حدَّثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيد في قولِه: {يَالَيْتَنِي مِتُّ قَبْلَ هَذَا وَكُنْتُ نَسْيًا مَنْسِيًّا} لم أكنْ في الأشياء قطُّ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {يَالَيْتَنِي مِتُّ قَبْلَ هَذَا وَكُنْتُ نَسْيًا مَنْسِيًّا} “Keşke bundan önce ölseydim de unutulup gitseydim!” sözü hakkında şöyle dedi: Varlıklar arasında hiç bulunmasaydım.
القول في تأويل قوله جل ثناؤه: {فَنَادَاهَا مِنْ تَحْتِهَا أَلَّا تَحْزَنِي قَدْ جَعَلَ رَبُّكِ تَحْتَكِ سَرِيًّا (٢٤) وَهُزِّي إِلَيْكِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ تُسَاقِطْ عَلَيْكِ رُطَبًا جَنِيًّا (٢٥)}.
Yüce Allah’ın şu âyetinin tefsiri hakkındaki görüş: {فَنَادَاهَا مِنْ تَحْتِهَا أَلَّا تَحْزَنِي قَدْ جَعَلَ رَبُّكِ تَحْتَكِ سَرِيًّا (٢٤) وَهُزِّي إِلَيْكِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ تُسَاقِطْ عَلَيْكِ رُطَبًا جَنِيًّا (٢٥)} “Derken [aşağısından/altından] ona şöyle seslendi: Sakın üzülme, Rabbin senin alt tarafında bir su arkı var etmiştir (24). Hurma dalını kendine doğru silkele ki üzerine taze ve olgun hurmalar dökülsün (25).”
اختلفت القرأة في قراءة ذلك؛ فقرأته عامَّةُ قرَأةِ الحجاز والعراقِ {فَنَادَاهَا مِنْ تَحْتِهَا} بمَعنَى: فناداها جبريلُ مِن بين يَدَيْها. على اختلاف منهم في تأويله؛ فمن متأوِّلٍ منهم إذا قرأه {مِنْ تَحْتِهَا} كذلك؛ ومن متأوّلٍ منهم أنه عيسى، وأنَّه ناداها من تحتها بعد ما ولدَتْه. وقرأ ذلك بعضُ قرَأةِ أهل الكوفة والبصرة (فناداها مَن تحْتَها) بفتح التاءين من (تَحتَ)، بمعنى: فناداها الذي تحتها، على أن الذي تحتها
Kurrâ (kıraat âlimleri) bunun kıraatinde ihtilaf etmişlerdir: Hicaz ve Irak kurrâsının geneli bunu {فَنَادَاهَا مِنْ تَحْتِهَا} “Derken aşağısından ona seslendi” şeklinde, yani “Cibrîl ona ön tarafından seslendi” anlamında okumuştur. Bununla birlikte tefsirinde kendi aralarında ihtilaf etmişlerdir; onlardan bazısı bunu {مِنْ تَحْتِهَا} şeklinde okuyup bu şekilde yorumlarken, bazısı da onun Îsâ olduğunu ve onu doğurduktan sonra alt tarafından [aşağısından] ona seslendiğini tevil etmiştir. Kûfe ve Basra kurrâsından bazıları ise bunu, (تَحْتَ) kelimesindeki iki te harfinin fethasıyla (فناداها مَن تحْتَها) [‘Derken altındaki kimse ona seslendi’] şeklinde, yani “altında bulunan kimse ona seslendi” anlamında okumuştur; buna göre altında olan...
عيسى، وأنَّه الذى نادى أمَّه .
Îsâ’dır ve annesine seslenen de odur .
ذكرُ مَن قال: الذى نادَاها من تحتِها المَلَكُ
Ona aşağısından seslenenin melek olduğunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا ابن حميد، قال: ثنا يحيى بن واضحٍ، قال: ثنا عبد المؤمن، [قال: سمِعتُ أَنَّ] ابن عباسٍ قرَأَ: {فَنَادَاهَا مِن تَحتِهَا}. يعنى: جبريلُ.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh anlattı, dedi ki: Bize Abdülmü’min anlattı, [dedi ki: Duydum ki] İbn Abbâs: {فَنَادَاهَا مِن تَحتِهَا} “Derken [aşağısından] ona şöyle seslendi...” âyetini okumuş ve: “Yani Cebrâîl” demiştir.
وحدَّثني عبد الله بن أحمد بن يونس، قال: أخبرنا عَبْثَرٌ، قال: ثنا حُصينٌ، عن عمرو بن ميمونٍ الأودىِّ، قال: الذي ناداها المَلَكُ .
Bana Abdullah b. Ahmed b. Yûnus anlattı, dedi ki: Bize Abser haber verdi, dedi ki: Bize Huseyn, Amr b. Meymûn el-Evdî’den nakletti; o şöyle dedi: Ona seslenen melek idi .
وحدَّثنا ابن بشَّارٍ، قال: ثنا أبو أحمد، قال: ثنا سفيان، عن الأعمشِ، عن إبراهيمَ، عن علقمة، أنه قرأ: (فخاطَبها مَنْ تَحتَها).
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, el-A‘meş’ten, [o] İbrâhîm’den, [o da] Alkame’den nakletti; o [bu âyeti]: (فخاطَبها مَنْ تَحتَها) “Altındaki kimse ona hitap etti” şeklinde okumuştur.
[قال أبو جعفرٍ: والصواب: {مِنْ}، ولكن كذا قال ابنُ بَشَّارٍ: "مَنْ" هنا] .
[Ebû Ca‘fer der ki: Doğrusu {مِنْ} şeklindedir; fakat İbn Beşşâr burada “مَنْ” şeklinde söylemiştir] .
حدَّثنا أبو هشامٍ الرفاعيُّ، قال: ثنا يحيى، قال: ثنا سفيان، عن الأعمشِ، عن إبراهيم، عن علقمة أنه قرأ: (فخاطبها من تحتِها) .
Bize Ebû Hişâm er-Rifâî anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, el-A‘meş’ten, [o] İbrâhîm’den, [o da] Alkame’den nakletti; o [bu âyeti]: (فخاطبها من تحتِها) şeklinde okumuştur .
وحدَّثنا الرفاعيُّ، قال: ثنا وكيعٌ، عن أبيه، عن الأعمشِ، عن إبراهيم، عن
Bize er-Rifâî anlattı, dedi ki: Bize Vekî‘, babasından, [o] el-A‘meş’ten, [o] İbrâhîm’den, [o da]
علقمةَ أنه قرأها كذلك.
Alkame’den onun bunu aynı şekilde okuduğunu nakletti.
[حدَّثنا ابنُ بشَّارٍ، قال: ثنا أبو عامر، قال: ثنا سفيانُ، عن جويبرٍ، عن الضَّحاكِ: {فَنَادَاهَا مِنْ تَحْتِهَا}. قال: جبريلُ .
[Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âmir anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Cüveybir’den, [o da] ed-Dahhâk’tan {فَنَادَاهَا مِنْ تَحْتِهَا} “Derken [aşağısından] ona şöyle seslendi...” hakkında nakletti; o: “Cebrâîl idi” dedi] .
حدَّثنا ابنُ بشَّارٍ، قال: ثنا [أبو عاصمٍ، عن] سفيانَ، عن جويبرٍ، عن الضَّحاكِ مثله.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize [Ebû Âsım, o da] Süfyân’dan, [o] Cüveybir’den, [o da] ed-Dahhâk’tan benzerini anlattı.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {فَنَادَاهَا مِن تَحْتِهَا}. أي: من تحتِ النخلة، المَلكُ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den nakletti: {فَنَادَاهَا مِن تَحْتِهَا} “Derken [aşağısından] ona şöyle seslendi...”; yani hurma ağacının altından [seslenen] melek idi .
حدَّثنا موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {فَنَادَاهَا} جبريلُ {مِنْ تَحْتِهَا أَلَّا تَحْزَنِي} .
Bize Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî’den nakletti: Cebrâîl {فَنَادَاهَا مِنْ تَحْتِهَا أَلَّا تَحْزَنِي} “Derken [aşağısından] ona: Sakın üzülme! diye seslendi” .
حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبرنا عبد الرزاقِ، قال: أخبرنا معمرٌ، عن قتادةَ في قوله: {فَنَادَاهَا مِنْ تَحْتِهَا} قال: الملَكُ .
Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde’den [onun] {فَنَادَاهَا مِنْ تَحْتِهَا} “Derken [aşağısından] ona şöyle seslendi...” sözü hakkında: “O melek idi” dediğini haber verdi.
حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمعتُ أبا معاذٍ، قال: أخبرنا عبيدٌ، قال: سمعتُ الضحاك يقولُ في قوله: {فَنَادَاهَا مِنْ تَحْتِهَا} يعنى: جبريلُ كان أسفل منها.
Bana el-Huseyn’den nakledildi, dedi ki: Ebû Muâz’ı işittim, dedi ki: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: ed-Dahhâk’ın {فَنَادَاهَا مِنْ تَحْتِهَا} “Derken [aşağısından] ona şöyle seslendi...” sözü hakkında şöyle dediğini işittim: “Yani Cebrâîl onun daha aşağısında/alt tarafında bulunuyordu.”
حدَّثني محمد بن سعدٍ، قال: ثني أبى، قال: ثنى عمي، قال: ثنى
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana
أبى، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ: {فَنَادَاهَا مِنْ تَحْتِهَا}. قال: ناداها جبريلُ، ولم يتكلَّم عيسى حتى أنت به قومَها .
babam, babasından, [o da] İbn Abbâs’tan {فَنَادَاهَا مِنْ تَحْتِهَا} “Derken [aşağısından] ona şöyle seslendi...” hakkında nakletti; o şöyle dedi: Ona Cebrâîl seslendi; Îsâ ise onu kavmine getirene kadar hiç konuşmadı .
ذكرُ من قال: الذي ناداها عيسى
Ona seslenenin Îsâ olduğunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا محمد بن بشارٍ، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا سفيانُ، عن ابن أبى نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {فَنَادَاهَا مِنْ تَحْتِهَا}، قال: عيسى ابن مريمَ .
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, İbn Ebî Necîh’ten, [o da] Mücâhid’den onun {فَنَادَاهَا مِنْ تَحْتِهَا} “Derken [aşağısından] ona şöyle seslendi...” sözü hakkında: “Meryem oğlu Îsâ idi” dediğini nakletti.
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا أبو عامر، قال: ثنا سفيانُ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهد مثله.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âmir anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, İbn Ebî Necîh’ten, [o da] Mücâhid’den benzerini nakletti.
حدَّثني محمد بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسن، قال: ثنا ورقاء جميعًا، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh’ten, [o da] Mücâhid’den benzerini nakletti .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهد مثله.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc’den, [o da] Mücâhid’den benzerini nakletti.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، عن الحسنِ: {فَنَادَاهَا مِنْ تَحْتِهَا}: ابنُها.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den, [o da] el-Hasen’den [şöyle dediğini] nakletti: {فَنَادَاهَا مِنْ تَحْتِهَا} “Derken ona aşağısından seslendi”; [seslenen] oğludur.
حدَّثنا الحسنُ قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرنا معمرٌ، عن قتادةَ، قال: قال الحسنُ: هو ابنُها .
Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde’den nakletti; o şöyle dedi: el-Hasen: “O, oğludur” demiştir .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، عمن لا يَتَّهِمُ، عن وهبِ ابن منبِّهٍ: {فَنَادَاهَا}. عيسى {مِنْ تَحْتِهَا أَلَّا تَحْزَنِي} .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk’tan, [o] itham altında bulunmayan bir kimseden, [o da] Vehb b. Münebbih’ten nakletti: {فَنَادَاهَا} “Derken ona seslendi”; yani Îsâ: {مِنْ تَحْتِهَا أَلَّا تَحْزَنِي} “aşağısından: Sakın üzülme! diye [seslendi]” .
حدَّثني أبو حميدٍ أحمدُ بنُ المغيرة الحمصيُّ، قال: ثنا عثمان بن سعيدٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ مهاجرٍ، عن ثابتِ بنِ عجلانَ، عن سعيد بن جبيرٍ قولَه: {فَنَادَاهَا مِنْ تَحْتِهَا}. قال: عيسى، أما تسمَعُ اللهَ يقولُ: {فَأَشَارَتْ إِلَيْهِ} ؟
Bana Ebû Humeyd Ahmed b. el-Mugîre el-Hımsî anlattı, dedi ki: Bize Osmân b. Saîd anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Muhâcir, Sâbit b. Aclân’dan, [o da] Saîd b. Cübeyr’in {فَنَادَاهَا مِنْ تَحْتِهَا} “Derken [aşağısından] ona şöyle seslendi...” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: “O Îsâ’dır; Allah’ın: {فَأَشَارَتْ إِلَيْهِ} ‘Bunun üzerine ona işaret etti’ buyurduğunu işitmiyor musun?”
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قوله: {فَنَادَاهَا مِنْ تَحْتِهَا} قال: عيسى ناداها: {أَلَّا تَحْزَنِي قَدْ جَعَلَ رَبُّكِ تَحْتَكِ سَرِيًّا} .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {فَنَادَاهَا مِنْ تَحْتِهَا} “Derken [aşağısından] ona şöyle seslendi...” sözü hakkında şöyle dedi: Îsâ ona seslenip: {أَلَّا تَحْزَنِي قَدْ جَعَلَ رَبُّكِ تَحْتَكِ سَرِيًّا} “Sakın üzülme, Rabbin senin alt tarafında bir su arkı var etmiştir” dedi.
حُدِّثتُ عن عبدِ اللهِ بن أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيع بن أنس، عن أبي العاليةِ الرِّياحي، عن أُبيِّ بن كعبٍ قال: الذى خاطبها هو الذي حملته في جوفها ودخَل من فيها .
Bana Abdullah b. Ebî Ca‘fer’den, [o] babasından, [o] er-Rebî‘ b. Enes’ten, [o] Ebü’l-Âliye er-Riyâhî’den, [o da] Übey b. Ka‘b’dan nakledildi; o şöyle demiştir: Ona hitap eden kimse, karnında taşıdığı ve ağzından giren kimsedir .
وأولى القولين بالصواب في ذلك عندنا قول من قال: الذى ناداها ابنُها
Bu hususta bize göre iki görüşten doğruya en yakın olanı, ona seslenenin oğlu [olduğunu] söyleyen kimsenin görüşüdür:
عيسى؛ وذلك أنه مِن كِنايةِ ذكْرِه أقربُ منه من ذكرِ جبريلَ، فردُّه على الذي هو أقربُ إليه أولى من ردِّه على الذى هو أبعدُ منه ألا ترى أنَّها في سياق قوله: {فَحَمَلَتْهُ فَانْتَبَذَتْ بِهِ مَكَانًا قَصِيًّا (٢٢)}. يعني به: فحمَلتْ عيسى فانتبذت به، ثم قيل: {فَنَادَاهَا} نسقًا على ذلك من ذكر عيسى والخبر عنه. ولعلةٍ أُخرى، وهى قوله: {فَأَشَارَتْ إِلَيْهِ} [مريم: ٢٩]. ولم تُشِرْ إليه، إن شاء الله إلا وقد علِمتْ أنه ناطقٌ في حاله تلك، وللذى كانت قد عرفت ووثقت به منه بمخاطبتِه إياها بقوله لها: {أَلَّا تَحْزَنِي قَدْ جَعَلَ رَبُّكِ تَحْتَكِ سَرِيًّا}. وما أخبر اللهُ [تعالى ذكرُه] عنه أنه [قاله لها أشارتْ] للقومِ إليه، ولو كان ذلك قولًا من جبريلَ لكان خليقًا أن يكونَ في ظاهرِ الخبرِ مُبيِّنًا أن عيسى سينطقُ، ويحتجُّ عنها للقوم، وأمْرٌ منه لها بأن تُشيرَ إليه للقوم إذا سألوها عن حالها وحاله.
Îsâ olduğunu söyleyenlerin görüşüdür. Zira âyetteki zamir, Cebrâîl’in zikrinden ziyade onun zikrine daha yakındır; zamirin daha yakın olana ircâ edilmesi, daha uzak olana ircâ edilmesinden daha evladır. Görmez misin ki bu ifade: {فَحَمَلَتْهُ فَانْتَبَذَتْ بِهِ مَكَانًا قَصِيًّا (٢٢)} “Böylece ona gebe kaldı ve onunla uzak bir yere çekildi” sözünün akabinde gelmektedir; yani Îsâ’ya gebe kalıp onunla bir kenara çekildi; ardından Îsâ’nın zikrine ve onun haberine atıfla: {فَنَادَاهَا} “Derken ona seslendi” denilmiştir. Bir diğer gerekçe de şudur: Allah Teâlâ: {فَأَشَارَتْ إِلَيْهِ} “Bunun üzerine ona işaret etti” [Meryem, 29] buyurmaktadır. İnşâallah o, ancak o durumda konuştuğunu bildiği için ve kendisine: {أَلَّا تَحْزَنِي قَدْ جَعَلَ رَبُّكِ تَحْتَكِ سَرِيًّا} “Sakın üzülme, Rabbin senin alt tarafında bir su arkı var etmiştir” diye hitap etmesiyle onun bu hâlini tanıyıp güven duyduğu için ona işaret etmiştir. Allah [zikri yüce olan] O’nun [kendisine söylediğini haber verdiği şey sebebiyle kavmine onu işaret etmiştir] . Şayet bu söz Cebrâîl’den bir hitap olsaydı, haberin zâhirinde Îsâ’nın konuşacağını, kavme karşı onu savunacağını ve kavim onun ve çocuğunun durumunu sorduğunda Meryem’e çocuğu işaret etmesini emrettiğini açıkça bildirmesi gerekirdi.
فإذا كان ذلك الصواب من التأويل للذى بيَّنا، فبيِّنٌ أن كلتا القراءتين، أعنى: {مِنْ تَحْتِهَا} بالكسر، و: (مَن تحتَها) بالفتح صوابٌ. وذلك أنه إذا قرئ بالكسر، كان في قوله: {فَنَادَاهَا} ذكرٌ من عيسى، وإذا قرئ: (مَن تَحتَها) بالفتح، كان الفعلُ لـ (من). وهو عيسى. فتأويل الكلامِ إذن: فناداها المولود من تحتِها ألَّا تحزنى يا أُمَّهْ: {قَدْ جَعَلَ رَبُّكِ تَحْتَكِ سَرِيًّا}.
Açıkladığımız gerekçeler doğrultusunda doğru tefsir bu olunca, açıkça anlaşılmaktadır ki her iki kıraat de; yani kesre ile {مِنْ تَحْتِهَا} ve fetha ile (مَن تحتَها) okunuşu doğrudur. Zira kesre ile okunduğunda, O’nun: {فَنَادَاهَا} “Derken ona seslendi” sözündeki özne Îsâ’nın zikridir; fetha ile (مَن تَحتَها) okunduğunda ise fiilin fâili (مَن) lafzıdır ki o da Îsâ’dır. O halde kelâmın tefsiri şöyledir: Altındaki yeni doğmuş çocuk ona seslenerek: “Ey anneciğim, sakın üzülme; {قَدْ جَعَلَ رَبُّكِ تَحْتَكِ سَرِيًّا} ‘Rabbin senin alt tarafında bir su arkı var etmiştir’” dedi.
كما حدَّثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيد في قوله: {فَنَادَاهَا مِن تَحْتِهَا أَلَّا تَحْزَنِي}. قالت: وكيف لا أحزنُ وأنت معى، لا ذاتُ زوجٍ فأقولَ: من زوجٍ. ولا مملوكةٌ فأقولَ: من سيدٍ. أيُّ شيءٍ عذرِى عند الناس؟ {يَالَيْتَنِي مِتُّ قَبْلَ هَذَا وَكُنْتُ نَسْيًا مَنْسِيًّا (٢٣)}. فقال لها عيسى: أنا
Nitekim bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, O’nun: {فَنَادَاهَا مِن تَحْتِهَا أَلَّا تَحْزَنِي} “Derken ona altından: Sakın üzülme! diye seslendi” kavli hakkında şöyle demiştir: [Meryem:] «Sen benimleyken ben nasıl üzülmeyeyim? Ne evli bir kadınım ki 'kocamdandır' diyeyim, ne de bir cariyeyim ki 'efendimdendir' diyeyim. İnsanlar nezdinde benim mazeretim ne olabilir? {يَالَيْتَنِي مِتُّ قَبْلَ هَذَا وَكُنْتُ نَسْيًا مَنْسِيًّا (٢٣)} “Keşke bundan önce ölseydim de tamamen unutulup gitseydim!”» dedi. Bunun üzerine Îsâ ona: «Ben
أكفِيكِ الكلامَ .
senin yerine konuşmaya yeterim” dedi .
واختلف أهل التأويل في المعنىِّ بالسَّرِيِّ في هذا الموضع؛ فقال بعضهم: عنى به النهرَ الصغيرَ.
Tefsir ehli bu âyette geçen “es-Seriyy” (السَّرِيّ) kelimesinin ne anlama geldiği hususunda ihtilaf etmişlerdir: İçlerinden bazıları bununla küçük bir nehrin (su arkının) kastedildiğini söylemişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا سفيان، عن أبي إسحاق، عن البراء بن عازبٍ: {قَدْ جَعَلَ رَبُّكِ تَحْتَكِ سَرِيًّا}. قال: الجدْوَلُ .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Ebû İshâk’tan, [o da] Berâ b. Âzib’den {قَدْ جَعَلَ رَبُّكِ تَحْتَكِ سَرِيًّا} “Rabbin senin alt tarafında bir su arkı var etmiştir” hakkında nakletti; o: “Su arkıdır” dedi .
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا محمد بن جعفرٍ، قال: ثنا شعبة، عن أبي إسحاق، قال: سمعتُ البراء يقولُ في هذه الآية: {قَدْ جَعَلَ رَبُّكِ تَحْتَكِ سَرِيًّا}. قال: الجدْولُ .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca‘fer anlattı, dedi ki: Bize Şu‘be, Ebû İshâk’tan anlattı, dedi ki: Berâ’nın bu âyet hakkında şöyle dediğini işittim: {قَدْ جَعَلَ رَبُّكِ تَحْتَكِ سَرِيًّا} “Rabbin senin alt tarafında bir su arkı var etmiştir”; o: “Su arkıdır” dedi .
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا عبد الله، قال: ثني معاوية، عن عليٍّ، عن ابن عباس قوله: {قَدْ جَعَلَ رَبُّكِ تَحْتَكِ سَرِيًّا}. [وهو نهرُ عيسى] .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali’den, [o da] İbn Abbâs’tan [onun] {قَدْ جَعَلَ رَبُّكِ تَحْتَكِ سَرِيًّا} “Rabbin senin alt tarafında bir su arkı var etmiştir” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: [O, Îsâ’nın nehridir] .
حدَّثني محمد بن سعد، قال: ثني أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قوله: {قَدْ جَعَلَ رَبُّكِ تَحْتَكِ سَرِيًّا}]. قال: السَّريُّ: النَّهَرُ
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs’tan [onun] {قَدْ جَعَلَ رَبُّكِ تَحْتَكِ سَرِيًّا} “Rabbin senin alt tarafında bir su arkı var etmiştir” [sözü] hakkında şöyle dediğini nakletti: es-Seriyy (السَّريُّ); nehirdir.
الذي كان تحتَ مريم حينَ ولَدته، كان يجرى يسمَّى سَرِيًّا.
Meryem onu doğurduğu sırada onun alt tarafında bulunup akmakta olan nehre ‘seriyy’ adı verilmiştir.
حدَّثني أبو حصينٍ، قال: ثنا عَبْثَرٌ، قال: ثنا حُصينٌ، عن عمرو بنِ ميمونٍ الأَوْدِيِّ، قال في هذه الآيةِ: {قَدْ جَعَلَ رَبُّكِ تَحْتَكِ سَرِيًّا}. قال: السَّريُّ: نهرٌ يُشرب منه .
Bana Ebû Husayn anlattı, dedi ki: Bize Abser anlattı, dedi ki: Bize Huseyn, Amr b. Meymûn el-Evdî’den bu âyet {قَدْ جَعَلَ رَبُّكِ تَحْتَكِ سَرِيًّا} “Rabbin senin alt tarafında bir su arkı var etmiştir” hakkında nakletti; o şöyle dedi: es-Seriyy; kendisinden su içilen nehirdir .
حدَّثنا يعقوب وأبو كريبٍ، قالا: ثنا هشيمٌ، قال: أخبرنا حُصينٌ، عن عمرو بن ميمون في قوله: {قَدْ جَعَلَ رَبُّكِ تَحْتَكِ سَرِيًّا}. قال: هو الجدول .
Bize Ya‘kûb ve Ebû Küreyb anlattılar, dediler ki: Bize Huşeym anlattı, dedi ki: Bize Huseyn, Amr b. Meymûn’dan onun: {قَدْ جَعَلَ رَبُّكِ تَحْتَكِ سَرِيًّا} “Rabbin senin alt tarafında bir su arkı var etmiştir” sözü hakkında şöyle dediğini haber verdi: O, su arkıdır .
حدَّثني محمد بن عمرو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسن، قال: ثنا ورقاء جميعًا، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {سَرِيًّا} قال: نهرًا بالسُّريانيةِ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh’ten, [o da] Mücâhid’den: {سَرِيًّا} “su arkı” hakkında nakletti; o: “Süryânîce’de nehirdir” dedi .
حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهد مثله. قال ابن جريجٍ: نهرًا إلى جنبِها.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc’den, [o da] Mücâhid’den aynısını nakletti. İbn Cüreyc: “Onun yanındaki bir nehirdir” dedi.
حدَّثنا محمد بن بشار، قال: ثنا أبو داودَ، قال: ثنا شعبة، عن قتادة، عن الحسن في قوله: {قَدْ جَعَلَ رَبُّكِ تَحْتَكِ سَرِيًّا}. قال: كان سريًّا. فقال حميد بنُ عبد الرحمن: إن السَّرىَّ الجدولُ. فقال: غلبتنا عليك الأمراءُ .
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Dâvûd anlattı, dedi ki: Bize Şu‘be, Katâde’den, [o da] el-Hasen’den onun: {قَدْ جَعَلَ رَبُّكِ تَحْتَكِ سَرِيًّا} “Rabbin senin alt tarafında bir su arkı var etmiştir” sözü hakkında nakletti; o: “Şerefli/yüce (seriyy) biriydi” dedi. Bunun üzerine Humeyd b. Abdirrahmân: “es-Seriyy; su arkıdır” dedi. O da: “Yöneticiler sana karşı bize galip geldi” dedi .
حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثنا أبو بكر بن عياشٍ، عن أبى
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Ebû Bekr b. Ayyâş, Ebû
حُصينٍ، عن سعيد بن جبيرٍ: {قَدْ جَعَلَ رَبُّكِ تَحْتَكِ سَرِيًّا}، قال: هو الجدول، النهرُ الصغيرُ، وهو بالنَّبطية: سريًّا .
Husayn’dan, [o da] Saîd b. Cübeyr’den {قَدْ جَعَلَ رَبُّكِ تَحْتَكِ سَرِيًّا} “Rabbin senin alt tarafında bir su arkı var etmiştir” hakkında nakletti; o şöyle dedi: “O; su arkıdır, küçük nehirdir. Nabatî dilinde: ‘Seriyyâ’dır” .
حدَّثني أبو حميد الحمصيُّ، قال: ثنا عثمان بن سعيد، قال: ثنا محمدُ بنُ مهاجرٍ، عن ثابت بن عجلانَ، قال: سأَلتُ سعيد بن جبيرٍ عن السريِّ، فقال: نهرٌ.
Bana Ebû Humeyd el-Hımsî anlattı, dedi ki: Bize Osmân b. Saîd anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Mühâcir, Sâbit b. Aclân’dan anlattı, dedi ki: Saîd b. Cübeyr’e es-seriyy hakkında sordum; o: “Nehirdir” dedi.
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا هشيمٌ، عن مغيرةَ، عن إبراهيم، قال: النهرُ الصغير .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Huşeym, Mugîre’den, [o da] İbrâhim’den nakletti; o: “Küçük nehirdir” dedi .
حدَّثني يعقوب، قال: ثنا هشيمٌ، قال: أخبرنا مغيرة، عن إبراهيم، أنه قال: هو النهر الصغير. يعنى الجدول، يعنى قوله: {قَدْ جَعَلَ رَبُّكِ تَحْتَكِ سَرِيًّا} .
Bana Ya‘kûb anlattı, dedi ki: Bize Huşeym anlattı, dedi ki: Bize Mugîre, İbrâhim’den onun şöyle dediğini haber verdi: “O, küçük nehirdir.” Yani su arkıdır; yani O’nun: {قَدْ جَعَلَ رَبُّكِ تَحْتَكِ سَرِيًّا} “Rabbin senin alt tarafında bir su arkı var etmiştir” sözünü [kastediyor] .
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن سلمةَ بن نُبيطٍ، عن الضحاكِ، قال: جدولٌ صغيرٌ بالسُّريانيةِ .
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize babam, Seleme b. Nübeyt’ten, [o da] ed-Dahhâk’tan nakletti; o: “Süryânîce’de küçük su arkıdır” dedi .
حُدِّثتُ عن الحسين، قال: سمعتُ أبا معاذٍ، [قال: أخبرنا عبيد بن سليمان، قال: سمعتُ الضحاكَ] يقولُ في قولِه: {تَحْتَكِ سَرِيًّا}. الجدولُ الصغيرُ من الأنهار.
Bana el-Huseyn’den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz’ı işittim, [şöyle dedi: Bize Ubeyd b. Süleymân haber verdi, dedi ki: ed-Dahhâk’ı] O’nun: {تَحْتَكِ سَرِيًّا} “senin alt tarafında bir su arkı” sözü hakkında şöyle derken işittim: “Irmaklardan [meydana gelen] küçük su arkıdır.”
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {قَدْ جَعَلَ رَبُّكِ تَحْتَكِ سَرِيًّا}. السَّريُّ: هو الجدول، تسميه أهل الحجازِ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den {قَدْ جَعَلَ رَبُّكِ تَحْتَكِ سَرِيًّا} “Rabbin senin alt tarafında bir su arkı var etmiştir” hakkında nakletti: “es-Seriyy; su arkıdır, Hicaz halkı onu böyle isimlendirir” .
حدَّثنا الحسن ، قال: ثنا عبد الرزاق، قال: أخبرنا معمرٌ، [عن قتادة] في قوله: {سَرِيًّا}. قال: هو الجدولُ .
Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk anlattı, dedi ki: Bize Ma‘mer, [Katâde’den] O’nun: {سَرِيًّا} “bir su arkı” sözü hakkında haber verdi; o: “Su arkıdır” dedi .
حدَّثنا ابن حميد، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، عمن لا يَتَّهِمُ، عن وهبِ ابن منبِّهٍ: {قَدْ جَعَلَ رَبُّكِ تَحْتَكِ سَرِيًّا}. يعنى ربيعَ الماءِ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk’tan, [o da] itham altında olmayan birinden, [o da] Vehb b. Münebbih’ten {قَدْ جَعَلَ رَبُّكِ تَحْتَكِ سَرِيًّا} “Rabbin senin alt tarafında bir su arkı var etmiştir” hakkında nakletti: “Yani su kaynağını/pınarını [kastetmektedir]” .
حدَّثنا موسى بن هارون، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {قَدْ جَعَلَ رَبُّكِ تَحْتَكِ سَرِيًّا}. والسريُّ: هو النهرُ .
Bize Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî’den {قَدْ جَعَلَ رَبُّكِ تَحْتَكِ سَرِيًّا} “Rabbin senin alt tarafında bir su arkı var etmiştir” hakkında anlattı: “es-Seriyy; nehirdir” .
وقال آخرون: بل عني به عيسى ﷺ.
Başkaları ise şöyle dedi: Aksine bununla Îsâ sallallâhu aleyhi ve sellem kastedilmiştir.
ذكر من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادة، عن الحسن: {قَدْ جَعَلَ رَبُّكِ تَحْتَكِ سَرِيًّا}. والسريُّ: يعني عيسى نفسَه.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den, o da el-Hasan’dan rivayet etti: {قَدْ جَعَلَ رَبُّكِ تَحْتَكِ سَرِيًّا} “Rabbin senin alt tarafında bir su arkı var etmiştir”. ‘es-Seriyy’ ile kastettiği bizzat Îsâ’nın kendisidir.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيد في قوله: {قَدْ جَعَلَ رَبُّكِ تَحْتَكِ سَرِيًّا}. يعني نفسه. قال: وأَيُّ شيءٍ أسْرى منه؟ قال: والذين يقولون: السريُّ هو النهرُ. ليس كذلك النهرُ، لو كان النهرَ لكان إنما يكون إلى جَنبِها، ولا يكون النهر تحتها .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O’nun: {قَدْ جَعَلَ رَبُّكِ تَحْتَكِ سَرِيًّا} “Rabbin senin alt tarafında bir su arkı var etmiştir” sözü hakkında: “Kendisini kastetmektedir” dedi. [İbn Zeyd] dedi ki: “Ondan daha şerefli/yüce (esrâ) ne olabilir ki?” Yine dedi ki: “‘es-Seriyy nehirdir’ diyenler var ya; nehir öyle değildir. Eğer nehir olsaydı ancak onun yanı başında olurdu, nehir onun altında olmazdı” .
وأولى القولين في ذلك عندى بالصوابِ قيلُ مَن قال: عنى به الجدول. وذلك أنه أعلَمها ما قد أعطَاها الله من الماءِ الذى جعله عندها، وقال لها: {وَهُزِّي إِلَيْكِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ تُسَاقِطْ عَلَيْكِ رُطَبًا جَنِيًّا (٢٥) فَكُلِي} من هذا الرُّطَبِ، {وَاشْرَبِي} من هذا الماءِ، {وَقَرِّى عَيْنًا} بولدِك، والسريُّ معروفٌ من كلام العرب أنه النهرُ الصغيرُ، ومنه قولُ لبيد بن ربيعةَ .
Bu hususta iki görüşten bana göre doğruya en yakın olanı: “Bununla su arkı kastedilmiştir” diyenin sözüdür. Şöyle ki: [Cebrail veya Îsâ] Allah’ın onun yanında var ettiği sudan ona ne verdiğini bildirmiş ve ona: {وَهُزِّي إِلَيْكِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ تُسَاقِطْ عَلَيْكِ رُطَبًا جَنِيًّا (٢٥) فَكُلِي} “Hurma dalını kendine doğru silkele, üzerine taze, olgunlaşmış hurma dökülsün. (25) Artık ye” bu taze hurmadan, {وَاشْرَبِي} “ve iç” bu sudan, {وَقَرِّى عَيْنًا} “gözün aydın olsun” çocuğunla demiştir. es-Seriyy ise Arap kelamında bilindiği üzere küçük nehirdir. Lebîd b. Rebîa’nın şu sözü de bundandır :
فتوسَّطا عُرْضَ السَّرِىِّ وصَدَّعا … مَسْجُورةً مُتَجاوِرًا قُلَّامُها
“Su arkının ortasına ulaşıp geçtiler ve yardılar … Çöven otları birbirine yanaşmış dopdolu bir su birikintisini.”
ويُروى فبيَّتا مسجُورةً، ويُروى أيضًا: فغادَرا .
“Fe-beyyetâ mescûreten” şeklinde de rivayet edilmiştir; ayrıca “fe-gâderâ” şeklinde de rivayet edilmiştir.
وقوله: {وَهُزِّى إِلَيْكِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ}. ذُكِر أن الجِذْعَ كان جِذْعًا يابسًا، فأمَرها أن تهزَّه، وذلك في أيام الشتاءِ، وهزُّها إياه كان تحريكَه.
O’nun: {وَهُزِّى إِلَيْكِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ} “Hurma dalını kendine doğru silkele” sözü hakkında zikredildiğine göre gövde kuru bir gövde idi; [Allah] kış günlerinde olmasına rağmen onu silkelemesini emretmiştir; onun onu silkelemesi ise onu hareket ettirmesiydi.
كما حدَّثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قوله:
Nitekim bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O’nun şu sözü hakkında şöyle dedi:
{وَهُزِّي إِلَيْكِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ}. قال: حرِّكيها .
{وَهُزِّي إِلَيْكِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ} “Hurma dalını kendine doğru silkele” demiştir ki: “Onu hareket ettir” .
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني محمد بن سعد، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {وَهُزِّي إِلَيْكِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ}. قال: كان جِذْعًا يابسًا، فقال لها: هُزِّيه، {تُسَاقِطْ عَلَيْكِ رُطَبًا جَنِيًّا} .
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs’tan {وَهُزِّي إِلَيْكِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ} “Hurma dalını kendine doğru silkele” hakkında nakletti; o şöyle dedi: “Kuru bir gövde idi; ona: ‘Onu silkele, {تُسَاقِطْ عَلَيْكِ رُطَبًا جَنِيًّا} üzerine taze, olgunlaşmış hurma dökülsün’ dedi” .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا يحيى بن واضح، قال: ثنا عبد المؤمنِ، قال: سمِعتُ أبا نَهيكٍ يقولُ: كانت نخلةً يابسةً.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh anlattı, dedi ki: Bize Abdülmü’min anlattı, dedi ki: Ebû Nehîk’in: “Kuru bir hurma ağacı idi” dediğini işittim.
حدَّثني محمد بن سهلِ بنِ عَسْكَرٍ، قال: ثنا إسماعيل بن عبد الكريم، قال: ثنى عبدُ الصمدِ بن معقلٍ قال: سمعتُ وهب بن منبِّهٍ يقولُ في قوله: {وَهُزِّي إِلَيْكِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ}: فكان الرطب يتساقط عليها، وذلك في الشتاء .
Bana Muhammed b. Sehl b. Asker anlattı, dedi ki: Bize İsmâil b. Abdilkerîm anlattı, dedi ki: Bana Abdüssamed b. Ma‘kıl anlattı, dedi ki: Vehb b. Münebbih’in O’nun: {وَهُزِّي إِلَيْكِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ} “Hurma dalını kendine doğru silkele” sözü hakkında şöyle dediğini işittim: “Üzerine taze hurma dökülüyordu; bu da kış mevsimindeydi” .
حدَّثنا موسى بن هارون، قال: ثنا عمرو، قال: ثنا أسباطُ، عن السدىِّ: {وَهُزِّي إِلَيْكِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ}: وكان جِذْعًا منها مقطوعا فهزَّته، فإذا هو نخلةٌ، وأُجْرِى لها في المحرابِ نهرٌ، فتساقطتِ النخلةُ رطبًا جنيًّا، فقال لها: {كُلِي وَاشْرَبِي وَقَرِّي عَيْنًا} .
Bize Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî’den aktardı: {وَهُزِّي إِلَيْكِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ} “Hurma dalını kendine doğru silkele”; “Ondan kesilmiş bir gövde idi, onu silkeledi, bir de baktı ki o bir hurma ağacıdır. Mâbedde/odada onun için bir nehir akıtıldı, hurma ağacı da taze olgun hurmalar döktü; bunun üzerine ona: {كُلِي وَاشْرَبِي وَقَرِّي عَيْنًا} ‘Artık ye, iç, gözün aydın olsun’ dedi” .
وقال آخرون: بل معنى ذلك: وهزِّى إليك بالنخلةِ.
Başkaları ise şöyle dedi: Bilakis bunun anlamı; "Hurma ağacını kendine doğru silkele" şeklindedir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبد الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، [قال: قال] مجاهد في قوله: {وَهُزِّي إِلَيْكِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ}. قال: النخلةُ.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahmân anlattı, dedi ki: Bize Süfyân [anlattı, dedi ki:] Mücâhid O’nun: {وَهُزِّي إِلَيْكِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ} “Hurma dalını kendine doğru silkele” sözü hakkında: “Hurma ağacıdır” dedi.
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا أبو أحمد، قال: ثنا سفيان، عن عيسى بن ميمونٍ، عن مجاهد في قوله: {وَهُزِّي إِلَيْكِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ} قال: العجوة .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Îsâ b. Meymûn’dan, [o da] Mücâhid’den O’nun: {وَهُزِّي إِلَيْكِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ} “Hurma dalını kendine doğru silkele” sözü hakkında nakletti; o: “Acve [hurmasıdır]” dedi .
حدَّثني يعقوب، قال: ثنا هشيمٌ، قال: أخبرنا حُصين، عن عمرو بن ميمونٍ، أنه تلا هذه الآيةَ: {وَهُزِّي إِلَيْكِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ تُسَاقِطْ عَلَيْكِ رُطَبًا جَنِيًّا (٢٥)}. قال: فقال عمرٌو: ما من شيءٍ خيرٌ للنفساءِ من التمرِ والرطبِ .
Bana Ya‘kûb anlattı, dedi ki: Bize Huşeym anlattı, dedi ki: Bize Husayn, Amr b. Meymûn’dan haber verdi ki o şu ayeti okudu: {وَهُزِّي إِلَيْكِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ تُسَاقِطْ عَلَيْكِ رُطَبًا جَنِيًّا (٢٥)} “Hurma dalını kendine doğru silkele, üzerine taze, olgunlaşmış hurma dökülsün. (25)”. Dedi ki: Amr şöyle dedi: “Lohusa kadın için kuru hurma ve taze hurmadan daha hayırlı hiçbir şey yoktur” .
وأُدخلت الباء في قوله: {وَهُزِّي إِلَيْكِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ}. كما يقالُ: زوَّجتُك فلانةَ، وزوَّجتُك بفلانةَ. وكما قال: {تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ} [المؤمنون: ٢٠]. بمعنى: تَنْبُتُ الدهنَ. وإنما تفعلُ العربُ ذلك؛ لأن الأفعال يُكنَى عنها بالباءِ، فيقالُ إذا كنَيتَ عن: ضربتُ عمرًا: فعلتُ به. وكذلك كلُّ فعلٍ؛ فلذلك تَدخُلُ الباء في الأفعالِ وتَخرجُ، فيكونُ دخولها وخروجُها بمعنًى، فمعنى الكلام: وهُزِّى إليك جذعَ النخلةِ
O’nun: {وَهُزِّي إِلَيْكِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ} “Hurma dalını kendine doğru silkele” sözüne bâ (بِـ) harf-i cerri dahil edilmiştir; nitekim [Arapçada] hem “Zevvectüke fülâneten” (Seni falan kadınla evlendirdim) hem de “Zevvectüke bi-fülânetin” denir. Tıpkı: {تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ} [el-Mü'minûn: 20] sözünde “tenbütü’d-dühne” (yağ bitirir) anlamında olması gibi. Araplar bunu ancak fiiller bâ harfiyle kinaye edildiği için yaparlar; nitekim “Darabtü Amran” (Amr’a vurdum) ifadesinden kinaye yapıldığında “Faaltü bihî” (Ona [şunu] yaptım) denir. Bütün fiiller de böyledir. İşte bu yüzden fiillere bâ harfi dahil olur ve [bazen de] çıkar; dolayısıyla onun dahil olmasıyla çıkması aynı anlamda olur. Sözün anlamı şudur: “Hurma gövdesini kendine doğru silkele.”
وقد كان لو أن المفسرين كانوا فسَّروه كذلك: وهزِّى إليك رطبًا بجذع النخلة، بمعنى: على جذعِ النخلةِ - وجهًا صحيحًا، ولكن لستُ أحفظُ عن أحدٍ أنه فسَّره كذلك. ومن الشاهدِ على دخولِ الباءِ في موضعٍ، دخولُها فيه
Eğer müfessirler bunu: "Hurma dalındaki taze hurmayı kendine doğru silkele", yani "hurma dalı üzerindeki [hurmayı silkele]" şeklinde tefsir etmiş olsalardı, bu da sahih bir vecih olurdu; fakat ben kimseden bunu bu şekilde tefsir ettiğini bilmiyorum. Bâ (بِـ) harf-i cerrinin bir yere dahil olmasına, oraya girmesi
وخروجُها منه سواءٌ - قولُ الشاعرِ :
ile oradan çıkmasının bir olmasına şahitlerden biri de şairin şu sözüdür :
بوادٍ يمانٍ يُنبِتُ السِّدرَ صدرُه … وأسفلُه بالمَرْخِ والشَّبَهانِ
“Yemen vadisinde, yukarı kısmı sedir ağacı bitirir … Aşağı kısmı ise marh ve şebehân [ağaçları] ile [kaplıdır/bitirir].”
واختلفتِ القرأة في قراءة قوله: {تُسَاقِطْ}؛ فقرَأ ذلك عامَّةُ قرأةِ المدينةِ والبصرة والكوفة: (تَسَّاقَطْ)، بالتاءِ من (تَسَّاقطْ) وتشديد السينِ، بمعنى: تتساقطُ عليك النخلةُ رطبًا جنيًّا، ثم تُدغَمُ إحدى التاءين في الأُخرى فتُشدَّدُ، وكأن الذين قرءوا ذلك كذلك وجَّهوا معنى الكلام إلى: وهزِّى إليك بجذع النخلةِ تَسَّاقط النخلة عليك رطبًا جنيًّا .
Kurrâ {تُسَاقِطْ} sözünün kıraatinde ihtilaf etmiştir; Medine, Basra ve Kûfe kurrâsının geneli bunu (تَسَّاقَطْ) şeklinde, (تَسَّاقطْ)’ın tâ’sı ile ve sîn’in şeddesiyle okumuştur; anlamı şudur: Hurma ağacı senin üzerine taze, olgun hurmalar döker (tetesâkatu). Sonra iki tâ’dan biri diğerine idgam edilmiş ve şeddelenmiştir. Sanki bunu böyle okuyanlar sözün anlamını şuna yönlendirmişlerdir: Hurma dalını kendine doğru silkele, hurma ağacı senin üzerine taze, olgun hurmalar döksün (tessâkat) .
وقرأ ذلك بعضُ قرأةِ الكوفة: (تَساقَطْ) بالتاء وتخفيف السينِ، ووجَّهوا معنى الكلامِ، إلى مثْلِ ما وجَّهه إليه مشدِّدوها، غير أنهم خالفوهم في القراءة .
Kûfe kurrâsının bir kısmı ise bunu tâ ile ve sîn’in şeddesiz haliyle (تَساقَطْ) şeklinde okumuş ve sözün anlamını , onu şeddeli okuyanların yönlendirdiği şeyin benzerine yönlendirmişlerdir; şu kadar var ki kıraatte onlara muhalefet etmişlerdir .
ورُوى عن البراء بن عازبٍ أنه قرَأ ذلك: (يَسَّاقطْ) بالياءِ .
Berâ b. Âzib’den ise bunu yâ ile (يَسَّاقطْ) şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir .
حدَّثني بذلك أحمد بن يوسفَ، قال: ثنا القاسم، قال: ثنا يزيد، عن جرير بن حازمٍ، عن أبي إسحاقَ قال: سمعتُ البراء بن عازبٍ يقرؤه كذلك .
Bunu bana Ahmed b. Yûsuf anlattı, dedi ki: Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize Yezîd, Cerîr b. Hâzim’den, [o da] Ebû İshâk’tan nakletti; o şöyle dedi: Berâ b. Âzib’in bunu böyle okuduğunu işittim .
وكأنه وجَّه معنى الكلامِ إلى: وهزِّى إليك بجذعِ النخلة يتساقَطِ الجذعُ عليك رطبًا جنيًّا.
Sanki o, sözün manasını: “Hurma dalını kendine doğru salla, [böylece] hurma dalı senin üzerine taze olgun hurmalar döksün” [şeklinde] yorumlamıştır.
ورُوى عن أبي نَهيكٍ أنه كان يقرؤه: (تُسْقِطُ) بضمِّ التاء وإسقاط الألفِ .
Ebû Nehîk’ten ise bunu tâ’nın zammesi ve elifin hazfiyle (تُسْقِطُ) şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir .
حدَّثنا بذلك ابن حميدٍ، قال: ثنا يحيى بن واضحٍ، قال: ثنا عبد المؤمن، قال: سمِعتُ أبا نَهِيكٍ يقرَؤه كذلك .
Bunu bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh anlattı, dedi ki: Bize Abdülmü’min anlattı, dedi ki: Ebû Nehîk’in bunu böyle okuduğunu işittim .
وكأنه وجَّه معنى الكلام إلى: تُسقِطُ النخلةُ عليكِ رطبًا جنيًّا.
Sanki o, sözün anlamını şuna yönlendirmiştir: Hurma ağacı senin üzerine taze, olgun hurmalar düşürsün/döksün (tüskıtu).
والصوابُ مِن القولِ فى ذلك عندى أن يقال: إن هذه القراءات الثلاثَ، أعنى: (تَسَّاقَطْ) بالتاءِ وتشديدِ السين، وبالتاءِ وتخفيف السين، وبالياء وتشديدِ السين، قراءاتٌ متقارباتُ المعانى، قد قرأ بكلِّ واحدةٍ منهنَّ قرأةٌ أهلُ معرفة بالقرآنِ، فبأيِّ ذلك قرأ القارئ فمصيبٌ الصوابَ فيه، وذلك أن الجذع إذا تساقط رطبًا، وهو ثابتٌ غير مقطوعٍ، فقد تساقطتِ النخلة رطبًا، وإذا تساقطت النخلة رطبًا، فقد تساقطتِ النخلةُ بأجمَعِها، جذعُها وغيرُ جذعها، وذلك أن النخلة ما دامت قائمةً على أصلها، فإنما هي جذعٌ وجريدٌ وسعَفٌ، فإذا قُطِعت صارت جذعًا، فالجذعُ الذى أُمرت مريم بهزِّه لم يَذْكُرْ أحدٌ نعلمُه أنه كان جذعًا مقطوعًا، غيرُ السدىِّ، وقد زعم أنه عاد بهزِّها إياه نخلةً، فقد صار معناه ومعنى من قال: كان المتساقط عليها رطبًا نخلةً. واحدًا، فبيِّنةٌ بذلك صحة ما قلنا فيه .
Bu hususta bana göre doğru olan söz şudur: Bu üç kıraat -yani tâ ile ve sîn’in şeddesiyle (تَسَّاقَطْ), tâ ile ve sîn’in şeddesiz haliyle, yâ ile ve sîn’in şeddesiyle okunanlar- anlamları birbirine yakın kıraatlerdir. Bunların her birini Kur’an hakkında bilgi sahibi olan kurrâ okumuştur. Dolayısıyla okuyucu bunlardan hangisiyle okursa isabet etmiş ve doğruyu bulmuş olur. Zira gövde kökünden kesilmemiş ve dikili halde iken taze hurma döktüğünde, hurma ağacı taze hurma dökmüş olur; hurma ağacı taze hurma döktüğünde ise gövdesiyle ve gövdesi dışındaki kısımlarıyla hurma ağacı bir bütün olarak dökmüş olur. Çünkü hurma ağacı kökü üzerinde dikili durduğu müddetçe gövdeden, dallardan ve yapraklardan ibarettir; kesildiğinde ise bir kütük/gövde haline gelir. Meryem’e silkelemesi emredilen gövdenin kesilmiş bir gövde olduğunu bildiğimiz kadarıyla es-Süddî dışında kimse zikretmemiştir. O da Meryem’in onu silkelemesiyle onun yeniden bir hurma ağacına dönüştüğünü ileri sürmüştür. Dolayısıyla onun kastettiği anlam ile “üzerine taze hurma döken şey bir hurma ağacı idi” diyenin anlamı bir olmuştur. Böylece bu hususta söylediğimiz şeyin doğruluğu apaçık ortaya çıkmıştır .
وقولُه: {جَنِيًّا}. يعنى به: مجنيًّا، وإنما كان أصله مفعولًا فصُرِف إلى فعيلٍ، والمَجْنىُّ المأخوذ طريًّا، وكلُّ ما أُخِذ من ثمرةٍ أو بَقْلَةٍ مِن موضعه
Allah Teâlâ'nın: { جَنِيًّا } “taze devşirilmiş” buyruğuyla kastedilen: Toplanmış, devşirilmiş (mecniy) olandır. Aslında bunun aslı mef‘ûl [vezninde] idi, fa‘îl veznine dönüştürüldü. Mecniy, taze iken toplanandır. Meyveden yahut sebzeden yerinden...
بطراتِه فقد اجْتُنِى؛ ولذلك قيل: فلانٌ يجتني الكَمْأَةَ؛ ومنه قولُ ابنِ أختِ جذيمة :
tazeliğiyle alınan her şey toplanmış (üctuniye) olur. İşte bundan dolayı: “Falan kimse kem’e (domalan/yer mantarı) topluyor (yectenî)” denir. Cüzeyme’nin kız kardeşinin oğlunun şu sözü de bundandır :
هذا جَنايَ وخيارُه فيه … إذْ كُلُّ جانٍ يَدُه إلى فِيهْ
“İşte bu benim topladığım mahsul ve onun en iyisi de içinde … Her toplayıcının eli kendi ağzına giderken.”
القولُ في تأويل قوله جلَّ ثناؤُه: {فَكُلِي وَاشْرَبِي وَقَرِّي عَيْنًا فَإِمَّا تَرَيِنَّ مِنَ الْبَشَرِ أَحَدًا فَقُولِي إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحْمَنِ صَوْمًا فَلَنْ أُكَلِّمَ الْيَوْمَ إِنْسِيًّا (٢٦)}.
Şanı yüce olan [Allah]’ın şu sözünün teviline dair açıklama: {فَكُلِي وَاشْرَبِي وَقَرِّي عَيْنًا فَإِمَّا تَرَيِنَّ مِنَ الْبَشَرِ أَحَدًا فَقُولِي إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحْمَنِ صَوْمًا فَلَنْ أُكَلِّمَ الْيَوْمَ إِنْسِيًّا (٢٦)} “Artık ye, iç, gözün aydın olsun! Eğer insanlardan birini görürsen: ‘Ben Rahmân’a oruç adadım; artık bugün hiçbir insanla konuşmayacağım’ de. (26)”.
يقول تعالى ذكرُه: فكُلى من الرُّطَب الذى تساقط عليكِ، واشْرَبي من ماء السَّرِيِّ الذى جعَله ربُّك تحتَكِ، و لا تَخْشَىْ جُوعًا ولا عطَشًا، {وَقَرِّي عَيْنًا} يقولُ: وطِيبي نفسًا وافرَحى بولادتِك إِيَّايَ ولا تحزني، ونُصِبتِ العينُ لأنها هي الموصوفةُ بالقَرارِ. وإنَّما معنى الكلام: ولتَقرَرْ عينُكِ بولدِكِ، ثم حُوِّل الفعل عن العين إلى المرأة صاحبة العين، فنُصِبتِ العينُ إذ كان الفعل لها في الأصل على التفسير، نظير ما فُعِل بقوله: {فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ نَفْسًا} [النساء: ٤]. وإنما هو: فإن طابت أنفسهن لكم. وقوله: {وَضَاقَ بِهِمْ ذَرْعًا} [هود: ٧٧]. ومنه قولُه: (يَسَّاقِطْ عليكِ رُطبًا جنيًّا). إنما هو يَسَّاقط عليك رطبُ الجذع، فحُوّل الفعل إلى الجذع في قراءة من قرأَه بالياء. وفي قراءةِ مَن قرأه (تسَّاقطْ) بالتاء، معناه: تساقطْ عليكِ رُطَبُ النخلة، ثمَّ حُوِّل الفعلُ إلى النخلة.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Üzerine dökülen taze hurmadan ye, Rabbinin senin altında kıldığı su arkının suyundan iç ve ne açlıktan ne de susuzluktan kork! {وَقَرِّي عَيْنًا} “gözün aydın olsun” sözü hakkında ise şöyle der: Gönlün hoş olsun, beni doğurduğuna sevin ve üzülme! 'el-Ayn' (göz) kelimesi, sükûnet ve aydınlıkla (karâr) nitelenen asıl unsur olduğu için mansub kılınmıştır. Sözün asıl anlamı: “Çocuğun sebebiyle gözün aydın olsun” şeklindedir; fakat sonradan fiil, gözden alınarak gözün sahibi olan kadına yöneltilmiş; aslen fiilin faili olan göz ise tefsir (temyiz) kabilinden mansub yapılmıştır. Bu durum, {فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ نَفْسًا} “Eğer ondan bir kısmını gönül hoşluğuyla size bağışlarlarsa...” ayetinde yapılan muamelenin benzeridir. Zira ifadenin aslı: “Eğer onların nefisleri size hoşnutlukla verirse...” demektir. Yine {وَضَاقَ بِهِمْ ذَرْعًا} “onlar yüzünden içi daraldı” ayeti de böyledir. (يَسَّاقِطْ عليكِ رُطبًا جنيًّا) “üzerine dökülsün taze hurma” sözü de bu kabildendir. İfadenin aslı: “Hurma kütüğünün taze hurması üzerine dökülsün” şeklindedir; fakat [fiili] yâ harfiyle (يَسَّاقِطْ) okuyanın kıraatinde fiil hurma kütüğüne yöneltilmiştir. Onu tâ harfiyle (تسَّاقطْ) okuyanın kıraatinde ise manası: “Hurma ağacının taze hurması üzerine dökülsün” demektir; ardından fiil hurma ağacına yöneltilmiştir.
وقد اختلفت القرأة فى قراءةِ قوله: {وَقَرِّي}؛ فأَمَّا أهل المدينة فقرءوه {وَقَرِّى} بفتح القافِ على لغةِ مَن قال: قَرِرْتُ بالمكان أقرُّ به، وقرِرتُ به عينًا، أقرُّ به قُرُورًا . وهي لغة قريش، فيما ذُكر لى، وعليها القرأة ، وأما أهل نجدٍ، فإنها تقولُ: قَرَرتُ به عينًا أقِرُّ به قرارًا، وقَرَرْتُ بالمكان أقرُّ به. فالقراءةُ على لغتهم: (وقِرِّى عَيْنًا) بكسر القافِ ، والقراءة عندنا على لغة قريشٍ بفتح القاف.
Kurrâ, O'nun {وَقَرِّي} sözünün okunuşunda ihtilaf etmişlerdir. Medine ehli, “قَرِرْتُ بالمكان أقرُّ به” (mekânda yerleştim, yerleşiyorum) ve “قَرِرْتُ به عينًا، أقرُّ به قُرُورًا” (onunla gözüm aydın oldu, aydın oluyor) diyenlerin lügatine göre kāf harfinin fethasıyla {وَقَرِّى} şeklinde okumuşlardır . Bana aktarıldığına göre bu, Kureyş'in lügatidir ve kurrânın çoğunluğu da bu minval üzeredir . Necid ehline gelince; onlar: “قَرَرْتُ به عينًا أقِرُّ به قرارًا” ve “قَرَرْتُ بالمكان أقرُّ به” derler. Onların lügatine göre kıraat, kāf harfinin kesresiyle (وقِرِّى عَيْنًا) şeklindedir . Bizim katımızda tercih edilen kıraat ise Kureyş lügatine göre kāf'ın fethasıyla olandır.
وقولُه: {فَإِمَّا تَرَيِنَّ مِنَ الْبَشَرِ أَحَدًا}. يقولُ: فإن رأيتِ من بني آدم أحدًا يُكلّمُكِ أو يسائِلُكِ عن شيءٍ مِن أمرك وأمر ولدِكِ وسبب ولادتِكِه، {فَقُولِي إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحْمَنِ صَوْمًا}. يقولُ: فقولي له : إنى أوجبتُ على نفسى للهِ صمتًا ألَّا أُكلِّم أحدًا من بنى آدمَ اليومَ {فَلَنْ أُكَلِّمَ الْيَوْمَ إِنْسِيًّا}. وبنحو الذى قُلنا في معنى الصومِ قال أهل التأويل.
O'nun: {فَإِمَّا تَرَيِنَّ مِنَ الْبَشَرِ أَحَدًا} “Eğer insanlardan birini görürsen” sözü; Âdemoğullarından seninle konuşan yahut senin durumunu, çocuğunun durumunu ve onu doğuruş sebebini soran birini görürsen, {فَقُولِي إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحْمَنِ صَوْمًا} “de ki: ‘Ben Rahmân’a oruç adadım’” demektir. Yani: Ona şöyle de : Ben bugün Âdemoğullarından hiçbir kimseyle konuşmamak üzere Allah için susmayı kendime farz kıldım/adadım, {فَلَنْ أُكَلِّمَ الْيَوْمَ إِنْسِيًّا} “artık bugün hiçbir insanla konuşmayacağım”. Bizim savmın (orucun) anlamı hususunda söylediğimiz bu açıklamaya benzer şekilde tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri: