القول في تأويل قوله تعالى: {قُلْ إِنَّمَا يُوحَى إِلَيَّ أَنَّمَا إِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ فَهَلْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ (١٠٨)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri hakkındaki görüş: {قُلْ إِنَّمَا يُوحَى إِلَيَّ أَنَّمَا إِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ فَهَلْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ (١٠٨)} “De ki: 'Bana ancak sizin ilahınızın tek bir ilah olduğu vahyolunuyor. Artık siz Müslüman oluyor musunuz (teslim oluyor musunuz)?'”
يقول تعالى ذكره لنبيه محمد ﷺ: قل يا محمد: ما يُوحِي إلى ربِّي إِلَّا أَنَّه لا إلهَ لكم يجوز أن يُعبد إلَّا إلهٌ واحدٌ، لا تصلح العبادة إلا له، ولا ينبغى ذلك لغيرِه، {فَهَلْ أَنتُم مُّسْلِمُونَ}. يقولُ: فهل أنتم مذعنون له أيُّها المشركون العابدون الأوثانَ والأصنام، بالخضوع بذلك ، ومُتبرَّئون من عبادة ما دونه من آلهتكم؟
Zikri yüce olan Allah, Peygamberi Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyuruyor: Ey Muhammed, de ki: Rabbim bana ancak sizin kulluk edilmesi caiz olan ilahınızın yalnızca tek bir ilah olduğunu vahyediyor; ibadet ancak O'na layıktır ve O'ndan başkasına uygun düşmez. {فَهَلْ أَنتُم مُّسْلِمُونَ} “Artık siz teslim oluyor musunuz?”. Şöyle demektedir: Ey putlara ve heykellere tapan müşrikler! Buna boyun eğerek O'na itaat edip O'ndan başka taptığınız ilahlarınızdan uzaklaşacak mısınız?
القول في تأويل قوله تعالى: {فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ آذَنْتُكُمْ عَلَى سَوَاءٍ وَإِنْ أَدْرِي أَقَرِيبٌ أَمْ بَعِيدٌ مَا تُوعَدُونَ (١٠٩)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri hakkındaki görüş: {فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ آذَنْتُكُمْ عَلَى سَوَاءٍ وَإِنْ أَدْرِي أَقَرِيبٌ أَمْ بَعِيدٌ مَا تُوعَدُونَ (١٠٩)} “Eğer yüz çevirirlerse de ki: 'Size eşit şekilde bildirdim. Size vaad olunan şeyin yakın mı yoksa uzak mı olduğunu ben bilemem.'”
يقول تعالى ذكرُه: فإن أدبَرَ هؤلاء المشركون يا محمد عن الإقرار بالإيمان بأن لا إلهَ لهم إلَّا إلهٌ واحدٌ، فأعْرَضوا عنه وأبَوا الإجابةَ إليه، فقُل لهم: قد {آذَنتُكُمْ عَلَى سَوَاءٍ}. يقول: أعلمهم أنَّك وهم على علمٍ من أن بعضكم لبعض حربٌ، لا صلحَ بينكم ولا سِلْمَ.
Zikri yüce olan Allah şöyle buyuruyor: Ey Muhammed! Eğer bu müşrikler, kendileri için tek bir ilahtan başka ilah olmadığına inanmayı ikrar etmekten geri durur, bundan yüz çevirir ve buna icabet etmekten kaçınırlarsa onlara de ki: Şüphesiz {آذَنتُكُمْ عَلَى سَوَاءٍ} “Size eşit şekilde bildirdim”. Şöyle demektedir: Onlara bildir ki, aranızda hiçbir barış ve uzlaşma olmaksızın birbirinizle savaş halinde olduğunuzu sen de onlar da eşit şekilde bilmektedir.
وإنما عنَى بذلك قوم رسول الله ﷺ مِن قُريش، كما حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثني حجاج، عن ابن جريج قولَه: {فَإِن تَوَلَّوْا فَقُلْ آذَنتُكُمْ عَلَى سَوَاءٍ}: فإن تولَّوا: يعنى قريشًا.
Bununla Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem kavmi olan Kureyş kastedilmiştir; nitekim bize Kāsım anlattı, dedi ki: Bize Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'in şu buyruk hakkındaki sözünü anlattı: {فَإِن تَوَلَّوْا فَقُلْ آذَنتُكُمْ عَلَى سَوَاءٍ} “Eğer yüz çevirirlerse de ki: 'Size eşit şekilde bildirdim'”. [İbn Cüreyc:] "Eğer yüz çevirirlerse", yani Kureyş [yüz çevirirse demektir], dedi.
وقوله: {وَإِنْ أَدْرِى أَقَرِيبٌ أَم بَعِيدٌ مَا تُوعَدُونَ}. يقولُ تعالى ذكره لنبيِّه: قلْ: وما أدرى متى الوقتُ الذي يَحِلُّ بكم عقاب الله الذي وعدكم، فينتقِمَ به منكم؛ أقريبٌ نزوله بكم أم بعيدٌ؟
Allah'ın şu buyruğuna gelince: {وَإِنْ أَدْرِى أَقَرِيبٌ أَم بَعِيدٌ مَا تُوعَدُونَ} “Size vaat olunan şey yakın mıdır, yoksa uzak mıdır bilmem”. Zikri yüce olan Allah Peygamberine şöyle buyuruyor: De ki: Allah'ın size vaat ettiği, sizden intikam alacağı azabın başınıza geleceği vakit ne zamandır; onun başınıza inmesi yakın mıdır yoksa uzak mıdır bilmem.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.
Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاج، عن ابن جُرَيجٍ: {وَإِنْ أَدْرِى أَقَرِيبٌ أَم بَعِيدٌ مَّا تُوعَدُونَ}. قال: الأجلُ.
Bize Kāsım anlattı, dedi ki: Bize Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den [Allah'ın] şu buyruğu hakkında anlattı: {وَإِنْ أَدْرِى أَقَرِيبٌ أَم بَعِيدٌ مَّا تُوعَدُونَ} “Size vaat olunan şey yakın mıdır, yoksa uzak mıdır bilmem”. [İbn Cüreyc] dedi ki: [Kastedilen] eceldir.
القول في تأويل قوله تعالى: {إِنَّهُ يَعْلَمُ الْجَهْرَ مِنَ الْقَوْلِ وَيَعْلَمُ مَا تَكْتُمُونَ (١١٠) وَإِنْ أَدْرِي لَعَلَّهُ فِتْنَةٌ لَكُمْ وَمَتَاعٌ إِلَى حِينٍ (١١١)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri hakkındaki görüş: {إِنَّهُ يَعْلَمُ الْجَهْرَ مِنَ الْقَوْلِ وَيَعْلَمُ مَا تَكْتُمُونَ (١١٠) وَإِنْ أَدْرِي لَعَلَّهُ فِتْنَةٌ لَكُمْ وَمَتَاعٌ إِلَى حِينٍ (١١١)} “Şüphesiz O, sözün açığa vurulanını da bilir, gizlemekte olduğunuzu da bilir. Bilmiyorum, belki de bu sizin için bir imtihan ve bir süreye kadar bir faydalanmadır.”
يقول تعالى ذكره لنبيِّه محمد ﷺ: قل لهؤلاء المشركين: إن الله يعلم الجهرَ الذي تجهرون به من القولِ، ويعلمُ ما تُخفُونه فلا تجهَرون به، سواء عندَه خَفِيُّه وظاهرُه، وسرُّه وعلانيته، إنَّه لا يخفى عليه منه شيء، فإن أخَّر عنكم عقابَه على ما
Zikri yüce olan Allah, Peygamberi Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyuruyor: Bu müşriklere de ki: Şüphesiz Allah, sözden açıkça söylediğinizi de bilir, gizleyip açığa vurmadığınızı da bilir; O'nun katında sözün gizlisi de açığı da, sırrı da alenisi de birdir, şüphesiz O'na bunlardan hiçbir şey gizli kalmaz. Eğer O,
تُخفون مِنَ الشَّركِ به، أو تَجَهَرون به.
O'na ortak koşmaktan gizlediğiniz veya açığa vurduğunuz şeylerden ötürü cezanızı erteliyorsa,
فما أدْرِى ما السبب الذي من أجله يؤخِّرُ ذلك عنكم؟ لعلَّ تأخيره ذلك عنكم مع وَعْدِه إيَّاكم؛ لفتنةٍ يريدها بكم، ولِتَمتَّعوا بحياتكم إلى أجل قد جعله لكم تبلغونه، ثم يُنزِلُ بكم حينئذٍ نقمته.
[bilin ki] bunu sizden ertelemesinin sebebini ben bilmem; O'nun bunu size vaat etmesine rağmen ertelemesi, belki de sizin için murat ettiği bir imtihan ve belirlediği bir vakte ulaşıp o zamana kadar dünya hayatınızdan faydalanmanız içindir; sonra da o vakit gelince cezasını başınıza indirecektir.
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.
Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكر من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاج، عن ابن جريج، عن عطاءٍ الخراساني، عن ابن عباس: {وَإِنْ أَدْرِى لَعَلَّهُ فِتْنَةٌ لَّكُمْ وَمَتَاعٌ إِلَى حِينٍ}. يقول: لعلّ ما [أقرِّبُ لكم] من العذابِ والساعة أن يؤخَّرَ عنكم لمدتِكم، ومتاعٌ إلى حينٍ، [فيصيرَ قولى ذلك لكم فتنةً] .
Bize Kāsım anlattı, dedi ki: Bize Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Atâ el-Horasânî'den, o da İbn Abbâs'tan [Allah'ın] şu buyruğu hakkında anlattı: {وَإِنْ أَدْرِى لَعَلَّهُ فِتْنَةٌ لَّكُمْ وَمَتَاعٌ إِلَى حِينٍ} “Bilmiyorum, belki de bu sizin için bir imtihan ve bir süreye kadar bir faydalanmadır”. Şöyle demektedir: Azaptan ve kıyametten [size yakın olduğunu söylediğim] şeylerin süreniz tamamlanıncaya kadar sizden ertelenmesi ve bir süreye kadar faydalanmanız muhtemeldir [böylece bunu size söylemem sizin için bir imtihan olur] .
القول في تأويل قوله تعالى: {قَالَ رَبِّ احْكُمْ بِالْحَقِّ وَرَبُّنَا الرَّحْمَنُ الْمُسْتَعَانُ عَلَى مَا تَصِفُونَ (١١٢)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri hakkındaki görüş: {قَالَ رَبِّ احْكُمْ بِالْحَقِّ وَرَبُّنَا الرَّحْمَنُ الْمُسْتَعَانُ عَلَى مَا تَصِفُونَ (١١٢)} “[Peygamber] dedi ki: 'Rabbim! Hak ile hükmet. Bizim Rabbimiz Rahmân'dır; sizin nitelemelerinize karşı yardımı istenendir.'”
يقول تعالى ذكره: قل يا محمد: يا ربِّ افْصِلْ بينى وبينَ مَن كَذَّبَني مِن مُشرِكى قومى وكفر بك، وعبد غيرك، بإحلالِ عذابك ونقْمِتك بهم. وذلك هو الحقُّ الذي أمر الله تعالى ذكره نبيه أن يسألَ ربَّه الحكم به، وهو نظير قوله جلَّ ثناؤه: {رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ قَوْمِنَا بِالْحَقِّ [وَأَنتَ خَيْرُ الْفَاتِحِينَ]} [الأعراف: ٨٩].
Yüce Allah -zikri yücedir- buyuruyor ki: De ki ey Muhammed: “Rabbim! Üzerlerine azabını ve intikamını indirerek benimle, kavmimin müşriklerinden beni yalanlayan, Seni inkâr eden ve Senden başkasına tapan kimseler arasında hükmü ver.” İşte Yüce Allah'ın -zikri yücedir- peygamberine, Rabbinden kendisiyle hükmetmesini istemesini emrettiği hak budur. Bu da O'nun -övgüsü yücedir- şu buyruğunun bir benzeridir: {رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ قَوْمِنَا بِالْحَقِّ [وَأَنتَ خَيْرُ الْفَاتِحِينَ]} “Rabbimiz! Bizimle kavmimiz arasında hak ile hükmet; Sen hüküm verenlerin en hayırlısısın” [el-A'râf: 89].
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويلِ.
Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثني حجاج، عن ابن جُرَيجٍ، قال: قال ابن عباس: {قَالَ رَبَّ احْكُم بِالْحَقِّ}. قال: لا يحكم بالحقِّ إلا الله، ولكن أنَّما استعجَل بذلك في الدُّنيا؛ [يسألُ ربَّه] على قومه .
Bize Kāsım anlattı, dedi ki: Bize Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: İbn Abbâs: {قَالَ رَبَّ احْكُم بِالْحَقِّ} “[Peygamber] dedi ki: 'Rabbim! Hak ile hükmet'” [ayeti hakkında] şöyle dedi: Haktan başkasıyla ancak Allah hükmeder; fakat o (Peygamber), kavminin aleyhine [Rabbinden isteyerek] dünyada bunun çabuklaştırılmasını istemiştir .
حدثنا ابن عبد الأعلى، قال: ثنا محمد بن ثور، عن معمرٍ، عن قتادة، أن النبي ﷺ كان إذا شَهِد قتالًا قال: {رَبَّ احْكُم بِالْحَقِّ} .
Bize İbn Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den anlattı ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem savaşa katıldığı zaman şöyle derdi: {رَبَّ احْكُم بِالْحَقِّ} “Rabbim! Hak ile hükmet”.
واختلَفت القرأة في قراءة ذلك؛ فقرأته عامة قرأةِ الأمصار: (قُلْ رَبِّ احْكُمْ) بكسرِ الباء، ووصل الألف؛ ألفِ "احكُمْ"، على وجهِ الدعاء والمسألةِ ، سوى أبي جعفر، فإنَّه ضمَّ الباء من الربِّ على وجه نداء المفردِ، وغير الضحاكِ بن مزاحمٍ، فإنَّه رُوى عنه أنَّه كان يقرأُ ذلك: (رَبِّي أَحْكَمُ) على وجه الخبر بأنَّ اللَّهَ أَحْكَمُ بالحقِّ مِن كلِّ حاكمٍ، فيُثبت الياءَ في الربِّ، ويهمرُ الألفَ مِن "أَحْكَمُ"، ويرفعُ "أحْكَمُ" على أنَّه خبرٌ للرب ﵎.
Kurrâ bu lafzın kıraatinde ihtilaf etmiştir; şehirlerin genel kurrâsı bunu dua ve talep vechi üzere , bâ harfinin kesresi ve "ihkum"un elifinin vaslı (hemzesiz geçişi) ile (قُلْ رَبِّ احْكُمْ) şeklinde okumuştur. Ancak Ebû Ca'fer hariçtir; zira o, müfret nida vechi üzere Rabb lafzının bâ'sını zammeli okumuştur. Dahhâk b. Müzâhim de farklı olarak, Allah'ın her hâkimden daha çok hakla hükmettiğini bildiren bir haber vechi üzere bunu (رَبِّي أَحْكَمُ) şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir; böylece o, Rabb lafzındaki yâ harfini sabit kılmış, "ahkemu"nun elifini hemzelemiş ve "ahkemu" kelimesini Rabb lafzının haberi olarak merfû kılmıştır.
والصوابُ مِن القراءةِ عندَنا في ذلك، وَصْلُ الباءِ مِن الربِّ وكسرها
Bu hususta bize göre kıraatte doğru olan; Rabb lafzının bâ'sının kesrelenmesi ve
بـ "احْكُمْ"، وترك قطع الألفِ مِن "احْكُمْ"، على ما عليه قرأةُ الأمصار؛ لإجماع الحجَّة من القرأة عليه، وشذوذ ما خالفه. وأما الضحاك فإنَّ في القراءةِ التي ذُكِرت عنه زيادةَ حرفٍ على خطِّ المصاحفِ، ولا ينبغى أن يُزادَ ذلك فيها مع صحة معنى القراءة بتَرك زيادته. وقد زعم بعضُهم أن معنى قوله: {رَبِّ احْكم [بِالحَقِّ}: قل: ربِّ احْكُم] بحكمِكَ الحَقِّ. ثم حذف "الحكمُ" الذي "الحقُّ" نعت له، وأُقيم "الحقُّ" مُقامَه، ولذلك وجهٌ، غير أنَّ الذي قُلناه أوضحُ وأَشْبَهُ بما قاله أهل التأويل؛ فلذلك اخترناه.
"ihkum" lafzına bitiştirilmesi (vasledilmesi) ve şehirler kurrâsının okuduğu üzere "ihkum"un elifinin katı hemzesi yapılmamasıdır. Çünkü hüccet olan kurrâ topluluğu bunda icma etmiştir ve buna muhalif olanlar şâzdır. Dahhâk'a gelince; ondan aktarılan kıraatte mushafların hattına fazladan bir harf eklenmesi söz konusudur; oysa bu fazlalık olmaksızın kıraatin anlamı sahih iken mushaf hattına ilave yapılması uygun değildir. Bazıları da Allah'ın: {رَبِّ احْكم [بِالحَقِّ}: قل: ربِّ احْكُم] “[Rabbim! Hak ile hükmet: De ki: Rabbim!] hak olan hükmünle [hükmet]” buyruğunun anlamının böyle olduğunu ileri sürmüştür. Sonra "el-hakku" lafzının sıfatı olduğu "el-hükmü" kelimesi hazfedilmiş ve "el-hakku" onun yerine geçirilmiştir. Bunun da bir yönü vardır; ancak bizim söylediğimiz daha açıktır ve tefsir ehlinin söylediğine daha uygundur; bu sebeple onu tercih ettik.
وقوله: {وَرَبُّنَا الرَّحْمَنُ الْمُسْتَعَانُ عَلَى مَا تَصِفُونَ}. يقول جل ثناؤه: قل يا محمد: وربُّنا الذي يرحم عبادَه، وتَعُمُّهم نِعَمُه ، الذي أستَعِينُه عليكم فيما تقولون وتصفون، من قولكم لي فيما أتيتُكم به من عندِ اللَّهِ {هَلْ هَذَا إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ أَفَتَأْتُونَ السَّحْرَ وَأَنتُمْ تُبْصِرُونَ" [الأنبياء: ٣]. وقولكم: {افْتَرَاهُ بَلْ هُوَ شَاعِرٌ} [الأنبياء: ٥]. وفى كذبِكم على الله جل ثناؤه وقيلكم: {اتَّخَذَ الرَّحْمَنُ وَلَدًا} [الأنبياء: ٢٦]. فإنَّه هَيِّنٌ عليه تغييرُ ذلك، وفصل ما بينى وبينكم بتعجيل العقوبة لكم على ما تصفون من ذلك.
Allah'ın: {وَرَبُّنَا الرَّحْمَنُ الْمُسْتَعَانُ عَلَى مَا تَصِفُونَ} “Rabbimiz Rahmân'dır; nitelemelerinize karşı yardımı istenendir” buyruğuna gelince; Şânı yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: De ki [ey Muhammed]: "Kullarına merhamet eden ve nimetleri onları kuşatan Rabbimiz; Allah katından size getirdiğim hususunda bana söylediğiniz: {هَلْ هَذَا إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ أَفَتَأْتُونَ السَّحْرَ وَأَنتُمْ تُبْصِرُونَ" [Enbiyâ: 3] ve: {افْتَرَاهُ بَلْ هُوَ شَاعِرٌ} “[Onu] uydurdu, bilakis o bir şairdir” [Enbiyâ: 5] sözünüzden, ayrıca şânı yüce olan Allah'a karşı yalan söylemeniz ve: {اتَّخَذَ الرَّحْمَنُ وَلَدًا} “Rahmân çocuk edindi” [Enbiyâ: 26] demenizden ibaret olan söyleyip durduğunuz ve nitelediğiniz şeyler karşısında kendisinden yardım dilediğimdir . Zira bunu değiştirmek ve bu nitelemelerinizden ötürü cezanızı çabuklaştırarak benimle sizin aranızı ayırmak O'na pek kolaydır."
[آخر تفسير "سورة الأنبياء" ﵈]
[Enbiyâ Sûresi tefsirinin sonu aleyhimüsselâm]