Binûn

Enbiyâ (aleyhimussalâtü vesselâm) Suresinin Tefsiri — 10. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

يقول الله جلَّ ثناؤُه: {فَاسْتَجَبْنَا} لزكريا دُعاءَه، {وَوَهَبْنَا لَهُ يَحْيَى}. ولدًا ووارثًا يَرِثُه، {وَأَصْلَحْنَا لَهُ زَوْجَهُ}.

Şanı yüce olan Allah şöyle buyuruyor: Zekeriyya'nın duasını {فَاسْتَجَبْنَا} “kabul ettik”; {وَوَهَبْنَا لَهُ يَحْيَى} kendisine bir çocuk ve kendisine vâris olacak bir mirasçı olarak “ona Yahyâ'yı bağışladık”, {وَأَصْلَحْنَا لَهُ زَوْجَهُ} “ve eşini kendisi için ıslah ettik”.

واخْتَلَف أهلُ التأويلِ في معنى "الصَّلاحِ" الذي عناه الله جلَّ ثناؤُه بقولِه: {وَأَصْلَحْنَا لَهُ زَوْجَهُ}؛ فقال بعضُهم: كانت عَقِيمًا فَأَصْلَحَها بأن جَعَلَها وَلُودًا.

Tefsir ehli, Allah Teâlâ'nın: {وَأَصْلَحْنَا لَهُ زَوْجَهُ} “Eşini kendisi için ıslah ettik” buyruğu ile kastettiği "ıslah"ın anlamı hakkında ihtilaf etmişlerdir; bazıları şöyle demiştir: [Kadın] kısırdı, Allah da onu doğurgan kılarak ıslah etti.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا محمدُ بنُ عُبيد المُحَاربيُّ، قال: ثنا حاتمُ بنُ إسماعيلَ، عن حُميدِ بن صَخْرٍ، عن عمارٍ، عن سعيدٍ في قولِه: {وَأَصْلَحْنَا لَهُ زَوْجَهُ}. قال: كانت لا تَلِدُ .

Bize Muhammed b. Ubeyd el-Muhâribî anlattı, dedi ki: Bize Hâtim b. İsmâîl, Humeyd b. Sahr'dan, o Ammâr'dan, o Saîd'den Allah'ın: {وَأَصْلَحْنَا لَهُ زَوْجَهُ} “Ve eşini kendisi için ıslah ettik” buyruğu hakkında nakletti; [Saîd] dedi ki: Doğurmuyordu .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ، قال: قال ابن عباسٍ في قولِه: {وَأَصْلَحْنَا لَهُ زَوْجَهُ}. قال: وَهَبْنا له ولدَها .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı; dedi ki: İbn Abbâs Allah'ın: {وَأَصْلَحْنَا لَهُ زَوْجَهُ} “Ve eşini kendisi için ıslah ettik” buyruğu hakkında şöyle dedi: Ona ondan bir çocuk bağışladık .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَأَصْلَحْنَا لَهُ زَوْجَهُ}: كانت عاقرًا، فَجَعَلَها اللَّهُ وَلُودًا، ووَهَب له منها يحيى .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den Allah'ın: {وَأَصْلَحْنَا لَهُ زَوْجَهُ} “Ve eşini kendisi için ıslah ettik” buyruğu hakkında nakletti; [Katâde] dedi ki: Kısırdı, Allah onu doğurgan yaptı ve ondan Zekeriyya'ya Yahyâ'yı bağışladı .

وقال آخرون: كانت سيئةَ الخُلُقِ، فأَصْلَحَها اللَّهُ له، بأن رزَقَهَا حُسنَ الخلقِ.

Başkaları ise şöyle demiştir: [Zekeriyyâ'nın eşi] kötü ahlaklı idi; Allah ona güzel ahlak lütfederek kendisi için onu ıslah etti.

قال أبو جعفرٍ: والصوابُ مِن القولِ في ذلك أن يُقالَ: إِن اللَّهَ أَصْلَح لزكريا زوجَه، كما أخْبَر تعالى ذكرُه بأَنْ جعَلها وَلودًا حسنةَ الخُلُقِ؛ لأن كلَّ ذلك مِن معاني إصلاحِه إياها، ولم يَخْصُصِ اللَّهُ جلَّ ثناؤُه بذلك بعضًا دونَ بعضٍ في كتابِه، ولا على لسانِ رسولِه، ولا وضَع على خُصوصِ ذلك دَلالةً، فهو على العُمومِ، ما لم يَأْتِ ما يَجِبُ التسليمُ له بأن ذلك مرادٌ به بعضٌ دونَ بعضٍ.

Ebû Ca'fer der ki: Bu konuda doğru olan söz şöyle denilmesidir: Allah Teâlâ'nın haber verdiği üzere, Allah Zekeriyya'nın eşini doğurgan ve güzel ahlaklı kılarak onun için ıslah etmiştir. Çünkü bunların hepsi onun ıslah edilmesi manasına dâhildir. Şanı yüce olan Allah, Kitabı'nda veya Resûlü'nün dilinde bunun bir kısmını diğerine tahsis etmemiş ve bu tahsise dair bir delil de koymamıştır. Dolayısıyla, bununla sadece belirli bir kısmın kastedildiğine teslim olmayı gerektiren bir delil gelmedikçe bu ifade genel anlamı üzeredir.

وقوله: {إِنَّهُمْ كَانُوا يُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ}. يقولُ: إن الذين سَمَّيْناهم - يَعْني زكريا وزوجه ويحيى - كانوا يُسارعون في طاعتِنا، والعملِ بما يُقَرِّبُهم إلينا.

Allah'ın: {إِنَّهُمْ كَانُوا يُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ} “Gerçekten onlar hayır işlerinde koşuşurlardı” buyruğu hakkında der ki: İsimlerini andığımız kimseler -yani Zekeriyya, eşi ve Yahyâ- bize itaatte ve kendilerini bize yaklaştıracak amelleri işlemede yarışırlardı .

وقوله: {وَيَدْعُونَنَا رَغَبًا وَرَهَبًا}. يقولُ تعالى ذكرُه: وكانوا يَعْبُدوننا رَغَبًا وَرَهَبًا. وعَنَى بالدعاءِ في هذا الموضعِ العبادةَ، كما قال: {وَأَعْتَزِلُكُمْ وَمَا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَأَدْعُو رَبِّي عَسَى أَلَّا أَكُونَ بِدُعَاءِ رَبِّي شَقِيًّا} [مريم: ٤٨]. ويعنى بقوله: {رَغَبًا}. أنهم كانوا يَعْبُدونه رغبةً منهم فيما يَرْجون منه مِن رحمتِه وفضلِه، {وَرَهَبًا}. يَعْنى رهبةً منهم مِن عذابِه وعقابِه، بتَرْكِهم عبادتَه، ورُكوبِهم معصيتَه.

Allah'ın: {وَيَدْعُونَنَا رَغَبًا وَرَهَبًا} “Umarak ve korkarak bize dua ederlerdi” buyruğu hakkında Allah Teâlâ şöyle der: Onlar bize umarak ve korkarak ibadet ederlerdi. Buradaki "dua" ile ibadeti kastetmiştir; nitekim şöyle buyurmuştur: {وَأَعْتَزِلُكُمْ وَمَا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَأَدْعُو رَبِّي عَسَى أَلَّا أَكُونَ بِدُعَاءِ رَبِّي شَقِيًّا} “Sizden ve Allah'tan başka taptığınız şeylerden uzaklaşıyorum; Rabbime dua/ibadet ediyorum. Umulur ki Rabbime ettiğim dua ile bedbaht olmam” [Meryem: 48]. {رَغَبًا} “Umarak” buyruğuyla, O'nun rahmet ve lütfundan umdukları şeylere olan arzularından dolayı O'na ibadet ettiklerini; {وَرَهَبًا} “korkarak” buyruğuyla da O'na ibadeti terk edip isyanına dalmaları sebebiyle O'nun azabından ve cezasından duydukları korkuyu kastetmektedir.

وبنحوِ الذي قُلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer görüş belirtmişlerdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ: {إِنَّهُمْ كَانُوا يُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ وَيَدْعُونَنَا رَغَبًا وَرَهَبًا}. قال: رغبًا في

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den [naklen] anlattı: {إِنَّهُمْ كَانُوا يُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ وَيَدْعُونَنَا رَغَبًا وَرَهَبًا} “Şüphesiz onlar hayır işlerinde koşuşurlar, umarak ve korkarak bize dua ederlerdi”. [İbn Cüreyc] dedi ki: Umarak, ... [hususunda]

رحمةِ اللَّهِ، ورهبًا مِن عذابِ اللَّهِ .

Allah'ın rahmetini umarak; korkarak, yani Allah'ın azabından korkarak .

حدَّثني يونسُ، قال: أَخْبَرنا ابن وهبٍ قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَيَدْعُونَنَا رَغَبًا وَرَهَبًا}. قال: خوفًا وطمعًا. قال: وليس يَنْبَغي لأحدِهما أن يُفارِقَ الآخرَ .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd Allah'ın: {وَيَدْعُونَنَا رَغَبًا وَرَهَبًا} “Umarak ve korkarak bize dua ederlerdi” buyruğu hakkında: "Korkuyla ve ümitle" dedi ve ekledi: "Bu ikisinin birbirinden ayrılması uygun olmaz" .

واخْتَلَفت القَرَأَةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرأتْه عامَّةُ قرأةِ الأمصارِ: {رَغَبًا وَرَهَبًا}. بفتحِ الغينِ والهاءِ، مِن الرَّغْبِ والرَّهْب. واخْتُلِف عن الأعمشِ في ذلك، فرُوِيَت عنه الموافَقَةُ في ذلك للقرأةِ، ورُوِى عنه أنه قرأَها: (رُغْبًا ورُهْبًا). بضمِّ الراءِ في الحرفين، وتسكينِ الغينِ والهاءِ .

Kıraat imamları bunun kıraatinde ihtilaf etmişlerdir; şehirlerin kıraat imamlarının geneli er-rağb ve er-rahb masdarlarından hareketle gayn ve he harflerinin fethasıyla {رَغَبًا وَرَهَبًا} şeklinde okumuşlardır. A'meş'ten bu hususta farklı rivayetler nakledilmiştir; ondan hem kıraat imamlarına uygun rivayet gelmiş hem de her iki kelimede râ harfinin dammesi, gayn ve he harflerinin sükûnu ile "ruğben ve ruhben" şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir .

والصوابُ مِن القراءةِ في ذلك ما عليه قرأةُ الأمصارِ؛ وذلك الفتحُ في الحرفَيْن كليهما.

Bu husustaki doğru kıraat, şehirlerin kıraat imamlarının benimsediği kıraattir; o da her iki kelimede fethadır.

وقوله: {وَكَانُوا لَنَا خَاشِعِينَ}. يقولُ: وكانوا لنا مُتَواضِعِين مُتَذَلِّلِين، لا يَسْتَكْبِرون عن عبادتِنا ودعائِنا.

Allah'ın: {وَكَانُوا لَنَا خَاشِعِينَ} “Ve onlar bize karşı derin bir saygı içindeydiler” buyruğu hakkında der ki: Onlar bizim için mütevazı ve boyun eğen kimselerdi; bize ibadet etmekten ve dua etmekten büyüklenip kaçınmazlardı.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَالَّتِي أَحْصَنَتْ فَرْجَهَا فَنَفَخْنَا فِيهَا مِنْ رُوحِنَا وَجَعَلْنَاهَا وَابْنَهَا آيَةً لِلْعَالَمِينَ (٩١)}.

Allah Teâlâ'nın: {وَالَّتِي أَحْصَنَتْ فَرْجَهَا فَنَفَخْنَا فِيهَا مِنْ رُوحِنَا وَجَعَلْنَاهَا وَابْنَهَا آيَةً لِلْعَالَمِينَ (٩١)} “İffetini koruyan kadını da [an]; biz ona ruhumuzdan üfledik, onu da oğlunu da âlemlere bir ibret/mucize kıldık” buyruğunun tefsiri.

يقولُ تعالى ذكره لنبيِّه محمدٍ ﷺ: واذكُرِ التي أحْصَنَت فرجَها. يَعْنى مريمَ بنتَ عِمْرانَ. ويَعْنى بقوله: {أَحْصَنَتْ}: حَفِظَتْ ومَنَعَتْ فرجَها مما حَرَّم اللَّهُ عليها إباحتَه فيه.

Zikri yüce olan Allah, Peygamberi Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmaktadır: İffetini/fercini koruyan kadını da [an]. [Bununla] İmrân kızı Meryem'i kastetmektedir. {أَحْصَنَتْ} “İffetini korudu” buyruğuyla da fercini, Allah'ın kendisine mubah kılmayı haram kıldığı şeylerden koruduğunu ve muhafaza ettiğini kastetmektedir.

واختلف في "الفَرْج" الذي عَنَى اللَّهُ جَلَّ ثناؤُه أنها أحْصَنَتْه؛ فقال بعضُهم: عنى بذلك فرجَ نَفْسِها؛ أنها حَفِظَتْه مِن الفاحشةِ.

Allah Teâlâ'nın onun koruduğunu kastettiği "ferc" hakkında ihtilaf edilmiştir; bazıları şöyle demiştir: Bununla kendi tenasül uzvunu/iffetini kastetmiştir; yani onu fahşâdan (zinadan) korumuştur.

وقال آخرون: عنَى بذلك جَيْبَ دِرْعِها؛ أنها مَنَعَتْ جبريلَ منه قبلَ أن تَعْلَمَ أنه رسولُ ربِّها، وقبل أن تُثْبِتَه مَعْرِفَةً. قالوا: والذي يدُلُّ على ذلك قوله: {فَنَفَخْنَا فِيهَا}. ويَعْقُبُ ذلك قولَه: {وَالَّتِي أَحْصَنَتْ فَرْجَهَا}. قالوا: وكان معلومًا بذلك أن معنى الكلامِ: والتي أحصَنَتْ جَيْبَها فنَفَخْنا فيها من رُوحِنا.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bununla elbisesinin yaka açıklığını kastetmiştir; yani onun Rabbinin elçisi olduğunu bilmeden ve onu tam olarak tanımadan önce Cibrîl'i oradan engellemişti. Dediler ki: Buna delalet eden şey, Allah'ın: {وَالَّتِي أَحْصَنَتْ فَرْجَهَا} “İffetini/açıklığını koruyan kadın” buyruğunun hemen ardından gelen: {فَنَفَخْنَا فِيهَا} “Biz ona üfledik” buyruğudur. Dediler ki: Böylece sözün anlamının: "Yakasını koruyan [kadın], biz de ona ruhumuzdan üfledik" olduğu anlaşılmış olur.

قال أبو جعفرٍ: والذي هو أَوْلَى القولَيْن عندَنا بتأويلِ ذلك قولُ مَن قال: أحصنتْ فرجَها مِن الفاحشةِ. لأن ذلك هو الأغْلَبُ مِن مَعْنَيَيْه عليه، والأَظْهَرُ في ظاهرِ الكلامِ.

Ebû Ca'fer der ki: Bize göre bu ifadenin tefsirinde iki görüşten en uygun olanı: "İffetini fahşâdan korudu" diyenin görüşüdür. Çünkü bu iki anlamdan kelimeye en hâkim olanı ve sözün zahirinde en açık olanı budur.

{فَنَفَخْنَا فِيهَا مِنْ رُوحِنَا}. يقولُ: فنفحْنا في جيبِ درعِها مِن رُوحِنا. وقد ذكرْنا اختلافَ المُختلِفِين [في معنى قولِه: {فَنَفَخْنَا فِيهَا}] .

{فَنَفَخْنَا فِيهَا مِنْ رُوحِنَا} “Biz ona ruhumuzdan üfledik”. Yani: Elbisesinin yakasından ruhumuzdan üfledik. [Allah'ın: {فَنَفَخْنَا فِيهَا} “Ona üfledik” buyruğunun anlamı konusundaki] ihtilaf edenlerin görüş ayrılıklarını

لو في غيرِ هذا الموضعِ، والأَوْلَى بالصوابِ مِن القولِ في ذلك فيما مضَى، بما أغْنَى عن إعادتِه في هذا الموضعِ .

bundan başka bir yerde ve bu konuda daha önce söylenen en isabetli görüşü, bu yerde tekrar etmeye gerek bırakmayacak şekilde zikretmiştik .

وقوله: {وَجَعَلْنَاهَا وَابْنَهَا آيَةً لِلْعَالَمِينَ}. يقولُ: وجَعَلْنا مريمَ وابنَها عِبْرَةً لعالَمى زمانِهما؛ يَعْتَبِرون بهما، ويَتَفَكَّرون في أمرِهما، فيَعْلَمون عظيمَ سُلْطانِنا

Allah Teâlâ'nın: {وَجَعَلْنَاهَا وَابْنَهَا آيَةً لِلْعَالَمِينَ} “Onu da oğlunu da âlemlere bir ibret kıldık” buyruğu hakkında [Ebû Ca‘fer] şöyle der: Meryem'i ve oğlunu, kendi zamanlarının âlemlerine bir ibret kıldık; onlardan ibret alsınlar, durumları hakkında tefekkür etsinler ve böylece bizim büyük saltanatımızı bilsinler

وقُدْرتِنا على ما نشاءُ. وقيلَ: {آيَةً}. ولم يَقُلْ: "آيتَين". وقد ذكَر آيتين؛ لأن معنى الكلامِ: جعلْناهما عَلَمًا لنا وحُجَّةً. فكلُّ واحدةٍ منهما في معنى الدَّلالة على اللَّهِ، وعلى عظيمِ قُدرتِه، يقومُ مَقامَ الآخَرِ؛ إذ كان أمرُهما في الدَّلالةِ على اللَّهِ واحدًا.

ve dilediğimiz şeye gücümüzün yettiğini bilirler. İki alamet zikredildiği halde "iki ayet/ibret" denilmeyip {آيَةً} “bir ayet/ibret” denilmiştir; çünkü sözün manası: "İkisini bizim için bir alamet ve bir hüccet kıldık" demektir. Allah'a ve O'nun azametli kudretine delalet etme anlamında her biri diğerinin yerine geçer; zira Allah'a delalet etme hususunda ikisinin durumu birdir.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {إِنَّ هَذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَأَنَا رَبُّكُمْ فَاعْبُدُونِ (٩٢)}.

Allah Teâlâ'nın: {إِنَّ هَذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَأَنَا رَبُّكُمْ فَاعْبُدُونِ (٩٢)} “Şüphesiz bu, tek bir ümmet olarak sizin ümmetinizdir; ben de sizin Rabbinizim, öyleyse yalnız bana kulluk edin” buyruğunun tefsiri.

يقولُ تعالى ذكرُه: إن هذه مِلَّتكم مِلَّةً واحدةً، وأنا ربُّكم أيها الناسُ فاعْبُدونِ دونَ الآلهةِ والأَوثانِ وسائرِ ما تَعْبُدونَ مِن دوني.

Allah Teâlâ şöyle buyuruyor: Şüphesiz bu, tek bir din olarak sizin dininizdir; ey insanlar, ben de sizin Rabbinizim, öyleyse ilahları, putları ve benden başka taptığınız diğer şeyleri bırakıp yalnızca bana kulluk edin.

وبنحوِ الذي قُلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer görüş belirtmişlerdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قوله: {أُمَّتُكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً}. يقولُ: دينُكم دينٌ واحدٌ .

Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o İbn Abbâs'tan Allah'ın: {أُمَّتُكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً} “Ümmetiniz tek bir ümmettir” buyruğu hakkında nakletti; [İbn Abbâs] şöyle der: Dininiz tek bir dindir .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ، قال: قال مجاهدٌ في قولِه: {إِنَّ هَذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً}. قال: دينُكم دينٌ واحدٌ .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı; dedi ki: Mücâhid Allah'ın: {إِنَّ هَذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً} “Şüphesiz bu, tek bir ümmet olarak sizin ümmetinizdir” buyruğu hakkında şöyle dedi: Dininiz tek bir dindir .

ونُصِبَتِ {أُمَّةً} الثانيةُ على القَطْعِ. وبالنصبِ قرأَه جماعةُ قرأةِ الأمصارِ، وهو الصوابُ عندَنا؛ لأن {أُمَّةً} الثانيةَ نكرةٌ، والأُولَى مَعْرِفةٌ. وإذ كان ذلك

İkinci {أُمَّةً} kelimesi kat' (hâl yapılmak) üzere nasb edilmiştir. Şehirlerin kurrâ topluluğu bunu nasb ile okumuştur; bize göre isabetli olan da budur. Çünkü ikinci {أُمَّةً} kelimesi nekre (belirsiz), birincisi ise ma'rifedir (belirli). Durum böyle olup

كذلك، وكان الخبرُ قبلَ مجيءِ النكرةِ مُسْتَغْنِيًا عنها، كان وجهُ الكلامِ النصبِ، هذا مع إجماعِ الحُجَّةِ مِن القرأةِ عليه. وقد ذُكِر عن عبدِ اللَّهِ بن أَبي إسحاقَ رَفْعُ ذلك أنه قرأَه: (أُمَّةٌ واحدةٌ) بنِيَّةِ تكريرِ الكلامِ، كأنه أراد: إنَّ هذه أمَّتُكم هذه أمةٌ واحدةٌ.

ve haber de nekre kelime gelmeden önce ona ihtiyaç duymayacak şekilde tamamlanmış bulunuyorsa, sözün kuralı nasb olur; üstelik hüccet sayılan kıraat imamları da bunda icma etmiştir. Abdullah b. Ebî İshâk'tan ise bunu sözü tekrar etme niyetiyle ref ile okuyup "ümmetün vâhidetün" dediği nakledilmiştir ; sanki: "Şüphesiz bu sizin ümmetinizdir, bu tek bir ümmettir" demek istemiştir.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ كُلٌّ إِلَيْنَا رَاجِعُونَ (٩٣)}.

Allah Teâlâ'nın: {وَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ كُلٌّ إِلَيْنَا رَاجِعُونَ (٩٣)} “Kendi aralarında işlerini parça parça ettiler; hepsi bize döneceklerdir” buyruğunun tefsiri.

يقولُ تعالى ذكرُه: وتَفَرَّق الناسُ في دينهم الذي أمرَهم اللَّهُ به ودَعاهم إليه، فصاروا فيه أحزابًا، فتَهَوَّدَتِ اليهودُ، وتَنَصَّرتِ النصارى، وعُبِدتِ الأوثانُ. ثم أخْبَر جلَّ ثناؤُه عمَّا هم إليه صائرون، وأن مرجعَ جميعِ أهلِ الأديانِ إليه، مُتَوَعِّدًا بذلك أهلَ الزَّيْغِ منهم والضلالِ، ومُعْلِمَهم أنه لهم بالمرصادِ، وأنه مُجازٍ جميعَهم جَزاءَه ؛ المُحسنَ بإحسانِه، والمُسيءَ بإساءَتِه.

Allah Teâlâ şöyle buyuruyor: İnsanlar Allah'ın kendilerine emrettiği ve kendilerini davet ettiği dinleri hususunda fırkalara ayrıldılar ve bu konuda hizipler haline geldiler. Yahudiler Yahudileşti , Hristiyanlar Hristiyanlaştı ve putlara tapıldı. Sonra [Allah] -şanı yücedir- varacakları akıbeti ve bütün din mensuplarının dönüşünün kendisine olacağını haber vermiş; bununla onların içindeki eğrilik ve sapıklık ehlini tehdit etmiş, kendisinin onları gözetlemekte olduğunu ve hepsine hak ettikleri karşılığı -iyilik yapana iyiliğiyle, kötülük yapana da kötülüğüyle- vereceğini bildirmiştir.

وبنحوِ الذي قُلْنا في تأويلِ قولِه: {وَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ}. قال أهلُ التأويلِ.

Tefsir ehli de O'nun: {وَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ} “Kendi aralarında işlerini parça parça ettiler” buyruğunun tefsirinde bizim söylediğimize benzer görüş belirtmişlerdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني يونسُ، قال: أَخْبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ}. قال: تقطَّعوا؛ اختلَفوا في الدينِ.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ} “Kendi aralarında işlerini parça parça ettiler” buyruğu hakkında şöyle dedi: Parça parça ettiler; [yani] dinde ihtilafa düştüler.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحَاتِ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَا كُفْرَانَ لِسَعْيِهِ وَإِنَّا لَهُ كَاتِبُونَ (٩٤)}.

Allah Teâlâ'nın: {فَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحَاتِ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَا كُفْرَانَ لِسَعْيِهِ وَإِنَّا لَهُ كَاتِبُونَ (٩٤)} “Kim mümin olarak salih ameller işlerse, onun çalışması asla inkâr edilmez (karşılıksız bırakılmaz). Şüphesiz biz onu yazmaktayız” buyruğunun tefsiri.

يقولُ تعالى ذكرُه: فمن عمِل مِن هؤلاءِ الذين تفرَّقوا في دينِهم بما أمرَه اللَّهُ به مِن العملِ الصالحِ، وأطاعَه في أمرِه ونهيِه، وهو مُقِرٌّ بوحدانيَّةِ اللَّهِ، مُصدِّقٌ بوعدِه ووعيدِه، مُتَبَرِّئٌ مِن الأندادِ والآلهةِ، {فَلَا كُفْرَانَ لِسَعْيِهِ}. يقولُ: فإن اللَّهَ يَشكُرُ عملَه الذي عمِل له مُطيعًا له، وهو به مؤمنٌ، فيُثِيبُه في الآخرةِ ثوابَه الذي وعَد أهلَ طاعتِه أن يُثِيبَهُموه، ولا يَكْفُرُ ذلك له فيَجْحَدَه ويَحْرِمَه ثوابَه على عملِه الصالحِ، {وَإِنَّا لَهُ كَاتِبُونَ}. يقولُ: ونحن نَكتُبُ أعمالَه الصالحةَ كلَّها، فلا نَترُكُ منها شيئًا؛ لنَجْزِيَه على صغير ذلك وكبيرِه، وقليلِه وكثيرِه.

Allah Teâlâ şöyle buyuruyor: Dinleri hususunda fırkalara ayrılan bu kimselerden her kim, Allah'ın birliğini ikrar etmiş, vaat ve tehdidini doğrulamış, putlardan ve ilahlardan uzaklaşmış bir mümin olarak Allah'ın emrettiği salih amelleri işler ve O'nun emir ve yasaklarında O'na itaat ederse, {فَلَا كُفْرَانَ لِسَعْيِهِ} “onun çalışması asla inkâr edilmez”. Şöyle buyurmaktadır: Allah, O'na inanmış bir halde itaat ederek O'nun için yaptığı ameline teşekkür eder ve itaat ehline vermeyi vadettiği ahiretteki mükâfatını ona ihsan eder; bunu inkâr edip reddederek onu salih amelinin sevabından mahrum bırakmaz. {وَإِنَّا لَهُ كَاتِبُونَ} “Şüphesiz biz onu yazmaktayız”. Şöyle buyurmaktadır: Biz onun bütün salih amellerini yazarız, küçüğüne büyüğüne, azına çoğuna karşılık vermek üzere ondan hiçbir şeyi bırakmayız.

قال أبو جعفرٍ: والكُفْرانُ مَصْدرٌ مِن قولِ القائلِ: كَفَرْتُ فُلانًا نِعْمَتَه، فأنا أَكْفُرُه كُفْرًا وكُفْرانًا. ومنه قول الشاعرِ :

Ebû Ca'fer der ki: el-Küfrân (الكُفْران), bir kimsenin “falanın nimetine nankörlük ettim, dolayısıyla ona nankörlük ediyorum” (كَفَرْتُ فُلانًا نِعْمَتَه، فأنا أَكْفُرُه كُفْرًا وكُفْرانًا) sözünden türemiş bir masdardır. Şairin şu sözü de bu kabildendir :

مِن الناسِ ناسٌ ما تَنامُ خُدودُهمْ … وخَدِّي ولا كُفْرانَ للَّهِ نائِمُ

İnsanlardan öyleleri vardır ki yanakları uyku bilmez … Benim yanağım ise, Allah'ın nimetini inkâr etmek olmasın, uyur.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَحَرَامٌ عَلَى قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَا أَنَّهُمْ لَا يَرْجِعُونَ (٩٥)}.

Allah Teâlâ'nın: {وَحَرَامٌ عَلَى قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَا أَنَّهُمْ لَا يَرْجِعُونَ (٩٥)} “Helak ettiğimiz bir memleket [halkının], [bize] dönmemeleri imkânsızdır (harâmdır)” buyruğunun tefsiri.

اخْتَلَفت القرأَةُ في قراءة قوله: {وَحَرَامٌ}؛ فقرأتْه عامَّةُ قرأةِ أهلِ الكوفةِ: (وحِرْمٌ). بكسرِ الحاءِ .

Kıraat imamları {وَحَرَامٌ} kelimesinin kıraatinde ihtilaf etmişlerdir; Kûfe ehli kurrâsının geneli bunu hâ harfinin kesresiyle (وحِرْمٌ) “Ve hırmün” şeklinde okumuştur .

وقرَأ ذلك عامَّةُ قرأة أهلِ المدينةِ والبَصْرةِ: {وَحَرَامٌ}، بفتحِ الحاءِ والألفِ .

Medine ve Basra ehli kurrâsının geneli ise bunu hâ harfinin fethası ve elifle: {وَحَرَامٌ} “Ve harâmün” şeklinde okumuştur .

والصوابُ مِن القولِ في ذلك أنهما قِراءَتانِ مَشْهورتانِ مُتَّفِقَتا المَعْنَى، غيرُ

Bu hususta doğru olan görüş; bunların, anlamları bir olup [birbirinden]

مُخْتَلِفَتَيْه؛ وذلك أن الحِرْمَ هو الحَرامُ، والحَرامَ هو الحِرْمُ، كما الحِلُّ هو الحَلالُ، والحَلالُ هو الحِلُّ، فبأيَّتِهما قرَأ القارئُ فمصيبٌ.

farklı değillerdir. Zira hırm (الحِرْم) haram (الحَرام), haram da hırm demektir; tıpkı hıll (الحِلّ) kelimesinin helal (الحَلال), helal kelimesinin de hıll olması gibi. Dolayısıyla okuyan kimse bu ikisinden hangisiyle okursa okusun isabet etmiştir.

وكان ابن عباس يَقْرَؤُه: (وحِرْمٌ) . بتأويلِ: وعَزمٌ.

İbn Abbâs ise bunu: (وحِرْمٌ) “Ve hırmün” şeklinde, “ve kesin bir hükümdür (azmettir)” tefsiriyle okurdu.

حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا ابن عُلَيَّةَ، عن أبي المُعَلَّى، عن سعيدِ بن جُبيرٍ، عن ابن عباسٍ، كان يَقْرَؤُها: (وحِرْمٌ على قريةٍ). قال: فقلتُ لسعيدٍ: أيُّ شيءٍ "حِرْمٌ"؟ قال: عَزْمٌ .

Bana Ya'kûb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Ebü'l-Muallâ'dan, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı; o bu ayeti: (وحِرْمٌ على قريةٍ) şeklinde okurdu. [Ebû'l-Muallâ] dedi ki: Saîd'e: "Hırm (حِرْمٌ) nedir?" diye sordum. O da: "Kesin hükümdür (azmettir) " dedi.

حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شُعْبَةُ، عن أبي المُعلَّى، عن سعيدِ بن جبيرٍ، عن ابن عباسٍ، كان يَقرَؤُها: (وحِرْمٌ على قريةٍ). قلتُ لأبي المُعلَّى: ما الحِرْمُ؟ قال: عَزْمٌ عليها.

Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Ebü'l-Muallâ'dan, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı; o bu ayeti: (وحِرْمٌ على قريةٍ) şeklinde okurdu. Ebü'l-Muallâ'ya: "Hırm nedir?" dedim; o da: "Onlar aleyhine verilmiş kesin hükümdür " dedi.

حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنا عبدُ الأعلى، قال: ثنا داودُ، عن عِكْرِمةَ، عن ابن عباسٍ أنه كان يَقْرَأُ هذه الآيةَ: (وحِرْمٌ على قريةٍ أَهْلَكْناها أَنَّهم لا يَرْجِعُون): فلا يَرْجِعُ منهم راجِعٌ، ولا يَتوبٌ منهم تائِبٌ .

Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdül'a'lâ anlattı, dedi ki: Bize Dâvûd, İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı; o bu ayeti: (وحِرْمٌ على قريةٍ أَهْلَكْناها أَنَّهم لا يَرْجِعُون) şeklinde okur ve: "Onlardan hiçbir dönen geri dönemez, hiçbir tövbe eden tövbe edemez " derdi.

حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنا عبدُ الوَهَّابِ، قال: ثنا داودُ، عن عكرمةَ، قال: {وَحَرَامٌ عَلَى قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَا أَنَّهُمْ لَا يَرْجِعُونَ}. قال: لم يَكُنْ ليَرْجِعَ منهم

Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdülvehhâb anlattı, dedi ki: Bize Dâvûd, İkrime'den anlattı; o, {وَحَرَامٌ عَلَى قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَا أَنَّهُمْ لَا يَرْجِعُونَ} “Helak ettiğimiz bir belde [halkının], [dünyaya] dönmeleri haram kılınmıştır (imkânsızdır)” [ayeti hakkında] dedi ki: Onlardan geri dönecek hiçbir kimse...

راجعٌ؛ حَرامٌ عليهم ذاك .

olamaz; bu onlara haram kılınmıştır (imkânsızdır) .

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا عيسى بنُ فَرْقَدٍ، قال: ثنا جابرٌ الجُعْفيُّ، قال: سألتُ أبا جعفرٍ عن الرَّجْعَةِ، فقرَأ هذه الآيةَ: {وَحَرَامٌ عَلَى قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَا أَنَّهُمْ لَا يَرْجِعُونَ} .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Îsâ b. Ferkad anlattı, dedi ki: Bize Câbir el-Cu'fî anlattı, dedi ki: Ebû Ca'fer'e ric'at (dünyaya geri dönüş) hakkında sordum, bunun üzerine şu ayeti okudu: {وَحَرَامٌ عَلَى قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَا أَنَّهُمْ لَا يَرْجِعُونَ} “Helak ettiğimiz bir memleket [halkının], [dünyaya] dönmeleri haramdır (imkânsızdır)” .

فكأن أبا جعفرٍ وجَّه تأويلَ ذلك إلى أنه: وحَرامٌ على أهلِ قريةٍ أَمَتْناهم أن يَرْجِعوا إلى الدنيا.

Sanki Ebû Ca'fer bunun tefsirini şöyle yönlendirmiştir: "Öldürdüğümüz memleket halkının dünyaya geri dönmeleri haramdır (imkânsızdır)."

والقولُ الذي قاله عكرمةُ في ذلك أَوْلَى عندى بالصوابِ؛ وذلك أن اللَّهَ تعالى ذكرُه أَخْبَر عن تفريقِ الناسِ دينَهم الذي بَعَثَ به إليهم الرُّسُلَ، ثم أَخْبَر عن صَنِيعِه بمَن عمِل بما دَعَتْه إليه رسلُه من الإيمانِ به والعملِ بطاعتِه، ثم أتْبَعَ ذلك قولَه: {وَحَرَامٌ عَلَى قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَا أَنَّهُمْ لَا يَرْجِعُونَ}. فلأَن يكونَ ذلك خبرًا عن صنيعِه بمَن أبَى إجابةً رسلِه وعمِل بمعصيتِه وكفَر به، أُحْرَى لِيَكُونَ بَيانًا عن حالِ الفِرْقةِ الأُخْرَى التي لم تَعْمَلِ الصالحاتِ وكفَرَتْ به.

Bu hususta İkrime'nin söylediği görüş bana göre doğruya daha yakındır; zira Allah Teâlâ, elçilerini kendisiyle gönderdiği dinlerini insanların parçalamasından haber vermiş, ardından elçilerinin kendilerini davet ettiği O'na iman ve O'na itaatle amel etme çağrısına uyan kimseye yapacağı muameleyi bildirmiş, sonra da bunun peşinden: {وَحَرَامٌ عَلَى قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَا أَنَّهُمْ لَا يَرْجِعُونَ} “Helak ettiğimiz bir memleket [halkının], dönmemeleri haramdır (kesin hükümdür)” buyruğunu getirmiştir. Dolayısıyla bu [ifadenin], elçilerine icabet etmekten kaçınan, O'na isyanla amel edip O'nu inkâr eden kimseye yapacağı muamelenin haberi olması, salih ameller işlemeyip O'nu inkâr eden diğer fırkanın durumunu açıklayıcı olması bakımından daha uygundur.

فإذ كان ذلك كذلك، فتأويلُ الكلامِ: حرامٌ على أهلِ قريةٍ أَهْلَكْناهم بطَبْعِنا على قُلوبِهم، وخَتْمِنا على أسماعِهم وأبصارِهم - إذ صَدُّوا عن سبيلِنا،

Durum böyle olduğuna göre sözün tefsiri [şöyledir]: -Bizim yolumuzdan yüz çevirdikleri için- kalplerini tabetmemiz (mühürlememiz), kulaklarını ve gözlerini mühürlememiz suretiyle helak ettiğimiz bir memleket halkına haramdır (imkânsızdır)...

وكفَروا بآياتِنا - أن يَتوبوا، ويُراجِعوا الإيمانَ بنا، واتِّباع أمْرِنا والعملَ بطاعتِنا. وإذ كان ذلك تأويلَ قولِ اللَّهِ: (وحِرْمٌ): وعَزْمٌ. على ما قال سعيدٌ، لم تَكُنْ "لا" في قوله: {أَنَّهُمْ لَا يَرْجِعُونَ} صِلَةً ، بل تكونُ بمعنى النَّفْيِ، ويكونُ معنى الكلامِ: وعزمٌ منا على قريةٍ أهْلَكْناها ألا يَرْجِعوا عن كفرِهم. وكذلك إذا كان معنى قوله: (وحِرْمٌ): [ووَجْبَةٌ] .

ve ayetlerimizi inkâr ettikleri için- tövbe etmeleri, bize imana, emrimize uymaya ve bize itaatle amel etmeye geri dönmeleri [haramdır/imkânsızdır]. Saîd'in dediğine göre Allah'ın: (وحِرْمٌ) buyruğunun tefsiri: "Ve kesin bir hükümdür (azm)" şeklinde olunca, O'nun: {أَنَّهُمْ لَا يَرْجِعُونَ} “onların dönmeyecekleri” buyruğundaki "lâ" (لا) zâit (sıla) olmaz ; bilakis nefiy (olumsuzluk) manasında olur ve sözün manası: "Helak ettiğimiz bir memleket [halkının] küfürlerinden dönmeyecekleri tarafımızdan kesin bir hükümdür" şeklinde olur. Aynı şekilde O'nun: (وحِرْمٌ) buyruğunun manası: [ve vacip kılınmıştır/kesinleşmiştir] olduğunda da böyledir.

وقد زعَم بعضُهم أنها في هذا الموضعِ صلةٌ، فإن معنى الكلامِ: وحرامٌ على قريةٍ أهْلَكُناها أن يَرجعوا . وأهلُ التأويلِ الذين ذَكَرْناهم كانوا أعْلَمَ بمعنى ذلك منه.

Bazıları ise bu makamda onun sıla (zâit) olduğunu, dolayısıyla sözün manasının: "Helak ettiğimiz bir memleket halkının [bize/dünyaya] dönmeleri haramdır (imkânsızdır)" şeklinde olduğunu iddia etmiştir . Zikrettiğimiz tefsir ehli ise bunun manasını ondan daha iyi bilmektedirler.

القولُ في تأويل قوله تعالى: {حَتَّى إِذَا فُتِحَتْ يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ (٩٦)}.

Allah Teâlâ'nın: {حَتَّى إِذَا فُتِحَتْ يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ (٩٦)} “Nihayet Ye'cûc ve Me'cûc[un seddi] açıldığı ve onlar her tepeden akın ettikleri zaman” buyruğunun tefsiri.

يقولُ تعالى ذكرُه: حتى إذا فُتح عن يأجوجَ ومأجوجَ - وهما أُمَّتان من الأُمَمِ - رَدْمُهما.

Allah Teâlâ şöyle buyuruyor: Nihayet Ye'cûc ve Me'cûc'un -ki onlar ümmetlerden iki ümmettir- üzerindeki sedleri açıldığı zaman.

كما حدَّثني عصامُ بنُ رَوَّادِ بن الجَرَّاحِ، قال: ثنى أبي، قال: ثنا سفيانُ بنُ سعيدٍ الثَّوْرِيُّ، قال: ثنا منصورُ بنُ المُعْتَمِرِ، عن رِبْعِيِّ بن حِراشٍ، قال: سَمِعتُ حُذيفةَ بنَ اليَمَانِ، يقولُ: قال رسولُ الله ﷺ: "أَوَّلُ الآيَاتِ الدَّجَّالُ، ونُزولُ عيسى، ونارٌ تَخْرُجُ مِن قَعْرِ عَدَنِ أَبْيَنَ، تَسوقُ الناسَ إلى المَحْشَرِ، تَقِيلُ

Nitekim bana Isâm b. Ravvâd b. el-Cerrâh anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bize Süfyân b. Saîd es-Sevrî anlattı, dedi ki: Bize Mansûr b. el-Mu'temir, Rib'î b. Hırâş'tan anlattı; o şöyle dedi: Huzeyfe b. el-Yemân'ı şöyle derken işittim: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «[Kıyamet] alametlerinin ilki Deccâl, Îsâ'nın inişi ve Aden Ebyen'in derinliklerinden çıkıp insanları mahşere süren, [insanlar istirahate çekildiklerinde]

معهم إذا قالوا، والدُّخانُ، والدَّابَّةُ، ثم يأجوجُ ومأجوجُ". قال حُذيفةُ: قلتُ: يا رسولَ اللَّهِ، ما يأجوجُ ومأجوجُ؟ قال: "يأجوجُ ومأجوجُ أُمَمٌ؛ كلُّ أُمَّةٍ أربعمائةِ ألْفٍ، لا يموتُ الرَّجُلُ منهم حتى يَرَى أَلفَ عينٍ تُطْرِقُ بينَ يَدَيْهِ مِن صُلْبِه، وهم وَلَدُ آدمَ، فيَسيرونَ إلى خَرابِ الدُّنْيا، ويكونُ مُقَدِّمَتُهم بالشام وساقَتُهم بالعراقِ، فيَمُرُّون بأنهارِ الدُّنيا، فيَشْربون الفُراتَ والدِّجْلَةَ وبُحِيرَةَ الطَّبَرِيَّةِ، حتى يَأْتوا بيتَ المَقْدِسِ، فيَقُولُونَ: قد قَتَلْنا أهلَ الدُّنيا، فقاتلوا مَنْ في السماءِ، فيَرْمُون بالنُّشَّابِ إلى السماءِ، فَتَرْجِعُ نُشَّابُهم مُخَضَّبَةً بالدَّمِ، فَيَقُولُونَ: قد قَتَلْنا مَن في السماءِ. وعيسى والمسلمون بجَبَلِ طُورِ سِينِينَ، فيُوحِى اللَّهُ جلَّ وعزَّ إلى عيسى: أَن أَحْرِزْ عبادى بالطُّورِ، وما يَلِى أَيْلَةَ . ثم إن عيسى يَرْفَعُ يَدَيْهِ إلى السماءِ، ويُؤَمِّنُ المسلمون، فيَبْعَثُ الله عليهم دابَّةً يُقالُ لها: النَّغَفُ. تَدْخُلُ مِن مَناخِرِهم، فيُصْبِحونَ مَوْتَى، مِن حاقِّ الشامِ إلى حاقِّ العراقِ ، حتى تُنْتِنَ الأرضُ مِن جِيَفِهم، ويَأْمُرُ اللَّهُ السماءَ فتُمْطِرُ كأفْواهِ القِرَبِ، فتَغْسِلُ الأَرضَ من جِيَفِهم ونَتْنِهم، فعندَ ذلك طُلوعُ الشمسِ مِن مَغْرِبها" .

onlarla birlikte kaylûle yapan bir ateştir; duman, Dâbbe, sonra da Ye'cûc ve Me'cûc'dur." Huzeyfe dedi ki: "Ey Allah'ın Resûlü, Ye'cûc ve Me'cûc nedir?" dedim. Buyurdu ki: "Ye'cûc ve Me'cûc ümmetlerdir; her ümmet dört yüz bindir. Onlardan bir adam, kendi sulbünden gözünü kırpan bin [erkek evlat] önünde görmeden ölmez. Onlar Âdemoğullarındandır; yeryüzünü harap etmeye doğru yürürler. Öncüleri Şam'da, artçıları ise Irak'ta olur. Dünyanın nehirlerine uğrarlar; Fırat'ı, Dicle'yi ve Taberiye Gölü'nü içerler. Nihayet Beytülmakdis'e gelirler ve: 'Dünya ehlini öldürdük, haydi gökte olanlarla savaşın!' derler. Göğe doğru oklarını atarlar, okları kana bulanmış olarak geri döner. Bunun üzerine: 'Gökte olanı da öldürdük' derler. Îsâ ve Müslümanlar ise Tûr-i Sînîn dağındadırlar. Allah Azze ve Celle Îsâ'ya: 'Kullarımı Tûr'a ve Eyle tarafına korumaya al' diye vahyeder. Sonra Îsâ ellerini göğe kaldırır, Müslümanlar da âmin derler. Bunun üzerine Allah onların üzerine 'en-Neğaf' denilen bir kurtçuk musallat eder. Burun deliklerinden girer ve Şam'ın en ucundan Irak'ın en ucuna kadar hepsi sabaha ölmüş olarak çıkarlar; öyle ki cesetlerinden dolayı yeryüzü leş kokar. Allah göğe emreder, gök tulumların ağzı gibi [bardaktan boşanırcasına] yağmur yağdırır ve yeryüzünü onların leşlerinden ve pis kokularından yıkar. İşte o vakit güneşin batıdan doğması gerçekleşir" .

حدَّثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا حَكَّامٌ، عن أبي جعفرٍ، عن الرَّبيعِ، عن أبي العاليةِ، قال: إن يأجوجَ ومأجوجَ يَزيدون على سائرِ الإنسِ الضَّعْفَ، وإن الجنَّ يزيدون على

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hekkâm, Ebû Ca'fer'den, o er-Rebî'den, o da Ebü'l-Âliye'den [naklen] anlattı; o şöyle dedi: "Şüphesiz Ye'cûc ve Me'cûc, diğer insanlardan bir kat daha fazladır; cinler de

الإنسِ الضِّعفَ، وإن يأجوجَ ومأجوجَ رَجُلانِ اسمُهما يأجوجُ ومأجوجُ .

insanlardan kat kat fazladır. Ye'cûc ve Me'cûc ise adları Ye'cûc ve Me'cûc olan iki adamdır .

حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شُعْبَةُ، عن أبي إسحاقَ، قال: سَمِعتُ وهبَ بن جابرٍ يُحدِّثُ، عن عبد الله بن عمرٍو أنه قال: إن يأجوجَ ومأجوجَ يَمُرُّ أوَّلُهم بنهرٍ مثل دِجْلَةَ، ويمرُّ آخِرُهم فيقولُ: قد كان في هذا مَرَّةً ماءٌ. لا يموتُ رجلٌ منهم إلا ترَك مِن ذُرِّيَّتِه ألفًا فصاعِدًا. وقال: مِن بعدِهم ثلاثُ أُمَمٍ لا يَعْلَمُ عددَهم إلا الله؛ تأويلُ، وتاريسُ، وناسكٌ أو منسكٌ. شَكَّ شعبةُ .

Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Ebû İshâk'tan anlattı; dedi ki: Vehb b. Câbir'in, Abdullah b. Amr'dan naklederek şöyle dediğini işittim: Ye'cûc ve Me'cûc'un ilki Dicle gibi bir nehre uğrar, sonuncusu uğradığında ise: 'Bir zamanlar burada su vardı' der. Onlardan bir adam, arkasında zürriyetinden bin veya daha fazla kişi bırakmadan ölmez. Dedi ki: Onların arkasından da sayılarını ancak Allah'ın bildiği üç ümmet vardır: Te'vîl, Târîs ve Nâsik -yahut Mensik-. Şu'be şüphe etti .

حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا يحيى، قال: ثنا سفيانُ، عن أبي إسحاقَ، عن وهبٍ بن جابرٍ الخَيْوَانيِّ، قال: سألتُ عبد اللَّهِ بنَ عمرٍو عن يأجوجَ ومأجوجَ؛ أمِن بني آدم هم؟ قال: نعم، ومن بعدهم ثلاثُ أم لا يعلم عددهم إلا الله؛ تاريسُ، وتاويلُ، ومنسكٌ.

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Ebû İshâk'tan, o Vehb b. Câbir el-Hayvânî'den anlattı; o şöyle dedi: Abdullah b. Amr'a Ye'cûc ve Me'cûc hakkında; Âdemoğullarından mıdırlar diye sordum. O da: "Evet, onların arkasında da sayılarını ancak Allah'ın bildiği üç ümmet vardır: Târîs, Tâvîl ve Mensik" dedi.

حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنا [سهلُ بنُ حَمَّادٍ أبو عَتَّابٍ]، قال: ثنا شُعْبَةُ، عن النُّعمانِ بن سالمٍ، قال: سَمِعتُ نافعَ بنَ جُبيرِ بن مُطْعِمٍ يقولُ: قال عبدُ اللَّهِ بنُ عمرٍو: يأجوجُ ومأجوجُ لهم أنهارٌ يَلغُونَ ما شاءُوا، ونساء يُجامِعون ما شاءُوا، وشجرٌ

Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize [Sehl b. Hammâd Ebû Attâb] anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Nu'mân b. Sâlim'den anlattı; dedi ki: Nâfi' b. Cübeyr b. Mut'ım'ın şöyle dediğini işittim: Abdullah b. Amr dedi ki: Ye'cûc ve Me'cûc'un diledikleri gibi [dillerini daldırarak] içtikleri nehirleri, diledikleri gibi beraber oldukları kadınları ve ağaçları [vardır]...

يَلْقَمُون ما شاءُوا، ولا يموتُ رجلٌ إلا تَرَك مِن ذُرِّيَّتِه ألفًا فصاعدًا .

diledikleri gibi yerler. Onlardan hiçbir adam arkasında zürriyetinden bin veya daha fazla kişi bırakmadan ölmez .

حدَّثنا محمدُ بنُ عُمارةَ، قال: ثنا [عُبَيدُ اللَّهِ] بن موسى، قال: أخْبَرنا زكريا، عن عامرٍ، عن عمرِو بن ميمونٍ، عن عبد اللَّهِ بن سَلَامٍ، قال: ما مات أحدٌ مِن يأجوجَ ومأجوجَ إلا تَرَك ألفَ ذُرَّيٍّ فصاعدًا .

Bize Muhammed b. Umâre anlattı, dedi ki: Bize [Ubeydullah] b. Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Zekeriyyâ, Âmir'den, o Amr b. Meymûn'dan, o da Abdullah b. Selâm'dan haber verdi; o şöyle dedi: Ye'cûc ve Me'cûc'dan ölen hiçbir kimse yoktur ki arkasında zürriyetinden bin kişi veya daha fazlasını bırakmış olmasın .

حدَّثني يحيى بنُ إبراهيمَ المَسْعُوديُّ، قال: ثنا أبي، عن أبيه، عن جدِّه، عن الأعمش، عن عطيةَ، قال: قال أبو سعيدٍ: يَخرُج يأجوجُ ومأجوجُ فلا يَتْرُكون أحدًا إلا قَتَلوه، إلا أهلَ الحُصونِ، فيَمُرُّون على البُحَيرةِ فيَشْرَبونها، فيَمُرُّ المارُّ فيقولُ: كأنَّه كان ههنا ماءٌ. قال: فيَبْعَثُ اللَّهُ عليهم النَّغَفَ حتى يَكْسِرَ أعناقَهم فيَصِيروا خَبالًا، فيقولُ أهلُ الخصونِ: لقد هَلَك أعداءُ اللَّهِ. فَيُدَلُّون رجلًا ليَنْظُرَ، ويَشْتَرِطُ عليهم إن وَجَدهم أحياءَ أن يَرْفَعُوه، فيَجِدُهم قد هَلَكُوا. قال: فيُنْزِلُ اللَّهُ مَاءً مِن السماءِ، [فيَقْذِفُ بهم] في البحرِ، فتَطْهُرُ الأرضُ منهم، ويَغْرِسُ الناسُ بعدَهم الشجرَ والنخلَ، وتُخرِجُ الأرضُ، ثمرتَها كما كانت تُخرجُ في زمنِ يأجوجَ ومأجوجَ .

Bana Yahyâ b. İbrâhîm el-Mes'ûdî anlattı, dedi ki: Bize babam, babasından, o dedesinden, o el-A'meş'ten, o da Atıyye'den anlattı; dedi ki: Ebû Saîd şöyle dedi: Ye'cûc ve Me'cûc çıkar ve kalelerdeki insanlar müstesna öldürmedik kimse bırakmazlar. Göle uğrayıp suyunu içerler; oradan geçen biri: 'Sanki bir zamanlar burada su vardı' der. Dedi ki: Allah onların üzerine en-Neğaf (kurtçuk) musallat eder, boyunlarını kırar da helak olup giderler. Kalelerdeki insanlar: 'Allah'ın düşmanları helak oldu' derler ve bakması için bir adamı [aşağı] sarkıtırlar; o da eğer onları canlı bulursa kendisini yukarı çekmelerini şart koşar. Gider ve onların helak olduğunu görür. Dedi ki: Bunun üzerine Allah gökten bir su indirir, [onları alıp] denize atar; yeryüzü onlardan temizlenir. İnsanlar onlardan sonra ağaçlar ve hurmalar dikerler, yeryüzü de meyvesini tıpkı Ye'cûc ve Me'cûc zamanında çıkardığı gibi çıkarır .

حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن

Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, [...]'dan anlattı:

[عُبيدِ اللَّهِ بن أبي يزيدَ] ، قال: رأى ابن عباسٍ صِبْيانًا يَنْزُو بعضُهم على بعضٍ؛ يَلْعَبون، فقال ابن عباسٍ: هكذا يخرُجُ يأجوجُ ومأجوجُ .

[Ubeydullah b. Ebî Yezîd]'den anlattı; dedi ki: İbn Abbâs oynarken birbirlerinin üzerine sıçrayan çocuklar gördü de şöyle dedi: Ye'cûc ve Me'cûc işte böyle çıkacaktır .

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا الحَكَمُ، قال: ثنا عمرُو بنُ قيسٍ، قال: بَلَغَنا أن ملِكًا دونَ الرَّدْمِ يَبْعَثُ خَيْلًا كلَّ يومٍ يَحْرُسون الردمَ، لا يَأْمَنُ يأجوجَ ومأجوجَ أن تَخْرُجَ عليهم. قال: فيَسْمَعون جَلَبَةً وأمرًا شديدًا.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize el-Hakem anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Kays anlattı; dedi ki: Bize ulaştığına göre seddin berisinde bulunan bir hükümdar, Ye'cûc ve Me'cûc'un üzerlerine çıkmasından emin olamadığı için seddi beklemek üzere her gün atlı birlikler gönderir. Dedi ki: [Nöbetçiler seddin ardından] büyük bir gürültü ve şiddetli bir hareketlilik işitirler.

حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثَورٍ، عن معمرٍ، عن أبي إسحاقَ، أن عبدَ اللَّهِ بنَ عمرٍو، قال: ما يموتُ الرجلُ مِن يأجوجَ ومأجوجَ حتى يُولَدَ له مِن صُلْبِه ألفُ رَجُلٍ ، وإِن مِن وَرَائِهِم لَثَلاثَ أُممٍ ما يَعْلَمُ عددَهم إلا اللَّهُ؛ منسكٌ، وتاويلُ، وتاريسُ .

Bize İbn Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o Ebû İshâk'tan anlattı; Abdullah b. Amr şöyle demiştir: Ye'cûc ve Me'cûc'dan bir adam, kendi sulbünden bin erkek çocuğu doğmadan ölmez . Onların arkasında da sayılarını ancak Allah'ın bildiği üç ümmet vardır: Mensik, Tâvîl ve Târîs .

حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ، عن قَتادةَ، عن عمرٍو البِكاليِّ، قال: إن اللَّهَ جَزَّأ الملائكةَ والإنسَ والجِنَّ عشرةَ أجْزاءٍ؛ فتسعةٌ منهم الكَرُوبِيُّونَ، وهم الملائكةُ الذين يَحْمِلون العرشَ، ثم هم أيضًا الذين يُسَبِّحون الليلَ والنهارَ لا يَفْتُرون. قال: ومَن بَقِيَ مِن الملائكةِ لأَمْرِ اللَّهِ وَوَحْيِه ورِسالتِه. ثم جَزَّأ الإنسَ والجنَّ عشرةَ أجزاءٍ؛ فتسعةٌ منهم الجنُّ، لا يُولَدُ مِن الإنسِ وَلَدٌ، إلا وُلِد مِن الجنِّ تسعةٌ. ثم جزَّأ [الإنس على] عشرةِ أجزاءٍ؛ فتسعةٌ منهم يأجوجُ

Bize İbn Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den, o da Amr el-Bikâlî'den anlattı; [Amr el-Bikâlî] şöyle demiştir: Şüphesiz Allah melekleri, insanları ve cinleri on parçaya ayırmıştır. Bunlardan dokuz parçası Kerûbiyyûn'dur; onlar Arş'ı taşıyan meleklerdir. Gece gündüz hiç duraksamadan tesbih edenler de yine onlardır. Dedi ki: Meleklerden geriye kalanlar ise Allah'ın emri, vahyi ve elçiliği içindir. Sonra insanları ve cinleri on parçaya ayırmıştır; bunlardan dokuz parçası cinlerdir. İnsanlardan tek bir çocuk doğmaya görsün, mutlaka cinlerden dokuz çocuk doğar. Sonra [insanları da] on parçaya ayırmıştır; bunlardan dokuz parçası Ye'cûc

ومأجوجُ، وسائرُ الناسِ جُزءٌ .

ve Me'cûc'dur; diğer bütün insanlar ise sadece bir parçadır .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ قولَه: {حَتَّى إِذَا فُتِحَتْ يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ}. قال: أُمَّتان مِن وَرَاءِ رَدْمِ ذى القَرْنينِ .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den Allah'ın: {حَتَّى إِذَا فُتِحَتْ يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ} “Nihayet Ye'cûc ve Me'cûc[un seddi] açıldığı zaman” buyruğu hakkında nakletti; [İbn Cüreyc] dedi ki: Zülkarneyn'in seddinin arkasında bulunan iki ümmettir .

حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثَورٍ، عن معمرٍ، عن غيرِ واحدٍ، عن حُميدِ بن هلالٍ، عن أبي الضَّيْفِ، قال: قال كعبٌ: إذا كان عندَ خروجِ يأجوجَ ومأجوجَ، حفَروا حتى يَسْمَعَ الذين يَلُونَهم قَرْعَ فُئوسِهم، فإذا كان الليلُ قالوا: نَجيءُ غَدًا فنَخْرُجُ. فيُعيدُها اللَّهُ كما كانت، فيَجِيئون مِن الغدِ، [فيَحْفِرون حتى يَسْمَعَ الذين يَلُونَهم قَرْعَ فُئُوسِهم، فإذا كان الليلُ قالوا: نَجِيءُ غدًا فنَخْرُجُ، فَيَجِيئون مِن الغَدِ]، فيَجِدونَه قد أعادَه اللَّهُ كما كان، فيَحْفِرونَه حتى يَسمعَ الذين يَلُونهم قَرْعَ فُئوسِهم، فإذا كان الليلُ ألْقَى اللَّهُ على لسانِ رجلٍ منهم يقولُ: نجيءُ غدًا فنَخْرُج إن شاءَ اللَّهُ. فيَجِيئونَ مِن الغدِ فيَجِدونَه كما ترَكوه، فيَحْفِرونَ ثم يَخْرُجُون، فتَمُرُّ الزُّمْرَةُ الأُولَى بالبُحَيرةِ فيَشْرَبون ماءَها، ثم تمرُّ الزُّمْرةُ الثانيةُ فيَلْحَسون طِينَها، ثم تمرُّ الزُّمرةُ الثالثةُ فيَقولون: قد كان ههنا مرةً ماءً. ويَفِرُّ الناسُ منهم، فلا يقوم لهم شيءٌ، يَرْمون بسهامِهم إلى السماءِ، فتَرْجِعُ مُخَضَّبَةً بالدماءِ، فيقولون: غَلَبْنا أهلَ الأرضِ وأهلَ

Bize İbn Abdila‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer’den, o birden fazla kişiden, onlar Humeyd b. Hilâl’den, o da Ebü’d-Dayf’tan nakletti; o dedi ki: Kâ‘b şöyle dedi: «Ye’cûc ve Me’cûc’un çıkma vakti geldiğinde [seddi] kazarlar; öyle ki onlara yakın olanlar kazmalarının sesini işitir. Gece olunca: 'Yarın gelir çıkarız' derler. Fakat Allah orayı [eski] haline döndürür. Ertesi gün gelirler, [kazarlar; öyle ki onlara yakın olanlar kazmalarının sesini işitir. Gece olunca: 'Yarın gelir çıkarız' derler ve ertesi gün gelirler] ve Allah’ın orayı eski haline döndürmüş olduğunu görürler. Yine kazarlar; öyle ki onlara yakın olanlar kazmalarının sesini işitir. Gece olunca Allah içlerinden bir adamın diline: 'İnşallah yarın gelir çıkarız' sözünü ilham eder. Ertesi gün gelirler ve orayı bıraktıkları gibi bulurlar. Kazarlar ve ardından çıkarlar. İlk kafile [Taberiye] gölüne uğrar ve suyunu içer. Sonra ikinci kafile uğrar ve çamurunu yalar. Sonra üçüncü kafile uğrar ve: 'Bir zamanlar burada su vardı' derler. İnsanlar onlardan kaçar, hiçbir şey onların karşısında duramaz. Oklarını göğe doğru atarlar; oklar kana bulanmış olarak geri döner. Bunun üzerine: 'Yeryüzü halkına da [gök] halkına da galip geldik' derler.

السماءِ. فيَدْعو عليهم عيسى ابن مريمَ، فيقولُ: اللَّهُمَّ لا طاقةَ ولا يَدَيْنِ لنا بهم، فاكْفِناهم بما شِئتَ. فيُسَلِّط الله عليهم دُودًا يُقال له : النَّغَفُ. فتَفْرِسُ رقابَهم، ويَبْعَثُ اللَّهُ عليهم طَيْرًا، فتَأْخُذُهم بمَناقيرِها ، فتُلْقيهم في البحرِ، ويَبْعَثُ اللَّهُ عينًا يُقالُ لها: الحياةُ. تُطَهِّرُ الأرضَ منهم وتُنْبِتُها، حتى إن الرُّمَّانَةَ ليَشْبَعُ منها السَّكْنُ. قيل: وما السَّكْنُ يا كعبُ؟ قال: أهلُ البيتِ. قال : فبَيْنا الناسُ كذلك، إذ أتاهم الصَّرِيخُ أن ذا السُّوَيقَتَين [قد غَزَا البيتَ] يُريدُه، فيَبْعَثُ عيسى طَليعةً، سبعمائةٍ أو بينَ السَّبْعِمائة والثمانِمائة، حتى إذا كانوا ببعض الطريق بعَثَ اللَّهُ رِيحًا يَمَانِيَّةٌ طَيِّبَةً، فَيَقْبِضُ اللَّهُ فيها رُوحَ كلِّ مؤمنٍ، ثم يَبْقَى عَجَاجٌ مِن الناسِ يَتَسَافَدُونَ كما تَتَسافَدُ البهائمُ، فمَثَلُ الساعةِ كَمَثَلِ رَجُلٍ يُطيفُ حولَ فَرَسِهِ، يَنْتَظِرُها متى تَضَعُ، فَمَنْ تَكَلَّف بعدَ قولى هذا شيئًا، أو على هذا شيئًا، فهو المتُكَلِّفُ .

Bunun üzerine Meryem oğlu Îsâ onların aleyhine dua eder ve: 'Allah'ım, onlara karşı bizim ne gücümüz ne takatimiz vardır; dilediğin şeyle onlara karşı bize yet!' der. Allah da onların üzerine 'en-Neğaf' denilen bir kurtçuk musallat eder; bu kurtçuklar onların boyunlarını parçalar . Allah onların üzerine kuşlar gönderir; kuşlar onları gagalarıyla yakalayıp denize atarlar. Allah 'el-Hayât' (hayat) denilen bir pınar gönderir; bu su yeryüzünü onlardan temizler ve toprağı yeşertir; öyle ki bir tek nar bir hane halkını (es-seken) doyurur. 'Ey Ka'b, es-Seken nedir?' denildi. O da: 'Ev halkıdır' dedi. Dedi ki : İnsanlar bu haldeyken, Zü's-Süveykateyn'in Kâbe'yi kast ederek [ona saldırdığına] dair bir feryatçı gelir. Îsâ yedi yüz yahut yedi yüz ile sekiz yüz arasında bir öncü birlik gönderir. Onlar yolun bir kısmına vardıklarında Allah hoş, Yemen kaynaklı bir rüzgâr gönderir ve onunla her müminin ruhunu kabzeder. Ardından geriye hayvanların çiftleştiği gibi uluorta çiftleşen ayak takımı/değersiz insanlar kalır. Kıyametin hali, kısrağının etrafında dolaşıp ne zaman doğuracağını bekleyen adamın hali gibidir. Artık kim bu sözümden sonra [buna] bir şey eklemeye veya buna dair bir şeyi zorlamaya kalkışırsa, o zoraki davranan bir kimsedir .

حدَّثنا العباسُ بنُ الوليدِ البَيْروتيُّ، قال: أخبَرني أبي، قال: سَمِعتُ ابنَ جابرٍ، قال: ثنى محمدُ بنُ جابرٍ الطَّائيُّ، ثم الحِمْصِيُّ، ثنى عبدُ الرحمنِ بنُ جُبيرِ بن نُفيرٍ

Bize el-Abbâs b. el-Velîd el-Beyrûtî anlattı, dedi ki: Bana babam haber verdi, dedi ki: İbn Câbir'i şöyle derken işittim: Bana Muhammed b. Câbir et-Tâî -ardından el-Hımsî- anlattı; [o da] bana Abdurrahman b. Cübeyr b. Nüfeyr'in anlattığını [söyledi]...

الحَضْرَميُّ، قال: ثنى أبي، أنه سَمِع النَّوَّاسَ بنَ سَمْعَانَ الكِلابيَّ، يقولُ: ذكَر رسولُ اللَّهِ ﷺ الدَّجَالَ، وذكَر أمرَه، وأنَّ عيسى ابنَ مريمَ يَقْتُلُه. ثم قال: "فبَيْنا هو كذلك، أَوْحَى اللَّهُ إليه: يا عيسى، إنى قد أخرجتُ عِبادًا لى [لا يَدَ] لأحدٍ بقتالِهم، فحَرِّزْ عبادى إلى الطُّورِ. فيَبْعَثُ اللَّهُ يأجوجَ ومأجوجَ، وهم مِن كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلون، فيَمُرُّ أحدُهم على بُحيرةِ طَبَرِيَّةَ، فيَشْرَبون ما فيها، ثم يَنْزِلُ آخِرُهم، فيقولُ: لقد كان بهذه مَرَّةً ماءٌ. فيُحاصَرُ نبيُّ اللَّهِ عيسى وأصحابُه، حتى يكونَ رأسُ الثورِ يومَئذٍ خيرًا لأحدِهم مِن مائةِ دينارٍ لأحدِكم. فيَرْغَبُ نبيُّ اللَّهِ عيسى وأصحابُه إلى اللَّهِ، فيُرْسِلُ اللَّهُ عليهم النَّغَفَ في رِقابِهم، فيُصْبِحون فَرْسَى موتِ نفسٍ واحدةٍ، فيَهْبِطُ نبيُّ اللَّهِ عيسى وأصحابُه، فلا يَجِدُون موضعًا إلا وقد ملأَه زَهَمُهم ونَتْنُهم ودِماؤُهم، فيَرْغَبُ نبيُّ الله عيسى وأصحابُه إلى اللَّهِ، فيُرْسِلُ اللَّهُ عليهم طيرًا كأَعْناقِ البُخْتِ. فتَحْمِلُهم فتَطْرَحُهم حيثُ شاءَ اللَّهُ، ثم يُرسِلُ اللَّهُ مطرًا لا يُكِنُّ منه بيتُ مَدَرٍ ولا وَبَرٍ، فيَغْسِلُ الأرضَ حتى يَتْرُكَها كالزَّلْقَةِ ".

el-Hadramî, dedi ki: Bana babam anlattı ki o, Nevvâs b. Sem'ân el-Kilâbî'yi şöyle derken işitmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Deccâl'i andı, onun durumunu ve Meryem oğlu Îsâ'nın onu öldüreceğini zikretti. Sonra şöyle buyurdu: «O bu hâldeyken Allah ona şöyle vahyeder: "Ey Îsâ! Ben birtakım kullarımı çıkardım ki hiç kimsenin onlarla savaşmaya gücü yetmez [takat getiremez]. Sen kullarımı Tûr'a sığınak yap (oraya topla ve koru)." Bunun üzerine Allah Ye'cûc ve Me'cûc'u gönderir; onlar her tepeden akın ederler. Onların öncüleri Taberiye Gölü'ne uğrar ve içindeki suyu içerler. Sonuncuları oraya vardığında ise şöyle der: "Bir vakitler burada su vardı." Allah'ın peygamberi Îsâ ve ashabı öyle kuşatılır ki o gün onlardan biri için bir öküz başı, bugün sizden birine ait yüz dinardan daha hayırlı olur. Bunun üzerine Allah'ın peygamberi Îsâ ve ashabı Allah'a yalvarıp yakarırlar; Allah da onların (Ye'cûc ve Me'cûc'un) boyunlarına kurtçuklar musallat eder ve tek bir canın ölümü gibi hepsi helâk olup serilirler. Ardından Allah'ın peygamberi Îsâ ve ashabı [aşağıya] inerler; ancak onların yağlı leş kokuları, pis kokuları ve kanlarının doldurmadığı tek bir karış yer dahi bulamazlar. Bunun üzerine Allah'ın peygamberi Îsâ ve ashabı Allah'a yalvarıp yakarırlar; Allah da onların üzerine Horasan develerinin boyunları gibi (büyük) kuşlar gönderir. Kuşlar onları yüklenir ve Allah'ın dilediği yere atarlar. Sonra Allah öyle bir yağmur gönderir ki ne kilden yapılmış bir ev ne de kıldan yapılmış bir çadır ondan korunabilir; yeryüzünü yıkar da onu ayna gibi kaygan ve tertemiz [bir hâlde] bırakır.»

وأمّا قولُه: {وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ}. فإن أهلَ التأويلِ اخْتَلَفوا في المعَنِيِّ به؛ فقال بعضُهم: عُنِى بذلك بنو آدمَ أنهم يَخْرُجون مِن كلِّ موضعٍ كانوا دُفِنوا فيه مِن الأرضِ، وإنما عُنِى بذلك الحَشْرُ إلى موقف الناس يومَ القيامةِ.

O'nun: {وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ} “Ve onlar her tepeden akın ederler” buyruğuna gelince; tefsir ehli bununla kimin kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Bununla Âdemoğullarının yeryüzünde defnedildikleri her yerden çıkacakları kastedilmiştir ve bununla yalnızca kıyamet gününde insanların duruşma yerine toplanması (haşir) kastedilmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قوله: {مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ}. قال: جميعُ الناسِ مِن كلِّ مكانٍ جاءُوا منه يومَ القيامةِ، فهو حَدَبٌ .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan, İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den O'nun: {مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ} “Her tepeden akın ederler” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: İnsanların tamamı kıyamet gününde geldikleri her yerden [çıkarlar], işte o tepe (hadeb)dir .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُريج: {وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ}. قال ابن جُريجٍ: قال مجاهدٌ: جميعُ الناسِ مِن كلِّ حَدَبٍ؛ مِن مكانِ جاءُوا منه يومَ القيامةِ، فهو حَدَبٌ.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den [naklen] {وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ} “Ve onlar her tepeden akın ederler” hakkında anlattı. İbn Cüreyc dedi ki: Mücâhid şöyle dedi: Bütün insanlar her tepeden; kıyamet gününde geldikleri bir yerden [çıkarlar], işte o tepe (hadeb)dir.

وقال آخرون: بل عَنى بذلك يأجوجَ ومأجوجَ. وقوله: {وَهُمْ} كنايةُ أسمائِهم.

Başkaları ise şöyle dedi: Aksine bununla Ye'cûc ve Me'cûc'u kastetmiştir. O'nun: {وَهُمْ} “Ve onlar” buyruğu ise onların isimlerinin zamiridir (kinayedir).

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن سَلَمَةَ بن

Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahmân anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Seleme b.

كُهيلٍ، قال: ثني أبو الزَّعْراءِ، عن عبدِ اللَّهِ أنه قال: يَخْرُج يأجوجَ ومأجوجُ فيَمْرَحون في الأرض فيُفْسِدون فيها. ثم قرَأ عبدُ اللَّهِ: {وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ}. قال: ثم يَبْعَثُ اللَّهُ عليهم دابَّةً مثلَ النَّغَفِ، فتَلِجُ في أسماعِهم ومَناخِرِهم، فيَمُوتون منها، فتُنْتِنُ الأرضُ منهم، فيُرْسِلُ اللَّهُ ﷿ مَاءً فَيُطَهِّرُ الأرضَ منهم .

Küheyl'den anlattı, dedi ki: Bana Ebû'z-Za'râ, Abdullah'tan [naklen] anlattı; o şöyle demiştir: Ye'cûc ve Me'cûc çıkarlar, yeryüzünde şımarıp böbürlenirler ve orada fesat çıkarırlar. Sonra Abdullah: {وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ} “Ve onlar her tepeden akın ederler” [ayetini] okudu. Dedi ki: Sonra Allah onların üzerine neğaf (kurtçuk) gibi bir hayvan/haşere gönderir; kulaklarına ve burun deliklerine girer, bundan dolayı ölürler. Yeryüzü onlardan dolayı pis kokar; bunun üzerine Allah Azze ve Celle bir su gönderir de yeryüzünü onlardan temizler .

والصوابُ مِن القولِ في ذلك ما قاله الذين قالوا: عَنَى بذلك يأجوجَ ومأجوجَ، وإن قولَه: {وَهُمْ}. كنايةٌ عن أسمائِهم؛ للخبرِ الذي حدَّثنا به ابن حُميدٍ، قال: ثنا سَلَمَةُ، عن محمدِ بن إسحاقَ، عن عاصمِ بن عمرَ بن قتادةَ الأنْصاريِّ، ثم الظَّفَريِّ، عن محمودِ بن لَبِيدٍ أخى بنى عبدِ الأَشْهَلِ، عن أبي سعيدٍ الخُدْريِّ، قال: سَمِعتُ رسولَ الله ﷺ يقولُ: "يُفْتَحُ يأجوجُ ومأجوجُ؛ يَخْرُجون على الناسِ كما قال اللَّهُ: {مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ}، فيَغْشَوْن الأرضَ" .

Bu konuda doğru olan söz; bununla Ye'cûc ve Me'cûc'un kastedildiğini ve O'nun: {وَهُمْ} “Ve onlar” buyruğunun onların isimlerinin zamiri olduğunu söyleyenlerin görüşüdür. Çünkü İbn Humeyd'in bize anlattığı şu haber vardır; dedi ki: Bize Seleme, Muhammed b. İshâk'tan, [o] Âsım b. Ömer b. Katâde el-Ensârî sonra ez-Zaferî'den, [o] Benî Abdileşhel'in kardeşi Mahmûd b. Lebîd'den, [o da] Ebû Saîd el-Hudrî'den anlattı, dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: "Ye'cûc ve Me'cûc'un önü açılır; Allah'ın buyurduğu gibi: {مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ} “Her tepeden akın ederler” şeklinde insanların üzerine çıkarlar ve yeryüzünü kaplarlar" .

حدَّثني أحمدُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا هُشيمُ بنُ بَشيرٍ، قال: أخبرنا العَوَّامُ بنُ حَوْشَبٍ، عن جَبَلَةَ بن سُحيمٍ، عن مُؤثِرٍ، وهو ابن عَفَازَةَ العَبْدِيُّ، عن عبدِ اللَّهِ بن مسعودٍ، قال: قال رسولُ اللَّهِ ﷺ فيما يَذْكُرُ فيما يَذْكُرُ عن عيسى ابن مريمَ، قال: "قال عيسى: عَهِد إليَّ ربِّي أن الدَّجالَ خارِجٌ، وأنه مُهْبِطى إليه. فذكَر أن معه قَضِيبَين، فإذا رآنى أهْلَكَه اللَّهُ. قال: فيَذُوبُ كما يذوبُ الرّصاصُ، حتى إن الشجرَ والحجَرَ لَيَقولُ: يا مسلمُ هذا كافرٌ فاقْتُلْه. فيُهْلِكُهم اللَّهُ ﵎، ويَرْجِعُ الناسُ إلى بلادِهم وأوطانِهم، فيَسْتَقْبِلُهم يأجوجُ ومأجوجُ مِن كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُون، لا يَأْتُونَ

Bana Ahmed b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Huşeym b. Beşîr anlattı, dedi ki: Bize el-Avvâm b. Havşeb, Cebele b. Suheym'den, [o] el-Abdî olan İbn Afâze yani Mü'sir'den, [o da] Abdullah b. Mes'ûd'dan [naklen] haber verdi; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Îsâ b. Meryem hakkında zikrettikleri arasında şöyle buyurdu: «Îsâ şöyle dedi: Rabbim bana Deccâl'in muhakkak çıkacağını ve beni ona indireceğini bildirdi.» [Râvî], onun yanında iki değnek/asa olduğunu zikretti: «Beni görünce Allah onu helak eder.» Dedi ki: «Kurşunun eridiği gibi erir; hatta ağaç ve taş: 'Ey Müslüman! Şu kâfirdir, onu öldür!' der. Allah Teâlâ onları helak eder ve insanlar memleketlerine, yurtlarına dönerler. Derken Ye'cûc ve Me'cûc onları karşılar; her tepeden akın ederler, uğradıkları...»

على شيءٍ إلا أهْلَكوه، ولا يَمُرُّون على ماءٍ إِلا شَرِبوه" .

hiçbir şey bırakmayıp helak ederler, uğradıkları hiçbir su bırakmayıp içerler" .

حدَّثني عُبيدُ بنُ إسماعيلَ الهَبَّاريُّ، قال: ثنا المُحارِبيُّ، عن أَصْبَغَ بن زِيدٍ، عن العَوّامِ بن حَوْشَبٍ، عن جَبَلَةَ بن سُحيمٍ، عن مُؤْثِرِ بن عَفَازَةَ، عن عبدِ اللَّهِ بن مسعودٍ، عن رسولِ الله ﷺ بنحوِه .

Bana Ubeyd b. İsmâîl el-Hebbârî anlattı, dedi ki: Bize el-Muhâribî, Asbağ b. Zeyd'den, [o] el-Avvâm b. Havşeb'den, [o] Cebele b. Suheym'den, [o] Mü'sir b. Afâze'den, [o] Abdullah b. Mes'ûd'dan, [o da] Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den benzerini anlattı .

وأما قولُه: {مِنْ كُلِّ حَدَبٍ}. فإنه يَعْنى: مِن كُلِّ شَرَفِ ونَشَزٍ وأَكَمَةٍ .

O'nun: {مِنْ كُلِّ حَدَبٍ} “Her tepeden” buyruğuna gelince; bu, her yüksek yerden, tümsekten ve tepeden demektir .

وبنحوِ ما قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tefsir ehli de bu konuda bizim dediğimize benzer şekilde söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ}. يقولُ: مِن كُلِّ شَرَفٍ يُقْبِلون .

Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, [o da] İbn Abbâs'tan O'nun: {مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ} “Her tepeden akın ederler” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: "Her yüksek yerden gelirler" demektedir.