Binûn

Enbiyâ (aleyhimussalâtü vesselâm) Suresinin Tefsiri — 12. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقوله: {وَتَتَلَقَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ}. يقولُ: وتَستقبِلُهم الملائكةُ يُهنِّئونهم يقولون: {هَذَا يَوْمُكُمُ الَّذِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ} فيه الكرامةُ مِن اللَّهِ، والحِباءُ، والجزيلُ مِن الثوابِ، على ما كنتم تَنْصَبون في الدنيا للَّهِ في طاعتِه.

O'nun: {وَتَتَلَقَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ} “Melekler de onları karşılar” buyruğu hakkında [Ebû Ca‘fer] şöyle der: Melekler onları tebrik ederek karşılarlar ve şöyle derler: {هَذَا يَوْمُكُمُ الَّذِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ} “İşte bu, size vadedilmekte olan gününüzdür”; [yani] dünyada Allah için O'na itaat uğrunda yorulmanıza karşılık Allah'tan bir ikramın, el-hibâ'nın (bağış/ihsan) ve bol sevabın [bulunduğu gündür].

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال ابن زيدٍ.

Bu hususta söylediğimizin bir benzerini İbn Zeyd de söylemiştir.

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {هَذَا يَوْمُكُمُ الَّذِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ}. قال: هذا قبلَ أن يدخُلوا الجنةَ .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {هَذَا يَوْمُكُمُ الَّذِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ} “İşte bu, size vadedilen gününüzdür” buyruğu hakkında: "Bu, onlar cennete girmeden öncedir" dedi .

القولُ في تأويلِ قوله تعالى: {يَوْمَ نَطْوِي السَّمَاءَ كَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ كَمَا بَدَأْنَا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ وَعْدًا عَلَيْنَا إِنَّا كُنَّا فَاعِلِينَ (١٠٤)}.

Yüce Allah'ın: {يَوْمَ نَطْوِي السَّمَاءَ كَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ كَمَا بَدَأْنَا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ وَعْدًا عَلَيْنَا إِنَّا كُنَّا فَاعِلِينَ (١٠٤)} “Yazılı kâğıt tomarını dürer gibi göğü düreceğimiz gün, ilk yaratmaya başladığımız gibi onu yeniden döndürürüz; üzerimize bir vaaddir, şüphesiz biz bunu gerçekleştirenleriz.” buyruğunun tefsiri.

يقولُ تعالى ذكرُه: لا يَحزُنُهم الفزعُ الأكبرُ يومَ نَطوى السماءَ. فـ {يَوْمَ} من صلة {يَحْزُنُهُمُ}.

Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Göğü dürdüğümüz gün o en büyük dehşet onları tasalandırmaz. Dolayısıyla {يَوْمَ} kelimesi, {يَحْزُنُهُمُ} fiiline taalluk etmektedir.

واختَلَف أهلُ التأويلِ في معنى "السجلِّ" الذي ذِكرُه اللَّهُ في هذا الموضِعِ؛ فقال بعضُهم: هو اسمُ مَلَكِ من الملائكةِ.

Tefsir ehli, Allah'ın bu yerde zikrettiği "es-Sicill" kelimesinin anlamında ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: "O, meleklerden bir meleğin ismidir" demiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا ابن يمانٍ، قال: ثنا أبو الوفاءِ الأشجعيُّ، عن أبيه، عن ابن عمرَ في قولِه: {يَوْمَ نَطْوِي السَّمَاءَ كَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ}. قال: السِّجِلُّ مَلَكٌ، فإذا صُعِد بالاستغفارِ قال: اكْتُبْها نورًا .

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn Yemân anlattı, dedi ki: Bize Ebu'l-Vefâ el-Eşca'î, babasından, o da İbn Ömer'den O'nun: {يَوْمَ نَطْوِي السَّمَاءَ كَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ} “Yazılı kâğıt tomarını dürer gibi göğü düreceğimiz gün” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: "es-Sicill bir melektir; istiğfar [amel defterine] yükseltildiğinde: 'Onu nur olarak yaz' der" .

حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا مؤمَّلٌ، قال: ثنا سفيانُ، قال: سمعتُ السديَّ يقولُ في قولِه: {يَوْمَ نَطْوِي السَّمَاءَ كَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ}. قال: السَّجِلُ مَلَكٌ.

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Müemmel anlattı, dedi ki: Bize Süfyân anlattı, dedi ki: es-Süddî'yi O'nun: {يَوْمَ نَطْوِي السَّمَاءَ كَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ} “Yazılı kâğıt tomarını dürer gibi göğü düreceğimiz gün” buyruğu hakkında şöyle derken işittim: "es-Sicill bir melektir."

وقال آخرون: السِّجِلُّ رجلٌ كان يكتُبُ لرسولِ اللَّهِ ﷺ.

Başkaları ise: "es-Sicill, Resûlullah ﷺ için kâtiplik yapan bir adamdır" demiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا نصرُ بنُ عليٍّ، قال: ثنا نوحُ بنُ قيسٍ، قال: ثنا عمرُو بنُ مالكٍ، عن أبي الجوزاءِ، عن ابن عباسٍ في هذه الآيةِ: {يَوْمَ نَطْوِي السَّمَاءَ كَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ}. قال: كان ابن عباسٍ يقولُ: هو الرجلُ .

Bize Nasr b. Alî anlattı, dedi ki: Bize Nûh b. Kays anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Mâlik, Ebu'l-Cevzâ'dan, o da İbn Abbâs'tan bu ayet: {يَوْمَ نَطْوِي السَّمَاءَ كَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ} “Yazılı kâğıt tomarını dürer gibi göğü düreceğimiz gün” hakkında şöyle anlattı: İbn Abbâs: "O bir adamdır" derdi .

قال: ثنا نوحُ بنُ قيسٍ، قال: ثنا يزيدُ بنُ كعبٍ، عن عمرِو بن مالكٍ، عن أبي الجوزاءِ، عن ابن عباسٍ، قال: السِّجِلُّ كاتبٌ كان لرسولِ اللَّهِ ﷺ .

[Nasr b. Alî] dedi ki: Bize Nûh b. Kays anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Ka'b, Amr b. Mâlik'ten, o Ebu'l-Cevzâ'dan, o da İbn Abbâs'tan anlattı; [İbn Abbâs] şöyle demiştir: "es-Sicill, Resûlullah'ın ﷺ kâtibi olan bir kimseydi" .

وقال آخرون: بل هو الصَّحيفةُ التي يُكتَبُ فيها.

Başkaları ise: "Bilakis o, içine yazı yazılan sahifedir" demiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ

Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali’den, o da İbn Abbâs’tan [şöyle dediğini] anlattı:

قولَه: {كَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ}. يقولُ: كطَيِّ الصحيفةِ على الكتابِ .

O'nun: {كَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ} “Yazılı kâğıt tomarını dürer gibi” buyruğu hakkında şöyle demiştir: "Sahifenin yazının üzerine dürülmesi gibi" .

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قوله: {يَوْمَ نَطْوِي السَّمَاءَ كَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ}. يقولُ: كَطَيِّ الصُّحفِ .

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {يَوْمَ نَطْوِي السَّمَاءَ كَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ} “Yazılı kâğıt tomarını dürer gibi göğü düreceğimiz gün” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: "Sahifelerin dürülmesi gibi" .

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ، قال: السِّجِلُّ الصَّحيفةُ .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti; o şöyle demiştir: "es-Sicill sahifedir" .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {يَوْمَ نَطْوِي السَّمَاءَ كَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ}. قال: السِّجِلُ الصَّحيفةُ.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den O'nun: {يَوْمَ نَطْوِي السَّمَاءَ كَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ} “Yazılı kâğıt tomarını dürer gibi göğü düreceğimiz gün” buyruğu hakkında: "es-Sicill sahifedir" dediğini anlattı.

وأولى الأقوالِ في ذلك عندَنا بالصوابِ قولُ مَن قال: السِّجِلُّ في هذا الموضِعِ الصَّحيفةُ؛ لأنَّ ذلك هو المعروفُ في كلامِ العربِ، ولا نعرفُ لنبيِّنا ﷺ كاتبًا كان اسمه السِّجِلَّ، ولا في الملائكةِ مَلَكًا ذلك اسمُه.

Bu hususta bize göre doğruya en yakın olan görüş: "Bu yerde es-Sicill sahifedir" diyenin görüşüdür. Çünkü Arapların kelamında bilinen budur; zira Peygamberimiz'in ﷺ adı es-Sicill olan bir kâtibi olduğunu bilmediğimiz gibi melekler arasında da bu isimde bir melek bilmiyoruz .

فإن قال قائلٌ: وكيف تَطوِى الصَّحيفةُ الكتابَ إن كان السِّجِلُّ

Eğer bir kimse: "Şayet es-Sicill [sahife ise], sahife yazıyı nasıl dürer?" diyecek olursa...

صحيفةً؟ قيل: ليس المعنى [في ذلك] ، وإنما معناه: يومَ نطوِى السماءَ [كما يُطوَى] السِّجِلُّ على ما فيه مِن الكتابِ. ثم جُعِل (نطوِى) مصدرًا، فقيل: (كَطَيِّ السِّجِلِّ للكتابِ). واللامُ في قولِه: (للكتابِ). بمعنى: علَى.

Şöyle denilir: Anlam [bunda böyle] değildir ; bilakis bunun anlamı: İçindeki yazının üzerine sahifenin [dürüldüğü gibi] göğü düreceğimiz gün, demektir. Sonra "netvî" fiili masdar kılınmış ve "kaydın/sahifenin yazıyı dürmesi gibi" (ke tayyi's-sicilli li'l-kitâb) denilmiştir. O'nun "li'l-kitâb" (للكتاب) buyruğundaki lâm (ل) harfi, "üzerine" (علَى) anlamındadır.

واختَلَفت القرأةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرَأته عامَّةُ قرَأةِ الأمصارِ سوى أبى جعفرٍ القارئِ: {يَوْمَ نَطْوِي السَّمَاءَ} بالنونِ. وقرَأ ذلك أبو جعفرٍ: (يَوْم تُطْوَى السَّمَاءُ) بالتاءِ وضمِّها على وجْهِ ما لم يُسمَّ فاعلُه .

Kıraat âlimleri bunun okunuşunda ihtilaf etmişlerdir; beldelerin kurrâsının geneli -Kâri Ebû Ca'fer hariç- bunu: {يَوْمَ نَطْوِي السَّمَاءَ} “Göğü düreceğimiz gün” şeklinde nun (ن) ile okumuştur. Ebû Ca'fer ise bunu, meçhul fiil kalıbında te (ت) ve zammesiyle: (يَوْم تُطْوَى السَّمَاءُ) “Göğün dürüleceği gün” şeklinde okumuştur .

والصوابُ من القراءةِ في ذلك ما عليه قرأةُ الأمصارِ بالنونِ؛ لإجماعِ الحجةِ من القرَأةِ عليه، وشذوذِ ما خالَفَه.

Bu hususta kıraatten doğru olanı, beldelerin kurrâsının üzerinde olduğu nunlu okuyuştur; zira kurrâdan olan hüccet topluluğunun bunda icması vardır ve buna muhalif olan şazzdır.

وأما "السِّجِلُّ" فإنه في قراءةِ [جميعِهم بتشديدِ اللامِ، وأما "الكتابُ"، فإنّ قرأةَ] أهلِ المدينةِ وبعضَ أهلِ الكوفةِ والبصرةِ قرَءوه بالتوحيدِ: (كطَيِّ السِّجِلِّ للكتابِ) . وقرأ ذلك عامَّةُ قرأةِ الكوفةِ: {لِلْكُتُبِ} على الجماعِ .

"es-Sicill" (السِّجِلُّ) kelimesine gelince; [hepsinin] kıraatinde [lâm'ın şeddesi iledir. "el-Kitâb" kelimesine gelince;] Medine ehlinin kurrâsı ile Kûfe ve Basra ehlinin bir kısmı bunu tekil olarak: (كطَيِّ السِّجِلِّ للكتابِ) "kitabın üzerine sahifenin dürülmesi gibi" okumuşlardır . Kûfe kurrâsının geneli ise bunu çoğul olarak: {لِلْكُتُبِ} “kitapların üzerine/için” şeklinde okumuştur .

وأولى القراءتين عندَنا في ذلك بالصوابِ قراءةُ مَن قرَأه على التوحيدِ (للكتاب)؛ لِما ذكَرْنا مِن معناه، فإن المرادَ منه: كطَيِّ السجلِّ على ما فيه مكتوبٌ.

Bu hususta bize göre iki kıraatten doğruya en evlâ olanı, zikrettiğimiz anlamından dolayı onu (للكتاب) [şeklinde] tekil okuyanın kıraatidir; çünkü bundan murat: Sicillin (tomarın), içinde yazılı olanın üzerine dürülmesi gibidir.

فلا وجْهَ إذ كان ذلك معناه بجمع الكُتُبِ إِلَّا وجْهٌ يبعُدُ مِن معروفِ كلامِ العرب.

Anlamı bu olunca, Arapların bilinen kelamından uzak düşen bir vecih müstesna, "el-kütüb" kelimesini çoğul yapmanın bir dayanağı yoktur .

وعند قوله: {كَطَيِّ السِّجِلِّ} انقضاءُ الخبرِ عن صلَةِ قولِه: {لَا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ}. ثم ابتَدَأ الخبرَ عمَّا اللَّهُ فاعلٌ بخَلْقِه يومَئذٍ، وقال تعالى ذِكْرُه: {كَمَا بَدَأْنَا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ}. فالكافُ التي في قولِه: {كَمَا} من صلةِ "نعيد" تقَدَّمت قبلَها. ومعنى الكلامِ: نعيدُ الخلقَ حُفاةً عُراةً غُرْلًا يومَ القيامةِ، كما بدَأْناهم أوّلَ مرَّةٍ في حالِ خَلْقِناهم في بطونِ أمَّهاتِهم. على اختلافٍ من أهلِ التأويلِ في تأويلِ ذلك.

O'nun: {كَطَيِّ السِّجِلِّ} “Tomarın dürülmesi gibi” buyruğunda, {لَا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ} “O en büyük dehşet onları tasalandırmaz” buyruğunun bağlantısına dair haber sona ermiştir. Sonra Allah'ın o gün yaratılmışlarına ne yapacağına dair habere başlamış ve zikri yüce olan şöyle buyurmuştur: {كَمَا بَدَأْنَا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ} “İlk yaratmaya başladığımız gibi onu yeniden döndürürüz”. O'nun: {كَمَا} buyruğundaki kâf (ك), "nuîdu" (döndürürüz) fiiline taalluk etmektedir ve onun önüne geçmiştir. Sözün anlamı şudur: Yaratılmışları ilk defa annelerinin karınlarında yarattığımız andaki gibi, kıyamet gününde de yalın ayak, çıplak ve sünnetsiz olarak yeniden döndüreceğiz. Bununla birlikte tefsir ehli bunun tefsirinde ihtilaf etmiştir.

وبالذي قُلنا في ذلك قال جماعةٌ من أهلِ التأويلِ، وبه الخبرُ عن رسولِ اللَّهِ ﷺ؛ فلذلك اختَرتُ القولَ به على غيرِه.

Bu hususta söylediğimizi tefsir ehlinden bir topluluk da söylemiştir ve Resûlullah'tan ﷺ gelen rivayet de bu yöndedir; bu sebeple onu diğerlerine tercih ettim.

ذكرُ من قال ذلك والأثرِ الذي جاء فيه

Bunu söyleyenlerin ve bu hususta gelen rivayetin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قوله: {أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ}. قال: حفاةً عُراةً غُرْلًا .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ} “İlk yaratmayı döndürürüz” buyruğu hakkında: "Yalın ayak, çıplak ve sünnetsiz olarak" dediğini nakletti .

حدَّثنا القاسمُ قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ}. قال: حُفَاةً غُلفًا.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den O'nun: {أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ} “İlk yaratmayı [nasıl başlattıysak] onu iade ederiz” buyruğu hakkında: "[İnsanlar] yalın ayak ve sünnetsiz olarak [haşrolunurlar]" dediğini nakletti.

قال ابن جُرَيجٍ: أخبَرني إبراهيمُ بنُ ميسرةَ أنَّه سمِع مجاهدًا يقولُ: قال رسولُ اللَّهِ ﷺ لإحدَى نسائِه: "يأْتُونَه حُفاةً عُراةً غُلَفًا". فَاسْتَتَرتْ بكُمِّ دِرْعِها وقالت: وَاسَوأَتاه! قال ابن جُرَيجٍ: أُخبِرتُ أَنَّها عائشةُ، قالت: يا نبيَّ اللَّهِ، [ولا يَحتَشِمُ] الناسُ بعضُهم بعضًا! قال: "لكلِّ امْرئٍ يومئذٍ شأنٌ يُغنِيه".

İbn Cüreyc dedi ki: İbrâhim b. Meysere bana Mücâhid'i şöyle derken işittiğini haber verdi: Resûlullah ﷺ hanımlarından birine: "Oraya yalın ayak, çıplak ve sünnetsiz olarak gelirler" buyurdu. [Bunun üzerine] o hanım entarisinin koluyla örtündü ve: "Yazıklar olsun, ne ayıp!" dedi. İbn Cüreyc dedi ki: Bana onun Âişe olduğu haber verildi; o: "Ey Allah'ın nebisi, insanlar birbirinden [utanıp çekinmezler mi] ?" demiş, [Resûlullah] da: "O gün her kişinin kendine yetecek bir derdi/işi vardır" buyurmuştur.

حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا يحيى بنُ سعيدٍ، قال: ثنا سفيانُ، قال: ثني المغيرةُ بن النعمانِ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، عن ابن عباسٍ، عن النبيِّ ﷺ قال: "يُحشَرُ النَّاسُ حُفاةً عُراةً غُرلًا، فأولُ مَن يُكْسَى إبراهيمُ". ثم قرَأ: {كَمَا بَدَأْنَا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ وَعْدًا عَلَيْنَا إِنَّا كُنَّا فَاعِلِينَ} .

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Saîd anlattı, dedi ki: Bize Süfyân anlattı, dedi ki: Bana el-Muğîre b. en-Nu'mân, Saîd b. Cübeyr'den, o İbn Abbâs'tan, o da Peygamber'den ﷺ anlattı; [Peygamber] şöyle buyurdu: "İnsanlar yalın ayak, çıplak ve sünnetsiz olarak haşredilirler; ilk giydirilecek olan da İbrâhim'dir." Sonra {كَمَا بَدَأْنَا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ وَعْدًا عَلَيْنَا إِنَّا كُنَّا فَاعِلِينَ} “İlk yaratmaya başladığımız gibi onu yeniden döndürürüz. Bu üzerimize bir vaaddir. Şüphesiz biz bunu gerçekleştireceğiz” ayetini okudu .

حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا إسحاقُ بنُ يوسفَ، قال: ثنا سفيانُ، عن المغيرةِ بن النعمانِ، عن سعيدِ بن جُبيرٍ، عن ابن عباسٍ، قال: قام رسولُ اللَّهِ ﷺ بمَوعظةٍ. فذكَر نحوَه .

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize İshâk b. Yûsuf anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, el-Muğîre b. en-Nu'mân'dan, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı: Resûlullah ﷺ bir vaaz vermek üzere ayağa kalktı ... ve bunun benzerini zikretti .

حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن المغيرةِ بن النعمانِ، عن سعيدِ بن جُبيرٍ، عن ابن عباسٍ، قال: قام فينا رسولُ اللَّهِ ﷺ. فذكَر نحوَه.

Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, el-Muğîre b. en-Nu'mân'dan, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı; [İbn Abbâs] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem aramızda ayağa kalktı... ve bunun benzerini zikretti.

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ عن شعبةَ، قال: ثنا المغيرةُ بنُ النعمانِ النَّخَعيُّ، عن سعيدِ بن جُبيرٍ، عن ابن عباسٍ نحوَه .

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî', Şu'be'den anlattı, dedi ki: Bize en-Nehaî [olan] el-Muğîre b. en-Nu'mân, Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan bunun benzerini anlattı .

حدَّثنا عيسى بنُ يوسفَ بن الطَّبَّاعِ أبو يحيى، قال: ثنا سفيانُ، عن عمرِو بن دينارٍ، عن سعيدِ بن جُبيرٍ، عن ابن عباسٍ، قال: سمِعتُ النبيَّ ﷺ يخطُبُ، فقال: "إنكم مُلاقو اللَّهِ مُشَاةً غُرْلًا" .

Bize Ebû Yahyâ Îsâ b. Yûsuf b. et-Tabbâ' anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Amr b. Dînâr'dan, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı; [İbn Abbâs] dedi ki: Peygamber'i ﷺ hutbe verirken işittim, şöyle buyuruyordu: "Şüphesiz sizler Allah'a yaya ve sünnetsiz olarak kavuşacaksınız" .

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا ابن إدريسَ، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ، عن عائشةَ، [قالت: دخَل علَيَّ رسولُ اللَّهِ ﷺ وعندى عجوزٌ مِن بني عامرٍ، فقال: "مَن هذه العجوزُ يا عائشةُ؟ "] . فقلتُ: إحْدَى خالاتي. فقالت: ادعُ اللَّهَ أن يُدخِلَني الجنةَ. فقال: "إِنَّ الجَنَّةَ لا يدخُلُها العُجُرُ ". قالت: فأَخَذ العجوزَ ما أَخَذها. فقال: "إن اللَّهَ يُنْشِئُهِنَّ خَلْقًا غيرَ خَلْقِهِنَّ". ثم قال: "تُحْشَرون حُفاةً عُرَاةً غُلْفًا". فقالت: حاشَ للَّهِ مِن ذلك. قال رسولُ اللَّهِ ﷺ: بلى، إنَّ اللَّهَ قال: {كَمَا بَدَأْنَا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ وَعْدًا عَلَيْنَا} إلى آخرِ الآيةِ. فأوَّلُ مَن يُكسَى إبراهيمُ خليلُ اللَّهِ" .

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn İdrîs, Leys'ten, o Mücâhid'den, o Âişe'den anlattı; [Âişe dedi ki: Resûlullah ﷺ yanıma girdi, yanımda Benî Âmir'den yaşlı bir kadın vardı. Şöyle buyurdu: "Ey Âişe, bu yaşlı kadın kim?"] . Ben de: "Teyzelerimden biri" dedim. Yaşlı kadın: "Allah'a dua et de beni cennete koysun" dedi. [Resûlullah]: "Cennete yaşlı kadınlar girmez" buyurdu. [Âişe] dedi ki: Yaşlı kadını bir telaş ve üzüntü aldı. Bunun üzerine [Resûlullah]: "Allah onları başka bir yaratılışla yeniden yaratır" buyurdu. Sonra: "Sizler yalın ayak, çıplak ve sünnetsiz olarak haşredileceksiniz " buyurdu. Yaşlı kadın: "Hâşâ, Allah bundan münezzehtir!" dedi. Resûlullah ﷺ: "Bilakis! Şüphesiz Allah ayetin sonuna kadar şöyle buyurmuştur: {كَمَا بَدَأْنَا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ وَعْدًا عَلَيْنَا} “İlk yaratmaya başladığımız gibi onu yeniden döndürürüz. Bu üzerimize bir vaaddir...”. Giydirileceklerin ilki de Allah'ın dostu İbrâhim'dir" buyurdu.

حدَّثني محمدُ بنُ عُمارة الأسديُّ، قال: ثنا عبيدُ اللَّهِ، قال: ثنا إسرائيلُ، عن

Bana Muhammed b. Umâre el-Esedî anlattı, dedi ki: Bize Ubeydullâh anlattı, dedi ki: Bize İsrâîl anlattı, [o da]...

أبي إسحاقَ، عن عطاءٍ ، عن عقبةَ بن عامرٍ الجُهَنيِّ، قال: يُجمَعُ الناسُ في صعيدٍ واحدٍ يَنْفُذُهم البصرُ، ويُسمِعُهم الدَّاعى، حُفاةً عُراةً كما خُلِقوا أَوّلَ يومٍ .

...Ebû İshâk'tan, o Atâ'dan , o da Ukbe b. Âmir el-Cühenî'den anlattı; [Ukbe] dedi ki: İnsanlar tek bir düzlükte toplanır; bakan kimse hepsini görür, çağıran kimse sesini hepsine duyurur; ilk gün yaratıldıkları gibi yalın ayak ve çıplak olarak [haşredilirler] .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى عبّادُ بنُ العَوَّامِ، عن هلالِ بن حبَّابٍ، عن سعيدِ بن جُبيرٍ، عن ابن عباسٍ، قال: يُحشَرُ الناسُ يومَ القيامةِ حُفاةً عُراةً مُشاةً غُرْلًا. قلتُ: يا أبا عبدِ اللَّهِ، ما الغُرْلُ؟ قال: الغُلْفُ. فقال بعضُ أزواجِه: يا رسولَ اللَّهِ، أينظُرُ بعضُنا إلى بعضٍ؛ إلى عورتِه؟ فقال: "لكلِّ امْرئٍ منهم يومئذٍ ما يشغَلُه عن النَّظر إلى عورةِ أخيه". قال هلالٌ: قال سعيدُ بنُ جبيرٍ: {وَلَقَدْ جِئْتُمُونَا فُرَادَى كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ} [الأنعام: ٩٤]. قال: كيومَ ولَدتْه أمُّه، يُرَدُّ عليه كلُّ شيءٍ انتُقِص منه مثلَ يومَ وُلِد .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Abbâd b. el-Avvâm, Hilâl b. Habbâb'dan, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı; [İbn Abbâs] dedi ki: İnsanlar kıyamet günü yalın ayak, çıplak, yaya ve sünnetsiz olarak haşredilirler. [Hilâl dedi ki:] "Ey Ebû Abdillâh, ğurl nedir?" dedim. "Sünnetsizdir (ğulf)" dedi. Hanımlarından biri: "Ey Allah'ın Resûlü, birbirimize; birbirimizin avret yerine bakar mıyız?" dedi. [Resûlullah]: "O gün onlardan her birinin, din kardeşinin avret yerine bakmaktan kendisini alıkoyan bir meşgalesi vardır" buyurdu. Hilâl dedi ki: Saîd b. Cübeyr: {وَلَقَدْ جِئْتُمُونَا فُرَادَى كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ} “Andolsun ki sizi ilk defa yarattığımız gibi bize teker teker geldiniz” [En'âm: 94] ayeti hakkında şöyle dedi: "Annesinin onu doğurduğu günkü gibi; doğduğu günkü gibi kendisinden eksilen her şey kendisine iade edilir ."

وقال آخرون: بل معنى ذلك: كما كُنَّا ولا شيء غيرُنا قبلَ أن نَخُلقَ شيئًا، كذلك نُهْلِكُ الأشياءَ، فنعيدُها فانيةً حتى لا يكونَ شيءٌ سوانا.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun anlamı şudur: Bir şey yaratmadan önce Biz varken ve Bizden başka hiçbir şey yokken nasıl idiysek, aynı şekilde eşyayı helak eder ve Bizden başka hiçbir şey kalmayıncaya kadar onları yok edilmiş olarak [ilk hallerine] döndürürüz.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ سعد، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {كَمَا بَدَأْنَا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ} الآية. يقولُ: يُهْلِكُ كُلَّ شيءٍ كما كان أوّلَ مرَّةٍ .

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan ayet olan: {كَمَا بَدَأْنَا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ} “İlk yaratmaya başladığımız gibi onu yeniden döndürürüz” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: [Allah], ilk defa olduğu gibi her şeyi helak eder .

وقولُه: {وَعْدًا عَلَيْنَا}. يقولُ: وعَدْناكم ذلك وعدًا حقًّا علينا أن نوفِّىَ بما وعَدْنا، إنَّا كُنا فاعِلى ما وعَدْناكم من ذلك أيُّها الناسُ؛ لأنه قد سبَقَ في حكمِنا وقضائِنا أن نفعلَه، على يقينٍ بأنَّ ذلك كائنٌ، فاستعِدُّوا وتأهَّبوا.

O'nun: {وَعْدًا عَلَيْنَا} “Bu üzerimize bir vaaddir” buyruğu hakkında [şöyle] buyurmaktadır: Bunu size üzerimize hak bir vaat olarak vaat ettik; vaat ettiğimizi tastamam yerine getireceğiz. Ey insanlar, size vaat ettiğimiz bu şeyi şüphesiz biz yapacağız ; çünkü bunu yapacağımız hükmümüz ve takdirimizde önceden kesinleşmiştir. Bunun gerçekleşeceğine kesin bir inançla hazırlanın ve tedarikli olun.

القولُ في تأويلِ قوله تعالى: {وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ (١٠٥)}.

Yüce Allah'ın: {وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ (١٠٥)} “Andolsun ki zikirden sonra Zebur'da da: 'Yeryüzüne salih kullarım vâris olacaktır' diye yazdık” buyruğunun tefsirine dair söz:

اختلَف أهلُ التأويلِ في المعنيِّ بـ "الزَّبورِ" و "الذكرِ" في هذا الموضعِ؛ فقال بعضُهم: عُنِى بالزَّبورِ كتبُ الأنبياءِ كلُّها التي أنزَلها اللَّهُ عليهم، وعُنِى بالذكرِ أمُّ الكتابِ التي عندَه في السماءِ.

Tefsir ehli bu yerdeki "ez-Zebûr" ve "ez-Zikr" ile neyin kastedildiği hususunda ihtilaf etmiş; bazısı şöyle demiştir: Zebur ile Allah'ın peygamberlere indirdiği bütün kitaplar, Zikir ile de O'nun katında semada bulunan Ümmü'l-Kitâb kastedilmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني عيسى بنُ عثمانَ بن عيسى الرمْليُّ، قال: ثنا يحيى بنُ عيسى، عن الأعمشِ، قال: سألتُ سعيدًا عن قولِ اللَّهِ: {وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ}. قال: الذكرِ الذي في السماءِ.

Bana Îsâ b. Osmân b. Îsâ er-Remlî anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Îsâ, el-A'meş'ten anlattı; o dedi ki: Saîd'e Allah'ın: {وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ} “Andolsun ki biz zikirden sonra Zebur'da da yazdık” buyruğu hakkında sordum. Şöyle dedi: "Semada bulunan Zikir'dir."

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا عيسى بنُ يونسَ، عن الأعمشِ، عن سعيدِ بن جبيرٍ في قولِه: {وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ} . قال: الزّبور التوراةُ والإنجيلُ والقرآنُ، {مِنْ بَعْدِ الذِّكْر}. قال: الذكرِ الذي في السماءِ .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Îsâ b. Yûnus, el-A'meş'ten, o Saîd b. Cübeyr'den O'nun: {وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ} “Andolsun ki Zebur'da yazdık” buyruğu hakkında anlattı; [Saîd] dedi ki: "Zebur; Tevrat, İncil ve Kur'an'dır; {مِنْ بَعْدِ الذِّكْر} “zikirden sonra” buyruğu ise semadaki zikirdir ."

حدَّثني محمدُ بنُ عمرو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني والحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {الزَّبُورِ}. قال: الكتابِ، {مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ}. قال: أمِّ الكتابِ عندَ اللَّهِ .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den: {الزَّبُورِ} “Zebur'da” buyruğu hakkında: "Kitapta", {مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ} “zikirden sonra” buyruğu hakkında ise: "Allah katındaki Ümmü'l-Kitâb'dan sonra" dediğini nakletti .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {الزَّبُورِ}. قال: الكتبِ ، {بَعْدِ الذِّكْر}. قال: أمِّ الكتابِ عندَ اللَّهِ.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den O'nun: {الزَّبُورِ} “Zebur'da” buyruğu hakkında: "Kitaplarda ", {بَعْدِ الذِّكْر} “zikirden sonra” buyruğu hakkında ise: "Allah katındaki Ümmü'l-Kitâb'dan sonra" dediğini anlattı.

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ}. [قال: الزبورُ] الكتبُ التي أُنزِلت على الأنبياءِ. والذكرُ أمُّ الكتاب الذي يُكتبُ فيه الأشياءُ قبلَ ذلك .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ} “Andolsun ki Zebur'da yazdık” buyruğu hakkında şöyle dedi: [Zebur] peygamberlere indirilen kitaplardır. Zikir ise bundan önce şeylerin içerisine yazıldığı Ümmü'l-Kitâb'dır .

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن منصورٍ، عن سعيدٍ في قولِه: {وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ}. قال: كتَبنا في القرآنِ من بعدِ التوراةِ.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, o da Saîd'den O'nun: {وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ} “Andolsun ki zikirden sonra Zebur'da da yazdık” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: "Tevrat'tan sonra Kur'an'da yazdık."

وقال آخرون: بل عُنى بالزَّبورِ الكتبُ التي أنزَلها اللَّهُ على مَنْ بعدَ موسى من الأنبياءِ، وبالذكرِ التوراةُ.

Başkaları da şöyle demiştir: Bilakis Zebur ile Allah'ın Mûsâ'dan sonraki peygamberlere indirdiği kitaplar, Zikir ile de Tevrat kastedilmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {كَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ} الآية.

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan ayet olan: {كَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ} “Zikirden sonra Zebur'da da yazdık” buyruğu hakkında şöyle nakletti:

قال: الذكرُ التوراةُ، والزبورُ الكتبُ .

Dedi ki: Zikir Tevrat, Zebur ise kitaplardır .

حُدِّثت عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: ثنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {كَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ} الآية، قال: الذكرُ: التوراةُ، ويعنى بـ: {الزَّبُورِ} من بعدِ التوراةِ الكتبَ .

Hüseyn'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd anlattı, dedi ki: Dahhâk'ın ayet olan: {كَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ} “Zikirden sonra Zebur'da da yazdık” buyruğu hakkında şöyle dediğini işittim: Zikir: Tevrat'tır; {الزَّبُورِ} ile de Tevrat'tan sonraki kitapları kastetmektedir .

وقال آخرون: بل عُنى بالزَّبورِ زَبورُ داودَ، وبالذكرِ تَوراةُ موسى صلى اللَّهُ عليهما.

Başkaları da şöyle demiştir: Bilakis Zebur ile Dâvûd'un Zebur'u, Zikir ile de Mûsâ'nın Tevrat'ı -sallallâhu aleyhimâ- kastedilmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا عبدُ الوهابِ، قال: ثنا داودُ، عن عامرٍ أنه قال في هذه الآيةِ: {وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ}. قال: زبورُ داودَ، {مِنْ بَعْدِ الذِّكْر}: ذكر موسى؛ التوراةِ.

Bize Muhammed b. el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Abdülvehhâb anlattı, dedi ki: Bize Dâvûd, Âmir'den anlattı; [Âmir] bu ayet: {وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ} “Andolsun ki zikirden sonra Zebur'da da yazdık” hakkında şöyle demiştir: "[Zebur,] Dâvûd'un Zebur'u; {مِنْ بَعْدِ الذِّكْر} “zikirden sonra” [ifadesi ise] Mûsâ'nın zikri, [yani] Tevrat'tır."

حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنا ابن أبى عديٍّ، عن داودَ، عن الشعبيِّ أنَّه قال في هذه الآيةِ: {وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْر}. قال: في زبورِ داودَ مِن بعدِ ذكرِ موسى .

Bize İbnü'l-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Adiy, Dâvûd'dan, o da eş-Şa'bî'den anlattı; [eş-Şa'bî] bu ayet: {وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْر} “Andolsun ki zikirden sonra Zebur'da da yazdık” hakkında şöyle demiştir: "Mûsâ'nın zikrinden sonra Dâvûd'un Zebur'unda [yazdık] ."

وأولى هذه الأقوال عندى بالصوابِ في ذلك ما قاله سعيدُ بن جُبيرٍ ومجاهدٌ، ومَن قال بقولِهما في ذلك من أنَّ معناه: ولقد كتَبنا في الكُتُبِ مِن بعدِ أمِّ الكتابِ الذي كتَب اللَّهُ كلَّ ما هو كائنٌ فيه قبلَ خلقِ السماواتِ والأرضِ. وذلك أن الزبورَ هو الكتابُ، يقالُ منه: زَبَرْتُ الكتابَ، وذَبَرْتُه. إذا كتَبتَه، وأَنَّ كلَّ كتابٍ أَنْزَلَه اللَّهُ إلى نبيٍّ من أنبيائِه فهو ذِكْرٌ. فإذ كان ذلك كذلك، فإن في إدخالِه الألفَ واللامَ في "الذِّكرِ" الدَّلالةَ البينةَ أنَّه معْنيٌّ به ذكرٌ بعينِه معلومٌ عندَ المخاطَبين بالآيةِ، ولو كان ذلك غيرَ أمِّ الكتابِ التي ذكَرْنا، لم تكُنِ التوراةُ بأَوْلى مِن أن تكونَ المعنيةَ بذلك مِن صُحُفِ إبراهيمَ، فقد كانت قبلَ زَبورِ داودَ.

Bu hususta bana göre doğruya en yakın olan görüş, Saîd b. Cübeyr ve Mücâhid'in ile onların görüşünü paylaşanların söylediği şu görüştür: Bunun anlamı şudur: "Göklerin ve yerin yaratılmasından önce Allah'ın olacak her şeyi içine yazdığı Ümmü'l-Kitâb'dan sonra kitaplarda da yazdık." Çünkü zebûr (الزبور), kitaptır. Bir şeyi yazdığın zaman zebertü'l-kitâbe (زَبَرْتُ الكتابَ) ve zebertühû (ذَبَرْتُه) denilir. Allah'ın peygamberlerinden bir peygambere indirdiği her kitap da bir zikirdir. Durum böyle olunca, O'nun "ez-Zikr" (الذكر) kelimesine elif-lam (ال) dahil etmesinde, bununla ayetin muhatapları nezdinde malum olan bizzat belirli bir zikrin kastedildiğine açık bir delil vardır. Şayet bu, zikrettiğimiz Ümmü'l-Kitâb'dan başkası olsaydı; İbrâhim'in sayfaları da Dâvûd'un Zebur'undan önce olduğuna göre , kastedilenin Tevrat olması İbrâhim'in sayfaları olmasından daha öncelikli olmazdı.

فتأويلُ الكلامِ إذن، إذ كان ذلك كما وصَفْنا: ولقد قضَيْنا فَأَثْبَتْنا قضاءَنا في الكُتُبِ مِن بعدِ أمِّ الكتابِ، {أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ}. يعني بذلك: أن أرضَ الجنةِ يرِثُها عبادِىَ العامِلُون بطاعتِه، المُنتَهون إلى أمرِه ونهيِه مِن عبادِه، دونَ العاملين بمعصيتِه منهم، المُؤثِرين طاعةَ الشيطانِ على طاعتِه.

O halde durum vasfettiğimiz gibi olduğuna göre sözün tefsiri şudur: "Andolsun ki Ümmü'l-Kitâb'dan sonra kitaplarda da hükmettik ve hükmümüzü tesbit ettik ki: {أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ} “Yeryüzüne salih kullarım vâris olacaktır”." Bununla şunu kastetmektedir: Şeytana itaati O'na itaate tercih edip günah işleyenler değil ; kullarından O'na itaatle amel eden , emrine ve yasağına riayet eden kulları cennet yurduna vâris olacaklardır.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ اللَّهِ الهلاليُّ، قال: ثنا عبيدُ اللَّهِ بنُ موسى، قال: ثنا

Bize Muhammed b. Abdillâh el-Hilâlî anlattı, dedi ki: Bize Ubeydullâh b. Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize...

إسرائيلُ، عن أبي يحيى القَتَّاتِ، عن مجاهدٍ، عن ابن عباسٍ قولَه: {أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ}. قال: أَرضَ الجنةِ .

...İsrâîl, Ebû Yahyâ el-Kattât'tan, o Mücâhid'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ} “Yeryüzüne salih kullarım vâris olacaktır” buyruğu hakkında anlattı; [İbn Abbâs]: "Cennet toprağıdır/yurdudur " dedi.

حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ}. قال: أخبَر سبحانه في التوراةِ والزَّبورِ وسابقِ عِلْمِه قبلَ أن تكونَ السماواتُ والأرضُ، أن يُورثَ أمةَ محمدٍ ﷺ الأرضَ، ويُدخِلَهم الجنةَ، وهم الصَّالحون .

Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ} “Andolsun ki zikirden sonra Zebur'da da: 'Yeryüzüne salih kullarım vâris olacaktır' diye yazdık” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: Sübhân olan [Allah], gökler ve yer olmadan önceki ezeli ilminde, Tevrat'ta ve Zebur'da; Muhammed'in ﷺ ümmetini yeryüzüne vâris kılacağını ve onları cennete koyacağını haber vermiştir; salih olanlar onlardır .

حدَّثنا ابن حميدٍ قال: ثنا جريرٌ، عن منصورٍ، عن سعيدِ بن جُبيرٍ في قولِه: {وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ}. قال: كتَبْنا في القرآنِ بعدَ التوراةِ، و "الأرضُ" أرضُ الجنةِ .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, o Saîd b. Cübeyr'den O'nun: {وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ} “Andolsun ki zikirden sonra Zebur'da da: 'Yeryüzüne salih kullarım vâris olacaktır' diye yazdık” buyruğu hakkında anlattı; [Saîd] dedi ki: "Tevrat'tan sonra Kur'an'da yazdık; 'el-Arz' da cennet toprağıdır/yurdudur ."

حدَّثني عليُّ بن سهلٍ، قال: ثنا حجاجٌ، عن أبي جعفرٍ، عن الربيعِ بن أنسٍ، عن أبي العاليةِ: {أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ}. قال: الأرضَ الجنةَ .

Bana Ali b. Sehl anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, Ebû Ca'fer'den, o er-Rebî' b. Enes'ten, o da Ebü'l-Âliye'den: {أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ} “Yeryüzüne salih kullarım vâris olacaktır” buyruğu hakkında anlattı; [Ebü'l-Âliye]: "Toprak , cennettir " dedi.

حدَّثني عيسى بنُ عثمانَ بن عيسى الرَّمْليُّ، قال: ثنا يحيى بنُ عيسى، عن الأعمشِ، قال: سألتُ سعيدًا عن قولِ اللَّهِ: {أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ}. قال: أَرضَ الجنةِ.

Bana Îsâ b. Osmân b. Îsâ er-Remlî anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Îsâ, el-A'meş'ten anlattı; [el-A'meş] dedi ki: Saîd'e Allah'ın: {أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ} “Yeryüzüne salih kullarım vâris olacaktır” buyruğu hakkında sordum; [Saîd]: "Cennet toprağıdır" dedi.

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللَّهِ: {أَنَّ الْأَرْضَ}. قال: أَرضَ الجنةِ {يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ} .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {أَنَّ الْأَرْضَ} “Yeryüzüne” buyruğu hakkında: "Cennet toprağına {يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ} “salih kullarım vâris olacaktır” " dediğini nakletti.

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den bunun benzerini anlattı.

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ}. قال: الجنةَ. وقرَأ قولَ اللَّهِ جلَّ ثناؤُه: {وَقَالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي صَدَقَنَا وَعْدَهُ وَأَوْرَثَنَا الْأَرْضَ نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَيْثُ نَشَاءُ فَنِعْمَ أَجْرُ الْعَامِلِينَ} [الزمر: ٧٤]. قال: فالجنةُ مُبتَدؤُها في الأرضِ، ثم تَذهَبُ دَرَجًا عُلُوًّا ، والنارُ مُبتَدؤُها في الأرضِ، وبينهما حجابٌ، سورٌ ما يَدْرِى أحدٌ ما ذاك السورُ. وقرَأ: {بَابٌ بَاطِنُهُ فِيهِ الرَّحْمَةُ وَظَاهِرُهُ مِنْ قِبَلِهِ الْعَذَابُ} [الحديد: ١٣]. قال: ودَرَجُها تَذْهَبُ سَفَالًا في الأرض، ودَرَجُ الجنةِ تَذْهَبُ عُلُوًّا في السماواتِ .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ} “Yeryüzüne salih kullarım vâris olacaktır” buyruğu hakkında: "Cennettir" dedi ve senâsı yüce Allah'ın şu buyruğunu okudu: {وَقَالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي صَدَقَنَا وَعْدَهُ وَأَوْرَثَنَا الْأَرْضَ نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَيْثُ نَشَاءُ فَنِعْمَ أَجْرُ الْعَامِلِينَ} “Onlar da: 'Bize vaadini doğru çıkaran ve bizi bu yurda vâris kılan Allah'a hamdolsun; cennetten dilediğimiz yerde konaklarız. [İyi] amel işleyenlerin mükâfatı ne güzeldir!' dediler” [Zümer: 74]. [İbn Zeyd] dedi ki: Cennetin başlangıcı yerdedir, sonra dereceler halinde yukarıya doğru uzanır . Cehennemin başlangıcı da yerdedir ve ikisi arasında bir perde, mahiyetini hiç kimsenin bilmediği bir sur vardır. Ve şu ayeti okudu: {بَابٌ بَاطِنُهُ فِيهِ الرَّحْمَةُ وَظَاهِرُهُ مِنْ قِبَلِهِ الْعَذَابُ} “...iç tarafında rahmet, dış tarafında ise azap bulunan bir kapı...” [Hadîd: 13]. Dedi ki: Cehennemin derekeleri yerde aşağıya doğru iner , cennetin dereceleri ise semalarda yukarıya doğru yükselir .

حدَّثنا محمدُ بنُ عوفٍ، قال: ثنا أبو المغيرةِ، قال: ثنا صفوانُ: سألتُ عامرَ بنَ

Bize Muhammed b. Avf anlattı, dedi ki: Bize Ebü'l-Muğîre anlattı, dedi ki: Bize Safvân anlattı: Âmir b.

عبدِ اللَّهِ أبا اليمانِ: [هل أنفُس] المؤمنين تَجْتَمِعُ ؟ قال: فقال: إن الأرضَ التي يقولُ اللَّهُ: {وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ}. قال: هي الأرضُ التي تجتمِعُ إليها أرواحُ المؤمنين حتى يكونَ البعثُ .

...Abdillâh Ebü'l-Yemân'a: "Müminlerin [ruhları] bir araya gelir mi ?" diye sordum. Dedi ki: O şöyle cevap verdi: Şüphesiz Allah'ın: {وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ} “Andolsun ki zikirden sonra Zebur'da da: 'Yeryüzüne salih kullarım vâris olacaktır' diye yazdık” buyurduğu yeryüzü, yeniden diriliş oluncaya kadar müminlerin ruhlarının kendisine toplandığı yerdir .

وقال آخرون: هي الأرضُ يورثها اللَّهُ المؤمنين في الدنيا.

Başkaları da şöyle demiştir: O, Allah'ın dünyada müminleri vâris kıldığı yeryüzüdür.

وقال آخرون: عُنى بذلك بنو إسرائيلَ؛ وذلك أن اللَّهَ وعدهم ذلك فوفَّى لهم به. واستشهَد لقولِه ذلك بقولِ اللَّهِ: {وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كَانُوا يُسْتَضْعَفُونَ مَشَارِقَ الْأَرْضِ وَمَغَارِبَهَا الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا} [الأعراف: ١٣٧].

Başkaları da şöyle demiştir: Bununla İsrâiloğulları kastedilmiştir; zira Allah bunu onlara vaat etmiş ve onlar için yerine getirmiştir . Bu sözüne de Allah'ın şu buyruğunu delil getirmiştir: {وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كَانُوا يُسْتَضْعَفُونَ مَشَارِقَ الْأَرْضِ وَمَغَارِبَهَا الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا} “Hor görülüp ezilmekte olan o kavmi de bereketli kıldığımız yeryüzünün doğularına ve batılarına vâris kıldık” [A'râf: 137].

وقد ذكرنا قول من قال: {أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ}: إنها أرضُ الأممِ الكافرةِ ترِثُها أمَّةُ محمدٍ ﷺ. وهو قولُ ابن عباسٍ الذي روَى [عنه عليُّ] بن أبي طلحة.

{أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ} “Yeryüzüne salih kullarım vâris olacaktır” buyruğu hakkında: "Kâfir milletlerin topraklarıdır, Muhammed'in ﷺ ümmeti bunlara vâris olacaktır" diyenin görüşünü de zikretmiştik; bu, Ali b. Ebî Talha'nın [kendisinden] rivayet ettiği İbn Abbâs'ın görüşüdür.

القولُ في تأويلِ قوله تعالى: {إِنَّ فِي هَذَا لَبَلَاغًا لِقَوْمٍ عَابِدِينَ (١٠٦) وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ (١٠٧)}.

Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri hakkındaki görüş: {إِنَّ فِي هَذَا لَبَلَاغًا لِقَوْمٍ عَابِدِينَ (١٠٦) وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ (١٠٧)} “Şüphesiz bunda, kulluk eden bir topluluk için yeterli bir tebliğ (ve öğüt) vardır. Biz seni ancak âlemlere rahmet olarak gönderdik.”

يقول تعالى ذِكرُه: إن في هذا القرآنِ الذي أنزَلْناه على نبيِّنا محمدٍ ﷺ لبلاغًا لمَن عبَد اللَّهَ بما فيه مِن الفرائضِ التي فرَضها اللَّهُ إلى رِضوانِه، وإدراكِ الطَّلِبة عندَه وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Yüce Allah -şânı yücedir- buyuruyor ki: Peygamberimiz Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem indirdiğimiz bu Kur'an'da; Allah'ın farz kıldığı vecibeleri yerine getirerek O'na kulluk eden kimse için O'nun rızasına ve katındaki mükâfata ulaşması hususunda muhakkak ki yeterli bir tebliğ vardır. Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli [müfessirler] de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا ابن عليةَ، عن الجُرَيْرِيِّ، عن أبي الوردِ بن ثُمامةَ، عن أبي محمدٍ الحضرميِّ، قال: ثنا كعبٌ في هذا المسجدِ، قال: والذي نفسُ كعبٍ بيدِه: {إِنَّ فِي هَذَا لَبَلَاغًا لِقَوْمٍ عَابِدِينَ}: إنَّهم لأهلُ، أو أصحابُ، الصلواتِ الخمسِ، سمَّاهم الله عابدين .

Bana Ya'kûb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Cüreyrî'den, o Ebü'l-Verd b. Sümâme'den, o Ebû Muhammed el-Hadramî'den anlattı, dedi ki: Bize Ka'b bu mescidde anlatıp şöyle dedi: Ka'b'ın canı elinde olana yemin olsun ki: {إِنَّ فِي هَذَا لَبَلَاغًا لِقَوْمٍ عَابِدِينَ} “Şüphesiz bunda, kulluk eden bir topluluk için yeterli bir bildiri vardır” [ayetinde kastedilenler], beş vakit namaz ehli veya ashabıdır; Allah onları kulluk edenler (âbidler) diye isimlendirmiştir .

حدَّثنا الحسينُ بنُ يزيدَ الطَّحانُ، قال: ثنا ابن عليةَ، عن سعيدِ بن إياسٍ الجُرَيْرِيِّ، عن أبي الوردِ، عن كعبٍ في قولِه: {إِنَّ فِي هَذَا لَبَلَاغًا لِقَوْمٍ عَابِدِينَ}. [قال: صومُ شهرِ رمضانَ، وصلاةُ الخمسِ. قال: هي ملءُ اليدَين والنحرِ عبادةً .

Bize Hüseyin b. Yezîd et-Tahhân anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Saîd b. İyâs el-Cüreyrî'den, o Ebü'l-Verd'den, o da Ka'b'dan Allah'ın şu buyruğu hakkında anlattı: {إِنَّ فِي هَذَا لَبَلَاغًا لِقَوْمٍ عَابِدِينَ} “Şüphesiz bunda, kulluk eden bir topluluk için yeterli bir bildiri vardır”. [Ka'b] dedi ki: Ramazan ayı orucu ve beş vakit namazdır. Dedi ki: Bu, ibadet olarak iki elin ve göğsün dolusudur .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا محمدُ بنُ الحسينِ، عن الجُرَيْرِيِّ، قال: قال كعبُ الأحبارِ: {إِنَّ فِي هَذَا لَبَلَاغًا لِقَوْمٍ عَابِدِينَ}]: لأمَّةِ محمدٍ.

Bize el-Kāsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. el-Hüseyin, el-Cüreyrî'den anlattı, dedi ki: Ka'bü'l-Ahbâr şöyle dedi: {إِنَّ فِي هَذَا لَبَلَاغًا لِقَوْمٍ عَابِدِينَ} “Şüphesiz bunda, kulluk eden bir topluluk için yeterli bir bildiri vardır”] [Bu,] Muhammed'in ümmeti [içindir].

حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا عبد الله، قال: ثنى معاوية، عن عليٍّ، عن ابن عباس قوله: {إِنَّ فِي هَذَا لَبَلَاغًا لِقَوْمٍ عَابِدِينَ}. يقول: عالمين .

Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan [Allah'ın] şu buyruğu hakkında anlattı: {إِنَّ فِي هَذَا لَبَلَاغًا لِقَوْمٍ عَابِدِينَ} “Şüphesiz bunda, kulluk eden bir topluluk için yeterli bir bildiri vardır”. [İbn Abbâs] der ki: [Buradaki "âbidîn"den kasıt] bilenlerdir (âlimlerdir) .

حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثني حجاج، عن ابن جُرَيجٍ قوله: {إِنَّ فِي هَذَا لَبَلَاغًا لِقَوْمٍ عَابِدِينَ}. قال: يقولون: إنَّ في هذه السورة لبلاغًا . ويقولُ آخرون: في القرآنِ تنزيل لفرائض الصلوات الخمسِ؛ مَن أدَّاها كان بلاغًا، {لِقَوْمٍ عَابِدِينَ}. قال: عالمين .

Bize Kāsım anlattı, dedi ki: Bize Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den [Allah'ın] şu buyruğu hakkında anlattı: {إِنَّ فِي هَذَا لَبَلَاغًا لِقَوْمٍ عَابِدِينَ} “Şüphesiz bunda, kulluk eden bir topluluk için yeterli bir bildiri vardır”. Dedi ki: Şöyle derler: Şüphesiz bu surede yeterli bir tebliğ (öğüt) vardır . Başkaları da şöyle der: Kur'an'da beş vakit namazın farzları indirilmiştir ; kim onları eda ederse [bu onun için] bir tebliğ/yeterlilik olur. {لِقَوْمٍ عَابِدِينَ} “kulluk eden bir topluluk için” [kısmı hakkında ise İbn Cüreyc] şöyle dedi: Bilenler (âlimler) [demektir] .

حدثنا يونس، قال: أخبرنا ابن وهب، قال: قال ابن زيد في قوله: {إِنَّ فِي هَذَا لَبَلَاغًا لِقَوْمٍ عَابِدِينَ}. قال: إن في هذا لمنفعةً وعِلمًا لقومٍ عابدين، ذاك البلاغُ .

Bize Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd [Allah'ın] şu buyruğu hakkında: {إِنَّ فِي هَذَا لَبَلَاغًا لِقَوْمٍ عَابِدِينَ} “Şüphesiz bunda, kulluk eden bir topluluk için yeterli bir bildiri vardır” dedi ki: Şüphesiz bunda, kulluk eden bir topluluk için bir fayda ve ilim vardır; işte belağ (yeterli bildiri) budur .

وقوله: {وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ}. يقول تعالى ذكره لنبيه محمد ﷺ: وما أرسلناك يا محمد إلى خَلْقِنا إلا رحمةً لمن أرسلناك إليه مِن خَلْقى.

Allah'ın şu buyruğuna gelince: {وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ} “Biz seni ancak âlemlere rahmet olarak gönderdik”. Zikri yüce olan [Allah], Peygamberi Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Biz seni kullarımızdan kendilerine peygamber olarak gönderdiğimiz kimselere ancak bir rahmet olarak gönderdik.

ثم اختلف أهل التأويل في معنى هذه الآية؛ أجميع العالم الذين أُرسل إليهم محمد أريد بها، مؤمنهم وكافرهم؟ أم أُريد بها أهل الإيمان خاصةً دون أهل الكفرِ؟ فقال بعضُهم: عُنى بها جميعُ العالم؛ المؤمنُ والكافرُ.

Sonra tevil ehli bu ayetin anlamı konusunda ihtilaf etmişlerdir: Bununla Muhammed'in kendilerine gönderildiği âlemlerin tamamı -müminleri ve kâfirleriyle- mi kastedilmiştir, yoksa kâfirler hariç tutularak sadece iman ehli mi kastedilmiştir? Onlardan bazısı şöyle demiştir: Bununla hem mümini hem de kâfiri olmak üzere âlemlerin tamamı kastedilmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثني إسحاقُ بن شاهينٍ، قال: ثنا إسحاق بن يوسف الأزرقُ، عن المسعودى، عن رجل يقال له: سعيد، عن سعيد بن جبيرٍ، عن ابن عباس في قول الله في كتابه: {وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ}. قال: مَن آمَن بالله واليومِ الآخرِ كُتِب له الرحمة في الدُّنيا والآخرةِ، ومن لم يؤمن بالله ورسوله، عُوفِيَ مما أصاب الأمَم من الخسفِ والقَذْفِ .

Bana İshâk b. Şâhîn anlattı, dedi ki: Bize İshâk b. Yûsuf el-Ezrak, Mes'ûdî'den, o kendisine Saîd denilen bir adamdan, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan Allah'ın Kitabı'ndaki şu buyruğu hakkında anlattı: {وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ} “Biz seni ancak âlemlere rahmet olarak gönderdik”. [İbn Abbâs] dedi ki: Kim Allah'a ve ahiret gününe iman ederse, dünyada ve ahirette onun için rahmet yazılır. Kim de Allah'a ve Resûlü'ne iman etmezse, [önceki] ümmetlerin başına gelen yere batırılma ve taş yağdırılma gibi helak edici azaplardan muaf tutulur.

حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثنا عيسى بن يونس، عن المسعوديِّ، عن أبي سعيد ، عن سعيد بن جُبير، عن ابن عباس في قوله: {وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ}. قال: تمَّتِ الرحمة لمن آمن به في الدُّنيا والآخرة، ومَن لم يُؤمن به عُوفِىَ مما أصاب الأمَم قبلُ .

Bize Kāsım anlattı, dedi ki: Bize Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Îsâ b. Yûnus, Mes'ûdî'den, o Ebû Saîd'den , o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan [Allah'ın] şu buyruğu hakkında anlattı: {وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ} “Biz seni ancak âlemlere rahmet olarak gönderdik”. [İbn Abbâs] dedi ki: Ona iman eden kimse için rahmet dünyada ve ahirette tamamlanmıştır; ona iman etmeyen kimse ise önceki ümmetlerin başına gelen [kökten yok edici] azaplardan muaf tutulmuştur .

وقال آخرون: بل أُريدَ بها أهل الإيمانِ دونَ أهل الكفرِ.

Başkaları da şöyle demiştir: Bilakis bununla inkâr ehli değil, sadece iman ehli kastedilmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيد في قوله: {وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ}. قال: العالَمون من آمن به وصدَّقه. وقال: {وَإِن أَدْرِى لَعَلَّهُ فِتْنَةٌ لَّكُمْ وَمَتَاعٌ إِلَى حِينٍ} [الأنبياء: ١١١] قال: [فهو لهؤلاء] فتنةٌ ولهؤلاء رحمةٌ، وقد جاء الأمرُ مجملًا. {رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ}. والعالمون هاهُنا: مَن آمَن به وصدقه وأطاعه.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah Teâlâ'nın: {وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ} “[Ey Muhammed!] Biz seni ancak âlemlere bir rahmet olarak gönderdik” ayeti hakkında şöyle dedi: Âlemler; ona iman eden ve onu tasdik eden kimsedir. [İbn Zeyd] devamla dedi ki: {وَإِن أَدْرِى لَعَلَّهُ فِتْنَةٌ لَّكُمْ وَمَتَاعٌ إِلَى حِينٍ} “Bilmiyorum, belki bu [mühlet] sizin için bir imtihan ve bir süreye kadar bir yararlanmadır” [el-Enbiyâ 21/111] ayeti hakkında da şöyle demiştir: [O, bunlar için] bir fitne (imtihan), şunlar için ise bir rahmettir. Nitekim bu husus mücmel (genel) olarak gelmiştir: {رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ} “Âlemlere bir rahmet olarak”. Buradaki âlemler ise; ona iman eden, onu tasdik eden ve ona itaat eden kimsedir.

وأولى القولين في ذلك بالصوابِ القولُ الذي رُوى عن ابن عباسٍ، وهو أن الله أرسّل نبيَّه محمدا ﷺ رحمة لجميع العالمين ، مؤمنهم وكافرهم؛ فأَمَّا مؤمنهم فإن الله هداه به وأدخَله بالإيمانِ به وبالعمل بما جاء به من عند الله، الجنةَ، وأما كافرهم فإنه دفع عنه به عاجل البلاء الذي كان ينزلُ بالأممِ المكذِّبةِ رسلها من قبلِه.

Bu konuda iki görüşten doğruya en yakın olanı, İbn Abbâs'tan rivayet edilen görüştür; o da Allah'ın, Peygamberi Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem inananıyla inkârcısıyla bütün âlemlere bir rahmet olarak gönderdiğidir. Müminlerine gelince; Allah onu Peygamber aracılığıyla hidayete erdirmiş, ona iman etmesi ve Allah katından getirdikleriyle amel etmesi sayesinde onu cennete girdirmiştir. Kâfirlerine gelince; daha önce peygamberlerini yalanlayan ümmetlerin başına inen peşin belayı onun hürmetine onlardan defetmiştir.