍ يُعمَلُ فيه، وكان لا يُعلَمُ مِن أهل زمانهما أحدٌ أشدُّ اجتهادًا وعبادةً منهما، فكان أوَّلَ مَن أنكَر حَمْلَ مريمَ صاحبها يوسفُ، فلما رأى الذى بها استعظمه وعظم عليه، وفَظع به، ولم يدر على ماذا يَضَعُ أَمرَها، فإذا أراد يوسفُ أن يتَّهمَها ذكر صلاحها وبراءتها، وأنها لم تغب عنه ساعةً قط، وإذا أراد أن يُبرئَها رأَى الذى ظهر عليها، فلما اشتدَّ عليه ذلك كلّمها، فكان أوَّلَ كلامه إيَّاها أن قال لها: إنه قد حدث في نفسي من أمرك أمرٌ قد خشِيتُه، وقد حرصت على أن أُمِيتَه وأَكْتُمه في نفسى، فغلبني ذلك، فرأيتُ الكلام فيه أَشْفَى لصدرى، قالت: فقل قولا جميلًا، قال: ما كنتُ لأقول لكِ إلا ذلك، فحدثيني، هل يَنْبُتُ زرع بغير بذرٍ؟ قالت: نعم. قال: فهل تَنبُتُ شجرةٌ مِن غيرِ غيثٍ يُصِيبُها؟ قالت: نعم. قال: فهل يكون ولدٌ من غير ذَكَرٍ؟ قالت: نعم. قالت: ألم تَعلَمُ أن الله ﵎ أَنْبَتَ الزَّرع يومَ خلقه من غير بذرٍ؟ والبذر يومئذ إنما صار من الزرع الذي أَنْبَتَه اللهُ مِن غيرِ بذرٍ، أَوَلم تعلمْ أن الله بقدرته أنبتَ الشجر بغير غيثٍ، وأنَّه جعل بتلك القدرة الغيثَ حياةً للشجر بعد ما خلق كل واحدٍ منهما وحده؟ أوْ تقول: لن يَقدِرَ الله على أن يُنبت
ve Yûsuf o dönemde bu mescitte hizmet ediyorlardı. O mescide hizmet etmenin büyük bir fazileti vardı, bu yüzden ikisi de buna rağbet ettiler. Mescidin bakımını, [tütsülenmesini], süpürülmesini, temizliğini ve orada yapılan her türlü işi bizzat kendileri üstlenirlerdi. Kendi zamanlarının insanları arasında gayret ve ibadet bakımından onlardan daha ileri hiç kimse bilinmezdi. Meryem’in hamileliğini ilk yadırgayan/fark eden kimse de arkadaşı Yûsuf oldu. Meryem’deki durumu görünce bunu çok büyük [bir hadise] gördü, bu ona pek ağır geldi, bundan dehşete kapıldı ve onun bu hâlini neye yoracağını bilemedi. Yûsuf onu itham etmek istediğinde; onun dürüstlüğünü, iffetini ve kendisinden bir an bile ayrılmadığını hatırlar; onu temize çıkarmak istediğinde ise onda açığa çıkan [hamilelik] belirtilerini görürdü. Bu durum kendisine pek ağır gelince onunla konuştu. Ona ilk söylediği söz şu oldu: “Senin bu durumun hakkında içimde endişe duyduğum bir şey doğdu. Bunu içimde öldürmeye ve gizlemeye gayret ettim ama bu [düşünce] bana galip geldi. Ben de bu hususta konuşmanın göğsüme daha fazla şifa vereceğini düşündüm.” [Meryem]: “O hâlde güzel bir söz söyle” dedi. [Yûsuf]: “Sana ancak öyle söyleyebilirim. Şimdi bana anlat: Tohumsuz ekin biter mi?” dedi. [Meryem]: “Evet” dedi. [Yûsuf]: “Peki, kendisine yağmur isabet etmeksizin ağaç biter mi?” dedi. [Meryem]: “Evet” dedi. [Yûsuf]: “Peki, bir erkek olmaksızın çocuk olur mu?” dedi. [Meryem]: “Evet” dedi. [Meryem] dedi ki: “Bilmez misin ki Allah celle senâuh ekini ilk yarattığı gün tohumsuz olarak bitirdi? O günkü tohum ise ancak Allah'ın tohumsuz olarak bitirdiği ekinden meydana geldi. Yine bilmez misin ki Allah kudretiyle ağacı yağmur olmadan bitirdi ve her ikisini de ayrı ayrı yarattıktan sonra yine o kudretiyle yağmuru ağaç için bir hayat kıldı? Yoksa şöyle mi diyorsun: Allah
الشجرَ حتى استعان عليه بالماءِ، ولولا ذلك لم يَقدر على إنباته؟! قال يوسف لها: لا أقولُ هذا، ولكنّى أَعلَمُ أن الله ﵎ بقدرته على ما يشاء، يقولُ لذلك: كنْ. فيكونُ. قالت مريمُ: أوَ لَم تَعْلَمْ أَنَّ الله ﵎ خلق آدمَ وامرأته من غيرِ أُنثى ولا ذَكَرٍ؟! قال: بلى. فلمَّا قالت له ذلك، وقع في نفسِه أن الذى بها شيءٌ مِن الله ﵎، وأنَّه لا يَسعُه أن يسألها عنه، وذلك لما رأى من كتمانها لذلك، ثم تَولَّى يوسُفُ خدمة المسجدِ، وكَفَاهَا كُلَّ عَمَلٍ كانتْ تَعْمَلُ فيه؛ وذلك لما رأى من رقَّةِ جسمِها، واصفرار لونها، وكلف وجهها، ونتوء بطنها، وضعف قوَّتِها، ودأب نظرها، ولم تكن مريم قبل ذلك كذلك؛ فلمَّا دَنا نِفاسُها أَوحَى الله إليها أن اخرُجى من أرض قومك، فإنهم إن ظَفِرُوا بكِ عيَّروكِ وقتَلوا ولدَكِ، فأفضَتْ ذلك إلى أُختِها، وأختها حينئذٍ حُبْلَى، وقد بُشِّرَتْ بيحيى، فلما التقتا وجدتْ أمُّ يحيى ما في بطنها خرَّ لوجهه ساجدًا مُعترِفًا بعيسى، فاحتملها يوسف إلى أرضِ مصرَ على حمار له، ليس بينَها حين ركبت الحمار وبين الإكافِ شيء، فانطلق يوسف بها حتى إذا كان متاخِمًا لأرضِ مصر في مُنقَطَعِ بلادِ قومها، أدرك مريمَ النِّفَاسُ، فألجأها إلى آرِىِّ حمارٍ -يَعنى مذود الحمارِ- وأصل نخلةٍ، وذلك في زمان [بردٍ أو حرٍّ -الشكُّ مِن أبي جعفرٍ] - فاشتدَّ على مريم المخاضُ، فلما وجدتْ منه شدَّة التجأت إلى النخلةِ
[...ağaçları, su ile yardım almadıkça var edemediğini ve] bu olmasaydı ağacı bitirmeye güç yetiremeyeceğini [mi zannediyorsun]?! Yûsuf ona: "Ben bunu demiyorum; fakat ben biliyorum ki Allah -celle celâlühû- dilediği şeye olan kudretiyle ona: 'Ol!' der, o da hemen oluverir." dedi. Meryem: "Allah -celle celâlühû-'nün Âdem'i ve eşini dişi ve erkek olmaksızın yarattığını bilmedin mi?!" dedi. [Yûsuf]: "Evet [biliyorum]." dedi. [Meryem] ona bunu söyleyince, içinden onun durumunun Allah -celle celâlühû-'den gelen bir şey olduğu ve bu konuyu ona sormasının uygun düşmeyeceği düşüncesi geçti; zira Meryem'in bunu gizlediğini görmüştü. Sonra Yûsuf mescidin hizmetini üstlendi ve bedeninin zayıflığını, renginin sarardığını, yüzünün lekeli hâlini, karnının şiştiğini, takatinin azaldığını ve bakışlarının dalıp gittiğini gördüğü için [Meryem'in] mescitte yapmakta olduğu her işi onun yerine bizzat yaptı. Zira Meryem bundan önce böyle değildi. Doğumu yaklaştığında Allah ona şöyle vahyetti: "Kavminin memleketinden çık! Çünkü onlar seni ele geçirirlerse seni ayıplarlar ve çocuğunu öldürürler." [Meryem] bu durumu kız kardeşine açtı. Kız kardeşi o sırada hamileydi ve Yahyâ ile müjdelenmişti. İkisi karşılaştıklarında Yahyâ'nın annesi, karnındakinin yüzüstü secdeye kapandığını ve Îsâ'yı ikrar ettiğini hissetti. Bunun üzerine Yûsuf, bir eşeğin üzerinde Meryem'i Mısır topraklarına doğru taşıdı; eşeğe bindiğinde onunla semer arasında [minder gibi] hiçbir şey yoktu. Yûsuf onunla yola çıktı; kavminin memleketinin sınırında Mısır topraklarına yaklaştığı sırada Meryem'i doğum [sancısı] yakaladı. [Yûsuf] onu bir eşek yemliğine -yani eşeğin yem yediği yere- ve bir hurma ağacının dibine sığındırdı. Bu durum [soğuk veya sıcak bir zamanda idi -şüphe Ebû Ca‘fer'dendir-]. Meryem'in doğum sancısı şiddetlendi; sancının şiddetini hissedince hurma ağacına sığındı
فاحتضَنتْها، واحتوَشتْها الملائكةُ؛ قاموا صفوفًا مُحدِقينَ بها .
ve ona sarıldı. Melekler de etrafını sardı; saflar hâlinde durup onun çevresini kuşattılar .
وقد رُوى عن وهب بن منبِّهٍ قولٌ آخر غير هذا، وذلك ما حدَّثنا به ابن حميد، قال: ثنا سلمة، عن ابن إسحاقَ، عمَّن لا يَتَّهِمُ، عن وهب بن منبه، قال: لما حضَر ولادها، يعنى مريمَ، ووجدتْ ما تَجِدُ المرأةُ مِن الطَّلْقِ، خَرَجَتْ مِن المدينةِ مُغَرِّبَةٌ مِن إيلياءَ، حتى تُدرِكَها الولادة إلى قرية من إيلياءَ على ستة أميال يُقال لها: بيت لحمٍ. فأجاءها المخاض إلى أصل نخلة إليها مِذودُ بقرةٍ تحتَها رَبيع من الماء، فوضَعته عندها .
Vehb b. Münebbih'ten bundan başka bir görüş daha rivayet edilmiştir. O da bize İbn Humeyd'in anlattığı şu rivayettir; dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan, o da itham altında tutmadığı birinden, o da Vehb b. Münebbih'ten anlattı; dedi ki: Doğumu -yani Meryem'in doğumu- yaklaşıp da kadının hissettiği doğum sancısını hissedince, İlyâ'dan (Kudüs'ten) batıya doğru şehirden çıktı; nihayet doğum onu İlyâ'ya altı mil mesafede bulunan ve Beytüllahm denilen bir köyde yakaladı. Doğum sancısı onu bir hurma ağacının dibine mecbur etti/sığındırdı; yanında bir sığır yemliği ve altında da akıp giden bir su kaynağı vardı; çocuğunu onun yanında dünyaya getirdi .
وقال آخرون: بل خرجتْ لما حضَر وضعُها ما في بطنها إلى جانب المحرابِ الشَّرقيِّ منه، فأَتَتْ أقصاه فألجأها المخاض إلى جذع النخلةِ. وذلك قول السُّديِّ، وقد ذكرتُ الرواية به قبل .
Başkaları ise şöyle dedi: Bilakis karnındakini doğurma vakti geldiğinde, mihrabın doğu tarafına çıktı; onun en uzak noktasına vardı ve doğum sancısı onu hurma ağacının gövdesine sığınmaya mecbur etti. Bu, es-Süddî'nin görüşüdür ve buna dair rivayeti daha önce zikretmiştim .
حدَّثني زكريا بن يحيى بن أبي زائدة، قال: ثنا حجاجٌ، قال: قال ابن جريجٍ: أخبرني المغيرة بن عثمانَ، قال: سمعتُ ابن عباس يقولُ: ما هي إلا أن حَمَلتْ فوضعت .
Bana Zekeriyyâ b. Yahyâ b. Ebî Zâide anlattı, dedi ki: Bize Haccâc anlattı, dedi ki: İbn Cüreyc dedi ki: Bana Mugîre b. Osmân haber verdi, dedi ki: İbn Abbâs'ın şöyle dediğini işittim: “O, gebe kalır kalmaz hemen doğuruverdi” .
حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثنى حجاج، عن ابن جريجٍ، قال: وأخبرني المغيرة بن عثمانَ بنِ عبدِ اللهِ أنه سمع ابن عباسٍ يقولُ: ليس إلا أن حمَلت فولدت.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı; [İbn Cüreyc] dedi ki: Bana Mugîre b. Osmân b. Abdillâh, İbn Abbâs'ı şöyle derken işittiğini haber verdi: “O, gebe kalır kalmaz hemen doğuruverdi.”
وقوله: {قَالَتْ يَا لَيْتَنِى مِتُّ قَبْلَ هَذَا وَكُنْتُ نَسْيًا مَنْسِيًّا}. ذُكِر أنها قالتْ ذلك في حالِ الطَّلْقِ استحياءً مِن النَّاسِ.
O'nun: {قَالَتْ يَا لَيْتَنِى مِتُّ قَبْلَ هَذَا وَكُنْتُ نَسْيًا مَنْسِيًّا} “'Keşke bundan önce ölseydim de unutulup gitseydim!' dedi” sözü; zikredildiğine göre bunu doğum sancısı anında insanlardan utandığı için söylemiştir.
كما حدَّثنا موسى، قال: ثنا عمرو، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ، قال: قالت وهي تُطلَقُ مِن الحَبَلِ استحياءً من الناس: [{يَا لَيْتَنِى مِتُّ قَبْلَ هَذَا وَكُنْتُ نَسْيًا مَنْسِيًّا} .
Nitekim bize Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den anlattı; dedi ki: İnsanlardan utandığı için hamilelik sebebiyle sancılanırken şöyle demiştir: [{يَا لَيْتَنِى مِتُّ قَبْلَ هَذَا وَكُنْتُ نَسْيًا مَنْسِيًّا} “'Keşke bundan önce ölseydim de unutulup gitseydim!'”] .
[وقوله: {وَكُنْتُ نَسْيًا مَنْسِيًّا}] : تقول] : يا ليتني متُّ قبلَ هذا الكرب الذي أنا فيه، والحزن بولادتى المولود من غير بعلٍ، {وَكُنتُ نَسْيًا}: شيئًا نُسِى فَتُرِك طلبه كخِرَقِ الحيضِ التى إذا أُلقيتْ وطُرِحَتْ لم تُطلَبْ ولم تُذْكَرْ، وكذلك كلُّ شيءٍ نُسِى وتُرِك ولم يُطْلَب فهو نَسْيٌ ونِسْيٌ بفتح النونِ وكسرِها، وهما لغتان معروفتانِ مِن لغاتِ العرب بمعنًى واحدٍ، مثلُ الوَتِرِ والوِترِ، والجَسرِ والجِسرِ، وبأيَّتهما قرأ القارئُ [فَمُصِيبٌ عندَنا] ، وبالكسرِ قرأت عامَّة قرأةِ الحجاز والمدينة والبصرة وبعضُ أهل الكوفة ، وبالفتح قرأ أكثر قرأة الكوفة ، ومنه قول الشاعرِ :
[O'nun: {وَكُنْتُ نَسْيًا مَنْسِيًّا} “Ve unutulup gitseydim” sözü] : Şöyle demektedir] : Keşke içinde bulunduğum bu sıkıntıdan ve kocasız bir çocuk doğurmanın hüznünden önce ölseydim de {وَكُنتُ نَسْيًا}: Unutulup aranması terk edilen bir şey olsaydım; tıpkı atılıp fırlatıldığında ne aranan ne de hatırlanan hayız bezleri gibi. Aynı şekilde unutulup terk edilen ve aranmayan her şey, nûn harfinin fethası ve kesresiyle “nasy” (نَسْي) ve “nisy” (نِسْي) olarak adlandırılır. Bu ikisi Arap lehçelerinden bilinen aynı manadaki iki lehçedir; tıpkı “el-vetr” (الوَتْر) ve “el-vitr” (الوِتْر), “el-cesr” (الجَسْر) ve “el-cisr” (الجِسْر) gibi. Okuyucu bu iki okuyuşun hangisiyle okursa [bize göre isabet etmiştir] . Kesre ile (نِسْيًا şeklinde) Hicaz, Medine, Basra kurrâsının geneli ve Kûfe ehlinin bir kısmı okumuştur . Fetha ile ise (نَسْيًا şeklinde) Kûfe kurrâsının çoğu okumuştur . Şairin şu sözü de bundandır :
كأن لها في الأرضِ نِسْيًا تَقُصُّهُ … إذا ما غدَتْ وإِن تُحدِّثْك تَبْلَتِ
Sanki sabahleyin erkenden çıktığında yerde düşürüp unuttuğu bir şey vardır da onun izini sürer; seninle konuştuğunda ise gönlünü çelip aklını başından alır.
يَعنى بقولِه: تقُصُّه: تَطلبه؛ لأنها كانت نَسِيتْه حتى ضَاع، ثم ذكرته فطلَبتْه، ويَعْنى بقوله: تَبَلَتِ: تُحسِنُ وتَصْدُقُ، ولو وُجِّه النَّسْيُ إلى المصدرِ مِن النِّسيان كان صوابًا، وذلك أن العربَ، فيما ذُكر عنها، تقولُ: نَسِيتُه نِسيانًا ونَسْيًا. كما قال بعضُهم: مِن طاعةِ الرَّبِّ وعَصْيِ الشَّيطانِ. يَعْنِي: وعصيانِ. وكما تَقُولُ: أَتيتُه إتيانًا وأَتْيًا. كما قال الشاعرُ:
Şairin “تَقُصُّهُ” (izini sürer) sözü; onu arar demektir; çünkü onu kayboluncaya kadar unutmuş, sonra hatırlayıp aramaya koyulmuştur. “تَبَلَتِ” sözü ise; güzellik sergiler ve gönlü cezbeder demektir. Eğer “en-Nesy” (النَّسْي) kelimesi “en-Nisyân” (unutmak) kökünden masdara hamledilirse bu da doğru olur. Zira Araplar, kendilerinden nakledildiğine göre: “نَسِيتُه نِسيانًا ونَسْيًا” (Onu büsbütün unuttum) derler. Tıpkı bazılarının: “مِن طاعةِ الرَّبِّ وعَصْيِ الشَّيطانِ” (Rabbe itaatten ve şeytana isyandan) demesi gibi; yani “عصيانِ” (isyan) demektir. Yine: “أَتيتُه إتيانًا وأَتْيًا” (Ona geldim) dediğin gibi. Nitekim şair şöyle demiştir:
أَتْىُ الفواحش فيهمُ مَعْروفةٌ … ويَرَوْنَ فِعل المكْرُماتِ حراما
Çirkin hayasızlıkları irtikâp etmek onlarda bilinen bir âdettir… Faziletli işler yapmayı ise haram sayarlar.
وقولُه: {مَنْسِيًّا}: مفعولٌ مِن نَسِيتُ الشيءَ، كأنها قالتْ: ليتنى كُنتُ الشيء الذي أُلْقِى، فَتُرِك ونُسِيَ.
O'nun: {مَنْسِيًّا} sözü ise; “نَسِيتُ الشيءَ” (bir şeyi unuttum) fiilinden mef‘ûldür (is扩大/ism-i mef‘ûl). Sanki o: “Keşke ben atılıp terk edilen ve unutulan bir şey olsaydım” demiştir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tefsir ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، قال: أخبَرني عطاء الخراسانيُّ، عن ابن عباس قوله: {يَالَيْتَنِي مِتُّ قَبْلَ هَذَا وَكُنْتُ نَسْيًا مَنْسِيًّا} لم أُخلَق، ولم أكُ شيئًا .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı; dedi ki: Bana Atâ el-Horasânî, İbn Abbâs'ın: {يَالَيْتَنِي مِتُّ قَبْلَ هَذَا وَكُنْتُ نَسْيًا مَنْسِيًّا} “Keşke bundan önce ölseydim de unutulup gitseydim!” sözü hakkında şöyle dediğini haber verdi: “Yaratılmasaydım ve hiçbir şey olmasaydım” .
حدَّثنا موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السدىِّ {وَكُنتُ نَسْيًا مَنْسِيًّا}، يقولُ: نَسْيًا ؛ نُسِى ذِكرِى. و {مَنْسِيًّا}. يقولُ: نُسى أَثرِى، فلا يُرى لي أثرٌ ولا عينٌ .
Bize Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {وَكُنتُ نَسْيًا مَنْسِيًّا} hakkında şöyle demektedir: {نَسْيًا}; zikrim/adım unutulsaydı, demektir. Ve {مَنْسِيًّا}; izim/eserim unutulsaydı da benden geriye ne bir iz ne de bir varlık görülmeseydi, demektir .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة قوله: {وَكُنتُ نَسْيًا مَنْسِيًّا}: أي شيئًا لا يُعرَفُ ولا يُذكَرُ.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {وَكُنتُ نَسْيًا مَنْسِيًّا} “...ve unutulup gitseydim!” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Yani bilinmeyen ve anılmayan bir şey [olsaydım].
حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبرنا عبد الرزاقِ، قال: أخبرنا معمر، عن قتادة قوله: {وَكُنْتُ نَسْيًا مَنْسِيًّا}، قال: [لا أُعرَفُ، ولا يُدرَى] مَن أنا .
Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde’den [onun] {وَكُنْتُ نَسْيًا مَنْسِيًّا} “...ve unutulup gitseydim!” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: “[Tanınmayayım ve] kim olduğum [bilinmesin] ” .
حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثني حجاج ، عن أبي جعفرٍ، عن الربيع بن أنسٍ: {نَسْيًا مَنْسِيًّا}. قال: هو السَّقْطُ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc , Ebû Ca‘fer’den, [o da] er-Rebî‘ b. Enes’ten {نَسْيًا مَنْسِيًّا} “...unutulup gitseydim” hakkında nakletti; o şöyle dedi: O, düşüktür (ölü doğan/düşen cenindir) .