ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ، عن رجلٍ، عن الحسنِ: {وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ}. قال: مِن نسلِهم .
Bize İbn Abdi'l-A‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer'den, o bir adamdan, o da el-Hasan'dan: {وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ} “Ve onlarla beraber bir mislini daha” buyruğu hakkında nakletti; [el-Hasan]: 'Onların neslinden [verdi]' dedi.
وقولُه: {رَحْمَةً}. نُصِبَت بمعنى: فعَلْنا ذلك بهم رحمةً منَّا له .
Yüce Allah'ın: {رَحْمَةً} “Bir rahmet olarak” buyruğu ise, tarafımızdan ona bir rahmet olmak üzere onlara bunu yaptık manasında nasb edilmiştir .
وقولُه: {وَذِكْرَى لِلْعَابِدِينَ}. يقولُ: وتذكرةً للعابدين ربَّهم فعَلْنا ذلك به، ليَعْتَبِروا به، ويَعْلَموا أن الله قد يَبْتَلِى أولياءَه ومَن أحَبَّ مِن عبادِه في الدنيا بضُروبٍ مِن البلاءِ، في نفسِه وأهلِه ومالِه، من غيرِ هَوانٍ به عليه، ولكن اختبارًا منه
Yüce Allah'ın: {وَذِكْرَى لِلْعَابِدِينَ} “Ve kulluk edenlere bir öğüt [olsun diye]” buyruğu hakkında [Ebû Ca‘fer] der ki: Rablerine kulluk edenler için bir öğüt olsun ve ondan ibret alsınlar, ayrıca Allah'ın -katında değersiz olduğundan ötürü değil, bilakis kendisinden bir sınama olarak- dünyada dostlarını ve kullarından sevdiklerini canlarında, ailelerinde ve mallarında türlü musibetlerle imtihan edebileceğini bilsinler diye ona bunu yaptık...
له، ليَبْلُغَ بصبرِه عليه، واحتسابِه إياه، وحسنِ يقينِه - منزلتَه التي أعدَّها له ﵎ مِن الكرامةِ عندَه.
ona karşı sabretmesi, ecrini Allah'tan beklemesi ve güzel yakîni sebebiyle -[Celle Celâluhu] katında kendisi için hazırladığı ikram mertebesine ulaşması için- dünyada dostlarını ve kullarından sevdiklerini canlarında, ailelerinde ve mallarında türlü belalarla imtihan edebilir.
وقد حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن أبي معشرٍ، عن محمدِ بن كعبٍ القُرَظِيِّ في قولِه: {رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنَا وَذِكْرَى لِلْعَابِدِينَ}. [وقولِه: {رَحْمَةً مِنَّا وَذِكْرَى لِأُولِي الْأَلْبَابِ}] [ص: ٤٣]. قال: أيُّما مؤمنٍ أصابَه بلاءٌ، فذكَر ما أصاب أيوبَ، فَلْيَقُلْ: قد أصاب مَن هو خيرٌ منا؛ نبيًّا مِن الأنبياءِ.
Bize el-Kāsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, Ebu Ma‘şer'den, o da Muhammed b. Ka‘b el-Kurazî'den Allah'ın: {رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنَا وَذِكْرَى لِلْعَابِدِينَ} “Tarafımızdan bir rahmet ve kulluk edenlere bir ibret olmak üzere” [ve: {رَحْمَةً مِنَّا وَذِكْرَى لِأُولِي الْأَلْبَابِ} “Tarafımızdan bir rahmet ve akıl sahipleri için bir ibret olmak üzere”] [Sâd: 43] buyruğu hakkında nakletti; [Muhammed b. Ka‘b] şöyle dedi: Hangi mümine bir bela isabet eder de Eyyûb'un başına gelenleri hatırlarsa şöyle desin: 'Bizden daha hayırlı olan bir kimseye, peygamberlerden bir peygambere de [bela] isabet etmişti.'
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَإِسْمَاعِيلَ وَإِدْرِيسَ وَذَا الْكِفْلِ كُلٌّ مِنَ الصَّابِرِينَ (٨٥) وَأَدْخَلْنَاهُمْ فِي رَحْمَتِنَا إِنَّهُمْ مِنَ الصَّالِحِينَ (٨٦)}.
Yüce Allah'ın: {وَإِسْمَاعِيلَ وَإِدْرِيسَ وَذَا الْكِفْلِ كُلٌّ مِنَ الصَّابِرِينَ (٨٥) وَأَدْخَلْنَاهُمْ فِي رَحْمَتِنَا إِنَّهُمْ مِنَ الصَّالِحِينَ (٨٦)} “İsmâil’i, İdrîs’i ve Zülkifl’i de [an]. Hepsi de sabredenlerdendi (85). Onları rahmetimize dahil ettik. Şüphesiz onlar salihlerdendi (86)” buyruğunun tefsiri hakkında [Taberî der ki]:
يعني تعالى ذكرُه بإسماعيلَ: إسماعيلَ بن إبراهيمَ صادقَ الوعدِ، وبإدريسَ: خَنُوخَ ، وبذى الكِفْلِ: رجلًا تكَفَّل مِن بعضِ الناسِ، إما مِن نبيٍّ وإما مِن ملكٍ مِن صالحي الملوكِ، بعملٍ مِن الأعمالِ، فقام به من بعدِه، فأَثْنَى اللهُ عليه حسنَ وفائِه بما تكَفَّل به، وجعَله من المعدودين في عبادِه، [مع مَن حمِد] صبرَه على طاعةِ اللهِ. وبالذي قلنا في أمرِه جاءت الأخبارُ عن سلفِ العلماءِ.
Zikri yüce olan Allah, İsmâil ile vadinde sadık olan İbrâhîm oğlu İsmâil'i; İdrîs ile Hanoh'u ; Zülkifl ile de insanlardan birinin -ya bir peygamberin ya da salih hükümdarlardan bir hükümdarın- yerine getirmesini istediği bir işi üstlenen, ondan sonra o işi hakkıyla yürüten ve üstlendiği şeye güzel vefası sebebiyle Allah'ın kendisini övdüğü, onu kulları arasında sayılanlardan kıldığı [ve Allah'a itaatte gösterdiği] sabrını methettiği bir adamı kastetmektedir. Onun durumu hakkında söylediğimiz bu hususta geçmiş âlimlerden rivayetler gelmiştir.
ذكرُ الرواية بذلك عنهم
Onlardan Bu Hususta Gelen Rivayetlerin Zikri
حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا مُؤَمَّلٌ، قال: ثنا سفيانُ، عن الأعمشِ، عن المِنْهالِ بن عمرٍو، عن عبدِ اللهِ بن الحارثُ، أن نبيًّا من الأنبياءِ، قال: مَن يكْفلُ لى
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Müemmel anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, el-A‘meş’ten, o el-Minhâl b. Amr’dan, o da Abdullah b. el-Hâris’ten nakletti ki peygamberlerden bir peygamber şöyle dedi: «Kim benim adıma üstlenir
أن يصومَ النهارَ، ويقومَ الليلَ، ولا يَغْضَبَ؟ فقام شابٌّ فقال: أنا. فقال: اجْلِسْ. ثم عاد فقال: مَن يَكْفُلُ لى أن يقوم الليلَ، ويصوم النهارَ، ولا يَغْضَبَ؟ فقام ذلك الشابُّ فقال: أنا. فقال: اجْلِسْ. ثم عاد فقال: مَن يَكْفُلُ لى أن يقومَ الليلَ، ويصومَ النهارَ، ولا يَغْضَبَ؟ فقام ذلك الشابُّ فقال: أنا. فقال: تقومُ الليلَ، وتصومُ النهارَ، ولا تَغْضَبُ؟ فمات ذلك النبيُّ، فجلَس ذلك الشابُّ مكانَه يَقْضِى بينَ الناسِ، فكان لا يَغْضَبُ، فجاءه الشيطانُ في صورةِ إنسانٍ ليُغْضِبَه، وهو صائمٌ يُرِيدُ أن يَقِيلَ ، فضرَب البابَ ضربًا شديدًا، فقال: مَن هذا؟ فقال: رجلٌ له حاجةٌ. فأَرْسَل. معه رجلًا، فقال: لا أَرْضَى بهذا الرجلِ. فأرْسَل معه آخرَ، فقال: لا أَرْضَى بهذا. فخرَج إليه، فأَخَذ بيدِه، فانْطَلَق معه، حتى إذا كان في السوقِ خلَّاه وذهَب، فسُمِّى ذا الكِفْلِ .
gündüzü oruç tutmayı, geceyi ibadetle geçirmeyi ve hiç öfkelenmemeyi?' dedi. Bir genç kalkıp: 'Ben' dedi. [Peygamber]: 'Otur' dedi. Sonra tekrar: 'Geceyi ibadetle geçirmeyi, gündüzü oruç tutmayı ve hiç öfkelenmemeyi benim için kim üstlenir ?' dedi. O genç kalkıp: 'Ben' dedi. [Peygamber]: 'Otur' dedi. Sonra tekrar: 'Geceyi ibadetle geçirmeyi, gündüzü oruç tutmayı ve hiç öfkelenmemeyi benim için kim üstlenir ?' dedi. O genç yine: 'Ben' dedi. [Peygamber]: 'Geceyi ibadetle geçirecek, gündüzü oruç tutacak ve hiç öfkelenmeyecek misin?' dedi. O peygamber vefat etti ve o genç insanlar arasında hüküm vermek üzere onun yerine geçti; hiç öfkelenmiyordu. Derken şeytan, oruçlu olduğu ve öğle uykusuna yatmak istediği bir sırada onu öfkelendirmek için bir insan kılığında yanına geldi; kapıyı şiddetle çaldı. Genç: 'Kim o?' dedi. O da: 'Bir ihtiyacı olan bir adam' dedi. [Genç] onunla birlikte bir adam gönderdi. O: 'Bu adama razı olmam' dedi. Yanına başka birini gönderdi; o: 'Buna da razı olmam' dedi. Bunun üzerine [genç bizzat] onun yanına çıktı, elinden tuttu ve onunla birlikte gitti. Çarşıya vardıklarında onu bırakıp gitti. İşte bundan dolayı ona Zülkifl (kefalet sahibi) adı verildi .
حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنا عفانُ بنُ مسلمٍ، قال: ثنا وُهَيْبٌ، قال: ثنا داودُ، عن مجاهدٍ، قال: لما كبِر الْيَسَعُ قال: لو أنى اسْتَخْلَفْتُ رجلًا على الناسِ يَعْمَلُ عليهم في حياتى حتى أَنْظُرَ كيف يَعْمَلُ. قال: فجمَع الناسَ، فقال: مَن يَتَقَبَّلْ لى بثلاثٍ أَسْتَخْلِفه؛ يصومُ النهارَ، ويقومُ الليلَ، ولا يَغْضَبُ؟ قال: فقام رجلٌ تَزْدَرِيه العينُ، فقال: أنا. فقال: أنت تصومُ النهارَ، وتقومُ الليلَ، ولا تَغْضَبُ؟ قال: نعم. فردَّهم ذلك اليومَ، وقال مثلَها اليومَ الآخرَ، فسكَت الناسُ، وقام ذلك الرجلُ، فقال: أنا. فاسْتَخْلَفه. قال: فجعَل إبليسُ يقولُ للشياطينِ: عليكم
Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Affân b. Müslim anlattı, dedi ki: Bize Vüheyb anlattı, dedi ki: Bize Dâvûd, Mücâhid'den nakletti: Elyesa‘ yaşlanınca şöyle dedi: 'Sağlığımda insanların başına [işlerini yürütecek] birini halife tayin etsem de nasıl davrandığını görsem!' Dedi ki: İnsanları topladı ve şöyle dedi: 'Şu üç hususu benim için kim üstlenirse onu halife tayin edeceğim: Gündüzleri oruç tutacak, geceleri ibadetle geçirecek ve asla öfkelenmeyecek?' Dedi ki: Bunun üzerine gözün hor gördüğü (gösterişsiz) bir adam kalkıp: 'Ben' dedi. [Elyesa‘]: 'Gündüzleri oruç tutacak, geceleri ibadetle geçirecek ve asla öfkelenmeyecek misin?' dedi. O da: 'Evet' dedi. [Elyesa‘] o gün onları geri çevirdi. Ertesi gün yine aynı şeyi söyledi; insanlar sustu, o adam tekrar kalkıp: 'Ben' dedi. Bunun üzerine onu halife tayin etti. Dedi ki: İblis, şeytanlara: 'Şunun üzerine gidin (ona musallat olun)' demeye başladı.
بفلانٍ. فأعْياهم، فقال: دَعُونى وإياه. فأتاه في صورةِ شيخٍ كبيرٍ فقيرٍ، فأتاه حينَ أخَذَ مَضْجَعَه للقائلةِ، وكان لا يَنامُ الليلَ والنهارَ إلا تلك النَّوْمةَ، فدقَّ البابَ، فقال: مَن هذا؟ قال: شيخٌ كبيرٌ مظلومٌ. قال: فقام ففتَح البابَ، فجعَل يَقُصُّ عليه، فقال: إن بيني وبينَ قومى خُصومةً، [وإنهم ظلَموني] وفعَلوا بي وفعَلوا فجعَل يُطَوِّلُ عليه حتى حضَر الرَّوَاحُ، وذَهَبت القائلةُ، وقال: إذا رُحْتُ فأْتِنِي أَخُذْ لك بحقِّك. فانْطَلَق وراح، فكان في مجلسِه، فجعَل يَنْظُرُ هل يَرَى الشيخَ، فلم يَرَه، فجعَل يَبْتَغِيه، فلمَّا كان الغدُ جَعَل يَقْضِى بينَ الناسِ، ويَنْتَظِرُه فلا يَراه، فلمَّا رجَع إلى القائلةِ، فأَخَذَ مَضْجَعَه، أتاه فدقَّ البابَ، فقال: من هذا؟ قال: الشيخُ الكبيرُ المظلومُ. ففتَح له، فقال: ألم أَقُلْ لك: إذا فَعَدْتُ فَأْتِني؟ فقال: إنهم أخبثُ قومٍ إذا عرَفوا أنك قاعدٌ، قالوا: نحن نُعْطِيك حقَّك. وإذا قمْتَ جحَدوني. قال: فانْطَلِقْ فإذا رُحْتُ فأْتِنى. قال: فاتته القائلةُ، فراح فجعَل يَنْظُرُ فلا يراه، فشقَّ عليه النُّعاسُ، فقال لبعضِ أهلِه: لا تَدَعَنَّ أحدًا يَقْرَبُ هذا البابَ حتى أنام، فإني قد شقَّ عليَّ النومُ. فلما كان تلك الساعةُ جاء، فقال له الرجلُ: وراءَك. فقال: إني قد أتَيْتُه أمسِ، فذكَرْتُ له أمرى، قال: واللهِ لقد أمَرَنا أن لا نَدَعَ أحدًا يَقْرَبُه. فلمَّا أَعْياه نظر فرأَى كُوَّةً في البيتِ، فتسوَّر منها، فإذا هو في البيتِ، وإذا هو يَدُقُّ البابَ. قال: فاسْتَيْقَظ الرجلُ، فقال: يا فلانُ، ألم آمُرْك؟ قال: أما مِن قِبَلى واللهِ فلم تُؤْتَ، فانْظُرْ مِن أينَ أُتيتَ. قال: فقام إلى البابِ، فإذا هو مُغْلَقٌ كما أغْلَقه، وإذا هو معه في البيتِ، فعرَفه فقال: أعدوُّ اللهِ؟ قال: نعم، أعْيَيْتَنى في كلِّ شيءٍ، فَفَعَلْتُ ما تَرَى لأُغْضِبَك. فسمَّاه اللهُ ذا الكِفْلِ؛ لأنه
...falanca ile [uğraşın]. Fakat [şeytanlar] onu aciz bırakamadılar (yıldıramadılar). Bunun üzerine [İblis]: "Beni onunla baş başa bırakın" dedi. Yaşlı ve fakir bir ihtiyar kılığında ona geldi. O, kaylûle (öğle uykusu) için yatağına yattığı sırada geldi. Oysa o, gece ve gündüz sadece bu uykuyu uyurdu. Kapıyı çaldı. [Adam]: "Kim o?" dedi. O: "Haksızlığa uğramış yaşlı bir ihtiyar" dedi. [Adam] kalkıp kapıyı açtı. [İhtiyar] ona [derdimi] anlatmaya başlayıp şöyle dedi: "Benimle kavmim arasında bir dava var, [onlar bana haksızlık ettiler] ve bana şunu şunu yaptılar..." diyerek [lafı] uzattı; öyle ki akşamüstü vakti geldi, kaylûle vakti de geçti. [Adam]: "Ben [meclise] gittiğimde bana gel, senin hakkını alıvereyim" dedi. [İhtiyar] gitti, adam da [meclisine] gitti; meclisinde oturup ihtiyarı görüp göremeyeceğine bakmaya başladı fakat onu göremedi, onu aramaya koyuldu. Ertesi gün olunca insanlar arasında hüküm vermeye başladı ve onu bekledi ancak göremedi. Kaylûle için dönüp yatağına uzandığında [ihtiyar yine] gelip kapıyı çaldı. "Kim o?" dedi. "Haksızlığa uğramış yaşlı ihtiyar" dedi. Ona kapıyı açıp: "Ben sana: [Meclise] oturduğum zaman bana gel, dememiş miydim?" dedi. [İhtiyar]: "Onlar çok kötü bir kavimdir; senin oturduğunu anladıklarında: 'Biz sana hakkını veririz' derler. Sen kalktığında ise hakkımı inkâr ederler" dedi. [Adam]: "Git, ben [meclise] gittiğimde bana gel" dedi. [Adamın] kaylûlesi kaçtı; [meclise] gitti ve bakınmaya başladı fakat onu göremedi. Uyku hali kendisine çok ağır geldi ve ailesinden birine: "Ben uyuyuncaya kadar hiç kimseyi bu kapıya yaklaştırma; zira uyku bana çok ağır geldi" dedi. O vakit gelince [ihtiyar] geldi. [Kapıdaki] adam ona: "Geri dur!" dedi. O da: "Ben dün ona geldim ve durumumu ona anlattım" dedi. [Kapıdaki adam]: "Vallahi o, kendisine hiç kimseyi yaklaştırmamamızı emretti" dedi. [İhtiyar] onunla baş edemeyince baktı ve evde küçük bir pencere gördü; oradan içeri tırmandı. Bir de baktı ki o evin içindedir ve kapıyı vurmaktadır. Adam uyandı ve: "Ey falan! Ben sana [kapıyı tutmanı] emretmedim mi?" dedi. [Kapıdaki kişi]: "Vallahi benim tarafımdan girilmedi; nereden girildiğine bir bak!" dedi. [Adam] kalkıp kapıya yöneldi; kapı kilitlediği gibi kilitli duruyordu fakat o içeride onunla birlikteydi. Onu tanıdı ve: "Allah'ın düşmanı mısın?" dedi. [İblis]: "Evet, her hususta beni aciz bıraktın (yıldırdın), ben de seni öfkelendirmek için gördüğün bu şeyleri yaptım" dedi. Allah onu "Zülkifl" diye isimlendirdi; çünkü
تكَفَّل بأمرٍ فوفَّى به .
bir işi üstlendi (kefil oldu) ve ona vefa gösterdi .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {وَذَا الْكِفْلِ}. قال: رجلٌ صالحٌ غيرُ نبيٍّ، تكفَّل لنبيِّ قومِه أن يَكْفِيه أمرَ قومِه، [ويُقيمه لهم] ، ويَقْضِى بينَهم بالعدلِ، ففعَل ذلك، فسُمِّىَ ذا الكِفْلِ .
Bize el-Kāsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den Allah'ın: {وَذَا الْكِفْلِ} “Ve Zülkifl’i de [an]” buyruğu hakkında nakletti; [Mücâhid] dedi ki: O, peygamber olmayan salih bir adamdı; kavminin peygamberine, kavminin işlerini onun yerine üstleneceğine, [onların işlerini çekip çevireceğine] ve aralarında adaletle hükmedeceğine kefil oldu; bunu da yaptı. Bundan dolayı Zülkifl diye isimlendirildi .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا وَرْقَاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ بنحوِه، إلا أنه قال: ويَقْضِىَ بينَهم بالحقِّ.
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebu Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkā anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den benzerini nakletti, şu kadar var ki o: 'Aralarında hak ile hükmedeceğine' dedi.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن أبي معشرٍ، عن محمدِ بن قيسٍ، قال: كان في بني إسرائيلَ ملكٌ صالحٌ، فكبِر، فجمَع قومَه، فقال: أيُّكم تكفَّل لي بملكي هذا، على أن يصوم النهارَ، ويقومَ الليلَ، ويَحْكُمَ بينَ بني إسرائيلَ بما أَنْزَل اللهُ، ولا يَغْضَبَ؟ قال: فلم يَقُمْ أَحدٌ إلا فتًى شابٌّ، فازْدَراه لحَداثةِ سنِّه، فقال: أيُّكم تكَفَّلَ لى بملكي هذا، على أن يصومَ النهارَ، ويقومَ الليلَ، ولا يَغْضَبَ، ويَحْكُمَ بينَ بني إسرائيلَ بما أَنْزَلَ اللهُ؟ فلم يَقُمْ إلا ذلك الفتى، فازْدَراه، فلمَّا كانت الثالثةُ قال مثلَ ذلك، فلم يَقُمْ إلا ذلك الفتى، فقال: تَعالَ. فخلَّى بينَه وبينَ ملكِه، فقام الفتى ليلَه، فلما أَصْبَحَ جَعَل يَحْكُمُ بَينَ
Bize el-Kāsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Ebû Ma'şer'den, o da Muhammed b. Kays'tan nakletti; [Muhammed b. Kays] dedi ki: İsrâiloğulları arasında salih bir hükümdar vardı. Yaşlanınca kavmini toplayıp şöyle dedi: "Gündüzleri oruç tutmak, geceleri ibadetle geçirmek, İsrâiloğulları arasında Allah'ın indirdiğiyle hükmetmek ve asla öfkelenmemek şartıyla bu hükümdarlığımı benim adıma kim üstlenir?" Dedi ki: Genç bir delikanlıdan başka kimse ayağa kalkmadı. [Hükümdar] yaşının küçüklüğünden ötürü onu küçümsedi ve: "Gündüzleri oruç tutmak, geceleri ibadetle geçirmek, asla öfkelenmemek ve İsrâiloğulları arasında Allah'ın indirdiğiyle hükmetmek şartıyla bu hükümdarlığımı benim adıma kim üstlenir?" dedi. Yine o gençten başkası kalkmadı; [hükümdar] onu yine küçümsedi. Üçüncü kez olunca yine aynı şeyi söyledi; yine o gençten başkası kalkmadı. Bunun üzerine [hükümdar]: "Gel!" dedi ve onu hükümdarlığıyla baş başa bıraktı. Genç, gecesini ibadetle geçirdi; sabah olunca İsrâiloğulları arasında
بنى إسرائيلَ، فلما انْتَصَف النهارُ دخَل ليَقِيلَ، فأتاه الشيطانُ في صورةِ رجلٍ مِن بنى آدمَ، فجذَب ثوبَه، فقال: أتَنامُ والخصومُ ببابِك؟! قال: إذا كان العشيةُ فأْتِني. قال: فانْتَظَره بالعشيِّ فلم يَأْتِه، فلما انْتَصَف النهارُ ودخَل ليَقِيلَ، جذَب ثوبَه، وقال: أتَنامُ والخصومُ ببابِك؟! قال: قلتُ لك: ائْتِنى العشيَّ، فلم تأْتِني، ائْتِنِي العشيةَ. فلما كان بالعشيِّ انْتَظَره فلم يَأْتِ، فلمَّا دخل ليَقِيلَ جذَب ثوبَه، وقال: أتَنامُ والخصومُ ببابِك؟! قال: أخْبِرْنى مَن أنت؟! لو كنتَ مِن الإنسِ سمِعْتَ ما قلتُ! قال: هو الشيطانُ، جئتُ لأَفْتِنَك، فعصَمَك اللهُ منى. فقضَى بينَ بني إسرائيلَ بما أنْزَل اللهُ زمانًا طويلًا، وهو ذو الكِفْلِ، سُمِّيَ ذا الكفلِ؛ لأنه تكفَّل بالمُلْكِ .
hüküm vermeye başladı. Gün ortası olunca kaylûle yapmak üzere içeri girdi. Şeytan insan kılığında yanına gelip elbisesini çekti ve: 'Davacılar kapındayken uyuyor musun?!' dedi. Genç: 'Akşamüstü olunca yanıma gel' dedi. Dedi ki: Akşamüstü onu bekledi fakat gelmedi. Ertesi gün gün ortası olup kaylûle yapmak için içeri girince, yine elbisesini çekti ve: 'Davacılar kapındayken uyuyor musun?!' dedi. Genç: 'Sana akşamüstü gel dedim, gelmedin; bu akşamüstü gel' dedi. Akşamüstü olunca onu bekledi, yine gelmedi. Kaylûle yapmak için içeri girince elbisesini çekti ve: 'Davacılar kapındayken uyuyor musun?!' dedi. Genç: 'Bana kim olduğunu söyle! İnsanlardan olsaydın söylediğimi dinlerdin!' dedi. O: 'Ben şeytanım; seni saptırmak için geldim fakat Allah seni benden korudu' dedi. O zat uzun bir müddet İsrailoğulları arasında Allah'ın indirdiğiyle hükmetti. O, Zülkifl'dir; hükümdarlığı üstlendiği için Zülkifl diye isimlendirilmiştir .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، عن أبي موسى الأشعريِّ أنه قال وهو يَخْطُبُ الناسَ: إن ذا الكِفْلِ لم يَكُنْ نبيًّا، ولكن كان عبدًا صالحًا، تكَفَّل بعملِ رجلٍ صالحٍ عندَ موتِه، كان يُصَلِّي اللهِ كلَّ يومٍ مائةَ صلاةٍ، فأَحْسَن اللهُ عليه الثناءَ في كَفالتِه إياه.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den, o da Ebu Mûsâ el-Eş‘arî'den nakletti; o insanlara hitap ederken şöyle demiştir: 'Zülkifl bir peygamber değildi; fakat o, her gün Allah için yüz rekat namaz kılan salih bir adamın ölüm döşeğindeyken yaptığı ameli üstlenen salih bir kul idi. Allah da onun bu kefaletindeki başarısını güzel bir şekilde övmüştür.'
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا الحكمُ، قال: ثنا عمرٌو، قال: أمَّا ذو الكِفْلِ، فإنه كان على بنى إسرائيلَ ملِكٌ، فلما حضَره الموتُ قال: مَن يَكْفُلُ لى أن يَكْفِيَنِى بنى إسرائيلَ، ولا يَغْضَبَ، ويُصَلِّي كلَّ يومٍ مائةَ صلاةٍ؟ فقال ذو الكِفْلِ: أنا. فجعَل ذو الكِفْلِ يَقْضِى بينَ الناسِ، فإذا فرَغ صلَّى مائةَ صلاةٍ، فكاده الشيطانُ، فأمْهَله حتى إذا قضَى بينَ الناسِ، وفرَغ مِن صلاتِه، وأخَذ مضجعَه فنام، أتَى الشيطانُ بابه فجعَل يَدُقُّه، فخرَج إليه، فقال: ظُلِمْتُ وصُنِع بي وصُنِع. فأعْطاه خاتَمَه، وقال: اذْهَبْ
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize el-Hakem anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Zülkifl’e gelince; İsrailoğulları’nın başında bir hükümdar vardı. Ölümü yaklaşınca: “İsrailoğulları’nın idaresinde bana vekâlet edip yerime bakacağına, hiç öfkelenmeyeceğine ve her gün yüz rekât namaz kılacağına dair bana kim kefil olur?” dedi. Zülkifl: “Ben” dedi. Bunun üzerine Zülkifl insanlar arasında hüküm vermeye başladı; [hüküm verme işini] bitirince de yüz rekât namaz kılıyordu. Şeytan ona tuzak kurmak istedi; insanlar arasında hüküm vermesini, namazını bitirmesini ve yatağına uzanıp uyumasını bekledi. [O uyuyunca] şeytan kapısına gelip vurmaya başladı. Zülkifl onun yanına çıktı. [Şeytan]: “Bana haksızlık yapıldı, bana şöyle şöyle yapıldı” dedi. Bunun üzerine Zülkifl ona mührünü verdi ve: “Git...” dedi.
فأْتِنى بصاحبِك. وانْتَظَرَه، فأبْطَأ عليه الآخرُ، حتى إذا عرَف أنه قد نام، وأخَذ مضجعَه، أتَى البابَ أيضًا كى يُغْضِبَه، فجعَل يَدُقُّه، وخدَش وجهَ نفسِه، فسالَت الدماءٌ، فخرَج إليه فقال: مالك؟ فقال: لم يَتْبَعْنى وضُربتُ وفعَل. فأخَذه ذو الكِفْلِ، وأنْكَر أمرَه، فقال: أخْبِرْنى مَن أنت؟ وأخَذَه أخْذًا شديدًا، قال: فأخبَره مَن هو.
hasmını bana getir' dedi ve onu bekledi. Diğeri gecikti; nihayet onun uyuduğunu ve yatağına uzandığını anlayınca, onu öfkelendirmek için yine kapıya geldi; kapıyı vurmaya başladı ve kendi yüzünü tırmaladı, öyle ki kanlar aktı . Zülkifl onun yanına çıkıp: 'Neyin var?' dedi. O: 'Benimle gelmedi, üstelik dövüldüm ve bana şöyle yapıldı' dedi. Zülkifl onu tuttu, durumundan şüphelendi ve: 'Kim olduğunu bana söyle!' dedi ve onu sıkıca yakaladı. Dedi ki: Bunun üzerine kim olduğunu ona haber verdi.
حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرني معمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {وَذَا الْكِفْلِ}. قال: قال أبو موسى الأشْعَريُّ: لم يَكُنْ ذو الكِفْلِ نبيًّا، ولكنه كفَل بصلاةِ رجلٍ كان يُصَلِّي كلَّ يومٍ مائةَ صلاةٍ فتُوفِّي ، فكفَل بصلاتِه، فلذلك سُمِّي ذا الكِفْلِ .
Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bana Ma‘mer, Katâde'den Yüce Allah'ın: {وَذَا الْكِفْلِ} “Ve Zülkifl’i de [an]” buyruğu hakkında haber verdi; [Katâde] dedi ki: Ebu Mûsâ el-Eş‘arî şöyle demiştir: Zülkifl peygamber değildi; fakat o, her gün yüz rekat namaz kılan bir adamın namazını vefat edince üstlendi ve onun namazını kılmaya kefil oldu; işte bu sebeple Zülkifl diye isimlendirildi .
ونصَب {وَإِسْمَاعِيلَ وَإِدْرِيسَ وَذَا الْكِفْلِ} عطفًا على {أَيُّوبَ}، ثم استُؤْنِف بقولِه: {كُلٌّ}. فقال: {كُلٌّ مِنَ الصَّابِرِينَ}. ومعنى الكلام: كلُّهم مِن أهلِ الصبرِ فيما نابَهم في اللهِ.
{وَإِسْمَاعِيلَ وَإِدْرِيسَ وَذَا الْكِفْلِ} “İsmâil’i, İdrîs’i ve Zülkifl’i de [an]” ifadesi, {أَيُّوبَ} kelimesine atıfla mensub kılınmıştır; sonra {كُلٌّ} kelimesiyle yeni bir cümleye başlanarak: {كُلٌّ مِنَ الصَّابِرِينَ} “Hepsi de sabredenlerdendi” buyrulmuştur. Sözün anlamı şudur: Onların hepsi Allah uğrunda başlarına gelen sıkıntılara karşı sabredenlerdendir.
وقولُه: {وَأَدْخَلْنَاهُمْ فِي رَحْمَتِنَا إِنَّهُمْ مِنَ الصَّالِحِينَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وأَدْخَلْنا إسماعيلَ وإدريسَ وذا الكِفْلِ. والهاءُ والميمُ عائدتان عليهم. {فِي رَحْمَتِنَا إِنَّهُمْ مِنَ الصَّالِحِينَ}. يقولُ: إنهم ممن صلَح، فأطاع الله، وعمِل بما أمرَه.
Yüce Allah'ın: {وَأَدْخَلْنَاهُمْ فِي رَحْمَتِنَا إِنَّهُمْ مِنَ الصَّالِحِينَ} “Onları rahmetimize dahil ettik. Şüphesiz onlar salihlerdendi” buyruğu hakkında zikri yüce olan [Taberî] der ki: İsmâil'i, İdrîs'i ve Zülkifl'i [rahmetimize dahil ettik]. Zamir [hüm] onlara dönmektedir. {فِي رَحْمَتِنَا إِنَّهُمْ مِنَ الصَّالِحِينَ} “Rahmetimize dahil ettik. Şüphesiz onlar salihlerdendi” buyruğu ise şöyledir: Şüphesiz onlar salah üzere olan, Allah'a itaat eden ve O'nun emrettiği şeyleri yapan kimselerdendir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَذَا النُّونِ إِذْ ذَهَبَ مُغَاضِبًا فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ فَنَادَى فِي الظُّلُمَاتِ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحَانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ (٨٧)}.
Yüce Allah’ın: {وَذَا النُّونِ إِذْ ذَهَبَ مُغَاضِبًا فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ فَنَادَى فِي الظُّلُمَاتِ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحَانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ (٨٧)} “Zünnûn’u (balık sahibini) da [an]. Hani o, öfkelenerek gitmişti de kendisini asla sıkıştırmayacağımızı sanmıştı. Sonunda karanlıklar içinde: ‘Senden başka hiçbir ilah yoktur. Sen her türlü noksanlıktan münezzehsin. Şüphesiz ben zalimlerden oldum’ diye niyaz etmişti” buyruğunun teviline dair açıklama.
يقولُ تعالى ذكرُه: واذْكُرْ يا محمدُ ذا النونِ. يعنى: صاحبَ النونِ. والنونُ: الحوتُ، وإنما عَنَى بذى النونِ يونُسَ بنَ مَتَّى. وقد ذكَرْنا قصتَه في سورةِ "يونُسَ" بما أغْنَى عن ذكرِه في هذا الموضعِ .
Zikri yüce olan Allah şöyle buyuruyor: Ey Muhammed! Zünnûn'u da an. Yani: Balık sahibini [an]. 'Nûn' balık demektir. Zünnûn ile kastettiği kimse ise Yûnus b. Mettâ'dır. Onun kıssasını Yûnus suresinde bu makamda tekrar zikretmeye hacet bırakmayacak şekilde anlatmıştık .
وقولُه: {إِذْ ذَهَبَ مُغَاضِبًا}. يقولُ: حينَ ذهَب مُغاضِبًا.
Yüce Allah'ın: {إِذْ ذَهَبَ مُغَاضِبًا} “Hani o, öfkelenerek gitmişti” buyruğu, 'öfkelenerek gittiği vakit' demektir.
واخْتَلَف أهلُ التأويلِ في معنى ذَهَابِه مُغاضِبًا، وعمَّن كان ذهابُه، وعلى مَن كان غضبُه؛ فقال بعضُهم: كان ذهابُه عن قومِه، وإياهم غاضَب.
Tefsir ehli, onun öfkelenerek gitmesinin manası, kimden ayrılıp gittiği ve kime öfkelendiği konusunda ihtilaf etti: Bazıları: 'Onun ayrılıp gitmesi kavminden idi ve kavmine öfkelenmişti' demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَذَا النُّونِ إِذْ ذَهَبَ مُغَاضِبًا}، يقولُ: غضِب على قومِه .
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs’tan naklen Yüce Allah'ın: {وَذَا النُّونِ إِذْ ذَهَبَ مُغَاضِبًا} “Zünnûn’u da [an]. Hani o, öfkelenerek gitmişti” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: 'Kavmine öfkelenmişti' .
حُدِّثتُ عن الحسين، قال: سمِعْتُ أبا مُعاذٍ يقولُ: ثنا عبيدٌ، قال: سَمِعْتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {إِذْ ذَهَبَ مُغَاضِبًا}: [أما غضبُه، فكان] على قومِه .
Bana el-Huseyn'den rivayet edildi, dedi ki: Ebu Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd anlattı, dedi ki: ed-Dahhâk'ın Yüce Allah'ın: {إِذْ ذَهَبَ مُغَاضِبًا} “Hani o, öfkelenerek gitmişti” buyruğu hakkında şöyle dediğini işittim: [Onun öfkesine gelince, o] kavmine karşı idi .
وقال آخرون: ذهَب عن قومِه مُغاضِبًا لربِّه، إذ كشَف عنهم العذابَ بعدَ ما وعَدهموه.
Başkaları ise şöyle demiştir: [Allah], kendilerine vadettikten sonra onlardan azabı kaldırdığı için Rabbine öfkelenerek kavminden ayrılıp gitti.
ذكرُ مَن قال ذلك، وذكرُ سبب مُغاضَبتِه ربَّه في قولِهم
Bunu Söyleyenlerin ve Onların Sözüne Göre Rabbine Öfkelenmesinin Sebebinin Zikri
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، عن يزيدَ بن زيادٍ، عن عبدِ اللهِ بن أبي سلمةَ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، عن ابن عباسٍ قال: بعَثه اللهُ - يعني يونُسَ - إلى أهلِ قريتِه، فردُّوا عليه ما جاءهم به، وامْتَنَعوا منه، فلمَّا فعَلوا ذلك أَوْحَى اللهُ إليه: إنى مُرْسِلٌ عليهم العذابَ في يومِ كذا وكذا، فاخْرُجْ مِن بين أظْهُرهم. فأعْلَم قومَه الذي وعَدَهم اللهُ مِن عذابِه إياهم، فقالوا: ارْمُقوه، فإن خرَج مِن بين أظهرِكم، فهو واللهِ كائنٌ ما وعَدَكم.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan, o Yezîd b. Ziyâd'dan, o Abdullah b. Ebî Seleme'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti, dedi ki: Allah onu -yani Yûnus'u- kendi memleketinin halkına gönderdi; onlar ise getirdiği şeyleri reddettiler ve ona uymaktan kaçındılar. Onlar böyle yapınca Allah ona: 'Ben falan falan günde onlara azap göndereceğim; sen onların arasından çık' diye vahyetti. O da Allah'ın kendilerine vadettiği azabı kavmine bildirdi. Onlar: 'Onu gözetleyin; şayet aranızdan çıkıp giderse, vallahi size vadettiği şey mutlaka gerçekleşecektir' dediler.
فلما كانت الليلةُ التي وُعِدوا العذابَ في صبِحها أدْلَج ورآه القومُ، فخرَجوا من القريةِ إلى بَرازٍ مِن أرضِهم، وفرَّقوا بينَ كلِّ دابةٍ وولدِها، ثم عَجُّوا إِلى اللهِ، فاسْتَقالوه، فأقالهم، وتنظَّر يونُسُ الخبرَ عن القريةِ وأهلِها، حتى مرَّ به مارٌّ فقال: ما فعل أهلُ القريةِ؟ فقال: فعَلوا أن نبيَّهم خرَج من بين أظهرِهم، عرَفوا أنه صدَقهم ما وعَدَهم مِن العذابِ، فخرَجوا مِن قريتِهم إلى بَرازٍ من الأرضِ، ثم فرَّقوا بينَ كلِّ ذاتِ ولدٍ وولدِها، وعَجُّوا إلى اللهِ، وتابوا إليه، فقبِل منهم، وأخَّر عنهم العذابَ. قال: فقال يونُسُ عندَ ذلك، وغضِب: واللهِ لا أَرْجِعُ إليهم كذَّابًا أبدًا، وعَدْتُهم العذابَ في يومٍ، ثم رُدَّ عنهم! ومضَى على وجهِه مُغاضِبًا .
Sabahında azabın vuku bulacağı vadedilen gece olunca, geceleyin erkenden yola çıktı; kavim de onu gördü. Bunun üzerine memleketlerinden açık bir araziye çıktılar; her hayvan ile yavrusunun arasını ayırdılar; sonra Allah'a yalvarıp yakardılar, [azabın kaldırılmasını] dilediler; Allah da onların bu talebini kabul etti. Yûnus ise memleketin ve halkının haberini bekliyordu ; nihayet yanından geçen bir yolcuya rastladı ve: 'Memleket halkı ne yaptı?' diye sordu. Yolcu: 'Peygamberleri aralarından çıkıp gidince, azap konusunda kendilerine doğru söylediğini anladılar; memleketlerinden açık bir araziye çıktılar, sonra yavrusu olan her canlının yavrusuyla arasını ayırdılar, Allah'a yalvarıp yakardılar ve O'na tövbe ettiler; Allah da onlardan bunu kabul edip azabı onlardan erteledi' dedi. [İbn Abbâs] dedi ki: Yûnus bunun üzerine öfkelendi ve: 'Vallahi, bir gün azap vadettiğim halde sonra azap üzerlerinden kaldırılmışken bir daha onların yanına yalancı olarak asla dönmem!' dedi ve öfkeyle yüzünün tuttuğu yöne doğru çekip gitti .
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا عوفٌ، عن سعيدِ بن أبى
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Avf, Saîd b. Ebi'l-
الحسنِ، قال: بلَغَنى أن يونُسَ لما أصاب الذنبَ انْطَلَق مُغاضِبًا لربِّه، واسْتَزَلَّه الشيطانُ .
Hasan'dan anlattı; [Saîd] dedi ki: Bana ulaştığına göre Yûnus o zelle fiilini işleyince Rabbine öfkelenerek gitti ve şeytan onun ayağını kaydırdı .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا يحيى بنُ زكريا بن أبي زائدةَ، عن [مُجالدٍ بن] سعيد، عن الشعبيِّ في قولِه: {إِذْ ذَهَبَ مُغَاضِبًا}. قال: مغاضِبًا لربِّه .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Zekeriyyâ b. Ebî Zâide, [Mücâlid b.] Saîd'den, o eş-Şa'bî'den Allah'ın: {إِذْ ذَهَبَ مُغَاضِبًا} “Hani o, öfkelenerek gitmişti” buyruğu hakkında anlattı; [eş-Şa'bî]: "Rabbine öfkelenerek [gitmişti]" dedi .
حدَّثنا الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا سفيانُ، عن إسماعيلَ بن عبدِ الملكِ، عن سعيدِ بن جبيرٍ. فذكَر نحوَ حديثِ ابن حميدٍ، عن سلمةَ، وزاد فيه: قال: فخرَج يونُسُ يَنْظُرُ العذابَ، فلم يَرَ شيئًا، قال: جرَّبوا عليَّ كذبًا. فذهَب مُغاضِبًا لربِّه حتى أتَى البحرَ .
Bize el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, İsmâil b. Abdilmelik'ten, o da Saîd b. Cübeyr'den nakletti; İbn Humeyd'in Seleme'den rivayet ettiği hadisin benzerini zikretti ve rivayette şu fazlalığı aktardı: Dedi ki: Yûnus azabı gözlemek üzere çıktı, fakat hiçbir şey görmeyince: "Beni yalancı çıkarıp durdular" dedi. Bunun üzerine Rabbine öfkelenerek gitti ve nihayet denize ulaştı .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، قال: ثنا محمدُ بنُ إسحاقَ، عن ربيعةَ بن أبي عبدِ الرحمنِ، عن وهبِ بن مُنَبِّهٍ اليَمانيِّ، قال: سَمِعْتُه يقولُ: إِن يُونُسَ بنَ مَتَّى كان عبدًا صالحًا، وكان في خُلُقِه ضِيقٌ، فلما حُمِّلَت عليه أثقالَ النبوةِ - ولها أثقالٌ لا يَحْمِلُها إلا قليلٌ - تفَسَّخ تحتَها تفَسُّخَ الرُّبَعِ تحتَ الحِمْلِ، فقذَفها بينَ يديه، وخرَج هاربًا منها، يقولُ اللهُ لنبيِّه ﷺ: {فَاصْبِرْ كَمَا صَبَرَ أُولُو الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ} [الأحقاف: ٣٥]. و {فَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ وَلَا تَكُنْ كَصَاحِبِ الْحُوتِ} [القلم: ٤٨]. أي: لا تُلْقِ أمرى كما ألقاه.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. İshâk, Rebîa b. Ebî Abdirrahmân'dan, o da Vehb b. Münebbih el-Yemânî'den nakletti; [Rebîa] dedi ki: Onu şöyle derken işittim: Şüphesiz Yûnus b. Mettâ salih bir kuldu; ancak huyunda bir sabırsızlık vardı. Kendisine peygamberliğin ağır yükleri yüklenince -ki onun ancak pek az kimsenin taşıyabileceği ağırlıkları vardır- sütten kesilmiş deve yavrusunun ağır yük altında ezilip çökmesi gibi o yükün altında ezildi; onu önüne fırlatıp attı ve ondan kaçarak çıktı. Allah Teâlâ Peygamberi'ne sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmaktadır: {فَاصْبِرْ كَمَا صَبَرَ أُولُو الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ} “O hâlde azim sahibi peygamberlerin sabrettiği gibi sabret” [el-Ahkâf: 35] ve {فَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ وَلَا تَكُنْ كَصَاحِبِ الْحُوتِ} “Sen Rabbinin hükmüne sabret ve balık sahibi gibi olma!” [el-Kalem: 48]. Yani: Onun attığı gibi sen Benim emrimi atma.
وهذا القولُ - أعنى قولَ مَن قال: ذهَب عن قومِه مُغاضِبًا لربِّه - أشبهُ بتأويلِ الآيةِ، وذلك لدَلالةِ قولِه: {فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ}. على ذلك. على أن الذين وجَّهوا تأويلَ ذلك إلى أنه ذهَب مُغاضِبًا لقومِه، إنما زعَموا أنهم فعَلوا ذلك استنكارًا منهم أن يُغاضِبَ نبيٌّ مِن الأنبياءِ ربَّه، واستعظامًا له. وهم بقيلِهم: إنه ذَهب مُغاضِبًا لقومِه. قد دخَلوا في أعظمَ مما أنْكَروا، وذلك أن الذين قالوا: ذهَب مُغاضِبًا لربِّه. اخْتَلَفوا في سببِ ذَهابِه كذلك؛ فقال بعضُهم: إنما فعَل ما فعَل من ذلك كراهةَ أن يكونَ بينَ قومٍ قد جرَّبوا عليه الخُلْفَ فيما وعَدَهم، واسْتَحْيا منهم، ولم يَعْلَمِ السببَ الذي دُفِع به عنهم البلاءُ.
Bu görüş -yani "Kavminden, Rabbine öfkelenerek ayrılıp gitti" diyenlerin görüşü- ayetin teviline daha uygundur. Çünkü Allah'ın: {فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ} “Kendisini asla sıkıştırmayacağımızı sanmıştı” buyruğu buna delalet etmektedir. Bununla birlikte, bu ayetin tevilini onun kavmine öfkelenerek gittiği şeklinde yorumlayanlar, bir peygamberin Rabbine öfkelenmesini çirkin ve büyük bir cürüm gördükleri için bunu ileri sürmüşlerdir. Oysa onlar: "O, kavmine öfkelenerek gitti" demekle, çirkin gördükleri şeyden daha büyüğünün içine düşmüşlerdir. Şöyle ki; "O, Rabbine öfkelenerek gitti" diyenler, onun bu şekilde gitmesinin sebebi hususunda ihtilaf etmişlerdir: Onlardan bazıları; vadettiği şey konusunda kendisini yalancı çıkaran bir kavmin arasında bulunmayı kerih gördüğü, onlardan utandığı ve onlardan belanın savılma sebebini bilmediği için bunu yaptığını söylemişlerdir.
وقال بعضُ مَن قال هذا القولَ: كان من أخلاقِ قومِه الذين فارَقَهم قتلُ مَن جرَّبوا عليه الكذب، عسى أن يَقْتُلوه من أجل أنه وعَدَهم العذابَ، فلم يَنْزِلْ بهم ما وعَدَهم مِن ذلك. وقد ذكَرْنا الروايةَ بذلك في سورةِ "يونُسَ"، فكرِهْنا إعادتَها في هذا الموضعِ.
Bu görüşü savunanlardan bazıları da şöyle demiştir: Ayrıldığı kavminin âdetlerinden biri, yalanını yakaladıkları kimseyi öldürmekti. Kendilerine azap vadettiği ve bu vadedilen azap başlarına inmediği için onu öldürmelerinden endişe etti. Biz buna dair rivayeti Yûnus Suresi'nde zikretmiştik; bu sebeple onu bu yerde tekrarlamayı uygun görmedik .
وقال آخرون: بل إنما غاضَب ربَّه مِن أجلِ أنه أُمِر بالمصيرِ إلى قومٍ ليُنذِرَهم بأسَه، ويَدْعُوَهم إليه، فسأَل ربَّه أن يُنظِرَه؛ ليَتَأَهَّبَ للشُّخوصِ إليهم، فقيل له: الأمرُ أسرعُ مِن ذلك، ولم يُنظَرْ حتى شاء أن يُنْظَرَ إلى أَن يَأْخُذَ نعلا يَلبَسُها ، فقيل له نحوُ القولِ الأولِ، وكان رجلًا في خُلُقِهِ ضِيقٌ، فقال: أعْجَلَني ربي أن آخُذَ نعلًا! فذهَب مُغاضِبًا.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis o, Rabbine ancak şu sebeple öfkelendi: Kendisine bir kavme gidip onları O'nun azabıyla uyarması ve O'na davet etmesi emredilmişti. Bunun üzerine Rabbinden, onların yanına gitmek için hazırlık yapmak üzere kendisine mühlet vermesini istedi. Fakat ona: "Bu iş bundan daha acildir" denildi ve giyeceği bir ayakkabıyı alana kadar mühlet verilmesini istemesine rağmen mühlet verilmedi . Kendisine ilk söylenen sözün benzeri söylendi; o da mizacında sabırsızlık olan bir kimseydi ve: "Rabbim bir ayakkabı almama bile fırsat vermedi!" dedi ve öfkeyle çekip gitti.
وممن ذُكِر هذا القولُ عنه الحسنُ البصريُّ، حدَّثني بذلك الحارثُ، قال: ثنا
Bu görüşün kendisinden nakledildiği kimselerden biri de el-Hasan el-Basrî'dir. Bana bunu el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize
الحسنُ بنُ موسى، عن أبي هلالٍ، عن شهرِ بن حَوْشَبٍ عنه .
el-Hasan b. Mûsâ, Ebû Hilâl'den , o Şehr b. Havşeb'den, o da [el-Hasan el-Basrî]'den rivayet etti .
قال أبو جعفرٍ: وليس في واحدٍ مِن هذين القولين مِن وصفِ نبيِّ اللهِ يونُسَ ﵇ شيء إلا وهو دونَ ما في وصفه بما وَصَفه الذين قالوا: ذهَب مُغاضِبًا لقومِه؛ لأن ذَهابَه عن قومِه مُغاضِبًا لهم، وقد أَمَرَه اللهُ تعالى بالمُقامِ بينَ أظهُرِهم؛ ليُبَلِّغهم رسالتَه، ويُحَذِّرهم بأسَه، وعقوبتَه على تركِهم الإيمانَ به والعملَ بطاعتِه - لا شكَّ أن فيه ما فيه، ولولا أنه قد كان ﵇ أتَى ما قاله الذين وصَفوه بإتيانِ الخطيئةِ، لم يَكُنِ اللهُ تعالى ذِكْرُه لِيُعَاقِبَه العقوبةَ التي ذكَرها في كتابِه، ويَصِفَه بالصفةِ التي وَصَفَه بها، فيقولَ لنبيِّه ﷺ: {وَلَا تَكُنْ كَصَاحِبِ الْحُوتِ إِذْ نَادَى وَهُوَ مَكْظُومٌ} [القلم: ٤٨]. ويقول: {فَالْتَقَمَهُ الْحُوتُ وَهُوَ مُلِيمٌ (١٤٢) فَلَوْلَا أَنَّهُ كَانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ (١٤٣) لَلَبِثَ فِي بَطْنِهِ إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ} [الصافات: ١٤٢ - ١٤٤].
Ebû Ca'fer der ki: Bu iki görüşte Allah'ın peygamberi Yûnus aleyhisselâm hakkında yapılan nitelemelerden hiçbiri yoktur ki, "Kavmine öfkelenerek gitti" diyenlerin nitelemesinden daha hafif olmasın. Çünkü Allah Teâlâ kendisine, elçiliğini tebliğ etmesi ve O'na iman edip itaat üzere amel etmeyi terk etmelerine karşılık azabından ve cezasından onları sakındırması için aralarında ikamet etmesini emretmişken kavmine öfkelenerek aralarından ayrılıp gitmesinde şüphesiz [büyük bir kusur] vardır. Eğer o aleyhisselâm, kendisini hata işlemekle niteleyenlerin dediği şeyi yapmamış olsaydı, şanı yüce olan Allah Kitabı'nda zikrettiği cezayla onu cezalandırmaz ve onu nitelediği özellikle niteleyip Peygamberi'ne sallallâhu aleyhi ve sellem: {وَلَا تَكُنْ كَصَاحِبِ الْحُوتِ إِذْ نَادَى وَهُوَ مَكْظُومٌ} [el-Kalem: 48] “Balık sahibi (Yûnus) gibi olma; hani o, keder dolu bir halde [Rabbine] seslenmişti” ve: {فَالْتَقَمَهُ الْحُوتُ وَهُوَ مُلِيمٌ (١٤٢) فَلَوْلَا أَنَّهُ كَانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ (١٤٣) لَلَبِثَ فِي بَطْنِهِ إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ} [es-Sâffât: 142-144] “Kendisi kınanacak bir iş yapmışken balık onu yutmuştu. Eğer o, tesbih edenlerden olmasaydı, elbette [insanların] diriltilecekleri güne kadar onun karnında kalırdı” buyurmazdı.
وقولُه: {فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ}. اخْتَلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِه؛ فقال بعضُهم: معناه: فظنَّ أن لن نُعاقِبَه بالتَّضيِيقِ عليه. من قولِهم: قدَرْتُ على فلانٍ. إذا ضَيَّقْتَ عليه، كما قال اللهُ جلَّ ثناؤُه: {وَمَنْ قُدِرَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ فَلْيُنْفِقْ مِمَّا آتَاهُ اللَّهُ} [الطلاق: ٧].
Allah'ın: {فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ} “Kendisini asla sıkıştırmayacağımızı sanmıştı” buyruğunun tevilinde tevil ehli ihtilaf etmiştir. Bazıları şöyle demiştir: Bunun anlamı; "Kendisini sıkıştırmak suretiyle cezalandırmayacağımızı sandı" demektir. Bu, bir kimseyi darlığa/sıkıntıya düşürdüğünde söylenen: (قدَرْتُ على فلانٍ) "Falancayı sıkıştırdım / daralttım" ifadesindendir; nitekim övgüsü yüce olan Allah şöyle buyurmuştur: {وَمَنْ قُدِرَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ فَلْيُنْفِقْ مِمَّا آتَاهُ اللَّهُ} [et-Talâk: 7] “Rızkı daraltılmış olan da Allah'ın kendisine verdiğinden harcasın.”
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ}. يقولُ: ظنَّ أن لن يَأْخُذَه العذابُ
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan [rivayetle] Allah'ın: {فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ} “Kendisini asla sıkıştırmayacağımızı sanmıştı” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: [İbn Abbâs] der ki: [Yûnus], azabın kendisini yakalamayacağını
الذي أصابه .
sandı .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ}. يقولُ: ظَنَّ أَن لن نَقْضِيَ عليه عُقوبةً ولا بلاءً فيما صنَع بقومِه في غضبِه إذ غضِب عليهم، وفرارِه، وعقوبتُه أخْذُ النونِ إياه .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ} “Kendisini asla sıkıştırmayacağımızı sanmıştı” ayeti hakkında şöyle demektedir: Kavmine öfkelendiğindeki öfkesi ve kaçıp gitmesi sebebiyle onlara yaptığı şey karşılığında aleyhine bir ceza ve bela takdir etmeyeceğimizi sandı; cezası ise balığın onu yutmasıydı .
حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، عن شعبةَ، عن الحكمِ، عن مجاهدٍ أنه قال في هذه الآيةِ: {فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ}. قال: فظَنَّ أَن لَن نُعَاقِبَه بذنبِه .
Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer, Şu'be'den, o el-Hakem'den, o Mücâhid'den nakletti; o bu ayet: {فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ} “Kendisini asla sıkıştırmayacağımızı sanmıştı” hakkında şöyle demiştir: Günahı sebebiyle kendisini cezalandırmayacağımızı sandı .
حدَّثني موسى بنُ عبدِ الرحمنِ المَسْروقيُّ، قال: ثنا زيدُ بنُ حُبابٍ، قال: ثنى شعبةُ، عن مجاهدٍ. ولم يَذْكُرْ فيه الحَكَمَ.
Bana Mûsâ b. Abdirrahmân el-Mesrûkî anlattı, dedi ki: Bize Zeyd b. Hubâb anlattı, dedi ki: Bana Şu'be, Mücâhid'den nakletti ve senedinde el-Hakem'i zikretmedi.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ}. قال: يقولُ: ظَنَّ أَن لن نُعاقِبَه .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den Allah'ın: {فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ} “Kendisini asla sıkıştırmayacağımızı sanmıştı” buyruğu hakkında anlattı; [Katâde] dedi ki: "Onu cezalandırmayacağımızı sandı" demektir .
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ والكلبيِّ: {فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ}. قالا: ظنَّ أن لن نَقْضِىَ عليه العقوبةَ.
Bize Muhammed b. Abdil'a'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde ve el-Kelbî'den Allah'ın: {فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ} “Kendisini asla sıkıştırmayacağımızı sanmıştı” buyruğu hakkında anlattı; ikisi şöyle dediler: "Aleyhine bir ceza takdir etmeyeceğimizi sandı."
حُدِّثْتُ عن الحسينِ، قال: سمِعْتُ أبا معاذٍ يقولُ: ثنا عبيدٌ، قال: سمِعْتُ الضحاكَ يقولُ في قوله: {فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ}. يقولُ: ظَنَّ أَن اللَّهَ لن يَقْضِيَ عليه عُقوبةً ولا بلاءً في غضبه الذي غضِب على قومِه، وفراقه إياهم .
Bana el-Hüseyin'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd anlattı, dedi ki: ed-Dahhâk'ın Allah'ın: {فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ} “Kendisini asla sıkıştırmayacağımızı sanmıştı” buyruğu hakkında şöyle dediğini işittim: Kavmine duyduğu öfke ve onlardan ayrılması hususunda Allah'ın aleyhine bir ceza veya bela takdir etmeyeceğini sandı .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن منصورٍ، عن ابن عباسٍ في قولِه: {فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ}. قال: البلاءُ الذي أصابه.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, o da İbn Abbâs'tan Allah'ın: {فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ} “Kendisini asla sıkıştırmayacağımızı sanmıştı” buyruğu hakkında nakletti; [İbn Abbâs]: "Başına gelen beladır" dedi.
وقال آخرون: بل معنى ذلك: فظنَّ أنه يُعْجِزُ ربَّه فلا يَقْدِرُ عليه.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun anlamı; "Rabbini aciz bırakacağını, dolayısıyla O'nun kendisine güç yetiremeyeceğini sandı" demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا عوفٌ، عن سعيدِ بن أبى الحسنِ، قال: بلَغَنى أن يونُسَ لما أصاب الذنبَ، انْطَلَقَ مُغاضِبًا لربِّه، واسْتَزَلَّه الشيطانُ، حتى ظنَّ أن لن نَقْدِرَ عليه. قال: وكان له سلفٌ وعبادةٌ وتسبيحٌ، فأبَى اللَّهُ أن يَدَعَه للشيطانِ، فَأَخَذَه فقذَفَه في بطنِ الحوتِ، فمكَث في بطنِ الحوتِ أربعين، مِن بين ليلةٍ ويومٍ، فأَمْسَك اللَّهُ نفسَه فلم يَقْتُلُه هناك، فتاب إلى ربِّه في بطنِ الحوتِ، وراجَع نفسَه. قال: فقال: {سُبْحَانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ}. قال: فاسْتَخْرَجه اللَّهُ مِن بطنِ الحوتِ برحمتِه، بما كان سلَف من العبادةِ والتسبيحِ، فجعَله مِن الصالحين. قال عوفٌ: وبلَغَنى أنه قال في دعائِه: وبنَيْتُ لك مسجدًا في مكانٍ لم يَبْنِه أحدٌ قبلى .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Avf, Saîd b. Ebi'l-Hasan'dan nakletti; [Saîd] dedi ki: Bana ulaştığına göre Yûnus o günahı işleyince Rabbine öfkelenerek gitti ve şeytan onun ayağını kaydırdı; hatta kendisini güç yetiremeyeceğimizi sandı. Dedi ki: Onun geçmişinde ibadet ve tesbihi vardı; Allah onu şeytana bırakmak istemedi, onu yakalayıp balığın karnına fırlattı. Balığın karnında gece ve gündüz olmak üzere kırk [vakit] kaldı. Allah onun canını korudu ve orada onu öldürmedi; o da balığın karnında Rabbine tövbe edip nefsini hesaba çekti. Dedi ki: O: {سُبْحَانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ} “Seni tenzih ederim; gerçekten ben zalimlerden oldum” dedi. Dedi ki: Allah da geçmişteki ibadeti ve tesbihi sebebiyle rahmetiyle onu balığın karnından çıkardı ve onu salihlerden kıldı. Avf dedi ki: Bana ulaştığına göre o duasında: "Ve senin için, benden önce hiç kimsenin mescit edinmediği bir yerde mescit edindim" demiştir .
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا هَوْذَةُ، قال: ثنا عوفٌ، عن الحسنِ: {فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ}: وكان له سلفٌ مِن عبادةٍ وتسبيحٍ، فتَدارَكه اللَّهُ بها، فلم يَدَعُه
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Hevze anlattı, dedi ki: Bize Avf, el-Hasan'dan [rivayet etti; o]: {فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ} “Kendisini asla sıkıştırmayacağımızı sanmıştı” [ayeti hakkında şöyle dedi]: “Onun geçmişinde ibadet ve tesbih [hali] vardı; Allah bunlar sayesinde ona lütufta bulundu da onu terk etmedi.”
للشيطانِ .
şeytana .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، عن عبدِ الرحمنِ بن الحارثِ، عن إياسِ بن مُعاويةَ المَدَنيِّ، أنه كان إذا ذُكِر عندَه يُونُسُ وقولُه: {فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ}. يقولُ إياسٌ: فلِمَ فَرَّ؟
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan, o Abdurrahmân b. el-Hâris'ten, o İyâs b. Muâviye el-Medenî'den nakletti; yanında Yûnus ve Allah'ın: {فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ} “Kendisini asla sıkıştırmayacağımızı sanmıştı” buyruğu zikredildiğinde İyâs: "Öyleyse niçin kaçtı?" derdi.
وقال آخرون: بل ذلك بمعنى الاستفهامِ، وإنما تأويلُه: أفظَنَّ أَن لن نَقْدِرَ عليه؟
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bu, istifham (soru) anlamındadır ve tevili şöyledir: "Yoksa kendisini asla sıkıştıramayacağımızı / güç yetiremeyeceğimizi mi sandı?"
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ}. قال: هذا استفهامٌ. وفى قوله: {فَمَا تُغْنِ النُّذُرُ}. قال: استفهامٌ أيضًا .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd Allah'ın: {فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ} “Kendisini asla sıkıştırmayacağımızı sanmıştı” buyruğu hakkında: "Bu bir istifhamdır (sorudur)" dedi. Allah'ın: {فَمَا تُغْنِ النُّذُرُ} “Uyarılar ne fayda verir?” buyruğu hakkında da: "Bu da bir istifhamdır" dedi .
قال أبو جعفرٍ: وأولى هذه الأقوالِ في تأويلِ ذلك عندى بالصوابِ قولُ مَن قال: عُنِى به: فظنَّ يونُسُ أن لن نَحْبسَه ونُضَيِّقَ عليه، عقوبةً له على مُغاضبتِه ربَّه.
Ebû Ca'fer der ki: Bu konuda bana göre doğruya en yakın görüş; bununla: "Yûnus, Rabbine öfkelenmesine bir ceza olarak kendisini hapsedip sıkıştırmayacağımızı sandı" anlamının kastedildiğini söyleyen kimsenin görüşüdür.
وإنما قلنا: ذلك أولى بتأويلِ الكلمةِ؛ لأنه لا يَجوزُ أَن يُنْسَبَ إلى الكفرِ وقد اخْتارَه لنبوتِه، ووصفُه بأن ظنَّ أن ربَّه يَعْجِزُ عما أراد به، ولا يَقْدِرُ عليه، وصفٌ له بأنه جهِل قدرةَ اللَّهِ، وذلك وصفٌ له بالكفرِ، وغيرُ جائزٍ لأحدٍ وصفُه بذلك.
Bu ifadenin teviline en uygun olanın bu olduğunu söylememizin sebebi şudur: Çünkü Allah onu peygamberliği için seçmişken küfre nispet edilmesi caiz değildir. Onun, Rabbinin kendisi hakkında dilediği şeyden aciz kalacağını ve kendisine güç yetiremeyeceğini sandığı şeklinde nitelenmesi, Allah'ın kudretini bilmediği şeklinde bir nitelemedir; bu ise onu küfürle nitelemektir ve hiç kimse için onu bununla nitelemek caiz değildir.
وأما ما قاله ابن زيدٍ، فإنه قولٌ، لو كان في الكلامِ دليلٌ على أنه استفهامٌ - حسنٌ، ولكنه لا دلالةَ فيه على أن ذلك كذلك، والعربُ لا تَحْذِفُ لا تَحْذِفُ مِن الكلامِ شيئًا إليه حاجةٌ إلا وقد أبْقَت دليلًا على أنه مرادٌ في الكلامِ، فإذ لم يكنْ في قولِه:
İbn Zeyd'in söylediğine gelince; şayet sözde bunun bir istifham (soru) olduğuna dair bir delil bulunsaydı [bu] güzel bir görüş [olurdu]. Fakat sözde durumun böyle olduğuna dair hiçbir delil yoktur. Araplar ise, sözde kastedildiğine dair mutlaka bir delil bırakmadıkça, kendisine ihtiyaç duyulan bir şeyi sözden hazfetmezler (çıkarıp atmazlar). [Allah Teâlâ'nın] şu buyruğunda da...
{فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ}. دلالةٌ على أن المرادَ به الاستفهامُ - كما قال ابن زيدٍ - كان معلومًا أنه ليس به، وإذ فسَد هذان الوجهان، صحَّ الثالثُ وهو ما قلنا.
{فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ} “Kendisini asla sıkıştırmayacağımızı sanmıştı” buyruğunda -İbn Zeyd'in dediği gibi- kastedilenin istifham olduğuna dair bir delil bulunmadığına göre, bunun istifham olmadığı anlaşılmış olur. Bu iki vecih geçersiz olunca, bizim söylediğimiz üçüncü vecih sabit ve sahih olur.
وقولُه: {فَنَادَى فِي الظُّلُمَاتِ}. اخْتَلَفَ أهلُ التأويلِ في المعنيِّ بهذه الظلماتِ؛ فقال بعضُهم: عُنِى بها ظلمةُ الليلِ، وظلمةُ البحرِ، وظلمةُ بطنِ الحوتِ.
Allah'ın: {فَنَادَى فِي الظُّلُمَاتِ} “Karanlıklar içinde seslendi” buyruğunda kastedilen bu karanlıklar hakkında tevil ehli ihtilaf etmiştir. Bazıları: "Bununla gecenin karanlığı, denizin karanlığı ve balığın karnının karanlığı kastedilmiştir" demişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ ، عن إسرائيلُ، [عن أبي إسحاقَ] ، عن عمرِو بن ميمونٍ: {فَنَادَى فِي الظُّلُمَاتِ}. قال: ظلمةِ بطنِ الحوتِ، وظلمةِ البحرِ، وظلمةِ الليلِ . وكذلك قال أيضًا ابن جُريجٍ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc , İsrâil'den, [Ebû İshâk'tan] , o da Amr b. Meymûn'dan nakletti: {فَنَادَى فِي الظُّلُمَاتِ} “Karanlıklar içinde seslendi” ayeti hakkında: "Balığın karnının karanlığı, denizin karanlığı ve gecenin karanlığı" dedi . İbn Cüreyc de aynı şekilde söylemiştir.
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، عن يزيدَ بن زيادٍ، عن عبدِ اللَّهِ بن أبي سلمةَ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، عن ابن عباسٍ، قال: نادَى في الظلماتِ؛ ظلمةِ الليلِ، وظلمةِ البحرِ، وظلمةِ بطنِ الحوتِ: {لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحَانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ} .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan, o Yezîd b. Ziyâd'dan, o Abdullah b. Ebî Seleme'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; [İbn Abbâs] dedi ki: Karanlıklar içinde; gecenin karanlığında, denizin karanlığında ve balığın karnının karanlığında şöyle seslendi: {لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحَانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ} “Senden başka hiçbir ilah yoktur, seni tenzih ederim; gerçekten ben zalimlerden oldum!” .
حدَّثني محمدُ بن إبراهيم السُّلَميُّ، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: أخبَرنا محمدُ بنُ رِفاعةَ، قال: سمِعْتُ محمدَ بنَ كعبٍ يقولُ في هذه الآيةِ: {فَنَادَى فِي الظُّلُمَاتِ}. قال: ظلمةِ الليلِ، وظلمةِ البحرِ، وظلمةِ بطنِ الحوتِ .
Bana Muhammed b. İbrâhîm es-Sülemî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Rifâa haber verdi, dedi ki: Muhammed b. Ka‘b'ın şu ayet hakkında şöyle dediğini işittim: {فَنَادَى فِي الظُّلُمَاتِ} “Karanlıklar içinde seslendi”; [Muhammed b. Ka‘b]: “Gecenin karanlığı, denizin karanlığı ve balığın karnının karanlığı” dedi.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {فَنَادَى فِي الظُّلُمَاتِ}. قال: ظلمةِ الليلِ، وظلمةِ البحرِ، وظلمةِ بطنِ الحوتِ.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den Allah'ın: {فَنَادَى فِي الظُّلُمَاتِ} “Karanlıklar içinde seslendi” buyruğu hakkında anlattı; [Katâde]: "Gecenin karanlığı, denizin karanlığı ve balığın karnının karanlığı" dedi.
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بن ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {فَنَادَى فِي الظُّلُمَاتِ}. قال: ظلمةِ بطنِ الحوتِ، وظلمةِ البحرِ، وظلمةِ الليلِ .
Bize Muhammed b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den nakletti: {فَنَادَى فِي الظُّلُمَاتِ} “Karanlıklar içinde seslendi” ayeti hakkında: "Balığın karnının karanlığı, denizin karanlığı ve gecenin karanlığı" dedi .
وقال آخرون: إنما عُنِى بذلك أنه نادَى في ظلمةِ جوفِ حوتٍ في جوفِ حوتٍ آخرَ في البحرِ. قالوا: فذلك هو الظلماتُ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bununla, denizde başka bir balığın karnındaki bir balığın karnının karanlığı içinde seslendiği kastedilmiştir. Onlar: "İşte karanlıklar budur" demişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن منصورٍ، عن سالمِ بن أبي الجَعْدِ: {فَنَادَى فِي الظُّلُمَاتِ}. قال: أَوْحَى اللَّهُ إلى الحوتِ ألا تَضُرَّ له لحمًا ولا عظمًا. ثم ابْتَلَع الحوتَ حوتٌ آخرُ، قال: {فَنَادَى فِي الظُّلُمَاتِ}. قال: ظلمةِ الحوتِ ، ثم حوتٍ، ثم ظلمةِ البحرِ .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahmân anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Mansûr'dan, o da Sâlim b. Ebi'l-Ca'd'dan nakletti: {فَنَادَى فِي الظُّلُمَاتِ} “Karanlıklar içinde seslendi” ayeti hakkında şöyle dedi: Allah balığa onun ne etine ne de kemiğine zarar vermemesini vahyetti. Sonra o balığı başka bir balık yuttu. [Sâlim]: {فَنَادَى فِي الظُّلُمَاتِ} “Karanlıklar içinde seslendi” ayeti hakkında: "Balığın karanlığı , sonra [diğer] balığın [karanlığı], sonra da denizin karanlığıdır" dedi .
قال أبو جعفرٍ: والصوابُ مِن القولِ في ذلك أن يقالَ: إِن اللَّهَ أَخْبَر عن يونُسَ أنه ناداه في الظُلماتِ: {أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحَانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ}. ولا شكَّ أنه قد عنَى بإحدى الظلماتِ بطنَ الحوتِ، وبالأُخرى ظلمةِ البحرِ، وفي
Ebû Ca'fer der ki: Bu konuda görüşlerin en doğrusu şöyle söylenmesidir: Şüphesiz Allah, Yûnus'un karanlıklar içinde kendisine şöyle seslendiğini haber vermiştir: {أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحَانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ} “Senden başka hiçbir ilah yoktur, seni tenzih ederim; gerçekten ben zalimlerden oldum”. Şüphe yok ki O, bu karanlıklardan biriyle balığın karnını, diğeriyle denizin karanlığını kastetmiştir; ve
الثالثةِ اختلافٌ، وجائزٌ أن تكونَ تلك الثالثةُ ظلمةَ الليلِ، وجائزٌ أن تكونَ كونَ الحوتِ في جوفِ حوتٍ آخرَ، ولا دليلَ يَدلُّ على أيِّ ذلك مِن أيٍّ ، فلا قولَ في ذلك أولى بالحقِّ من التسليمِ لظاهرِ التنزيلِ.
üçüncüsü hakkında ise ihtilaf edilmiştir. O üçüncüsünün gecenin karanlığı olması caiz olduğu gibi, balığın başka bir balığın karnında bulunması olması da caizdir. Bunlardan hangisinin olduğunu gösteren kesin bir delil bulunmadığına göre , bu konuda Kur'an'ın zahirine teslim olmaktan daha doğru bir söz yoktur.
وقولُه: {لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحَانَكَ}. يقولُ: نادَى يُونُسُ بهذا القولِ معترفًا بذنبِه، تائبًا من خطيئتِه: {إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ} في معصيتى إياك.
Allah'ın: {لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحَانَكَ} “Senden başka hiçbir ilah yoktur, seni tenzih ederim” buyruğu hakkında der ki: Yûnus, günahını itiraf edip hatasından tövbe ederek: {إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ} “Gerçekten ben” sana isyan etmekle “zalimlerden oldum” diyerek bu sözle seslendi.
كما حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، عن يزيدَ بن زيادٍ، عن عبدِ اللَّهِ بن أبي سلمةَ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، عن ابن عباسٍ قال: {فَنَادَى فِي الظُّلُمَاتِ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحَانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ}، معترفًا بذنبِه، تائبًا من خطيئتِه.
Nitekim bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan, o Yezîd b. Ziyâd'dan, o Abdullah b. Ebî Seleme'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; [İbn Abbâs] dedi ki: Günahını itiraf edip hatasından tövbe ederek: {فَنَادَى فِي الظُّلُمَاتِ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحَانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ} “Karanlıklar içinde: 'Senden başka hiçbir ilah yoktur, seni tenzih ederim; gerçekten ben zalimlerden oldum' diye seslendi.”
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، قال: قال أبو مَعْشَرٍ: قال محمدُ بنُ قيسٍ قولَه: {لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحَانَكَ}: ما صنَعْتُ مِن شيءٍ فلم أَعْبُدُ غيرَك، {إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ} حينَ عَصَيْتُك.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc anlattı, dedi ki: Ebû Ma'şer dedi ki: Muhammed b. Kays Allah'ın: {لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحَانَكَ} “Senden başka hiçbir ilah yoktur, seni tenzih ederim” buyruğu hakkında: "Ne yapmışsam yaptım, yine de senden başkasına ibadet etmedim; {إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ} 'Gerçekten ben' sana isyan etmekle 'zalimlerden oldum'" dedi.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا جعفرُ بنُ سليمانَ، عن عوفٍ الأعرابيِّ، قال: لما صار يونُسُ في بطنِ الحوتِ ظنَّ أَنه قد مات، ثم حرَّك رِجلَيه ، فلما تحرَّكَت سجَد مكانَه، ثم نادَى: يا ربِّ اتَّخَذْتُ لك مسجدًا في موضعٍ ما اتَّخَذه أحدٌ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ca'fer b. Süleymân, Avf el-A'râbî'den nakletti; [Avf] dedi ki: Yûnus balığın karnına girince öldüğünü sandı, sonra iki ayağını hareket ettirdi ; ayakları hareket edince bulunduğu yerde secdeye kapandı, sonra şöyle seslendi: "Ey Rabbim! Senin için, daha önce hiç kimsenin [mescit] edinmediği bir yerde bir mescit edindim" .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، قال: ثنى ابن إسحاقَ، عمَّن حدَّثه، عن
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme anlattı, dedi ki: Bana İbn İshâk, kendisine rivayet eden kimseden, o da
عبدِ اللَّهِ بن رافعِ مولى أمِّ سلمةَ زوج النبيِّ ﷺ، قال: سمِعْتُ أبا هريرةَ يقولُ: قال رسولُ اللَّهِ ﷺ: "لما أراد اللَّهُ حبْسَ يونُسَ في بطنِ الحوتِ أَوْحَى اللَّهُ إلى الحوتِ أن خُذْه، ولا تَخْدِشْ له لحمًا، ولا تَكْسِرُ عظمًا. فأخَذَه، ثم هوَى به إلى مسكنِه مِن البحر، فلمَّا انتهى به إلى أسفلِ البحرِ، سمِع يونُسُ حِسًّا، فقال في نفسِه: ما هذا؟ قال: فأوْحَى اللَّهُ إليه وهو في بطنِ الحوتِ: إن هذا تسبيحُ دوابِّ البحرِ، قال: فسبِّح وهو في بطنِ الحوتِ، فسمِعَت الملائكةُ تسبيحَه، فقالوا: يا ربَّنا، إنا نَسْمَعُ صوتًا ضعيفًا بأرضٍ غريبةٍ. قال: ذاك عبدى يونُسُ، عصاني فحبَسْتُه في بطنِ الحوتِ في البحرِ. قالوا: العبدُ الصالحُ الذي كان يَصْعَدُ إليك منه في كلِّ يومٍ وليلةٍ عملٌ صالحٌ؟ قال: نعم. قال: فشفَعوا له عندَ ذلك، فأمَر الحوتَ فقذَفه في الساحلِ، كما قال اللَّهُ ﵎: {وَهُوَ سَقِيمٌ} [الصافات: ١٤٥] " .
Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in eşi Ümmü Seleme'nin azatlısı Abdullah b. Râfi'den nakletti; dedi ki: Ebû Hüreyre'yi şöyle derken işittim: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) buyurdu ki: "Allah, Yûnus'u balığın karnında hapsetmeyi murad edince balığa: 'Onu al; fakat etini zedeleme, kemiğini de kırma' diye vahyetti. Balık onu aldı, sonra denizin derinliklerindeki meskenine daldı. Denizin dibine ulaştığında Yûnus bir hışırtı/ses işitti ve içinden: 'Bu nedir?' dedi. [Resûlullah] dedi ki: O balığın karnındayken Allah ona: 'Bu, deniz canlılarının tesbihidir' diye vahyetti. [Resûlullah] dedi ki: Bunun üzerine [Yûnus da] balığın karnındayken tesbih etti. Melekler onun tesbihini işitip: 'Ey Rabbimiz! Gerçekten biz yabancı bir diyardan zayıf bir ses işitiyoruz' dediler. Allah: 'O kulum Yûnus'tur; bana karşı geldi de onu denizde balığın karnında hapsettim' buyurdu. Melekler: 'Her gün ve gece sana kendisinden salih amel yükselen o salih kul mu?' dediler. Allah: 'Evet' buyurdu. [Resûlullah] dedi ki: Bunun üzerine ona şefaat ettiler; Allah da balığa emretti, o da Allah Azze ve Celle'nin: {وَهُوَ سَقِيمٌ} “Kendisi bitkin bir haldeydi” [Sâffât: 145] buyurduğu gibi onu sahile fırlattı" .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَاسْتَجَبْنَا لَهُ وَنَجَّيْنَاهُ مِنَ الْغَمِّ وَكَذَلِكَ نُنْجِي الْمُؤْمِنِينَ (٨٨)}.
Allah Teâlâ'nın: {فَاسْتَجَبْنَا لَهُ وَنَجَّيْنَاهُ مِنَ الْغَمِّ وَكَذَلِكَ نُنْجِي الْمُؤْمِنِينَ (٨٨)} “Bunun üzerine onun duasını kabul ettik ve onu kederden kurtardık. İşte müminleri de böyle kurtarırız” buyruğunun tefsiri.
يقولُ تعالى ذكرُه: فاسْتَجِبْنا ليونُسَ دعاءه إيانا، إذ دَعانا في بطنِ الحوتِ، ونجَّيْناه مِن الغمِّ الذي كان فيه بحَبْسِناه في بطنِ الحوتِ، وغمِّه بخطيئتِه وذنبِه، {وَكَذَلِكَ نُنْجِي الْمُؤْمِنِينَ}. يقولُ جلَّ ثناؤُه: وكما أنْجَيْنا يونُسَ مِن كربِ الحبسِ في بطنِ الحوتِ في البحرِ إذ دعانا، كذلك نُنْجِى المؤمنين مِن كربِهم إذا اسْتَغاثوا بنا ودَعْونا.
Allah Teâlâ şöyle buyuruyor: Balığın karnında bize dua ettiğinde Yûnus'un bize yaptığı duasını kabul ettik; balığın karnında hapsedilmiş olmasından ve hatası ile günahından duyduğu kederden onu kurtardık. {وَكَذَلِكَ نُنْجِي الْمُؤْمِنِينَ} “İşte müminleri de böyle kurtarırız”. Şanı yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Bize dua ettiğinde Yûnus'u denizde balığın karnında hapsolunma sıkıntısından kurtardığımız gibi, bizden yardım isteyip bize dua ettiklerinde müminleri de sıkıntılarından öylece kurtarırız.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك جاء الأثرُ.
Bu hususta söylediğimizin benzeri bir rivayet gelmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا عمرانُ بن بكَّارٍ الكَلَاعيُّ، قال: ثنا يحيى بنُ صالحٍ، قال: ثنا أبو يحيى بن عبدِ الرحمنِ، قال: ثنى بشرُ بنُ منصورٍ، عن عليّ بن زيدٍ، عن سعيدِ بن المسيَّبِ، قال: سمِعْتُ سعدَ بنَ مالكٍ يقولُ: سَمِعْتُ رسولَ اللَّهِ ﷺ يقولُ: "اسمُ اللَّهِ الذي إذا دُعِى به أجاب، وإذا سُئِل به أعْطَى، دعوة يونُسَ بن مَتَّى". قال: فقلتُ: يا رسولَ اللَّهِ، هي ليونُسَ بن مَتّى خاصةً، أم لجماعةِ المسلمين؟ قال: "هي ليونُسَ بن مَتَّى خاصةً، وللمؤمنين عامةً إذا دَعَوْا بها، ألم تَسْمَعْ قول اللَّهِ ﵎: {فَنَادَى فِي الظُّلُمَاتِ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحَانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ (٨٧) فَاسْتَجَبْنَا لَهُ وَنَجَّيْنَاهُ مِنَ الْغَمِّ وَكَذَلِكَ نُنْجِي الْمُؤْمِنِينَ} فهو شرطُ اللَّهِ لمن دعاه بها"
Bize İmrân b. Bekkâr el-Kelâî anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bize Ebû Yahyâ b. Abdirrahmân anlattı, dedi ki: Bana Bişr b. Mansûr, Ali b. Zeyd'den, o Saîd b. el-Müseyyeb'den nakletti; [Saîd] dedi ki: Sa'd b. Mâlik'i şöyle derken işittim: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'i şöyle buyururken işittim: "Allah'ın, kendisiyle dua edildiğinde icabet ettiği ve kendisiyle istendiğinde verdiği ismi, Yûnus b. Mettâ'nın duasıdır." [Sa'd] dedi ki: "Ey Allah'ın Resûlü! Bu sadece Yûnus b. Mettâ'ya mı hastır, yoksa bütün Müslümanlara mı?" dedim. Şöyle buyurdu: "Onunla dua ettiklerinde Yûnus b. Mettâ'ya özel, müminlere ise geneldir. Allah Azze ve Celle'nin: {فَنَادَى فِي الظُّلُمَاتِ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحَانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ (٨٧) فَاسْتَجَبْنَا لَهُ وَنَجَّيْنَاهُ مِنَ الْغَمِّ وَكَذَلِكَ نُنْجِي الْمُؤْمِنِينَ} 'Karanlıklar içinde: 'Senden başka hiçbir ilah yoktur, seni tenzih ederim; gerçekten ben zalimlerden oldum' diye seslendi. Bunun üzerine onun duasını kabul ettik ve onu kederden kurtardık. İşte müminleri de böyle kurtarırız' buyurduğunu işitmedin mi? İşte bu, onunla kendisine dua eden kimse için Allah'ın bir vaadidir/şartıdır" .
واخْتَلَفت القرأةُ في قراءةِ قولِه: {نُنْجِي الْمُؤْمِنِينَ}. فقرَأَت ذلك قرأةُ الأمصار، سوى عاصمٍ، بنونين، الثانيةُ منهما ساكنةٌ مِن: أنْجيناه، فنحن نُنْجِيه. وإنما قرءوا ذلك كذلك، وكتابتُه في المصاحفِ بنونٍ واحدةِ؛ لأنه لو قُرِئَ بنونٍ واحدةٍ وتشديد الجيمِ، بمعنى ما لم يُسَمَّ فاعلُه، كان "المؤمنون" رفعًا، وهم في المصاحفِ منصوبون، ولو قُرِئَ بنونٍ واحدةٍ وتخفيفِ الجيمِ، كان الفعلُ للمؤمنين، وكانوا رفعًا، ووجَب مع ذلك أن يكونَ قولُه: "نجى". مكتوبًا بالألفِ؛ لأنه مِن ذواتِ الواوِ، وهو في المصاحفِ بالياءِ.
Kıraat imamları {نُنْجِي الْمُؤْمِنِينَ} “Müminleri kurtarırız” buyruğunun kıraatinde ihtilaf etmişlerdir. Şehirlerin kıraat imamları -Âsım müstesna- bu kelimeyi "en-ceynâhu fa-nahnu nuncîhi" (onu kurtardık, biz onu kurtarırız) kökünden hareketle, ikincisi sakin olan iki nun ile okumuşlardır. Mushaflarda tek nun ile yazılmış olmasına rağmen bu şekilde okumalarının sebebi şudur: Eğer tek nun ile ve cim harfi şeddeli olarak meçhul fiil kalıbında okunsaydı, "el-mü'minûn" merfû olurdu; oysa mushaflarda mensuptur. Şayet tek nun ve şeddesiz cim ile [mâzî fiil olarak] okunsaydı, fiil müminlere ait olur ve yine merfû olurlardı; üstelik bununla birlikte "necâ" kelimesinin vâvî olduğu için elif ile yazılması gerekirdi, oysa mushaflarda yâ iledir.
فإن قال قائلٌ: فكيف كُتب ذلك بنونٍ واحدةٍ، وقد علِمْتَ أن حكمَ ذلك إذا قُرِئَ: {نُنْجِي}. أن يُكْتَبَ بنونين؟ قيل: لأن النونَ الثانيةَ لما سُكِّنَت، وكان
Eğer biri: “{نُنْجِي} “Kurtarırız” şeklinde okunduğunda bunun kuralının iki nun ile yazılması olduğunu bildiğin halde, bu [kelime] nasıl tek nun ile yazıldı?” derse, şöyle cevap verilir: Çünkü ikinci nun sakin kılındığında ve...
الساكنُ غيرَ ظاهرٍ على اللسانِ، حُذِفَت كما فعلوا ذلك بـ "إلا"، فحذفوا النونَ مِن "إنْ" لخفائِها، إذ كانت مندغمةً في اللامِ مِن "لا". وقرَأ ذلك عاصمٌ: (نُجِّي المؤمنين). بنونٍ، واحدةٍ، وتثقيلِ الجيمِ، وتسكينِ الياءِ . فإن يكنُ عاصمٌ وجَّه قراءتَه ذلك إلى قولِ العربِ: ضُرِب الضربُ زيدًا. فكنَى عن المصدرِ الذي هو النَّجاءُ، وجعَل الخبرَ - أَعْنى خبر ما لم يُسَمَّ فاعله - المؤمنين، كأنه أراد: وكذلك نجَى النَّجاءُ المؤمنين. فكنَى عن النَّجاءِ - فهو وجهٌ، وإن كان غيرُه أصوبَ، وإلا فإن الذي قرَأ مِن ذلك على ما قرأه، لحنٌ؛ لأن "المؤمنين" اسمٌ على القراءةِ التي قرَأها ما لم يُسَمَّ فاعلُه، والعربُ تَرْفَعُ ما كان مِن الأسماءِ كذلك، وإنما حمَل عاصمًا على هذه القراءةِ أنه وجَد المصاحفَ بنونٍ واحدةٍ، وكان في قراءتِه إياه على ما عليه قراءةُ القرأَةِ إلحاقُ نونِ أُخرى ليست في المصحفِ، فظنَّ أن ذلك زيادةُ ما ليس في المصحفِ، ولم يَعْرِفْ لحذفِها وجهًا يَصْرِفُه إليه.
sakin harf dilde belirgin olmayınca, tıpkı "illâ" (إلَّا) lafzında yaptıkları gibi hazfedilmiştir; zira "lâ"daki lâm harfine idgam edildiğinde gizli kaldığı için "in" (إِنْ) edatındaki nunu hazfetmişlerdir. Âsım ise bunu tek nun, şeddeli cim ve sakin yâ ile "nücciye'l-mü'minîn" şeklinde okumuştur . Şayet Âsım kendi kıraatini Arapların: "Duribe'd-darbu Zeyden" (Zeyd'e vurma işlemi vuruldu/yapıldı) sözüne dayandırmış; "en-necâ" olan mastardan kinaye yaparak nâib-i fâili "el-mü'minîn" yapmış ve sanki: "Ve kezâlike necâ en-necâu el-mü'minîne" (İşte böylece kurtuluş müminleri kurtardı) demek istemiş de kurtuluştan kinaye yapmışsa bu bir yöndür; gerçi diğeri daha doğrudur. Aksi takdirde, bunu okuduğu şekilde okuması bir dil hatasıdır (lahn); çünkü onun okuduğu kıraate göre "el-mü'minîn" meçhul fiilin nâib-i fâilidir ve Araplar bu tür isimleri merfû kılarlar. Âsım'ı bu kıraate sevk eden sebep, mushafları tek nun ile bulmuş olmasıdır. Diğer kıraat imamlarının kıraatine göre okusaydı mushafta olmayan başka bir nun eklemiş olacaktı; bu yüzden bunun mushafta olmayanı eklemek olduğunu zannetti ve [ikinci nunun] hazfedilmesine dair yöneleceği bir gerekçe göremedi.
قال أبو جعفرٍ: والصوابُ مِن القراءةِ التي لا أَسْتَجِيزُ غيرَها في ذلك عندَنا ما عليه قرأةُ الأمصارِ، من قراءتِه بنونين، وتخفيفِ الجيمِ؛ لإجماعِ الحجَّةِ مِن القرأةِ عليها، وتخطئتِها خلافَه .
Ebû Ca'fer der ki: Bize göre bu konuda başkasını caiz görmediğim doğru kıraat, şehirlerin kıraat imamlarının benimsediği gibi iki nun ve şeddesiz cim ile okumaktır; zira hüccet sayılan kıraat imamları bunda icma etmiş ve bunun dışındakini hatalı bulmuşlardır .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَزَكَرِيَّا إِذْ نَادَى رَبَّهُ رَبِّ لَا تَذَرْنِي فَرْدًا وَأَنْتَ خَيْرُ الْوَارِثِينَ (٨٩) فَاسْتَجَبْنَا لَهُ وَوَهَبْنَا لَهُ يَحْيَى وَأَصْلَحْنَا لَهُ زَوْجَهُ إِنَّهُمْ كَانُوا يُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ وَيَدْعُونَنَا رَغَبًا وَرَهَبًا وَكَانُوا لَنَا خَاشِعِينَ (٩٠)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَزَكَرِيَّا إِذْ نَادَى رَبَّهُ رَبِّ لَا تَذَرْنِي فَرْدًا وَأَنْتَ خَيْرُ الْوَارِثِينَ (٨٩) فَاسْتَجَبْنَا لَهُ وَوَهَبْنَا لَهُ يَحْيَى وَأَصْلَحْنَا لَهُ زَوْجَهُ إِنَّهُمْ كَانُوا يُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ وَيَدْعُونَنَا رَغَبًا وَرَهَبًا وَكَانُوا لَنَا خَاشِعِينَ (٩٠)} “Zekeriyya'yı da [an]; hani o Rabbine: 'Rabbim! Beni tek başıma bırakma, sen vârislerin en hayırlısısın' diye seslenmişti. Bunun üzerine onun duasını kabul ettik, ona Yahyâ'yı bağışladık ve eşini kendisi için ıslah ettik. Gerçekten onlar hayır işlerinde koşuşurlar, umarak ve korkarak bize dua ederlerdi; onlar bize karşı derin bir saygı içindeydiler” buyruğunun tefsiri.
يقول تعالى ذكره لنبيِّه محمدٍ ﷺ: واذكُرْ يا محمدُ زكريا حينَ نادَى ربَّه:
Zikri yüce olan Allah, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Zekeriyya'yı, Rabbine şöyle nida ettiği vaktini hatırla:
ربِّ لا تَذَرْنى وحيدًا فَرْدًا لا ولدَ لى ولا عَقِبَ، {وَأَنْتَ خَيْرُ الْوَارِثِينَ}. يقولُ: فارزُقْنى وارِثًا من آلِ يعقوبَ يَرِثُنى. ثم رَدَّ الأمرَ إلى اللَّهِ فقال: {وَأَنْتَ خَيْرُ الْوَارِثِينَ}.
Rabbim! Beni çocuğum ve ardımdan gelecek neslim olmadan tek başıma, yalnız bırakma. {وَأَنْتَ خَيْرُ الْوَارِثِينَ} “Sen vârislerin en hayırlısısın”. Yani: Bana Ya'kūb hanedanından bana vâris olacak bir vâris rızık olarak ver. Sonra işi Allah'a havale ederek: {وَأَنْتَ خَيْرُ الْوَارِثِينَ} “Sen vârislerin en hayırlısısın” dedi.