وإنَّما أراد موسى ﵇ بقولِه لأهلِه: {لَعَلِّي آتِيكُمْ مِنْهَا بِقَبَسٍ}: لعلِّى آتيكُم بذلك لتصْطَلُوا به.
Mûsâ aleyhisselâm ailesine: {لَعَلِّي آتِيكُمْ مِنْهَا بِقَبَسٍ} “Umarım ki size ondan bir kor getiririm” sözüyle: “Isınasınız diye size ondan [bir ateş] getireyim” demek istemiştir.
كما حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، عن وهبِ بن منبِّهٍ: {لَعَلِّي آتِيكُمْ مِنْهَا بِقَبَسٍ}. قال: بقبسٍ تَصطَلُون .
Nitekim bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan, o da Vehb b. Münebbih'ten {لَعَلِّي آتِيكُمْ مِنْهَا بِقَبَسٍ} “Umarım ki size ondan bir kor getiririm” [ayeti hakkında] rivayet etti; o: “Isınacağınız bir kor [getireyim]” demiştir .
وقولُه: {أَوْ أَجِدُ عَلَى النَّارِ هُدًى}. [يقولُ: أو أجِدُ على النارِ] دلالةً تدُلُّ على الطريقِ الذي أضلَلْناه، إمَّا مِن خبرِ هادٍ يَهدِينا إليه، وإِمَّا مِن بَيانٍ وعَلَمٍ نتبيَّنُه به ونعرِفُه.
[Allah Teâlâ'nın]: {أَوْ أَجِدُ عَلَى النَّارِ هُدًى} “yahut ateşin yanında bir yol gösterici bulurum” buyruğu ise; [şöyle] buyurmaktadır: Ya bize oraya doğru yol gösterecek bir kılavuzun haberinden yahut kendisiyle [yolu] ayırt edip tanıyacağımız açık bir işaret ve alametten ötürü, kaybettiğimiz yola delalet eden bir rehber ateşin yanında bulurum [demektir].
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني عليُّ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عبَّاسٍ قولَه: {أَوْ أَجِدُ عَلَى النَّارِ هُدًى}. يقولُ: مَن يدلُّ على الطريقِ .
Bana Ali rivayet edip dedi ki: Bize Abdullah rivayet edip dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan onun: {أَوْ أَجِدُ عَلَى النَّارِ هُدًى} “veya ateşin yanında bir yol gösterici bulurum” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: [Yani] yolu gösterecek bir kimse .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ: {أَوْ أَجِدُ عَلَى النَّارِ هُدًى}. قال: هادٍ يَهدِيه الطريقَ .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti. Bana Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Verkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {أَوْ أَجِدُ عَلَى النَّارِ هُدًى} “veya ateşin yanında bir yol gösterici bulurum” kavli hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: [Yani] kendisine yolu gösterecek bir rehber .
وحدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bize Kāsım rivayet edip dedi ki: Bize Hüseyin rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den aynısını rivayet etti.
وحدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {أَوْ أَجِدُ عَلَى النَّارِ هُدًى}. أي: هداةً يهدُونه الطريقَ.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den onun: {أَوْ أَجِدُ عَلَى النَّارِ هُدًى} “veya ateşin yanında bir yol gösterici bulurum” kavli hakkında: “Yani kendisine yolu gösterecek rehberler” dediğini rivayet etti.
وحدَّثني أحمدُ بنُ المقدامِ، قال: ثنا المعتمرُ، قال: سمِعت أبي يحدِّثُ، عن قتادةَ، عن صاحبٍ له، عن حديثِ ابن عباسٍ، أنه زعَم أَنها أَيْلَهُ، {أَوْ أَجِدُ عَلَى النَّارِ هُدًى}. وقال أبي: وزعَم قتادةُ أنه هَدْيُ الطريقِ.
Bana Ahmed b. Mikdâm rivayet edip dedi ki: Bize Mu'temir rivayet edip dedi ki: Babamı Katâde'den, o bir arkadaşından, o da İbn Abbâs'ın hadisinden nakille şöyle anlatırken işittim: O, oranın Eyle olduğunu ileri sürdü; {أَوْ أَجِدُ عَلَى النَّارِ هُدًى} “veya ateşin yanında bir yol gösterici bulurum”. Babam dedi ki: Katâde de onun yol kılavuzu olduğunu ileri sürdü.
وحدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {أَوْ أَجِدُ عَلَى النَّارِ هُدًى}. قال: من يَهْدِيني إلى الطريقِ.
Bize el-Hasen rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verip dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den onun: {أَوْ أَجِدُ عَلَى النَّارِ هُدًى} “veya ateşin yanında bir yol gösterici bulurum” kavli hakkında şöyle dediğini haber verdi: “Bana yolu gösterecek bir kimse [bulurum].”
وحدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، عن وهبِ بن منبهٍ: {أَوْ أَجِدُ عَلَى النَّارِ هُدًى}. قال: هُدًى عن علَمِ الطريقِ الذي أضلَلنا؛ بنعتٍ من خبرٍ .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan, o da Vehb b. Münebbih'ten rivayet etti: {أَوْ أَجِدُ عَلَى النَّارِ هُدًى} “veya ateşin yanında bir yol gösterici bulurum”. O: “Kaybettiğimiz yolun alametine dair bir tarif haberinden bir kılavuz [bulurum]” demiştir .
وحدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا سفيانُ، عن أبي سعدٍ ، عن عكرمةَ، قال: قال ابن عباسٍ: {لَعَلِّي آتِيكُمْ مِنْهَا بِقَبَسٍ أَوْ أَجِدُ عَلَى النَّارِ هُدًى}. قال: كانوا ضَلُّوا عن الطريقِ، فقال: لعلني أجد من يدلُّني على الطريقِ، أو آتيكم بقبسٍ لعلكم تَصْطَلُون (١).
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, Ebû Sa'd'dan , o İkrime'den haber verdi; o dedi ki: İbn Abbâs: {لَعَلِّي آتِيكُمْ مِنْهَا بِقَبَسٍ أَوْ أَجِدُ عَلَى النَّارِ هُدًى} “Umarım ki size ondan bir kor getiririm veya ateşin yanında bir yol gösterici bulurum” ayeti hakkında şöyle demiştir: Onlar yolu kaybetmişlerdi; bunun üzerine o: “Umarım ki bana yolu gösterecek birini bulurum veya belki ısınırsınız diye size bir kor getiririm” dedi (١).
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {فَلَمَّا أَتَاهَا نُودِيَ يَامُوسَى (١١) إِنِّي أَنَا رَبُّكَ فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ إِنَّكَ بِالْوَادِ الْمُقَدَّسِ طُوًى (١٢)}.
Şanı yüce olan Allah'ın şu buyruğunun tevili hakkındaki görüş: {فَلَمَّا أَتَاهَا نُودِيَ يَامُوسَى (١١) إِنِّي أَنَا رَبُّكَ فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ إِنَّكَ بِالْوَادِ الْمُقَدَّسِ طُوًى (١٢)} “Oraya vardığında kendisine şöyle seslenildi: ‘Ey Mûsâ! Muhakkak ki ben senin Rabbinim; hemen pabuçlarını çıkar! Çünkü sen kutsal vadi Tuvâ'dasın.’”.
يقولُ تعالى ذكرُه: فلما أتى النار موسى، ناداه ربُّه: {يَامُوسَى إِنِّي أَنَا رَبُّكَ فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ}.
Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Mûsâ ateşin yanına vardığında, Rabbi ona: {يَامُوسَى إِنِّي أَنَا رَبُّكَ فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ} “Ey Mûsâ! Muhakkak ki ben senin Rabbinim; hemen pabuçlarını çıkar!” diye seslendi.
كما حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلَمةُ، عن ابن إسحاقَ، عن وهبِ بن مُنَبِّهٍ، قال: خرَج موسى نحوَها، يعني نحوَ النارِ، فإذا هي في شجرٍ من العُلَّيْقِ - وبعضُ أهلُ الكتاب يقولُ: في عَوْسَجَةٍ - فلما دنا استأخَرتْ عنه، فلما رأى استئْخارَها رجَع عنها، وأوجَس في نفسِه منها خِيفةً، فلما أرَاد الرَّجْعَةَ، دنتْ منه ثم كُلَّم من الشجرةِ، فلما سمِع الصوتَ استأْنَس، وقال اللهُ ﵎ له: يا مُوسَى {فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ إِنَّكَ بِالْوَادِ الْمُقَدَّسِ طُوًى}. فخلَعها فأَلْقاها .
Nitekim bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan, [o da] Vehb b. Münebbih'ten rivayet etti; [Vehb] şöyle dedi: Mûsâ ona doğru, yani ateşe doğru yöneldi. Bir de gördü ki o, bir uleyk ağacındadır —Ehl-i Kitap'tan bazıları: 'Bir avsece ağacındadır' der—. [Mûsâ] yaklaşınca [ateş] ondan geri çekildi; onun geri çekildiğini görünce [Mûsâ da] ondan geriledi ve içinde ona karşı bir korku hissetti. Geri dönmek isteyince ateş ona yaklaştı, ardından ağaçtan kendisine hitap edildi. Sesi işitince içi rahatladı. Yüce Allah ona: "Ey Mûsâ! {فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ إِنَّكَ بِالْوَادِ الْمُقَدَّسِ طُوًى} “Hemen pabuçlarını çıkar! Çünkü sen kutsal vadi Tuvâ'dasın.”" buyurdu. Bunun üzerine [Mûsâ] pabuçlarını çıkarıp attı .
واختلَف أهلُ العلمِ في السببِ الذي من أجلِه أمرَ اللهُ موسى بخلعٍ نعلَيْه؛ فقال بعضُهم: أمَره بذلك لأنهما كانتا جلدِ حمارٍ ميِّتٍ، فكرِه أن يطأ بهما الوادىَ المقدَّسَ، وأراد أن يَمسَّه من برَكةِ الوادى.
İlim ehli, Allah'ın Mûsâ'ya pabuçlarını çıkarmasını emretmesinin sebebi konusunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Ona bunu emretti; çünkü pabuçları ölü merkep derisindendi. Dolayısıyla kutsal vadiye onlarla basmasını hoş görmedi ve vadinin bereketinin kendisine temas etmesini murad etti.
ذكْرُ من قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن عاصمٍ، عن أبي قلابةَ، عن كعبٍ، أنه رآهم يَخلَعون نِعالَهم [في الصلاةِ، فقال: كان رسولُ اللهِ ﷺ يفعَلُ ذلك؟ فقُرِئ عليه] : {فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ إِنَّكَ بِالْوَادِ الْمُقَدَّسِ طُوًى}. فقال: كانتْ من جلدِ حمارٍ ميِّتٍ، فأرَاد اللهُ أَن يَمسَّه القُدْسُ .
Bize Muhammed b. Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahman rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, Âsım'dan, o Ebû Kılâbe'den, o da Kâ'b'dan rivayet etti; o, insanların [namazda] pabuçlarını çıkardıklarını görünce [şöyle demiştir: Resûlullah ﷺ böyle yapar mıydı? Bunun üzerine kendisine] {فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ إِنَّكَ بِالْوَادِ الْمُقَدَّسِ طُوًى} “Hemen pabuçlarını çıkar! Çünkü sen kutsal vadi Tuvâ'dasın” ayeti okundu . O da dedi ki: [Mûsâ'nın pabuçları] ölü merkep derisindendi; Allah ise mukaddesliğin ona temas etmesini murad etti .
وحدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، قال: ثنا الحسينُ، عن يزيدَ، عن عكرمةَ في قولِه: {فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ}. قال: كانتا من جلدِ حمارٍ ميِّتٍ .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâzıh rivayet edip dedi ki: Bize Hüseyin, Yezîd'den, o da İkrime'den onun: {فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ} “pabuçlarını çıkar” kavli hakkında: “Pabuçları ölü merkep derisindendi” dediğini rivayet etti .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ، قال: حُدِّثنا أن نعلَيْه كانتا من جلدِ حمارٍ، فخلَعهما ثم أتاه.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den rivayet etti, o şöyle dedi: Bize rivayet edildiğine göre onun pabuçları merkep derisinden idi; bu yüzden onları çıkardı ve sonra O’na geldi.
حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قَتادةَ في قولِه: {فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ}. قال: كانتا من جلدِ حمارٍ، فقيل له: اخلَعْهما .
Bize Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verip dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den onun: {فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ} “pabuçlarını çıkar” kavli hakkında: “Pabuçları merkep derisindendi; bundan dolayı ona: ‘Onları çıkar’ denildi” dediğini haber verdi .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، قال: وأخبَرني عمرُ بنُ عطاءٍ، عن عكرمةَ، وأبو سفيانَ، عن معمرٍ، عن جابرٍ الجُعْفِيِّ، عن عليّ بن أبي طالبٍ: {فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ}. قال: كانتا من جلدِ حمارٍ، فقيل له: اخلَعْهما. قال: وقال قَتادةُ مِثْلَ ذلك .
Bize Kāsım rivayet edip dedi ki: Bize Hüseyin rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den rivayet etti; o dedi ki: Bana Ömer b. Atâ, İkrime'den, Ebû Süfyân da Ma'mer'den, o Câbir el-Cu'fî'den, o da Ali b. Ebî Tâlib'den {فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ} “pabuçlarını çıkar” [ayeti hakkında] şöyle dediğini haber verdi: “Pabuçları merkep derisindendi; bu yüzden ona: ‘Onları çıkar’ denildi.” [İbn Cüreyc] dedi ki: Katâde de bunun aynısını söylemiştir .
وقال آخرون: بل كانتا من جلدِ بقَرٍ، ولكنَّ الله أرَاد أن يطأَ موسى ﵇ الأرضَ بقدمَيْه؛ ليصِلَ إليه من برَكتِها.
Diğerleri ise şöyle demiştir: Bilakis onlar sığır derisindendi; ancak Allah, vadinin bereketinden kendisine ulaşması için Mûsâ aleyhisselâm'ın yeryüzüne çıplak ayaklarıyla basmasını murad etti.
ذكْرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، قال: قال ابن جريجٍ، قال الحسنُ: كانتا - يعنى نعلَيْ موسى ﵇ من بقرٍ، ولكنْ إنما أرَاد أن يُباشرَ بقدمَيْه برَكةً الأرضِ وكان قد قُدِّس مرّتين .
Bize Kāsım rivayet edip dedi ki: Bize Hüseyin rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc rivayet edip dedi ki: İbn Cüreyc dedi ki: Hasan şöyle demiştir: Mûsâ aleyhisselâm'ın pabuçları sığır derisindendi; fakat o sadece ayaklarıyla yeryüzünün bereketine doğrudan temas etmesini istemişti, nitekim [o vadi] iki defa kutsanmıştı .
قال ابن جُرَيْجٍ: وقيل لمجاهدٍ: زعَموا أن نعلَيْه كانتا من جلدِ حمارٍ أو مَيْتَةٍ. قال: لا، ولكنَّه أُمِر أن يُباشرَ بقدمَيْه برَكةَ الأرضِ.
İbn Cüreyc dedi ki: Mücâhid'e: “Onun pabuçlarının merkep derisinden veya leşten olduğunu iddia ediyorlar” denildi. O da: “Hayır, fakat o ayaklarıyla yeryüzünün bereketine doğrudan temas etmekle emrolundu” dedi.
حدَّثني يعقوبُ، قال: قال أبو بشرٍ - يعنى ابن عُليةَ - سمِعتُ ابنَ أبي نجيحٍ يقولُ في قولِه: {فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ إِنَّكَ بِالْوَادِ الْمُقَدَّسِ طُوًى}. قال: يقولُ: أَفْضِ
Bana Ya‘kūb rivayet edip dedi ki: Ebû Bişr -yani İbn Uleyye- dedi ki: İbn Ebî Necîh’in {فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ إِنَّكَ بِالْوَادِ الْمُقَدَّسِ طُوًى} “Pabuçlarını çıkar; çünkü sen kutsal vadi Tuvâ’dasın” ayeti hakkında şöyle dediğini işittim: O şöyle diyordu: Temas ettir / ulaştır
بقدمَيْك إلى برَكةِ الوادى .
vadinin bereketine çıplak olarak temas ettir .
وأولى القولينِ في ذلك بالصوابِ قولُ مَن قال: أمَره تعالى ذكْرُه بخلعِ نعلَيْه ليباشرَ بقدمَيْه برَكةَ الوادي، إذ كان واديًا مُقدَّسًا.
Bu konudaki iki görüşten doğruya en yakın olanı; kutsal bir vadi olması hasebiyle vadinin bereketine ayaklarıyla doğrudan temas etmesi için zikri yüce olan Allah'ın ona pabuçlarını çıkarmasını emrettiğini söyleyenlerin görüşüdür.
وإنما قلْنا: ذلك أولى التأويلين بالصوابِ؛ لأنه لا دَلالةَ في ظاهرِ التنزيلِ على أَنَّه أُمِر بخَلْعِهما من أجلِ أنهما من جلدِ حمارٍ، ولا لنجاستِهما، ولا خبرَ بذلك عمَّن تَلْزمُ بقولِه الحُجَّةُ، وأن في قولِه: {إِنَّكَ بِالْوَادِ الْمُقَدَّسِ} بعَقبِه، دليلًا واضحًا على أنه إنما أَمَره بخلعِهما لما ذكرنا.
Bu iki tevil arasında bunun doğruya daha yakın olduğunu söylememizin sebebi şudur: Çünkü vahyedilen lafzın zahirinde pabuçların merkep derisinden olması yahut necis olmaları sebebiyle çıkarılmasının emredildiğine dair bir delil bulunmamaktadır; sözü hüccet kabul edilecek kimseden de bu hususta bir rivayet gelmemiştir. Bunun hemen peşinden gelen: {إِنَّكَ بِالْوَادِ الْمُقَدَّسِ} “Çünkü sen kutsal vadidesin” buyruğunda, pabuçlarını çıkarmasını az önce zikrettiğimiz sebepten dolayı emrettiğine dair açık bir delil vardır.
ولو كان الخبرُ الذي حدَّثنا به بشرٌ، قال: ثنا خَلَفُ بنُ خليفةَ، عن حميدٍ، عن عبدِ اللهِ بن الحارثِ، عن ابن مسعودٍ، عن نبيِّ اللهِ ﷺ، قال: "يَوْمَ كَلَّمُ اللهُ مُوسى، كانَتْ عَلَيْه جُبَّةٌ صُوفٍ، وكِساءُ صُوفٍ، وسَرَاوِيلُ صُوفٍ، ونَعْلان مِن جِلْدِ حمارٍ غيرِ ذكيٍّ" - صحيحًا لم نَعْدُهُ إلى غيرِه، ولكنَّ في إسنادِه نَظَرًا يَجِبُ التثبُّتُ فيه.
Şayet Bişr'in bize rivayet edip dediği: Bize Halef b. Halîfe, Humeyd'den, o Abdullah b. el-Hâris'ten, o İbn Mes'ûd'dan, o da Allah'ın Peygamberi ﷺ'den rivayet ettiği şu hadis: “Allah'ın Mûsâ ile konuştuğu gün üzerinde yünden bir cübbe, yünden bir örtü, yünden bir şalvar ve usulünce boğazlanmamış merkep derisinden iki pabuç vardı” rivayeti sahih olsaydı, ondan başkasına meyletmezdik; ancak onun isnadında dikkatle durulması gereken bir kusur (nazar) vardır.
واختلَفت القرأةُ في قراءةِ قولِه: {إِنِّي أَنَا رَبُّكَ}؛ فقرأ ذلك بعضُ قرأةِ المدينةِ والبصرةِ: (نُودِيَ يا مُوسَى أَنِّي) بفتحِ الألفِ من "أَنِّى"، فـ "أنَّ" على قراءتِهم
Kurrâ, {إِنِّي أَنَا رَبُّكَ} “Şüphesiz ben, senin Rabbinim” kavlinin kıraatinde ihtilaf etmiştir. Medine ve Basra kurrâsının bir kısmı bunu, "ennî" (أَنِّي) lafzının elifinin fethasıyla: (نُودِيَ يا مُوسَى أَنِّي) [şeklinde] okumuştur. Onların kıraatine göre "enne" (أَنَّ)...
في موضعِ رفعٍ بقولِه: {نُودِيَ}. كأنَّ معناه كان عندَهم: نُودِىَ هذا القولُ.
{نُودِيَ} “seslenildi” kavli sebebiyle ref (özne/nâib-i fâil) konumundadır. Sanki onlara göre bunun anlamı: “Bu söz seslenildi/nida edildi” şeklindedir .
[وقرأته بعدُ] : عامةُ قرأةِ المدينةِ والكوفةِ بالكسرِ: {نُودِيَ يَامُوسَى إِنِّي}. على الابتداءِ ، وأنَّ معنى ذلك: قيل يا موسى: إنِّي.
Bunun dışındaki Medine ve Kûfe kurrâsının geneli ise [bunu] ibtidâ (başlangıç cümlesi) olmak üzere kesre ile: {نُودِيَ يَامُوسَى إِنِّي} şeklinde okumuşlardır; bunun anlamı: “Ey Mûsâ: Muhakkak ki ben... denildi” şeklindedir.
والكسرُ أولى القراءتينِ عندَنا بالصوابِ ، وذلك أن النداءَ قد حال بينَه وبينَ العملِ في "أنَّ"، قولُه: {يَامُوسَى}. وحظُّ قولِه: {نُودِيَ} أن يعملَ في "أَنْ" لو كانت قبلَ قولِه: {يَامُوسَى}، وذلك أن يقالَ: نُودِى أنْ يا موسى إني أنا ربُّك. ولا حظَّ لها في "إنّ" التي بعدَ {يَامُوسَى}.
Bize göre iki kıraatten doğruya en yakın olanı kesre ile okuyuştur ; çünkü nida ile onun “enne (أنَّ)” üzerinde amel etmesi arasına {يَامُوسَى} “Ey Mûsâ” sözü girmiştir. {نُودِيَ} “seslenildi” fiilinin “en (أَنْ)” üzerinde amel etme hakkı, ancak “en”, {يَامُوسَى} sözünden önce olsaydı bulunurdu; yani “Ey Mûsâ, şüphesiz ben senin Rabbinim diye seslenildi” denilmesi gibi. {يَامُوسَى} sözünden sonra gelen “inne (إنّ)” üzerinde ise onun hiçbir amel etme hakkı (tesiri) yoktur .
وأما قولُه: {إِنَّكَ بِالْوَادِ الْمُقَدَّسِ}. فإنه يقولُ: إنك بالوادِى المطَّهرِ المباركِ.
Allah Teâlâ'nın: {إِنَّكَ بِالْوَادِ الْمُقَدَّسِ} “Çünkü sen kutsal vadidesin” kavline gelince; [şöyle] buyurmaktadır: Şüphesiz sen tertemiz ve mübarek vadidesin.
كما حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {بِالْوَادِ الْمُقَدَّسِ}. يقولُ: المباركِ .
Nitekim bana Ali rivayet edip dedi ki: Bize Abdullah rivayet edip dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan onun: {بِالْوَادِ الْمُقَدَّسِ} “kutsal vadide” kavli hakkında: “Mübarek [vadi]” dediğini rivayet etti .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، قال: قال مجاهدٌ قولَه: {إِنَّكَ بِالْوَادِ الْمُقَدَّسِ}. قال: قُدِّس، بُورِك مرّتين .
Bize Kāsım rivayet edip dedi ki: Bize Hüseyin rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den rivayet etti; o dedi ki: Mücâhid: {إِنَّكَ بِالْوَادِ الْمُقَدَّسِ} “Çünkü sen kutsal vadidesin” kavli hakkında: “Kutsanmış, iki defa mübarek kılınmış” demiştir .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {إِنَّكَ بِالْوَادِ الْمُقَدَّسِ}. قال: بالوادى المبارَكِ.
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {إِنَّكَ بِالْوَادِ الْمُقَدَّسِ} “Şüphesiz sen kutsal vadidesin” kavli hakkında: “Mübarek vadide[sin]” demiştir.
واختلف أهلُ التأويلِ في تأويلِ قولِه: {طُوًى}؛ فقال بعضُهم: معناه: إنك بالوادى المقدَّسِ طَوَيْتَه. فعلى هذا القولِ من قولِهم، طُوًى مصدرٌ أُخرِج من غيرِ لفظِه، كأنَّه قيل: طويتُ الوادى المقدَّسَ طُوًى.
Tevil ehli, O'nun: {طُوًى} “Tuvâ” kavlinin tevili konusunda ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazıları şöyle demiştir: Bunun anlamı: “Şüphesiz sen katettiğin (taveytehû) kutsal vadidesin” şeklindedir. Onların bu görüşüne göre Tuvâ (طُوًى), kendi kök lafzından olmayan bir masdardır (mef'ûl-i mutlak); sanki: “Kutsal vadiyi yürüyüp katettim (taveytü'l-vâdiye'l-mukaddese taven)” denilmiş gibidir.
ذكْرُ من قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {إِنَّكَ بِالْوَادِ الْمُقَدَّسِ طُوًى}. يعنى: الأرضَ المقدسةَ، وذلك أَنَّه مرّ بوادِيها ليلًا فطَوَاه - يقالُ: طويتُ وادىَ كذا وكذا طُوًى من الليلِ - وارتفَع إلى أعلى الوادِى، وذلك نبيُّ اللهِ موسى ﵇ .
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, o dedi ki: Bana amcam rivayet etti, o dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan {إِنَّكَ بِالْوَادِ الْمُقَدَّسِ طُوًى} “Çünkü sen kutsal vadi Tuvâ'dasın” kavli hakkında rivayet etti: “Yani mukaddes topraktasın; bu da onun o vadiden geceleyin geçip onu katetmesinden dolayıdır -[Araplarca]: ‘Filan ve filan vadiyi geceleyin katederek aştım (tavâ-tuvâ)’ denilir - ve o, vadinin en yukarısına çıkmıştı; işte bu, Allah'ın peygamberi Mûsâ aleyhisselâm'dır” .
وقال آخرون: بل معنى ذلك: مرّتين. وقالوا: ناداه ربُّه مرّتين. فعلى قولِ هؤلاءِ، طُوًى مصدرٌ أيضًا من غيرِ لفظِه، وذلك أن معناه عندَهم: نُودِيَ: يا موسى، مرّتين نداءَينِ. وكان بعضُهم يُنشِدُ شاهدًا لقولِه: طُوًى أَنَّه بمعنى مرّتين - قولَ عديِّ بن زيدٍ العِبَاديِّ :
Diğerleri ise şöyle demiştir: Bilakis bunun anlamı: “İki defa” demektir. Onlar: “Rabbi ona iki defa seslendi” demişlerdir. Bu görüşte olanlara göre de Tuvâ (طُوًى), yine kendi lafzından türememiş bir masdardır; çünkü onlara göre anlamı: “Ey Mûsâ! diye iki nida ile iki defa seslenildi” şeklindedir. Bazıları, Tuvâ (طُوًى) kelimesinin “iki defa” anlamına geldiğine Adî b. Zeyd el-İbâdî'nin şu beytini şahit getirirdi :
أعاذِلَ إِنَّ اللَّوْمَ فِي غَيْرِ كُنْهِه … عليَّ طُوًى مِنْ غَيِّكَ المُتَرَدِّدِ
“Ey beni kınayan kadın! Asılsız yere beni azarlaman, senin döne döne tekrarlanan şaşkınlığından üzerime kat kat (tuvâ) binmektedir.”
وروَى ذلك آخرون: "عليَّ ثِنًى". أي: مرّةً بعد مرّةٍ، وقالوا: طُوًى وثِنًى بمعنًى واحدٍ.
Başkaları ise bunu: “Aleyye sinâ (عليَّ ثِنًى)” yani “birbiri ardınca, ikişer ikişer” şeklinde rivayet etmiş ve: “Tuvâ (طُوًى) ile sinâ (ثِنًى) aynı anlamdadır” demişlerdir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا بِشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ إِنَّكَ بِالْوَادِ الْمُقَدَّسِ طُوًى}: كُنا نُحدَّثُ أنه وادٍ قُدِّس مرّتين، وأن اسمه طُوًى.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den nakletti: {فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ إِنَّكَ بِالْوَادِ الْمُقَدَّسِ طُوًى} “Pabuçlarını çıkar! Çünkü sen kutsal vadi Tuvâ’dasın!” [ayeti hakkında şöyle dedi]: Bize, oranın iki defa kutsanmış bir vadi olduğu ve adının Tuvâ olduğu anlatılırdı.
وقال آخرون: بل معني ذلك: إنه قُدِّس طُوًى مرّتين.
Diğerleri ise şöyle demiştir: Bilakis bunun anlamı: “O [vadi], iki defa (tuvâ) kutsandı” demektir.
ذكْرُ من قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، قال: قال ابن جُريَجٍ، قال الحسنُ: كان قُدِّس مرَّتين .
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyn rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc rivayet edip dedi ki: İbn Cüreyc dedi ki: el-Hasan: “İki defa kutsanmıştı” dedi .
وقال آخرون: بل {طُوًى}: اسمُ الوادى.
Diğerleri ise şöyle demiştir: Bilakis {طُوًى} “Tuvâ”, vadinin ismidir.
ذكْرُ من قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {إِطُوًى}: اسمُ الوادى .
Bana Ali rivayet edip dedi ki: Bize Abdullah rivayet edip dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan {إِطُوًى} “Tuvâ” kavli hakkında rivayet etti: “Vadinin ismidir” .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {طُوًى}. قال: اسمُ الوادي .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Varkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den: {طُوًى} “Tuvâ” [hakkında]: “Vadinin ismidir” dediğini [rivayet ettiler] .
وحدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {بِالْوَادِ الْمُقَدَّسِ طُوًى}. قال: ذاك الوادِى هو طُوًى، حيثُ كان موسى،
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, {بِالْوَادِ الْمُقَدَّسِ طُوًى} “Kutsal vadi Tuvâ'da” kavli hakkında şöyle dedi: “İşte o vadi, Mûsâ'nın bulunduğu yer olan Tuvâ'dır;
وحيثُ كان إليه من اللهِ ما كان. قال: وهو نحوَ الطورِ.
ve Allah'tan ona olan şeylerin tecelli ettiği yerdir . [İbn Zeyd]: “O [vadi], Tûr tarafındadır” dedi.
وقال آخرون: بل هو أَمْرٌ من اللهِ لموسى بأنْ يطأَ الواديَ بقدمَيْه.
Diğerleri ise şöyle demiştir: Bilakis bu, Allah'tan Mûsâ'ya vadiye iki ayağıyla basması yönünde bir emirdir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا محمدُ بنُ منصورٍ الطوسيُّ، قال: ثنا صالحُ بن إسحاقَ الجِهْبِدُ، عن جعفرِ بن بَرْقانَ، عن عكرِمةَ، عن ابن عباسٍ في قولِ اللهِ: {فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ إِنَّكَ بِالْوَادِ الْمُقَدَّسِ طُوًى}. قال: طأِ الواديَ .
Bize Muhammed b. Mansûr et-Tûsî rivayet edip dedi ki: Bize Sâlih b. İshâk el-Cehbed, Ca'fer b. Burkân'dan, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan Allah Teâlâ'nın: {فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ إِنَّكَ بِالْوَادِ الْمُقَدَّسِ طُوًى} “Hemen pabuçlarını çıkar! Çünkü sen kutsal vadi Tuvâ'dasın” kavli hakkında: “Vadiye ayak bas” dediğini rivayet etti .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا يحيَى بنُ واضحٍ، قال: ثنا الحسينُ، عن يزيدَ، عن عكرمةَ في قولِه: {طُوًى}. قال: طأِ الواديَ.
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyn, Yezîd'den, o da İkrime'den O'nun: {طُوًى} “Tuvâ” kavli hakkında: “Vadiye ayak bas” dediğini rivayet etti.
وحدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن سعيدِ بن جبيرٍ في قولِ اللهِ ﷿: {طُوًى}. قال: طأِ الأرضَ حافيًا، كما تدخلُ الكعبةَ حافيًا. يقولُ: من بَرَكةِ الوادى .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Varkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Saîd b. Cübeyr'den Allah Azze ve Celle'nin: {طُوًى} “Tuvâ” kavli hakkında şöyle dediğini [rivayet ettiler]: “Kâbe'ye yalınayak girdiğin gibi, yere de yalınayak bas. Vadinin bereketinden dolayı [böyle buyuruyor]” .
حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ: {طُوًى}: طأِ الأرضَ حافيًا.
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyn rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den rivayet etti: {طُوًى} “Tuvâ”: “Yere yalınayak bas” demektir.
واختلَفت القرأةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرَأه بعضُ قرأةِ المدينةِ: (طُوَى). بضمِ الطاءِ وتَرْكِ التنوينِ، كأَنَّهم جعَلوه اسمَ الأرضِ التي بها الوادي، كما قال الشاعرُ:
Kurrâ bunun kıraatinde ihtilaf etmiştir. Medine kurrâsının bir kısmı, sanki bu kelimeyi vadinin bulunduğu arazinin ismi kılmışlar gibi 'tâ' harfinin zammesi ve tenvinsiz olarak (طُوَى - Tuvâ) şeklinde okumuştur; nitekim şair de şöyle demiştir:
نَصَرُوا نَبِيَّهُمُ وَشَدُّوا أَزْرَه … بحُنَيْنَ يومَ تَوَاكُلِ الأبْطَالِ
“Kahramanların [birbirine] dayandığı günde Huneyn'de Peygamberlerine yardım ettiler ve onun sırtını kuvvetlendirdiler.”
فلم يُجرِ "حُنينًا"؛ لأنه جعلَه اسمًا للبلدةِ لا للوادِى، ولو كان جعَلَه اسمًا للوادِى لأجْراه، كما قرَأتِ القرأةُ {وَيَوْمَ حُنَيْنٍ إِذْ أَعْجَبَتْكُمْ كَثْرَتُكُمْ} [التوبة: ٢٥]. وكما قال الآخرُ .
[Şair] “Huneyn” kelimesini tenvinlemedi; çünkü onu vadinin değil, beldenin ismi kıldı. Şayet vadinin ismi kılsaydı, kurrânın {وَيَوْمَ حُنَيْنٍ إِذْ أَعْجَبَتْكُمْ كَثْرَتُكُمْ} “Huneyn gününde de; hani çokluğunuz sizi böbürlendirmişti” [Tevbe: 25] şeklinde okuduğu gibi ve diğer şairin dediği gibi onu tenvinlerdi:
ألسْنَا أَكْرَمَ الثَّقَلَيْنِ رَحْلًا … وأَعْظَمَهُ بِبَطْنِ حِراءَ نارَا
“Biz, konak yeri bakımından insanların ve cinlerin en cömerdi ve Hırâ'nın bağrında ateşi en büyük olanı değil miyiz?”
فلم يُجرِ "حِراءَ"، وهو جبلٌ؛ لأنه جعَلَه اسمًا للبَلْدَةِ، فكذلك (طُوَى) في قراءةِ مِن لم يُجرِه، يجعَلُه اسمًا للأرضِ.
Bir dağ olduğu halde “Hırâ” kelimesini belde ismi kıldığı için tenvinlemedi. İşte onu tenvinlemeyenlerin kıraatinde (طُوَى) de böyledir; onu arazinin ismi kılmaktadırlar.
وقرَأ ذلك عامَّةُ قرأةِ أهلِ الكوفةِ {طُوًى} بضمِّ الطاءِ والتنوينِ . وقارِئُو ذلك كذلك مُخْتلِفون في معناه على ما قد ذكَرتُ من اختلافِ أهلِ التأويلِ؛ فأَمَّا من أراد به المصدرَ مِن "طَوَيْتُ"، فلا مَئُونَةَ في تنوينِه؛ وأَمَّا مَن أراد أن يجعَلَه اسمًا للوادِى، فإنه إنما ينوِّنُه لأنَّه اسمُ ذكرٍ لا مؤنثٍ، وأن لامَ الفعلِ منه ياءٌ، فزادَه ذلك خِفَّةً فأَجْراه، كما قال اللهُ ﷿: {وَيَوْمَ حُنَيْنٍ}؛ إذ كان "حنينٌ" اسمَ وادٍ، والوادِى مُذكَّرٌ.
Kûfe ehli kurrâsının geneli ise bunu {طُوًى} “Tuvâ” şeklinde tı harfinin ötresi ve tenvinle okumuştur . Bunu böyle okuyanlar da, tevil ehlinin zikrettiğim ihtilafı üzere manasında ihtilaf etmişlerdir. Bundan “taveytü (طَوَيْتُ)” fiilinin masdarını kastedene gelince, onun tenvinlenmesinde hiçbir külfet yoktur. Onu vadinin ismi kılmak isteyene gelince, o bunu ancak müennes değil müzekker bir isim olduğu ve lamel-fiili yâ olup bu durum ona hafiflik kattığı için munsarif yaparak tenvinlemiştir; nitekim Allah Azze ve Celle: {وَيَوْمَ حُنَيْنٍ} “Ve Huneyn gününde” buyurmuştur; çünkü “Huneyn” bir vadinin ismidir ve vadi müzekkerdir.
وأولى القراءتين عندى بالصوابِ قراءةُ مَن قرَأ بضمِّ الطاءِ والتنوين؛ لأنَّه إن يكُنِ اسمًا للوادِى فحظُّه التنوينُ؛ لما ذكرتُ لك قبلُ مِن العلةِ لمن قال ذلك، وإن كان مصدرًا أو مُفَسِّرًا، فكذلك أيضًا حكمه التنوينُ، وهو عندى اسمُ الوادِى. وإذا كان
Bana göre iki kıraatten doğruya en uygun olanı, tı harfinin ötresi ve tenvinle okuyanın kıraatidir. Zira şayet vadinin ismi ise, bunu söyleyen kimse için daha önce zikrettiğim gerekçeden ötürü onun hakkı tenvindir. Eğer masdar veya açıklayıcı bir kelime ise, bu takdirde de hükmü yine tenvindir; nitekim o bana göre vadinin ismidir. Durum böyle olunca
كذلك، فهو في موضِعِ خفضٍ ردًّا على "الوادِي".
“el-Vâdî (الوادِي)” kelimesine bedel olarak cer konumundadır.
القولُ في تأويلِ قوله جلَّ ثناؤه: {وَأَنَا اخْتَرْتُكَ فَاسْتَمِعْ لِمَا يُوحَى (١٣) إِنَّنِي أَنَا اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنَا فَاعْبُدْنِي وَأَقِمِ الصَّلَاةَ لِذِكْرِي (١٤)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَأَنَا اخْتَرْتُكَ فَاسْتَمِعْ لِمَا يُوحَى (١٣) إِنَّنِي أَنَا اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنَا فَاعْبُدْنِي وَأَقِمِ الصَّلَاةَ لِذِكْرِي (١٤)} “Ben seni seçtim; artık vahyolunacak şeyleri dinle. Şüphesiz Ben, evet Ben Allah'ım. Benden başka hiçbir ilah yoktur; o halde Bana ibadet et ve Beni anmak için namaz kıl!” kavlinin tevili hakkında görüş:
اختلَفتِ القرأةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرَأتْه عامَّةُ القرأةِ الذين قرءوا: (وأنَّا) بتشديدِ النونِ، (وأَنَّا) بفتحِ الألفِ من (أَنَّا) ردًّا على {نُودِيَ يَامُوسَى} كأَن معنى الكلامِ عندَهم: نُودِيَ يا موسى إنِّي أنا ربُّك، وأنّا اخترناك . وبهذه القراءةِ قرَأ ذلك عامَّة قرأةِ أهلِ الكوفةِ .
Kıraat imamları bunun okunuşunda ihtilaf etmişlerdir; (وأنَّا) şeklinde nûn harfini şeddeli okuyan kurrânın geneli, {نُودِيَ يَامُوسَى} kavline atfen (أَنَّا) kelimesinin hemzesini üstün ile okumuşlardır; sanki onlara göre sözün anlamı: “Ey Mûsâ! Şüphesiz Ben senin Rabbinim ve Biz seni seçtik diye seslenildi” şeklindedir. Kûfe ehli kurrâsının geneli de bu kıraatle okumuştur .
وأما عامةُ قرأةِ أهلِ المدينةِ والبصرةِ وبعضُ أهلِ الكوفةِ فقَرَءوا: {وَأَنَا اخْتَرْتُكَ}. بتخفيف النونِ على وجهِ الخبرِ من اللهِ عن نفسِه أَنَّه اخْتارَه.
Medine ve Basra ehli kurrâsının geneli ile Kûfe ehlinin bir kısmı ise Allah'ın kendisini seçtiğini bizzat kendisinden haber vermesi kabilinden nûn harfini şeddesiz olarak {وَأَنَا اخْتَرْتُكَ} “Ve Ben seni seçtim” şeklinde okumuşlardır .
والصوابُ من القولِ في ذلك عندِى أن يُقالَ: إنهما قراءتان قد قرأ بكلِّ واحدةٍ منهما قرأةُ أهلِ العلمِ بالقرآنِ، مع اتِّفاقِ مَعْنَيْيهما، فبأيَّتِهما قرَأ القارئُ فمصيبٌ الصوابَ فيه. وتأويلُ الكلامِ: ونُودِيَ أَنَّا اخْتَرناكَ فَاجْتَبَيناك لرِسالَتِنا إلى مَن نُرَسلُك إليه.
Bana göre bu hususta doğru olan söz: Bunların her ikisinin de Kur'an ehli ilim sahipleri tarafından okunduğu ve anlamlarının birbiriyle uyuştuğu; dolayısıyla okuyan kimse hangisiyle okursa okusun isabet etmiş olacağıdır. Sözün tevili şöyledir: “Sana elçi göndereceğimiz kimselere yönelik elçiliğimiz için seni seçip beğendiğimiz nida edildi.”
{فَاسْتَمِعْ لِمَا يُوحَى}. يقولُ: فاسْتَمِعْ لوَحْيِنا الذي نوحِيه إليك وعِه، واعملْ بهِ. {إِنَّنِي أَنَا اللَّهُ}. يقولُ تعالى ذِكرُه: إننى أنا المعبودُ الذي لا تصلُحُ العِبادةُ إلَّا له، {إِلَّا إِلَهَ إِلَّا أَنَا} فلا تعبُدْ غيرِى، فإنَّه لا معبودَ تجوزُ أو تصلُحُ له العبادةُ سِوَايَ، {فَاعْبُدْنِي}. يقولُ: فأخْلِصِ العبادةَ لى دونَ كلِّ ما عُبِد مِن دُونِي.
{فَاسْتَمِعْ لِمَا يُوحَى} “Öyleyse vahyolunana kulak ver!”. Şöyle buyurmaktadır: Sana vahyettiğimiz vahyimize kulak ver, onu kavra ve onunla amel et! {إِنَّنِي أَنَا اللَّهُ} “Şüphesiz Ben, yalnız Ben Allah'ım”. Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz Ben, kendisinden başkasına ibadet edilmesi layık olmayan yegâne mabudum. {إِلَّا إِلَهَ إِلَّا أَنَا} “Benden başka hiçbir ilah yoktur”. Dolayısıyla Benden başkasına ibadet etme; zira Benden başka kendisine ibadet edilmesi caiz ve layık olan hiçbir mabut yoktur. {فَاعْبُدْنِي} “Öyleyse Bana kulluk et!”. Şöyle buyurmaktadır: Benden başka tapınılan her şeyi terk ederek ibadeti yalnızca Bana halis kıl!
{وَأَقِمِ الصَّلَاةَ لِذِكْرِي}. اختلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ ذلك؛ فقال بعضُهم: معنى ذلك: أقمِ الصلاةَ لي؛ فإِنَّكَ إِذا أَقَمْتَها ذَكَرْتَني.
{وَأَقِمِ الصَّلَاةَ لِذِكْرِي} “ve Beni anmak için namaz kıl!”. Tevil ehli bunun tevili hakkında ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Bunun anlamı: “Namazı Benim için kıl; çünkü sen onu kıldığında Beni anmış olursun” şeklindedir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {وَأَقِمِ الصَّلَاةَ لِذِكْرِي}. قال: إذا صلَّى عبدٌ ذكَر ربَّه .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Varkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {وَأَقِمِ الصَّلَاةَ لِذِكْرِي} “ve Beni anmak için namaz kıl!” kavli hakkında: “Bir kul namaz kıldığı zaman Rabbini anmış olur” dediğini [rivayet ettiler] .
وحدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {وَأَقِمِ الصَّلَاةَ لِذِكْرِي}. قال: إذا صلَّى عَبْدٌ ذكَر ربَّه.
Bize el-Kâsım da rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyn rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den O'nun: {وَأَقِمِ الصَّلَاةَ لِذِكْرِي} “ve Beni anmak için namaz kıl!” kavli hakkında: “Bir kul namaz kıldığı zaman Rabbini anmış olur” dediğini rivayet etti.
وقال آخرون: بل معنى ذلك: وأقمِ الصلاةِ حين تذكُرُها.
Diğerleri ise şöyle demiştir: Bilakis bunun anlamı: “Namazı, onu hatırladığın vakit kıl” demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا سفيانُ، عن مُغيرةَ، عن إبراهيمَ في قولِه: {وَأَقِمِ الصَّلَاةَ لِذِكْرِي}. قال: تُصَلِّيها حينَ تذكُرُها .
Bize Muhammed b. Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, Mugîre'den, o da İbrâhîm'den O'nun: {وَأَقِمِ الصَّلَاةَ لِذِكْرِي} “ve Beni anmak için namaz kıl!” kavli hakkında: “Onu hatırladığın vakit kılarsın” dediğini rivayet etti .
حدَّثني أحمدُ بنُ عبدِ الرحمنِ بن وهبٍ، قال: ثني عمى عبدُ اللهِ بنُ وهَبٍ، قال: ثني يونسُ ومالكٌ، عن ابن شهابٍ، قال: أخبَرني سعيدُ بنُ المسيَّبِ، عن أبي هريرةَ، أن رسول اللهِ ﷺ قال: "مَنْ نَسِيَ صلاةً فَلْيصلِّيها
Bana Ahmed b. Abdirrahmân b. Vehb rivayet edip dedi ki: Bana amcam Abdullah b. Vehb rivayet edip dedi ki: Bana Yûnus ve Mâlik, İbn Şihâb'dan rivayet etti; [İbn Şihâb] dedi ki: Bana Saîd b. el-Müseyyeb, Ebû Hureyre'den [naklen] haber verdi ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «مَنْ نَسِيَ صلاةً فَلْيصلِّيها» «Kim bir namazı unutursa onu kılsın
إذا ذكَرَها، قال اللهُ ﷿: {وَأَقِمِ الصَّلَاةَ لِذِكْرِي}. وكان الزهريُّ يقرَؤُها: (أقمِ الصَّلاةَ لِذِكْرَى) . قال أبو جعفر: "ذِكْرَى" بمنزلةِ "فِعْلَى".
hatırladığı vakit. Allah Azze ve Celle: {وَأَقِمِ الصَّلَاةَ لِذِكْرِي} “ve Beni anmak için namaz kıl!” buyurmuştur.” ez-Zührî bunu: (أقمِ الصَّلاةَ لِذِكْرَى) şeklinde okurdu . Ebû Ca'fer der ki: “Zikrâ (ذِكْرَى)”, “fi'lâ (فِعْلَى)” veznindedir.
وأولى التأويلين في ذلك بالصوابِ تأويلُ مَن قال: معناه: أقمِ الصلاةَ لِتَذْكُرَنى فيها؛ لأن ذلك أظهَرُ معْنَيَيْه، ولو كان معناه: حينَ تَذْكُرُها. لكان التنزيلُ: أقم الصلاةَ لِذِكْرِكَهَا. وفى قولِه {لِذِكْرِي} دلالةٌ بينةٌ على صحَّةِ ما قال مجاهدٌ في تأويلِ ذلك، ولو كانت القراءةُ التي ذكَرْناها عن الزهريِّ قراءةً مُسْتفيضَةً في قرَأةِ الأمصارِ، كان صحيحًا تأويلُ من تأوَّلَه بمعنى: أقمِ الصلاةَ حينَ تذكُرُها. وذلك أن الزهريَّ وجَّه بقراءتِه: (أَقِمِ الصَّلَاةَ لِذِكْرَى) بالألفِ لا بالإضافةِ، إلى: أقمِ الصلاةَ لذِكْرَاها. إلا أنّ الهاءَ والألفَ حُذِفَتا وهما مُرَادتان في الكلام؛ ليُوفَّقَ بينَها وبينَ سائرِ رءوسِ الآياتِ؛ إذ كانت بالألفِ والفتحِ.
Bu hususta iki tevil arasından doğruya en yakın olanı: “Bunun anlamı: ‘Onun içinde Beni anman için namaz kıl’ demektir” diyenin tevilidir; çünkü bu, iki anlamın en zahir olanıdır. Şayet anlamı: “Onu hatırladığın vakit” olsaydı, vahiy: “Onu hatırlaman için namazı kıl” şeklinde inerdi. O'nun: {لِذِكْرِي} “Beni anmak için” kavlinde, Mücâhid'in bunun tevili hususunda söylediğinin doğruluğuna açık bir delil vardır. ez-Zührî'den naklettiğimiz kıraat beldelerin kurrâsı arasında müstefîz (yaygın) bir kıraat olsaydı, onu: “Namazı, onu hatırladığın vakit kıl” manasıyla tevil edenin tevili sahih olurdu. Çünkü ez-Zührî, izafetle değil elif ile olan (أَقِمِ الصَّلَاةَ لِذِكْرَى) kıraatiyle bunu: “Namazı, onun hatırlanması vakti için kıl” anlamına yönlendirmiştir; ancak ayet sonları elif ve fetha ile bittiği için, bu ayet ile diğer ayet sonları arasında uyum sağlansın diye kelamda kastedildikleri halde hâ ve elif zamiri hazfedilmiştir.
ولو قال قائلٌ في قراءةِ الزهريِّ هذه التي ذكَرْناها عنه: إنما قصَد الزهريُّ بفَتْحِها وتَصْييرِ باءِ الإضافة ألفًا، التوفيقَ بينَه وبينَ رءوسِ الآياتِ قبلَه وبعدَه، لا أنه خالَف بقراءتِه ذلك كذلك مَن قرَأ بالإضافةِ. وقال: إنما ذلك كقولِ الشاعرِ :
Biri, ez-Zührî'den naklettiğimiz bu kıraat hakkında: “ez-Zührî onun sonunu fetha yapmak ve izafet yâ'sını elife dönüştürmekle sadece kendisinden önceki ve sonraki ayet sonlarıyla uyum sağlamayı kastetmiştir; yoksa bu kıraatiyle izafetle okuyanlara muhalefet etmiş değildir” dese ve şöyle söylese: “Bu tıpkı şairin şu sözü gibidir :
أُطَوِّفُ ما أُطَوِّفُ ثُمَّ آوِى … إلى أُمَّا ويُرْوينِي النَّقِيعُ
“Dolaşabildiğim kadar dolaşırım, sonra anneme (ümmâ) sığınırım ve soğuk süt beni suya kandırır.”
وهو يريدُ: إلى أُمِّى. وكقولِ العربِ: بأبا وأمَّا. وهى تريدُ: بأبي وأمِّي -
Oysa [şair bununla]: “anneme” (ilâ ümmî / إِلَى أُمِّي) [demek] istemektedir. Tıpkı Arapların: “Babam ve annem [feda olsun]” (bi-ebâ ve ümmâ / بِأَبَا وَأُمَّا) demeleri gibidir ki bununla: “Babam ve annem [feda olsun]” (bi-ebî ve ümmî / بِأَبِي وَأُمِّي) [demeyi] kastetmektedirler.—
كان له بذلك مَقالٌ.
böyle diyenin de bunda tutunacağı bir gerekçesi olurdu.
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤه: {إِنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ أَكَادُ أُخْفِيهَا لِتُجْزَى كُلُّ نَفْسٍ بِمَا تَسْعَى (١٥) فَلَا يَصُدَّنَّكَ عَنْهَا مَنْ لَا يُؤْمِنُ بِهَا وَاتَّبَعَ هَوَاهُ فَتَرْدَى (١٦)}.
Allah Teâlâ'nın: {إِنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ أَكَادُ أُخْفِيهَا لِتُجْزَى كُلُّ نَفْسٍ بِمَا تَسْعَى (١٥) فَلَا يَصُدَّنَّكَ عَنْهَا مَنْ لَا يُؤْمِنُ بِهَا وَاتَّبَعَ هَوَاهُ فَتَرْدَى (١٦)} “Kıyamet mutlaka gelecektir. Herkes peşinde koştuğu şeyin karşılığını alsın diye neredeyse onu [kendimden bile] gizleyeceğim. Sakın ona inanmayan ve hevasına uyan kimse seni ondan alıkoymasın; sonra helak olursun!” kavlinin tevili hakkında görüş:
يقولُ تعالى ذكرُه: إن الساعةَ التي فيها يبعَثُ اللهُ الخلائقَ من قبورِهم لموقفِ القيامةِ جائيةٌ أكادُ أُخْفيها.
Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Allah'ın yaratılmışları kıyamet duruşması için kabirlerinden dirilteceği o saat mutlaka gelecektir; Ben neredeyse onu gizleyeceğim.
فعلَى ضمِّ الألفِ مِن {أُخْفِيهَا} قراءةُ جميعِ قرأةِ أمصارِ الإسلامِ، بمعنى: أكادُ أُخْفيها مِن نَفْسِى؛ لئلا يطلع عليها أحدٌ. وبذلك جاء تأويلُ أكثرِ أهلِ التأويلِ.
İslam beldelerindeki bütün kurrânın kıraati {أُخْفِيهَا} “onu gizleyeceğim” kelimesindeki hemzenin ötresi iledir; bu da: “Hiç kimse ona muttali olmasın diye neredeyse onu Kendimden bile gizleyeceğim” anlamındadır. Tevil ehlinin çoğunun tevili de bu şekilde gelmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {أَكَادُ أُخْفِيهَا}. يقولُ: لا أُظْهِرُ عليها أحدًا غيرِى .
Bana Ali rivayet edip dedi ki: Bize Abdullah rivayet edip dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan {أَكَادُ أُخْفِيهَا} “neredeyse onu gizleyeceğim” kavli hakkında: “[Allah] ‘Ona Kendimden başka hiçbir kimseyi muttali kılmam’ buyuruyor” dediğini rivayet etti .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {إِنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ أَكَادُ أُخْفِيهَا}. قال: لا تأتيكُم إلا بَغْتَةً.
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, o dedi ki: Bana amcam rivayet etti, o dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {إِنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ أَكَادُ أُخْفِيهَا} “Kıyamet mutlaka gelecektir. Neredeyse onu gizleyeceğim” kavli hakkında: “Size ancak ansızın gelecektir” dediğini rivayet etti.
وحدَّثنا ابن بشارٍ قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا سفيانُ، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ: {إِنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ أَكَادُ أُخْفِيهَا}. قال: مِن نَفْسِى.
Bize İbn Beşşâr da rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, Leys'ten, o da Mücâhid'den: {إِنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ أَكَادُ أُخْفِيهَا} “Kıyamet mutlaka gelecektir. Neredeyse onu gizleyeceğim” [ayeti hakkında]: “Kendimden bile [gizleyeceğim]” dediğini rivayet etti.
وحدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ عزَّ ذكرُه: {أَكَادُ أُخْفِيهَا}. قال: من نَفْسِى.
Bana Muhammed b. Amr da rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Verkā rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den zikri yüce olan Allah'ın: {أَكَادُ أُخْفِيهَا} “Neredeyse onu gizleyeceğim” kavli hakkında: “Kendimden bile [gizleyeceğim]” dediğini rivayet etti.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bize Kāsım rivayet edip dedi ki: Bize Hüseyin rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'ten, o da Mücâhid'den aynısını rivayet etti.
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن عطاءِ بن السائبِ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، عن ابن عباسٍ: {أَكَادُ أُخْفِيهَا}. قال: مِن نَفْسِى .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Cerîr, Atâ b. es-Sâib'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan {أَكَادُ أُخْفِيهَا} “neredeyse onu gizleyeceğim” [ayeti hakkında]: “Kendimden bile [gizleyeceğim]” dediğini rivayet etti .