Binûn

Enbiyâ (aleyhimussalâtü vesselâm) Suresinin Tefsiri — 11. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ}. قال: مِن كُلِّ أَكَمَةٍ

Bize İbn Abdil'a'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, [o da] Katâde'den {مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ} “Her tepeden akın ederler” hakkında anlattı: "Her tepeden" dedi .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ}. قال: الحَدَبُ الشيءُ المُشْرِفُ.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ} “Onlar her tepeden akın ederler” buyruğu hakkında şöyle dedi: Hadab (الحَدَبُ), yüksek olan şeydir.

وقال الشاعرُ :

Şair de şöyle demiştir :

...................... … على الحِدابِ تَمُورُ

...................... … tepeler üzerinde dalgalanır

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {حَتَّى إِذَا فُتِحَتْ يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ}. قال: هذا مبتدأُ يومِ القيامةِ .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {حَتَّى إِذَا فُتِحَتْ يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ} “Nihayet Ye'cûc ve Me'cûc açıldığı ve onlar her tepeden akın ettikleri zaman” buyruğu hakkında şöyle dedi: Bu, kıyamet gününün başlangıcıdır .

وأما قوله: {يَنْسِلُونَ}. فإنه يَعْنى أنهم يَخْرُجون مُشَاةً مُسْرِعين في مَشْيِهم كنَسلانِ الذِّئبِ، كما قال الشاعرُ :

O'nun: {يَنْسِلُونَ} “Akın ederler” buyruğuna gelince; bu, onların kurdun hızlı yürüyüşü (neselân) gibi yürüyüşlerinde acele ederek yaya olarak çıkacakları anlamına gelir; nitekim şair de şöyle demiştir :

عسَلانَ الذِّنْبِ أَمْسَى قارِبًا … بَرَدَ الليلُ عليه فَنَسَلْ

Akşamleyin suya yaklaşan kurdun hızlı yürüyüşü gibi … gece üzerine soğuyunca hızla koştu.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَاقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ فَإِذَا هِيَ شَاخِصَةٌ أَبْصَارُ الَّذِينَ كَفَرُوا يَاوَيْلَنَا قَدْ كُنَّا فِي غَفْلَةٍ مِنْ هَذَا بَلْ كُنَّا ظَالِمِينَ (٩٧)}.

Yüce Allah'ın: {وَاقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ فَإِذَا هِيَ شَاخِصَةٌ أَبْصَارُ الَّذِينَ كَفَرُوا يَاوَيْلَنَا قَدْ كُنَّا فِي غَفْلَةٍ مِنْ هَذَا بَلْ كُنَّا ظَالِمِينَ (٩٧)} “Gerçek vaad yaklaştığında, inkâr edenlerin gözleri bir anda donakalır: 'Eyvah bize! Gerçekten biz bundan gaflet içindeydik, meğer biz zalim kimselermişiz!' [derler].” buyruğunun tefsiri.

يقولُ تعالى ذِكرُه: حتى إذا فُتِحت يأجوجُ ومأجوجُ واقْتَرب الوَعدُ الحقُّ. وذلك وَعْدُ اللَّهِ الذي وعَد عبادَه أَنَّه يَبْعَثُهم من قبورِهم للجزاءِ والثوابِ والعقابِ، وهو لا شكَّ حقٌّ كما قال جلَّ ثناؤُه.

Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Nihayet Ye'cûc ve Me'cûc açıldığı ve gerçek vaad yaklaştığı zaman. Bu, Allah'ın kullarına, karşılık, mükâfat ve ceza için onları kabirlerinden dirilteceğine dair verdiği vaadidir; O'nun övgüsü yüce olanın buyurduğu gibi şüphesiz haktır.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu hususta bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli [müfessirler] de söylemiştir.

ذِكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا الحكمُ بنُ بشيرٍ، قال: ثنا عمرٌو، يعني ابنَ قيسٍ، قال: ثنا حذيفةُ: لو أن رجلًا افْتَلَى فُلُوًّا بعدَ خروجِ يأجوجَ ومأجوجَ لم يَرْكَبْه حتى تقومَ القيامةُ .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize el-Hakem b. Beşîr anlattı, dedi ki: Bize Amr —yani İbn Kays— anlattı, dedi ki: Bize Huzeyfe [şöyle] anlattı: Bir adam Ye'cûc ve Me'cûc'un çıkışından sonra bir tay sütten kesse , kıyamet kopana kadar ona binemezdi .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَاقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ}. قال: اقتَرَب يومُ القيامةِ منهم .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {وَاقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ} “Ve gerçek vaad yaklaştı” buyruğu hakkında şöyle dedi: Kıyamet günü onlara yaklaştı .

والواوُ في قولِه: {وَاقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ}. مُقْحَمةٌ، ومعنى الكلامِ: حتى إذا فُتِحت يأجوجُ ومأجوجُ اقْتَرَب الوعدُ الحقُّ. وذلك نظيرُ قولِه: {فَلَمَّا أَسْلَمَا وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ (١٠٣) وَنَادَيْنَاهُ} [الصافات: ١٠٣، ١٠٤]. معناه: نادَيْناه. بغيرِ واوٍ، كما قال امْرُؤُ القيسِ :

O'nun: {وَاقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ} “Ve gerçek vaad yaklaştı” buyruğundaki vâv (و) fazlalıktır (mükhamedir). Sözün anlamı şöyledir: Nihayet Ye'cûc ve Me'cûc açıldığında gerçek vaad yaklaştı. Bu, O'nun: {فَلَمَّا أَسْلَمَا وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ (١٠٣) وَنَادَيْنَاهُ} “Her ikisi de teslim olup onu alnı üzerine yatırınca ona seslendik” [es-Sâffât: 103-104] buyruğunun benzeridir. Anlamı, vâv olmaksızın “ona seslendik” şeklindedir; nitekim İmruü'l-Kays da şöyle demiştir :

فلمَّا أَجَزْنا ساحَةَ الحَيِّ وانْتَحَى … بِنا بَطنُ خَبْتٍ دَى حِقافٍ عَقَنْقَلِ

Kabilenin avlusunu geçtiğimizde ve kum tepeleri olan alçak vadinin içi bizi alıp götürdüğünde

يريدُ: فلمَّا أَجَزْنا ساحةَ الحيِّ انْتَحَى بنا.

“Kabilenin avlusunu geçtiğimizde bizi alıp götürdü” demek istemiştir.

وقولُه: {فَإِذَا هِيَ شَاخِصَةٌ أَبْصَارُ الَّذِينَ كَفَرُوا}. ففى "هي" التي في قوله: {فَإِذَا هِيَ}. وجهان؛ أحدهما: أن تكونَ كنايةً عن الأبصارِ، وتكونَ

Allah Teâlâ'nın: {فَإِذَا هِيَ شَاخِصَةٌ أَبْصَارُ الَّذِينَ كَفَرُوا} “İnkâr edenlerin gözleri hemen donakalır” kavline gelince; {فَإِذَا هِيَ} “hemen o...” kavlindeki “hiye” (هي) zamirinde iki vecih vardır: Birincisi, [bu zamirin] gözlerden kinaye olması ve

الأبصارُ الظاهرة بيانًا عنها، كما قال الشاعرُ :

açıkça zikredilen "el-ebsâr" (الأبصار) kelimesinin onu açıklayıcı olmasıdır; nitekim şair de şöyle demiştir :

لَعَمْرُ أبيها لا تَقولُ ظَعِينَتى … ألا فَرَّ عَنِّي مالكُ بنُ أبي كَعب

Babasının ömrüne andolsun ki zevcem: / 'Haberiniz olsun, Mâlik b. Ebî Ka'b benden kaçtı' demez.

فكَنَّى عن الظَّعينةِ في: لَعَمْرُ أبيها. ثم أظْهَرَها. فيكونُ تأويلُ الكلامِ حينئذٍ: فإذا الأبصارُ شاخصةٌ أبصارُ الذين كَفَروا.

Sözünde "Babasının ömrüne andolsun" (لَعَمْرُ أبيها) ifadesinde zevceyi (ez-zaîne) zamirle kastetmiş, sonra onu açıkça zikretmiştir. Bu durumda sözün tefsiri şöyle olur: "Bir de bakarsın ki gözler, inkâr edenlerin gözleri donakalmıştır."

والثاني: أن تكونَ عمادًا، كما قال جلّ ثناؤه: {فَإِنَّهَا لَا تَعْمَى الْأَبْصَارُ} [الحج: ٤٦]. وكقولِ الشاعرِ :

İkincisi: O'nun övgüsü yüce olanın: {فَإِنَّهَا لَا تَعْمَى الْأَبْصَارُ} “Şüphesiz gözler kör olmaz” [el-Hac: 46] buyruğunda olduğu gibi ve şairin şu sözündeki gibi bir imad (zamîr-i şân) olmasıdır:

* فَهَلْ هُوَ مَرْفُوعٌ بما هَاهُنا رَاسُ *

* Acaba burada olan şeyle bir baş kaldırılmış mıdır? *

وقوله: {يَاوَيْلَنَا قَدْ كُنَّا فِي غَفْلَةٍ مِنْ هَذَا}. يقول تعالى ذِكرُه: فإذا أبصارُ الذين كَفَروا قد شَخَصَت عند مَجيءِ الوعيدِ الحقِّ بأهوالِه، وقيامِ الساعةِ بحقائقِها، وهم يقولون: {يَاوَيْلَنَا قَدْ كُنَّا} قبلَ هذا الوقتِ في الدنيا {فِي غَفْلَةٍ مِنْ هَذَا} الذي نَرَى ونُعاينُ، ونزَل بنا من عظيمِ البلاءِ. وفي الكلامِ متروكٌ تُرِك ذِكْرُه استغناءً بدلالةِ ما ذُكِر عليه عنه، وذلك "يقولون"، مِن قوله: {فَإِذَا هِيَ شَاخِصَةٌ أَبْصَارُ الَّذِينَ كَفَرُوا} يقولون: {يَاوَيْلَنَا}.

O'nun: {يَاوَيْلَنَا قَدْ كُنَّا فِي غَفْلَةٍ مِنْ هَذَا} “Eyvah bize! Gerçekten biz bundan gaflet içindeydik” buyruğuna gelince; zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: İnkâr edenlerin gözleri, dehşetleriyle gerçek tehdidin gelmesi ve tüm gerçekleriyle kıyametin kopması anında donakalır ve onlar şöyle derler: “{يَاوَيْلَنَا قَدْ كُنَّا} 'Eyvah bize! Biz' bu vakitten önce dünyada '{فِي غَفْلَةٍ مِنْ هَذَا}' 'bundan', yani gördüğümüz, bizzat müşahede ettiğimiz ve başımıza gelen bu büyük beladan 'gaflet içindeydik'.” Sözde, zikredilen şeyin ona delalet etmesinden ötürü zikri terk edilmiş hazfedilmiş bir kelime vardır; o da O'nun: {فَإِذَا هِيَ شَاخِصَةٌ أَبْصَارُ الَّذِينَ كَفَرُوا} “İnkâr edenlerin gözleri bir anda donakalır” buyruğundan sonra gelen “şöyle derler: {يَاوَيْلَنَا} 'Eyvah bize!'” [ifadesindeki “derler” (yekûlûne) kelimesidir].

وقوله: {بَلْ كُنَّا ظَالِمِينَ}. يقولُ مُخبِرًا عن قيل الذين كَفَروا باللَّهِ يومَئِذٍ: ما كُنَّا نعمل لهذا اليوم ما يُنْجِينا من شدائده، بل كُنَّا ظالمين بمعْصِيَتِنا ربَّنا، وطاعَتِنا إبليسَ وجُندَه في عبادةِ غيرِ اللَّهِ ﷿.

O'nun: {بَلْ كُنَّا ظَالِمِينَ} “Meğer biz zalim kimselermişiz!” buyruğuna gelince; o gün Allah'ı inkâr edenlerin sözünü haber vererek şöyle buyurmaktadır: Biz bu gün için bizi onun şiddetinden kurtaracak ameller işlemiyorduk; aksine Rabbimize isyan ederek, İblis'e ve ordusuna itaat edip Allah Azze ve Celle'den başkasına ibadet etmekle zalim kimselerdik.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَهَا وَارِدُونَ (٩٨)}.

Allah Teâlâ'nın: {إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَهَا وَارِدُونَ (٩٨)} “Şüphesiz siz ve Allah'tan başka taptığınız şeyler cehennem yakıtısınız; siz oraya gireceksiniz” buyruğunun tevili hakkındaki görüş:

يقولُ تعالى ذكره: إنَّكم أيُّها المُشرِكون باللَّهِ، العابِدُون من دونِه الأوثانَ والأصنامَ، وما تَعْبُدون من دونِ اللهِ مِنَ الآلهةِ.

Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz sizler ey Allah'a ortak koşanlar, O'nu bırakıp putlara ve heykellere tapanlar ve Allah'tan başka taptığınız ilahlar!

كما حُدِّثت عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ، قال: سمعتُ الضحاكَ يقولُ في قوله: {إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ}. يعنى: الآلهةَ ومَن يَعْبُدُها .

Nitekim bana el-Hüseyn'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: ed-Dahhâk'ı O'nun: {إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ} “Şüphesiz siz ve Allah'tan başka taptıklarınız” buyruğu hakkında şöyle derken işittim: İlahları ve onlara tapanları kastetmektedir .

{حَصَبُ جَهَنَّمَ}. وأمَّا حَصَبُ جَهَنَّمَ؛ فقال بعضُهم: معناه: وقودُ جَهَنَّمَ وشَجَرُها.

{حَصَبُ جَهَنَّمَ} “Cehennemin yakıtısınız”. “Cehennemin hasebi”ne (حَصَبُ جَهَنَّمَ) gelince; bazısı şöyle demiştir: Bunun anlamı, cehennemin tutuşturucusu (yakıtı) ve ağacıdır.

ذِكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا عبد الله، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قوله: {حَصَبُ جَهَنَّمَ}. قال: شَجَرُ جَهَنَّمَ .

Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, [o da] İbn Abbâs'tan O'nun: {حَصَبُ جَهَنَّمَ} “Cehennemin yakıtı” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: "Cehennemin ağacıdır" .

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ}. يقولُ: وقُودُها .

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs'tan O'nun: {إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ} “Şüphesiz siz ve Allah'tan başka taptıklarınız cehennemin yakıtısınız” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: "Onun yakıtıdır" demektedir .

وقال آخرون: بل معناه: حَطَبُ جَهَنَّمَ.

Başkaları ise şöyle demiştir: Aksine bunun anlamı cehennemin odunudur (hatab).

ذِكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، [وحدَّثني الحارثُ، قال: حدَّثني الحسنُ، قال: حدَّثنا ورقاء، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı. [Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bana el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı] hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, [o da

مجاهدٍ في قولِ اللَّهِ: {حَصَبُ جَهَنَّمَ}. قال: حَطَبُها .

o da] Mücâhid'den Allah'ın: {حَصَبُ جَهَنَّمَ} “Cehennemin yakıtı” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: "Onun odunudur" .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ. وزاد فيه: وفى بعضِ القراءةِ: (حَطَبُ جَهَنَّمَ). يعنى: في قراءةِ عائشةَ .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o da] Mücâhid'den anlattı ve rivayette şunu ekledi: Bazı kıraatlerde ise (حَطَبُ جَهَنَّمَ) “cehennemin odunu” şeklindedir; yani Âişe'nin kıraatinde .

حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قَتادةَ: {حَصَبُ جَهَنَّمَ}. قال: حَطَبُ جَهَنَّمَ يُقْذَفون فيها .

Bize Muhammed b. Abdilâlâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, [o da] Katâde'den O'nun: {حَصَبُ جَهَنَّمَ} “Cehennemin yakıtı” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: "Cehennemin odunudur, onun içine fırlatılırlar" .

حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن ابن الحُرِّ، عن عكرمةَ في قولِه: {حَصَبُ جَهَنَّمَ}. قال: حَطَبُ جَهَنَّمَ .

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, İbnü'l-Hurr'dan, [o da] İkrime'den O'nun: {حَصَبُ جَهَنَّمَ} “Cehennemin yakıtı” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: "Cehennemin odunudur" .

وقال آخرون: بل معنى ذلك أنَّهم يُرْمَى بهم في جَهَنَّمَ.

Başkaları ise şöyle demiştir: Aksine bunun anlamı, onların cehenneme atılacak olmalarıdır.

ذِكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: ثنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضَّحاكَ يقولُ في قولِه: {حَصَبُ جَهَنَّمَ}. يقولُ: إن جَهَنَّمَ إنما تُحصَبُ بهم، وهو الرَّميُ. يقولُ: يُرْمَى بهم فيها (٢).

Bana el-Hüseyn'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd anlattı, dedi ki: ed-Dahhâk'ı O'nun: {حَصَبُ جَهَنَّمَ} “Cehennemin yakıtı” buyruğu hakkında şöyle derken işittim: "Cehennem ancak onlarla doldurulup tutuşturulur; bu da atmaktır." Şöyle demektedir: "Onlar oraya fırlatılıp atılırlar" (٢).

واختُلِف في قراءةِ ذلك؛ فقَرَأْتُه قَرَأَةُ الأمصارِ: {حَصَبُ جَهَنَّمَ}. بالصادِ، وكذلك القِراءةُ عندَنا؛ لإجماعِ الحُجَّةِ عليه.

Bunun kıraatinde ihtilaf edilmiştir; şehirlerin kurrâsı onu sâd (ص) harfiyle {حَصَبُ جَهَنَّمَ} “Cehennemin yakıtı” şeklinde okumuştur. Hüccetin (icmâ ehlinin) üzerinde ittifak etmesi sebebiyle bizim katımızdaki kıraat de böyledir.

ورُوِى عن عليٍّ وعائشةَ أنَّهما كانا يَقْرَآن ذلك: (حَطَبُ جَهَنَّمَ). بالطاءِ.

Ali ve Âişe'den de bunu tı (ط) harfiyle (حَطَبُ جَهَنَّمَ) şeklinde okudukları rivayet edilmiştir.

ورُوِى عن ابن عباسٍ أنَّه قرأَه: (حَضَبُ). بالضادِ.

İbn Abbâs'tan ise bunu dâd (ض) harfiyle (حَضَبُ) şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir.

حدَّثنا بذلك أحمد بنُ يوسفَ، قال: ثنا القاسمُ، قال: ثنا إبراهيمُ بنُ محمدٍ، عن عثمانَ بن عبدِ اللَّهِ، عن عكرمة، عن ابن عباسٍ أنَّه قرَأَها كذلك .

Bunu bize Ahmed b. Yûsuf anlattı, dedi ki: Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize İbrâhim b. Muhammed, Osmân b. Abdillâh'tan, [o da] İkrime'den, [o da] İbn Abbâs'tan onun bunu böyle okuduğunu anlattı .

وكأنَّ ابن عباس - إن كان قرَأ ذلك كذلك - أرَاد أنَّهم الذين تُسَجَّرُ بهم، جَهَنَّمُ، ويُوقَدُ بهم فيها النارُ؛ وذلك أنَّ كلَّ ما هُيِّجَت به النارُ وأُوقِدَت به فهو عندَ العربِ حَضَبٌ لها.

Şayet İbn Abbâs bunu böyle okumuşsa, sanki bununla onların, kendileriyle cehennemin tutuşturulduğu ve içinde ateşin alevlendirildiği kimseler olduğunu kastetmiştir. Çünkü ateşin kendisiyle alevlendirildiği ve tutuşturulduğu her şey Arapların nezdinde onun "hadab"ıdır (حَضَب) .

فإذا كان الصوابُ من القراءةِ في ذلك ما ذَكَرْنا، وكان المعروفُ من معنى الحَصَبِ عندَ العربِ الرَّمْيَ، مِن قولِهم: حَصَبْتُ الرجلَ. إذا رَمَيْتَه، كما قال جلَّ ثناؤُه: {إِنَّا أَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ حَاصِبًا} [القمر: ٣٤]. كان الأَوْلَى بتأويلِ ذلك قولُ مَن قال: معناه أنَّهم تُقْذَفُ جَهَنَّمُ بهم، ويُرْمَى بهم فيها.

Bu konuda kıraatten doğru olan zikrettiğimiz şekil olunca ve haseb (الحَصَب) kelimesinin Arapların nezdinde bilinen anlamı da kişinin birine bir şey fırlatması durumunda söylenen "Adamı taşladım/ona taş attım" (حَصَبْتُ الرجلَ) sözünden hareketle "atmak/fırlatmak" olunca -nitekim senâsı yüce olan [Allah]: {إِنَّا أَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ حَاصِبًا} [Kamer: 34] “Şüphesiz biz onların üzerine taş yağdıran bir kasırga gönderdik” buyurmuştur-, bunun tefsirinde en evlâ olan, bunun anlamının "cehennemin onlarla doldurulup tutuşturulması ve onların oraya fırlatılıp atılması" olduğunu söyleyen kimsenin görüşüdür.

وقد ذُكر أنَّ الحَصَبَ في لغةِ أهلِ اليمنِ الحَطَبُ. فإن يَكُنْ ذلك كذلك، فهو أيضًا وجهٌ صحيحٌ. وأمَّا ما قلنا من أن معناه الرَّمْيُ، فإِنَّه في لغةِ أهلِ نجدٍ.

Yemen ehlinin dilinde haseb (الحَصَب) kelimesinin odun (حَطَب) anlamına geldiği de zikredilmiştir. Şayet böyle ise bu da doğru bir yöndür. Anlamının fırlatıp atmak olduğuna dair söylediğimiz şey ise Necid ehlinin dilindedir.

وأما قولُه: {أَنْتُمْ لَهَا وَارِدُونَ}. فإنَّ معناه: أنتم عليها أيُّها الناسُ، أو إليها، {وَارِدُونَ}. يقولُ: داخِلُون.

O'nun: {أَنْتُمْ لَهَا وَارِدُونَ} “Siz oraya gireceksiniz” buyruğuna gelince; bunun anlamı: "Ey insanlar, siz oraya" veya "ona {وَارِدُونَ} varacaksınız" demektir; yani "gireceksiniz" buyurmaktadır.

وقد بيَّنتُ معنَى "الورودِ" فيما مضَى قبلُ بما أغْنَى عن إعادتِه في هذا الموضعِ .

"Vürûd" (الورود) kelimesinin anlamını daha önce bu yerde tekrar edilmesine gerek bırakmayacak şekilde açıklamıştım .

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {لَوْ كَانَ هَؤُلَاءِ آلِهَةً مَا وَرَدُوهَا وَكُلٌّ فِيهَا خَالِدُونَ (٩٩)}.

Yüce Allah'ın: {لَوْ كَانَ هَؤُلَاءِ آلِهَةً مَا وَرَدُوهَا وَكُلٌّ فِيهَا خَالِدُونَ (٩٩)} “Eğer bunlar ilah olsalardı oraya girmezlerdi. Hepsi orada ebedî kalıcıdırlar.” buyruğunun tefsiri.

يقولُ تعالى ذِكرُه لهؤلاء المشركين الذين وصَف صفتَهم أَنَّهم {مَا يَأْتِيهِم مَّن ذِكْرٍ مِنْ رَبِّهِمْ مُحْدَثٍ إِلَّا اسْتَمَعُوهُ وَهُمْ يَلْعَبُونَ} [الأنبياء: ٢]، وهم مشرِكو قريشٍ: أنتم أيُّها المشرِكون وما تَعْبُدون مِن دونِ اللَّهِ وارِدو جَهَنَّمَ، ولو كان ما تَعْبُدون من دونِ اللَّهِ آلهةً ما وَرَدُوها، بل كانت تَمْنَعُ من أراد أن يُورِدَكُمُوها؛ إذ كنتم لها في الدنيا عابدين، ولكنها إذ كانت لا نَفْعَ عندها لأنفُسِها، ولا عندَها دفعُ ضرٍّ عنها، فهى مِن أن يكونَ ذلك عندَها لغيرِها أبعدُ، ومَن كان كذلك كان بَيِّنًا بُعْدُه مِن الأُلوهَةِ، وأنَّ الإلهَ هو الذي يَقْدِرُ على ما يشاء، ولا يَقْدِرُ عليه شيءٌ، فأمَّا من كان مَقْدُورًا عليه، فغيرُ جائزٍ أن يكونَ إلهًا.

Zikri yüce olan Allah, niteliklerini {مَا يَأْتِيهِم مَّن ذِكْرٍ مِنْ رَبِّهِمْ مُحْدَثٍ إِلَّا اسْتَمَعُوهُ وَهُمْ يَلْعَبُونَ} “Rablerinden kendilerine gelen her yeni uyarıyı mutlaka alaya alarak dinlerler” [Enbiyâ, 2] şeklinde vasfettiği bu müşriklere -ki onlar Kureyş müşrikleridir- şöyle buyurmaktadır: Ey müşrikler! Siz ve Allah'tan başka taptıklarınız cehenneme girecek olanlarsınız. Eğer Allah'tan başka taptıklarınız ilah olsalardı oraya girmezlerdi; bilakis dünyada iken onlara tapmış olduğunuz için sizi oraya sokmak isteyene engel olurlardı. Ne var ki onlar ne kendilerine bir fayda sağlama ne de kendilerinden bir zararı savma gücüne sahip olmadıklarına göre, bu gücün onlar tarafından başkalarına sağlanması büsbütün imkânsızdır. Durumu böyle olan bir varlığın ise ilahlıktan uzak olduğu apaçıktır. Zira ilah, dilediği her şeye gücü yeten ve hiçbir şeyin kendisine güç yetiremediği zattır. Kendisine güç yetirilen [aciz] bir varlığın ise ilah olması caiz değildir.

وقوله: {وَكُلٌّ فِيهَا خَالِدُونَ}. يعنى الآلهة ومَن عبَدها، أنَّهم ماكِثون في النارِ أبدًا بغير نهايةٍ. وإنَّما معنَى الكلامِ: كلُّكم فيها خالِدُون.

O'nun: {وَكُلٌّ فِيهَا خَالِدُونَ} “Hepsi orada ebedî kalıcıdırlar” buyruğu; ilahları ve onlara tapanları kastetmekte olup onların ateşte ebediyen ve sonu olmaksızın kalacakları anlamına gelir. Sözün anlamı ise: "Hepiniz orada ebedî kalıcılarsınız" demektir.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda tefsir ehli de bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {لَوْ كَانَ هَؤُلَاءِ آلِهَةً مَا وَرَدُوهَا وَكُلٌّ فِيهَا خَالِدُونَ}. قال: الآلهةُ التي عبَد القومُ. قال: العابدُ والمَعْبودُ.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {لَوْ كَانَ هَؤُلَاءِ آلِهَةً مَا وَرَدُوهَا وَكُلٌّ فِيهَا خَالِدُونَ} “Eğer bunlar ilah olsalardı oraya girmezlerdi. Hepsi orada ebedî kalıcıdırlar” buyruğu hakkında şöyle demiştir: "Kavmin taptığı ilahlardır." Şöyle demiştir: "Tapan da tapılan da [oradadır]."

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {لَهُمْ فِيهَا زَفِيرٌ وَهُمْ فِيهَا لَا يَسْمَعُونَ (١٠٠) إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنَى أُولَئِكَ عَنْهَا مُبْعَدُونَ (١٠١)}.

Yüce Allah'ın: {لَهُمْ فِيهَا زَفِيرٌ وَهُمْ فِيهَا لَا يَسْمَعُونَ (١٠٠) إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنَى أُولَئِكَ عَنْهَا مُبْعَدُونَ (١٠١)} “Onlar için orada iniltili bir soluk alış vardır ve onlar orada hiçbir şey işitmezler. Şüphesiz kendileri için tarafımızdan en güzel olan takdir edilmiş bulunanlar var ya, işte onlar oradan uzak tutulmuşlardır.” buyruğunun tefsiri.

يعنى تعالى ذِكرُه بقولِه: {لَهُمْ}. المشرِكين وآلهتَهم.

Zikri yüce olan [Allah], {لَهُمْ} “Onlar için” buyruğuyla müşrikleri ve onların ilahlarını kastetmektedir.

والهاءُ والميمُ في قولِه: {لَهُمْ}. من ذِكرِ {وَكُلٌّ} التي في قولِه: {وَكُلٌّ فِيهَا خَالِدُونَ}. يقولُ تعالى ذِكرُه: لِكُلِّهم في جَهَنَّمَ زفيرٌ، {وَهُمْ فِيهَا لَا يَسْمَعُونَ}. يقولُ: وهم في النارِ لا يَسْمَعون.

{لَهُمْ} ifadesindeki hâ ve mîm (هم), O'nun: {وَكُلٌّ فِيهَا خَالِدُونَ} buyruğundaki {وَكُلٌّ} kelimesine aittir. Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Onların hepsinin cehennemde iniltisi/feryadı vardır. {وَهُمْ فِيهَا لَا يَسْمَعُونَ} “Ve onlar orada hiçbir şey işitmezler” buyruğu ise: "Onlar ateşin içinde hiçbir şey işitmezler" demektir.

وكان ابن مسعودٍ يتأوَّلُ في قولِه: {وَهُمْ فِيهَا لَا يَسْمَعُونَ}. ما حدَّثنا

İbn Mes'ûd, O'nun: {وَهُمْ فِيهَا لَا يَسْمَعُونَ} “Ve onlar orada hiçbir şey işitmezler” buyruğu hakkında bize aktarılan şu tefsiri yapardı:

القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن المسعودِيِّ، عن يونسَ بن خَبَّابٍ، قال: قرَأ ابن مسعودٍ هذه الآيةَ: {لَهُمْ فِيهَا زَفِيرٌ وَهُمْ فِيهَا لَا يَسْمَعُونَ}. قال: إذا أُلقِىَ في النارِ مَن يُخلَّدُ فيها جُعِلوا في توابيتَ من نارٍ، ثم جُعِلت تلك التوابيتُ في توابيتَ أُخْرى، ثم جُعِلت التوابيتُ في توابيتَ أُخرى فيها مساميرُ من نارٍ، فلا يَرَى أحدٌ منهم أن في النارِ أحدًا يُعذَّبُ غيرَه. ثم قرَأ: {لَهُمْ فِيهَا زَفِيرٌ وَهُمْ فِيهَا لَا يَسْمَعُونَ} .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, el-Mes'ûdî'den, [o da] Yûnus b. Habbâb'dan anlattı, dedi ki: İbn Mes'ûd şu ayeti okudu: {لَهُمْ فِيهَا زَفِيرٌ وَهُمْ فِيهَا لَا يَسْمَعُونَ} “Onlar için orada iniltili bir soluk alış vardır ve onlar orada hiçbir şey işitmezler”. Şöyle dedi: "Ateşte ebedî kalacak olanlar ateşe atıldıklarında ateşten tabutlara konulurlar. Sonra o tabutlar başka tabutların içine konulur. Sonra o tabutlar da içinde ateşten çiviler bulunan başka tabutların içine konulur; öyle ki onlardan hiçbiri ateşte kendisinden başka azap gören bir kimse olduğunu düşünmez." Sonra: {لَهُمْ فِيهَا زَفِيرٌ وَهُمْ فِيهَا لَا يَسْمَعُونَ} “Onlar için orada iniltili bir soluk alış vardır ve onlar orada hiçbir şey işitmezler” [ayetini] okudu .

وأما قوله: {إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنَى أُولَئِكَ عَنْهَا مُبْعَدُونَ}. فإنَّ أهلَ التأويلِ اختَلَفوا في المعنيِّ به؛ فقال بعضُهم: عنَى به كلَّ مَن سبَقَت له من اللَّهِ السعادةُ مِن خَلْقِه أنَّه عن النارِ مُبعَدٌ.

O'nun: {إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنَى أُولَئِكَ عَنْهَا مُبْعَدُونَ} “Şüphesiz kendileri için tarafımızdan en güzel olan takdir edilmiş bulunanlar var ya, işte onlar oradan uzak tutulmuşlardır” buyruğuna gelince; tefsir ehli bununla kimin kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Bununla, yaratılmışlardan kendisi için Allah tarafından saadet takdir edilmiş olup ateşten uzak tutulacak olan herkesi kastetmiştir.

ذِكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن أبي بشرٍ، عن يوسفَ بن سعدٍ وليس بابنِ ماهِكَ، عن محمدِ بن حاطبٍ، قال: سمِعتُ عليًّا يخطُبُ فقرَأ هذه الآيةَ: {إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنَى أُولَئِكَ عَنْهَا مُبْعَدُونَ}. قال: عثمانُ ﵁ مِنهم.

Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca‘fer anlattı, dedi ki: Bize Şu‘be, Ebû Bişr’den, o Yûsuf b. Sa‘d’dan -ki o İbn Mâhek değildir-, o Muhammed b. Hâtıb’dan nakletti; o şöyle demiştir: Ali’yi hutbe verirken dinledim; şu ayeti okudu: {إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنَى أُولَئِكَ عَنْهَا مُبْعَدُونَ} “Şüphesiz kendileri için tarafımızdan en güzel olan takdir edilmiş bulunanlar var ya, işte onlar oradan uzak tutulmuşlardır.” ve şöyle dedi: «Osman -radıyallâhu anh- onlardandır.»

وقال آخرون: بل عنَى مَن عُبِد مِن دونِ اللَّهِ، وهو للَّهِ طائعٌ، ولعبادةِ مَن يَعبُدُه كارِهٌ.

Başkaları ise şöyle demiştir: Aksine Allah'a itaatkâr olduğu ve kendisine tapanların tapınmasından hoşlanmadığı halde Allah'tan başka kendisine tapılan kimseleri kastetmiştir.

ذِكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {أُولَئِكَ عَنْهَا مُبْعَدُونَ}. قال: عيسى، وعُزَيرٌ، والملائكةُ .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı, hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den O'nun: {أُولَئِكَ عَنْهَا مُبْعَدُونَ} “İşte onlar oradan uzak tutulmuşlardır” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: "Îsâ, Üzeyr ve meleklerdir" .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاج، عن ابن جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o da] Mücâhid'den aynısını anlattı.

قال ابن جُرَيج قولَه: {إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ}: ثم اسْتَثنى فقال: {إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنَى}.

İbn Cüreyc, O'nun: {إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ} “Şüphesiz siz ve Allah'tan başka taptıklarınız” buyruğu hakkında [şöyle] dedi: Sonra istisna yaparak {إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنَى} “Şüphesiz kendileri için tarafımızdan en güzel olan takdir edilmiş bulunanlar” buyurdu.

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، عن الحسينِ، عن يزيدَ، عن عكرمةَ والحسنِ البصريِّ، قالا: قال في سورةِ "الأنبياءِ": {إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَهَا وَارِدُونَ (٩٨) لَوْ كَانَ هَؤُلَاءِ آلِهَةً مَا وَرَدُوهَا وَكُلٌّ فِيهَا خَالِدُونَ (٩٩) لَهُمْ فِيهَا زَفِيرٌ وَهُمْ فِيهَا لَا يَسْمَعُونَ}. ثم اسْتَثنى فقال: {إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنَى أُولَئِكَ عَنْهَا مُبْعَدُونَ}. فقد عُبِدت الملائكةُ مِن دونِ اللَّهِ، وعُزَيرٌ، وعيسى، من دونِ اللَّهِ .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh, el-Hüseyn'den, [o] Yezîd'den, [o da] İkrime ve el-Hasan el-Basrî'den anlattı; ikisi şöyle dediler: "Enbiyâ" Suresi'nde: {إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَهَا وَارِدُونَ (٩٨) لَوْ كَانَ هَؤُلَاءِ آلِهَةً مَا وَرَدُوهَا وَكُلٌّ فِيهَا خَالِدُونَ (٩٩) لَهُمْ فِيهَا زَفِيرٌ وَهُمْ فِيهَا لَا يَسْمَعُونَ} “Şüphesiz siz ve Allah'tan başka taptıklarınız cehennemin yakıtısınız. Siz oraya gireceksiniz. Eğer bunlar ilah olsalardı oraya girmezlerdi. Hepsi orada ebedî kalıcıdırlar. Onlar için orada iniltili bir soluk alış vardır ve onlar orada hiçbir şey işitmezler.” buyurmuş, sonra istisna yaparak: {إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنَى أُولَئِكَ عَنْهَا مُبْعَدُونَ} “Şüphesiz kendileri için tarafımızdan en güzel olan takdir edilmiş bulunanlar var ya, işte onlar oradan uzak tutulmuşlardır.” buyurmuştur. Çünkü Allah'tan başka meleklere tapılmış, Allah'tan başka Üzeyr'e ve Îsâ'ya tapılmıştır .

حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا ابن يمانٍ، عن أشعثَ، عن جعفرٍ، عن سعيدٍ:

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn Yemân, Eş‘as'tan, [o] Ca‘fer'den, [o da] Saîd'den nakletti:

{أُولَئِكَ عَنْهَا مُبْعَدُونَ}. قال: عيسى .

{أُولَئِكَ عَنْهَا مُبْعَدُونَ} “İşte onlar oradan uzak tutulmuşlardır” buyruğu hakkında [şöyle] dedi: "Îsâ'dır" .

حدَّثني إسماعيلُ بنُ سَيفٍ، قال: ثنا عليُّ بنُ مُسْهِرٍ، قال: ثنا إسماعيلُ بنُ أبي خالدٍ، عن أبي صالحٍ في قولِه: {إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنَى}. قال: عيسى، وأمُّه، وعُزَيرٌ، والملائكةُ .

Bana İsmâil b. Seyf anlattı, dedi ki: Bize Ali b. Müshir anlattı, dedi ki: Bize İsmâil b. Ebî Hâlid, Ebû Sâlih'ten O'nun: {إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنَى} “Şüphesiz kendileri için tarafımızdan en güzel olan takdir edilmiş bulunanlar” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: "Îsâ, annesi, Üzeyr ve meleklerdir" .

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاق، قال: جلس رسولُ اللَّهِ ﷺ، فيما بلغنى، يومًا مع الوليدِ بن المُغيرةِ [في المسجد]، فجاء النَّضْرُ بن الحارثِ حتى جلَس معهم، وفى المجلسِ غيرُ واحدٍ من رجال قريشٍ، فتَكلَّم رسولُ اللَّهِ ﷺ، فعرَض له النَّضْرُ بنُ الحارثِ، وكلَّمه رسولُ اللَّهِ حتى أفْحَمه، ثم تلا عليه وعليهم: {إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَهَا وَارِدُونَ (٩٨) لَوْ كَانَ هَؤُلَاءِ آلِهَةً مَا وَرَدُوهَا وَكُلٌّ فِيهَا خَالِدُونَ}. إلى قوله: {وَهُمْ فِيهَا لَا يَسْمَعُونَ}. ثم قام رسول اللَّهِ ﷺ، وأقبَل عبدُ اللَّهِ بنُ الزِّبَعْرَى بن قيسِ بن عديٍّ السَّهْميُّ، حتى جلَس، فقال الوليدُ بن المغيرةِ لعبدِ اللَّهِ بن الزِّبَعْرَى: واللَّهِ ما قام النَّصْرُ بنُ الحارثِ لابن عبد المطلبِ آنفًا وما قعَد، وقد زعَم أنَّا وما نَعبُدُ من آلهتِنا هذه حصَبُ جَهَنَّمَ. فقال عبدُ اللَّهِ بن الزِّبَعْرَى: أمَا واللَّهِ لو وجَدتُه لخَصَمْتُه، فسلوا محمدًا: أكُلُّ مَن عُبد مِن دونِ اللَّهِ في جَهَنَّمَ مع مَن عَبَدَه؟ فنحن نعبدُ الملائكةَ، واليهودُ تعبدُ عُزَيرًا، والنَّصارى تعبدُ المسيحَ عيسى ابنَ مريمَ. فعجِب الوليدُ بنُ المغيرةِ ومَن كان في المجلِسِ مِن قولِ عبدِ اللَّهِ بن الزِّبَعْرَى، [ورَأَوا أنه قد خاصم واحتَجَّ، فذُكِر ذلك لرسولِ اللَّهِ ﷺ مِن قولِ ابن الزِّبَعْرَى]، فقال

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan anlattı, dedi ki: Bana ulaştığına göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir gün el-Velîd b. el-Muğîre ile [mescidde] oturdu. Derken en-Nadr b. el-Hâris gelip yanlarına oturdu. Mecliste Kureyş ricalinden pek çok kimse vardı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem konuştu; en-Nadr b. el-Hâris ona karşı çıktı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onunla konuştu ve nihayet onu susturdu. Sonra ona ve meclistekilere: {إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَهَا وَارِدُونَ (٩٨) لَوْ كَانَ هَؤُلَاءِ آلِهَةً مَا وَرَدُوهَا وَكُلٌّ فِيهَا خَالِدُونَ} “Şüphesiz siz ve Allah'tan başka taptıklarınız cehennemin yakıtısınız; siz oraya gireceksiniz. Şayet bunlar ilah olsalardı oraya girmezlerdi. Hepsi orada ebedî kalıcıdırlar” [ayetlerinden] {وَهُمْ فِيهَا لَا يَسْمَعُونَ} “...ve onlar orada [hiçbir şey] işitmezler” buyruğuna kadar okudu. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kalktı. Ardından Abdullah b. ez-Ziba‘râ b. Kays b. Adiyy es-Sehmî gelip oturdu. el-Velîd b. el-Muğîre, Abdullah b. ez-Ziba‘râ'ya: "Vallahi en-Nadr b. el-Hâris az önce İbn Abdilmuttalib'e karşı ne ayakta durabildi ne oturabildi (hiçbir varlık gösteremedi). O, bizim ve şu ilahlarımızdan taptıklarımızın cehennem yakıtı olduğunu iddia etti" dedi. Bunun üzerine Abdullah b. ez-Ziba‘râ: "Haberiniz olsun, vallahi şayet ona rastlasaydım onu delille alt ederdim. Muhammed'e sorun: Allah'tan başka tapılan herkes, kendisine tapanla birlikte cehennemde midir? Biz meleklere tapıyoruz, Yahudiler Üzeyr'e tapıyor, Hristiyanlar da Meryem oğlu Mesih Îsâ'ya tapıyor" dedi. el-Velîd b. el-Muğîre ve mecliste bulunanlar Abdullah b. ez-Ziba‘râ'nın bu sözüne hayran kaldılar [ve onun güçlü bir delil öne sürdüğünü düşündüler. İbn ez-Ziba‘râ'nın bu sözü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e zikredilince] şöyle...

رسولُ اللَّهِ ﷺ: "نَعَم، كلُّ مَن أَحَبَّ أن يُعبَدَ مِن دونِ اللَّهِ فهو مع مَن عَبَدَه، إنما يَعبُدون الشياطينَ ومَن أَمَرَتْهم بعبادتِه". فأنزَل اللَّهُ عليه: {إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنَى أُولَئِكَ عَنْهَا مُبْعَدُونَ} إلى: {خَالِدُونَ}. أي: عيسى ابن مريمَ، وعُزيرٌ، ومَن عُبِدوا من الأحبارِ والرُّهبانِ الذين مَضَوا على طاعةِ اللَّهِ، فاتَّخَذهم مَنْ بعدَهم من أهلِ الضلالةِ أربابًا مِن دونِ اللَّهِ، فأنزَل اللَّهُ فيما ذكَروا أنَّهم يَعْبُدون الملائكةَ، وأنَّها بناتُ اللَّهِ: {وَقَالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمَنُ وَلَدًا سُبْحَانَهُ بَلْ عِبَادٌ مُكْرَمُونَ} إلى قولِه: {نَجْزِي الظَّالِمِينَ} [الأنبياء: ٢٦ - ٢٩] .

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Evet, Allah'tan başka kendisine tapılmasını isteyen herkes, kendisine tapanla birliktedir. Onlar ancak şeytanlara ve şeytanların kendilerine tapınmalarını emrettiği kimselere tapmaktadırlar." Bunun üzerine Allah ona: {إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنَى أُولَئِكَ عَنْهَا مُبْعَدُونَ} [ayetinden] {خَالِدُونَ} kısmına kadar indirdi; yani Meryem oğlu Îsâ'yı, Üzeyr'i ve Allah'a itaat üzere ömrünü tamamlayıp da kendilerinden sonra gelen sapkınlık ehlinin Allah'ı bırakıp kendilerini rabler edindiği hahamları ve rahipleri [kastetti]. Meleklere taptıklarını ve onların Allah'ın kızları olduğunu iddia etmeleri hususunda da Allah şunu indirdi: {وَقَالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمَنُ وَلَدًا سُبْحَانَهُ بَلْ عِبَادٌ مُكْرَمُونَ} “'Rahmân çocuk edindi' dediler. Hâşâ, O bundan münezzehtir! Bilakis onlar ikram edilmiş kullardır” [ayetinden] {نَجْزِي الظَّالِمِينَ} [el-Enbiyâ: 26-29] “Zalimleri işte böyle cezalandırırız” [sözüne] kadar [indirdi] .

حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ قال: يقولُ ناسٌ مِن الناسِ: {إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنَى أُولَئِكَ عَنْهَا مُبْعَدُونَ}: يعنى مِن الناسِ أجمعين. فليس كذلك، إنَّما يعنِي مَن يُعْبَدُ مِن الآلهةِ وهو للَّهِ مطيعٌ؛ مثلَ عيسى وأمِّه، وعُزَيْرٍ، والملائكةِ، واسْتَثْنى اللَّهُ هؤلاءِ مِن الآلهةِ المعبودةِ التي هي ومَن يَعبُدُها في النارِ .

Bana el-Hüseyn'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: ed-Dahhâk'ı şöyle derken işittim: İnsanlardan bazıları: {إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنَى أُولَئِكَ عَنْهَا مُبْعَدُونَ} “Şüphesiz kendileri için tarafımızdan en güzel olan takdir edilmiş bulunanlar var ya, işte onlar oradan uzak tutulmuşlardır” buyruğunun bütün insanları kastettiğini söylemektedir. Durum öyle değildir; o ancak Îsâ, annesi, Üzeyr ve melekler gibi Allah'a itaatkâr olduğu halde ilahlar olarak tapılanları kastetmektedir. Allah bunları, kendileri ve kendilerine tapanlar ateşte olacak olan tapılmış ilahlardan istisna etmiştir .

حدَّثنا ابن سِنانٍ القزَّازُ، قال: ثنا الحسنُ بن الحسينِ الأشْقَرُ، قال: ثنا أبو كُدَينةَ، عن عطاءِ بن السائبِ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، عن ابن عباسٍ، قال: لمّا نزَلت: {إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَهَا وَارِدُونَ}. قال المشركون: فإنَّ عيسى يُعبَدُ، وعُزَيرٌ، والشمسُ، والقمرُ يُعبدون! فأنزل اللَّهُ: {إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنَى أُولَئِكَ عَنْهَا مُبْعَدُونَ}؛ لعيسى وغيرِه .

Bize İbn Sinân el-Kazzâz anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan b. el-Hüseyn el-Eşkar anlattı, dedi ki: Bize Ebû Küdeyne, Atâ b. es-Sâib'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan [şöyle dediğini] anlattı: {إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَهَا وَارِدُونَ} “Şüphesiz siz ve Allah'tan başka taptıklarınız cehennem yakıtısınız; siz oraya gireceksiniz” [ayeti] indiğinde müşrikler: "Oysa İsa'ya da tapılıyor, Üzeyir'e de, güneşe ve aya da tapılıyor!" dediler. Bunun üzerine Allah: {إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنَى أُولَئِكَ عَنْهَا مُبْعَدُونَ} “Şüphesiz kendileri için tarafımızdan en güzel olan takdir edilmiş bulunanlar var ya, işte onlar oradan uzak tutulmuşlardır” [ayetini] İsa ve diğerleri hakkında indirdi .

وأولى الأقوالِ في تأويلِ ذلك بالصوابِ قولُ مَن قال: عنَى بقولِه: {إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنَى أُولَئِكَ عَنْهَا مُبْعَدُونَ} ما كان مِن مَعبودٍ كان المشركون يَعبُدُونه، والمعبودُ للَّهِ مطيعٌ، وعابِدُوه بعبادتِهم إياه باللَّهِ كفارٌ؛ لأن قولَه تعالى ذِكرُه: {إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنَى}. ابتداءُ كلامٍ مُحقِّقٍ لأمرٍ كان يُنْكِرُه قومٌ، على نحو الذي ذكَرْنا الخبرَ عن ابن عباسٍ، فكأنَّ المشركين قالوا لنبيِّ اللَّهِ ﷺ، إذ قال لهم: {إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ}: ما الأمرُ كما تقولُ؛ لأنَّا نَعْبُدُ الملائكةَ، ويعبدُ آخرون المسيحَ وعُزَيرًا. فقال اللَّهُ جَلَّ وعزَّ رادًّا عليهم قولَهم: بل ذلك كذلك، وليس الذين سبَقت لهم مِنَّا الحُسْنى، هم عنها مُبْعَدون؛ لأنَّهم غيرُ مَعْنِيِّين بقولنا: {إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ}.

Bu konudaki tefsirlerin doğruya en evlâ olanı: O'nun: {إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنَى أُولَئِكَ عَنْهَا مُبْعَدُونَ} “Şüphesiz kendileri için tarafımızdan en güzel olan takdir edilmiş bulunanlar var ya, işte onlar oradan uzak tutulmuşlardır” buyruğuyla, müşriklerin taptığı, kendisi Allah'a itaatkâr olan ve tapanların ona tapınmaları sebebiyle Allah'ı inkâr etmiş sayıldıkları tapılan varlıkları kastettiğini söyleyen kimsenin görüşüdür. Zira zikri yüce olan [Allah]'ın: {إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنَى} “Şüphesiz kendileri için tarafımızdan en güzel olan takdir edilmiş bulunanlar” buyruğu, İbn Abbâs'tan aktardığımız haber doğrultusunda , bir topluluğun inkâr ettiği bir hususu tahkik eden yeni bir kelâmın başlangıcıdır (istinaftır). Sanki müşrikler Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem kendilerine: {إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ} “Şüphesiz siz ve Allah'tan başka taptıklarınız cehennemin yakıtısınız” dediğinde ona: "Durum senin dediğin gibi değil; zira biz meleklere tapıyoruz, başkaları da Mesih'e ve Üzeyr'e tapıyor" demişler; aziz ve celil olan Allah da onların sözünü reddederek şöyle buyurmuştur: "Aksine durum böyledir; kendilerine tarafımızdan en güzel olan takdir edilmiş kimseler ise öyle değildir, onlar oradan uzak tutulmuşlardır; çünkü onlar: {إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ} 'Şüphesiz siz ve Allah'tan başka taptıklarınız cehennemin yakıtısınız' sözümüzle kastedilmemiştir."

فأمَّا قولُ الذين قالوا: ذلك استثناءٌ مِن قولِه: {إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ}. فقولٌ لا معنَى له؛ لأنَّ الاستثناءَ إنَّما هو إخراجُ المستَثْنَى مِن المستَثنَى منه، ولا شكَّ أنَّ الذين سبَقت لهم [من اللَّهِ] الحُسْنَى إِنَّما هم؛ إمّا ملائكةٌ، وإمّا إنسٌ، أو جانٌّ، وكلُّ هؤلاءِ إذا ذكَرَتْها العربُ فإنَّ أكثَر ما تذكُرُها بـ "من"، لا بـ "ما"، واللَّهُ تعالى ذِكرُه إنَّما ذكَر المعبودين الذين أخبَر أنَّهم حَصَبُ جَهنم بـ "ما" قال: {إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ}. إنَّما أُرِيد به ما كانوا يَعْبُدونه من الأصنامِ والآلهةِ مِن الحجارةِ والخشبِ، لا مَن كان مِن الملائكةِ والإنسِ. فإذ كان ذلك كذلك لِما وصَفْنا، فقولُه: {إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنَى}. جوابٌ من اللَّهِ للقائلين ما ذكَرْنا مِن المشركين، مبتدأٌ.

Bunun, O'nun: { إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ } “Şüphesiz siz ve Allah'tan başka taptıklarınız cehennem yakıtısınız” buyruğundan bir istisna olduğunu söyleyenlerin sözüne gelince; bu anlamsız bir sözdür. Zira istisna, ancak müstesnanın (hariç tutulanın) müstesnâ minhden (kendisinden istisna yapılandan) çıkarılmasıdır. Hiç şüphe yok ki kendileri için [Allah'tan] en güzel olan takdir edilmiş kimseler ya melekler ya insanlar ya da cinlerdir. Araplar bunların tamamını andıklarında çoğunlukla “mâ” (ما) ile değil “men” (مَن) ile anarlar. Şanı yüce Allah ise cehennem yakıtı olduklarını haber verdiği ilahları “mâ” (ما) ile anarak: { إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ } “Şüphesiz siz ve Allah'tan başka taptıklarınız cehennem yakıtısınız” buyurmuştur. Bununla meleklerden ve insanlardan olanlar değil, putlardan ve taştan, ahşaptan tanrılardan taptıkları şeyler kastedilmiştir. Açıkladığımız gerekçeler doğrultusunda durum böyle olunca, O'nun: { إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنَى } “Şüphesiz kendileri için tarafımızdan en güzel olan takdir edilmiş bulunanlar” buyruğu, müşriklerden zikrettiğimiz o sözü söyleyenlere Allah tarafından verilmiş müstakil (yeni) bir cevaptır.

وأما "الحُسنى" فإنها الفُعْلَى من الحُسنِ، وإنما عنَى بها السعادةَ السابقةَ مِن اللَّهِ لهم.

"el-Hüsnâ" (الحُسنى) kelimesine gelince; o, el-hüsn (الحُسن / güzellik) kökünden "fu'lâ" (فُعْلَى) veznindedir. Bununla ancak onlar için Allah'tan önceden takdir edilmiş saadeti kastetmiştir.

كما حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنَى}. قال: الحُسنى السعادةُ. وقال: سبَقت السعادةُ لأهلِها مِن اللَّهِ، وسبَق الشَّقاءُ لأهلِه مِنَ اللَّهِ .

Nitekim bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنَى} “Şüphesiz kendileri için tarafımızdan en güzel olan takdir edilmiş bulunanlar” buyruğu hakkında şöyle demiştir: "el-Hüsnâ, saadettir." Ve şöyle dedi: "Saadet ehline saadet Allah'tan önceden takdir edilmiştir; şekavet ehline de şekavet Allah'tan önceden takdir edilmiştir" .

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {لَا يَسْمَعُونَ حَسِيسَهَا وَهُمْ فِي مَا اشْتَهَتْ أَنْفُسُهُمْ خَالِدُونَ (١٠٢)}.

Yüce Allah'ın: {لَا يَسْمَعُونَ حَسِيسَهَا وَهُمْ فِي مَا اشْتَهَتْ أَنْفُسُهُمْ خَالِدُونَ (١٠٢)} “Onun uğultusunu bile duymazlar ve onlar canlarının çektiği şeyler içinde ebedî kalıcıdırlar.” buyruğunun tefsiri.

يقولُ تعالى ذِكرُه: لا يَسْمَعُ هؤلاء الذين سبقت لهم منا الحُسنى حَسِيسَ النارِ. ويعنى بالحَسيسِ: الصوتَ والحِسَّ.

Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Kendileri için tarafımızdan en güzel olan takdir edilmiş bulunan şu kimseler ateşin uğultusunu duymazlar. Hasîs (الحَسيس) ile sesi ve fısıltıyı kastetmektedir.

فإن قال قائلٌ: فكيف لا يسمَعون حسيسَها، وقد علِمتَ ما رُوِى مِن أن جَهَنَّمَ يُؤتَى بها يومَ القيامةِ فَتَزْفِرُ زَفْرَةً، لا يبقى مَلكٌ مقرَّبٌ، ولا نبيٌّ مُرسلٌ إلا جَثا على رُكبتَيه خوفًا مِنها ؟

Eğer birisi: "Kıyamet günü cehennemin getirileceği ve öyle bir kükreyeceği, [bunun üzerine] mukarreb (Allah'a yakın) hiçbir melek ve gönderilmiş hiçbir peygamber kalmayıp hepsinin ondan duyduğu korkuyla dizleri üstüne çökeceği rivayet edilmişken onlar onun uğultusunu nasıl duymazlar?" diyecek olursa,

قيل: إن الحالَ التي لا يسمَعون فيها حسيسَها هي غيرُ تلك الحالِ، بل هي

[Şöyle] denilir: Onların onun uğultusunu duymayacakları hâl, o hâlden başkadır; bilakis o,

الحالُ التي حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {لَا يَسْمَعُونَ حَسِيسَهَا وَهُمْ فِي مَا اشْتَهَتْ أَنْفُسُهُمْ خَالِدُونَ}. يقولُ: لا يسمعُ أهلُ الجنةِ حَسيسَ النارِ إذا نزَلوا منزِلَهم مِن الجنةِ .

Bana Muhammed b. Sa'd'ın anlattığı şu durumdur; dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {لَا يَسْمَعُونَ حَسِيسَهَا وَهُمْ فِي مَا اشْتَهَتْ أَنْفُسُهُمْ خَالِدُونَ} “Onun uğultusunu bile duymazlar ve onlar canlarının çektiği şeyler içinde ebedî kalıcıdırlar.” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: Cennet ehli cennetteki konaklarına yerleştikleri zaman ateşin uğultusunu duymazlar .

وقولَه: {وَهُمْ فِي مَا اشْتَهَتْ أَنْفُسُهُمْ خَالِدُونَ}. يقولُ: وهم فيما تَشْتَهيه نفوسُهم من نعيمِها ولذَّاتِها ماكِثون فيها، لا يخافون زَوالًا عنها، ولا انْتِقالًا عنها.

O'nun: {وَهُمْ فِي مَا اشْتَهَتْ أَنْفُسُهُمْ خَالِدُونَ} “Ve onlar canlarının çektiği şeyler içinde ebedî kalıcıdırlar” buyruğu ise şöyle demektir: Onlar, onun nimetlerinden ve lezzetlerinden canlarının arzuladığı şeyler içinde ebedî olarak kalıcıdırlar; oradan [nimetlerin] yok olmasından da oradan ayrılıp başka yere geçmekten de korkmazlar.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {لَا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ وَتَتَلَقَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ هَذَا يَوْمُكُمُ الَّذِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ (١٠٣)}.

Yüce Allah'ın: {لَا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ وَتَتَلَقَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ هَذَا يَوْمُكُمُ الَّذِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ (١٠٣)} “O en büyük dehşet onları tasalandırmaz ve melekler onları: 'İşte bu, size vadedilen gününüzdür' diye karşılarlar.” buyruğunun tefsiri.

اختَلف أهلُ التأويلِ في "الفَزَعِ الأكبر"؛ أيُّ الفَزَعِ هو؟ فقال بعضُهم: ذلك النارُ إذا أَطبَقتْ على أهلِها.

Tefsir ehli "el-fezeu'l-ekber"in (en büyük dehşetin) hangi dehşet olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: "O, ehlinin üzerine kapandığı zaman ateştir" demiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا أبو هشامٍ، قال: ثنا يحيى بنُ يمانٍ، قال: ثنا سفيانُ، عن عطاءِ بن السائبِ، عن سعيدِ بن جبيرٍ: {لَا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ}. قال: النارُ إذا أَطبَقتْ على أهلِها .

Bize Ebû Hişâm anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Yemân anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Atâ b. es-Sâib'den, o da Saîd b. Cübeyr'den {لَا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ} “O en büyük dehşet onları tasalandırmaz” buyruğu hakkında: "Ehlinin üzerine kapandığı zaman ateştir" dediğini anlattı .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، قال: قال ابن جريجٍ قوله: {لَا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ}. قال: حينَ تُطْبِقُ جَهَنَّمُ. وقال:

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc anlattı, dedi ki: İbn Cüreyc {لَا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ} “O en büyük dehşet onları tasalandırmaz” buyruğu hakkında: "Cehennemin [üzerlerine] kapandığı andır" dedi. Ve [yine] şöyle dedi:

حينَ ذَبْحِ الموتِ .

"Ölümün boğazlandığı andır" .

وقال آخرون: بل ذلك النفخةُ الآخرةُ.

Başkaları ise: "Bilakis o, son sur üflemesidir" demiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباس قوله: {لَا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ}. يعنى النفخةَ الآخِرةَ .

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {لَا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ} “O en büyük dehşet onları tasalandırmaz” buyruğu hakkında: "Son sur üflemesini kastetmektedir" dediğini anlattı .

وقال آخرون: بل ذلك حينَ يُؤمَرُ بالعَبْدِ إلى النارِ.

Başkaları ise: "Bilakis o, kulun ateşe götürülmesi emredildiği andır" demiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا حَكّامٌ، عن عَنْبَسةَ، عن رجلٍ، عن الحسنِ: {لَا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ}. قال: انصرافُ العبدِ حِينَ يُؤْمَرُ به إلى النارِ .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hâkkâm, Anbese'den, o bir adamdan, o da el-Hasan'dan {لَا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ} “O en büyük dehşet onları tasalandırmaz” buyruğu hakkında: "Ateşe götürülmesi emredildiği zaman kulun geri çevrilip götürülmesidir" dediğini anlattı .

وأولى الأقوالِ في ذلك بالصوابِ قولُ مَن قال: ذلك عند النفخةِ الآخرةِ؛ وذلك أن مَن لم يَحْزُنُه ذلك الفزعُ وأمِن منه، فهو مما بعدَه أَحْرَى ألا يَفْزَعَ، وأنّ أَنَّ أَحْرَى مَن أَفْزَعه ذلك فغيرُ مأمونٍ عليه الفزعُ مما بعدَه.

Bu hususta doğruya en yakın olan görüş: "Bu, son sur üflemesi anındadır" diyenin görüşüdür. Çünkü bu dehşetin tasalandırmadığı ve bundan emin olan kimsenin, bundan sonraki durumlarda dehşete kapılmaması daha evladır; bundan dehşete kapılan kimsenin ise bundan sonrakilerden dehşete kapılmayacağından emin olunamaz.