حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ: {لَعَلَّكُمْ تُسْأَلُونَ}. قال: تَفْقَهُون.
Bize Kâsım anlattı, dedi ki: Bize Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den {لَعَلَّكُمْ تُسْأَلُونَ} “Belki sorguya çekilirsiniz” buyruğu hakkında: Kavrarsınız dediğini nakletti.
وقال آخرون: بل معناه: لعلَّكم تُسْألون من دُنياكم شيئًا. على وجْهِ السُّخْرِية والاستهزاءِ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun anlamı, alay ve istihza yoluyla [söylenmiş olup]: “Belki dünyalığınızdan [sizden] bir şey istenir” demektir.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادَة: {لَعَلَّكُمْ تُسْأَلُونَ}: استهزاءً بهم.
Bana Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {لَعَلَّكُمْ تُسْأَلُونَ} “Belki sorguya çekilirsiniz” [ifadesi], onlarla alay etmek içindir.
حدَّثني محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادَة: {لَعَلَّكُمْ تُسْأَلُونَ}: من دُنياكم شيئًا، استهزاءً بهم .
Bana Muhammed b. Abdil'a'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den nakletti: {لَعَلَّكُمْ تُسْأَلُونَ} “Belki sorguya çekilirsiniz” [ifadesi]: Onlarla alay etmek için "dünyanızdan bir şey [sorulur]" [demektir] .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قَالُوا يَاوَيْلَنَا إِنَّا كُنَّا ظَالِمِينَ (١٤) فَمَا زَالَتْ تِلْكَ دَعْوَاهُمْ حَتَّى جَعَلْنَاهُمْ حَصِيدًا خَامِدِينَ (١٥)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsirine dair söz: {قَالُوا يَاوَيْلَنَا إِنَّا كُنَّا ظَالِمِينَ (١٤) فَمَا زَالَتْ تِلْكَ دَعْوَاهُمْ حَتَّى جَعَلْنَاهُمْ حَصِيدًا خَامِدِينَ (١٥)} “«Yazıklar olsun bize! Gerçekten biz zalimlermişiz!» dediler. Biz onları biçilmiş [ekin gibi ve] sönmüş [ocak gibi] yapıncaya kadar bu feryatları sürüp gitti.”
يقولُ تعالى ذِكرُه: قال هؤلاءِ الذين أحَلَّ اللهُ بهم بأسَه بظُلْمِهم، لمَّا نزَل بهم بأسُ اللهِ: يا ويلَنا إنا كنا ظالمين بكُفْرِنا برَبِّنا، {فَمَا زَالَتْ تِلْكَ دَعْوَاهُمْ}. يقولُ: فلم تزَلْ دَعْواهم حينَ أتاهم بأسُ اللَّهِ بظُلْمِهِم أنفسَهم: {يَاوَيْلَنَا إِنَّا كُنَّا ظَالِمِينَ}.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Allah'ın, zulümleri sebebiyle üzerlerine azabını indirdiği bu kimseler, Allah'ın azabı başlarına indiğinde: Rabbimizi inkâr etmekle yazıklar olsun bize, gerçekten biz zalimlermişiz, dediler. {فَمَا زَالَتْ تِلْكَ دَعْوَاهُمْ} “Bu feryatları sürüp gitti”; yani: Kendilerine zulmetmeleri yüzünden Allah'ın azabı onlara geldiğinde feryatları hep: {يَاوَيْلَنَا إِنَّا كُنَّا ظَالِمِينَ} “Yazıklar olsun bize! Gerçekten biz zalimlermişiz!” [şeklinde] oldu.
حتى قتَلَهم اللهُ، فحصَدَهم بالسيفِ كما يُحْصَدُ الزرعُ ويُسْتَأْصَلُ قَطْعًا بالمناجلِ.
Nihayet Allah onları öldürdü ve ekinin biçildiği, oraklarla kökünden kesilip yok edildiği gibi onları kılıçla biçti.
وقولُه: {خَامِدِينَ}. يقولُ: هالِكين قد انْطَفأت شَرارتُهم، وسكَنت حرَكتُهم، فصاروا هُمُودًا كما تَخْمُدُ النارُ فتُطفَأُ.
O'nun: {خَامِدِينَ} “sönmüş [ocak gibi]” buyruğu ise: Kıvılcımları sönmüş, hareketleri durmuş ve ateşin sönüp kül olması gibi hareketsiz ve cansız hâle gelerek helak olmuş kimseler demektir.
وبنحوِ الذي قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادَةَ قولَه: {فَمَا زَالَتْ تِلْكَ دَعْوَاهُمْ} الآية: فلمَّا رأَوا العذابَ وعايَنُوه لم يكُنْ لَهم هِجِّيرى إلا قولَهم: {يَاوَيْلَنَا إِنَّا كُنَّا ظَالِمِينَ}. حتى دمَّر اللهُ عليهم وأَهْلَكَهم.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den nakletti; o, {فَمَا زَالَتْ تِلْكَ دَعْوَاهُمْ} “Bu feryatları sürüp gitti...” ayeti hakkında şöyle demiştir: Azabı görüp bizzat müşahede ettiklerinde dillerine doladıkları tek söz {يَاوَيْلَنَا إِنَّا كُنَّا ظَالِمِينَ} “«Yazıklar olsun bize! Gerçekten biz zalimlermişiz!»” demeleri oldu. Nihayet Allah onları yerle bir etti ve helâk etti.
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادَة: {قَالُوا يَاوَيْلَنَا إِنَّا كُنَّا ظَالِمِينَ (١٤) فَمَا زَالَتْ تِلْكَ دَعْوَاهُمْ}. قال: [فما كان هِجِّيراهم إلا الويلَ] {حَتَّى جَعَلْنَاهُمْ حَصِيدًا خَامِدِينَ}. يقولُ: حتى هَلَكُوا .
Bize Muhammed b. Abdil'a'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den nakletti: {قَالُوا يَاوَيْلَنَا إِنَّا كُنَّا ظَالِمِينَ (١٤) فَمَا زَالَتْ تِلْكَ دَعْوَاهُمْ} “«Yazıklar olsun bize! Gerçekten biz zalimlermişiz!» dediler. Bu feryatları sürüp gitti” buyruğu hakkında: [Dillerine doladıkları tek söz "yazıklar olsun" demek oldu] {حَتَّى جَعَلْنَاهُمْ حَصِيدًا خَامِدِينَ} “Biz onları biçilmiş [ekin gibi ve] sönmüş [ocak gibi] yapıncaya kadar”; yani: Helak oluncaya kadar dedi.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، قال ابن عباسٍ: {حَصِيدًا}: الحَصَادُ، {خَامِدِينَ}: خُمودُ النار إذا طُفِئت .
Bize Kâsım anlattı, dedi ki: Bize Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı; İbn Abbâs: {حَصِيدًا} “biçilmiş [ekin gibi]”, ekin biçilmesi [gibi]; {خَامِدِينَ} “sönmüş [ocak gibi]”, söndüğü zamanki ateşin sönmesi [gibi] demiştir .
حدَّثنا سعيدٌ بنُ الربيعِ، قال: ثنا سفيانُ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ، قال: إنَّهم كانوا أهلَ حصونٍ، وإن الله بعَث عليهم بُخْتَ نَصَّرَ، فبعَث إليهم جيشًا فقتَلَهم بالسيفِ، وقَتَلوا نبيًّا لهم فحُصِدوا بالسَّيفِ، وذلك قولُه: {فَمَا زَالَتْ تِلْكَ دَعْوَاهُمْ حَتَّى جَعَلْنَاهُمْ حَصِيدًا خَامِدِينَ} بالسيفِ .
Bize Saîd b. er-Rebî' anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti; dedi ki: Onlar kale halkı idiler. Allah onların üzerine Buhtunnasr'ı gönderdi. O da üzerlerine bir ordu gönderip onları kılıçtan geçirdi. Onlar bir peygamberlerini öldürmüşlerdi; bu yüzden kılıçla biçildiler. İşte O'nun: {فَمَا زَالَتْ تِلْكَ دَعْوَاهُمْ حَتَّى جَعَلْنَاهُمْ حَصِيدًا خَامِدِينَ} “Biz onları kılıçla biçilmiş [ekin gibi ve] sönmüş [ocak gibi] yapıncaya kadar bu feryatları sürüp gitti” buyruğu budur .
القولُ في تأويل قوله تعالى: {وَمَا خَلَقْنَا السَّمَاءَ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا لَاعِبِينَ (١٦)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsirine dair söz: {وَمَا خَلَقْنَا السَّمَاءَ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا لَاعِبِينَ (١٦)} “Biz göğü, yeri ve ikisi arasındakileri oyun olsun diye yaratmadık.”
يقولُ تعالى ذكرُه: وما خلَقْنا السماءَ والأرْضَ وما بينَهما إِلَّا حُجَّةً عليكم أيُّها
Yüce [Allah]’ın zikri buyuruyor ki: Biz göğü, yeri ve ikisi arasındakileri ancak sizin aleyhinize bir hüccet (kesin delil) olsun diye [yarattık] ey
الناسُ، ولتَعْتَبِروا بذلك كلِّه، فتَعلَموا أنَّ الذي خلَقه ودبَّره لا يُشْبِهُه شيءٌ، وأنَّه لا تكونُ الألوهةُ إلَّا له، ولا تَصْلُحُ العبادةُ لشيءٍ غيرِه، ولم يَخْلُقُ ذلك عَبَثًا وَلَعِبًا.
insanlar! Ve bütün bunlardan ibret alasınız da onu yaratan ve çekip çevirene hiçbir şeyin benzemediğini, ilahlığın ancak O'na mahsus olduğunu, O'ndan başka hiçbir şeye ibadetin layık olmadığını bilesiniz diye [yarattık]; bunları boş yere ve oyun olsun diye yaratmadık.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادَةَ قولَه: {وَمَا خَلَقْنَا السَّمَاءَ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا لَاعِبِينَ}. يقولُ: ما خَلَقْناهما عَبَثًا ولا باطلًا .
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {وَمَا خَلَقْنَا السَّمَاءَ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا لَاعِبِينَ} “Biz göğü, yeri ve ikisi arasındakileri oyun olsun diye yaratmadık” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: İkisini boş yere ve batıl olarak yaratmadık .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {لَوْ أَرَدْنَا أَنْ نَتَّخِذَ لَهْوًا لَاتَّخَذْنَاهُ مِنْ لَدُنَّا إِنْ كُنَّا فَاعِلِينَ (١٧)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsirine dair söz: {لَوْ أَرَدْنَا أَنْ نَتَّخِذَ لَهْوًا لَاتَّخَذْنَاهُ مِنْ لَدُنَّا إِنْ كُنَّا فَاعِلِينَ (١٧)} “Eğer bir eğlence edinmek isteseydik, [bunu] yapacak olsaydık kendi katımızdan edinirdik.”
يقولُ تعالى ذِكرُه: لو أردنا أن نتخِذَ زوجةً وولدًا لاتَّخَذنا ذلك من عندِنا، ولكنَّا لا نفعلُ ذلك، ولا يصلُحُ لنا فعلُه ولا يَنْبَغى؛ لأنه لا يَنْبغى أن يكونَ للهِ ولدٌ ولا صاحبةٌ.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Eğer bir eş ve çocuk edinmek isteseydik, bunu kendi katımızdan edinirdik; fakat biz bunu yapmayız, bunu yapmak bize yakışmaz ve yaraşmaz; çünkü Allah için çocuk ve eş olması yaraşmaz.
وبنحوِ الذي قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني سليمانُ بن عبيدٌ اللهِ الغَيْلانيُّ ، قال: ثنا أبو قُتَيبةَ، قال: ثنا سلَّامٌ بنُ مِسكينٍ، قال: ثنا عقبةُ بنُ أبى جَسْرَةَ ، قال: شهِدتُ الحسنَ بمكةَ، قال: وجاءه طاوسٌ وعطاءٌ ومجاهدٌ، فسأَلوه عن قولِ اللهِ تعالى: {لَوْ أَرَدْنَا أَنْ نَتَّخِذَ لَهْوًا}. قال الحسنُ: اللهوُ المرأةُ .
Bana Süleymân b. Ubeydillâh el-Gaylânî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Kuteybe anlattı, dedi ki: Bize Sellâm b. Miskîn anlattı, dedi ki: Bize Ukbe b. Ebî Cesre anlattı, dedi ki: Mekke'de Hasan'ın yanındaydım. Tâvûs, Atâ ve Mücâhid gelip ona Yüce Allah'ın: {لَوْ أَرَدْنَا أَنْ نَتَّخِذَ لَهْوًا} “Eğer bir eğlence edinmek isteseydik” buyruğunu sordular. Hasan: Lehv (eğlence), kadındır dedi .
حدَّثني سعيدُ بنُ عمرٍو السَّكُوني، قال: ثنا بقيةُ بنُ الوليدِ، عن عليِّ بن
Bana Saîd b. Amr es-Sekûnî anlattı, dedi ki: Bize Bakıyye b. el-Velîd, Alî b.
هارونَ، عن محمدٍ، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {لَوْ أَرَدْنَا أَنْ نَتَّخِذَ لَهْوًا}. قال: زوجةً .
Hârûn'dan, o Muhammed'den, o Leys'ten, o da Mücâhid'den {لَوْ أَرَدْنَا أَنْ نَتَّخِذَ لَهْوًا} “Eğer bir eğlence edinmek isteseydik” buyruğu hakkında: Eş [edinmek isteseydik] dediğini nakletti .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادَةَ قولَه: {لَوْ أَرَدْنَا أَنْ نَتَّخِذَ لَهْوًا}. الآية، أي: إن ذلك لا يكونُ ولا يَنْبغى. واللهوُ بلُغةِ أهلِ اليمنِ: المرأةُ.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin {لَوْ أَرَدْنَا أَنْ نَتَّخِذَ لَهْوًا} “Eğer bir eğlence edinmek isteseydik” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: Yani bu olmaz ve [O'na] yakışmaz. Yemen halkının lügatinde lehv: Kadındır.
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادَة: {لَوْ أَرَدْنَا أَنْ نَتَّخِذَ لَهْوًا}. قال: اللهوُ في بعضِ لغةِ أهلِ اليمنِ: المرأةُ. {لَاتَّخَذْنَاهُ مِنْ لَدُنَّا} .
Bize Muhammed b. Abdil'a'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den nakletti: {لَوْ أَرَدْنَا أَنْ نَتَّخِذَ لَهْوًا} “Eğer bir eğlence edinmek isteseydik” buyruğu hakkında: Yemen halkının bazı lehçelerinde lehv, kadındır, dedi. {لَاتَّخَذْنَاهُ مِنْ لَدُنَّا} “Onu kendi katımızdan edinirdik” .
وقوله: {إِنْ كُنَّا فَاعِلِينَ}. حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثَورٍ، عن معمرٍ، عن قتادَةَ قولَه: {إِنْ كُنَّا فَاعِلِينَ}. يقولُ: ما كُنا فاعلين .
O'nun: {إِنْ كُنَّا فَاعِلِينَ} buyruğuna gelince: Bize İbn Abdil'a'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'nin: {إِنْ كُنَّا فَاعِلِينَ} “[bunu] yapacak olsaydık” buyruğu hakkında: Biz bunu yapacak değildik dediğini nakletti .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، قال: قالوا: مريمُ صاحبتُه، وعيسى ولدُه. فقال ﵎: {لَوْ أَرَدْنَا أَنْ نَتَّخِذَ لَهْوًا} [نساءً وولدًا] ، {لَاتَّخَذْنَاهُ مِنْ لَدُنَّا} [من عندنا، لاتَّخذْنا نساءً ووَلَدًا مِن أهلِ السماءِ، وما اتَّخذْنا نساءً ووَلدًا مِن أهلِ الأرضِ، {إِنْ كُنَّا فَاعِلِينَ} ما كنا نفعلُ.
Bize Kâsım anlattı, dedi ki: Bize Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti; dedi ki: [Müşrikler/Hristiyanlar] "Meryem O'nun eşi, Îsâ da O'nun oğludur" dediler. Bunun üzerine radıyallâhu anh [şöyle buyurdu]: {لَوْ أَرَدْنَا أَنْ نَتَّخِذَ لَهْوًا} “Eğer bir eğlence [kadınlar ve çocuk] edinmek isteseydik” , {لَاتَّخَذْنَاهُ مِنْ لَدُنَّا} “onu kendi katımızdan edinirdik” [kendi katımızdan, sema ehlinden kadınlar ve çocuk edinirdik; yeryüzü ehlinden kadınlar ve çocuk edinmezdik], {إِنْ كُنَّا فَاعِلِينَ} “[bunu] yapacak olsaydık”, biz yapacak değildik.
قال ابن جريجٍ: قال مجاهدٌ: لو أردْنا أن نتخِذَ لهوا ووَلَدًا، {لَاتَّخَذْنَاهُ مِنْ لَدُنَّا}].
İbn Cüreyc dedi ki: Mücâhid şöyle demiştir: [Eğer] bir eğlence ve çocuk edinmek isteseydik {لَاتَّخَذْنَاهُ مِنْ لَدُنَّا} “onu kesinlikle kendi katımızdan edinirdik”].
قال: مِن عِندِنا، ولا خلَقْنا جَنةً ولا نارًا، ولا موتًا ولا بَعْثًا ولا حسابًا.
Dedi ki: Kendi katımızdan [edinirdik]; ne cenneti ne cehennemi, ne ölümü ne dirilişi ne de hesabı yaratırdık.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {لَاتَّخَذْنَاهُ مِنْ لَدُنَّا}: مِن عندِنا، وما خَلَقْنَا جَنَّةً ولا نَارًا، ولا موتًا ولا بَعْثًا [ولا حسابًا] .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {لَاتَّخَذْنَاهُ مِنْ لَدُنَّا} “onu kendi katımızdan edinirdik” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: Kendi katımızdan [edinirdik]; ne cenneti ne cehennemi, ne ölümü ne dirilişi [ne de hesabı] yaratırdık .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {بَلْ نَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَى الْبَاطِلِ فَيَدْمَغُهُ فَإِذَا هُوَ زَاهِقٌ وَلَكُمُ الْوَيْلُ مِمَّا تَصِفُونَ (١٨)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsirine dair söz: {بَلْ نَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَى الْبَاطِلِ فَيَدْمَغُهُ فَإِذَا هُوَ زَاهِقٌ وَلَكُمُ الْوَيْلُ مِمَّا تَصِفُونَ (١٨)} “Bilakis biz hakkı batılın tepesine fırlatırız da o onun beynini parçalar, bir de bakarsın ki o yok olup gitmiştir. [Allah'a] yakıştırdığınız niteliklerden ötürü yazıklar olsun size!”
يقولُ تعالى ذِكرُه: ولكن نُنَزِّلُ الحقَّ من عندنا، وهو كتابُ اللهِ وتَنْزِيلُه، على الكفرِ بهِ وأهلِه، {فَيَدْمَغُهُ}. يقولُ: فيُهْلِكُه كما يَدْمَغُ الرجلُ الرجلَ؛ بأن يَشُجَّه على رأسه شَجَّةً تبلُغُ الدِّماغَ، وإذا بلغتِ الشَّجَّةُ ذلك من المَشْجُوج لم يكنْ له بعدَها حياةٌ.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Bilakis biz katımızdan hakkı —ki o, Allah'ın Kitabı ve indirdiğidir— O'na yönelik inkârın ve inkârcıların üzerine indiririz; {فَيَدْمَغُهُ} “o onun beynini parçalar”; yani: Bir adamın diğer bir adamın başına beyne ulaşacak şekilde vurup yarması gibi onu helak eder; yarık başı yarılan kimsenin beynine ulaştığında ise artık ondan sonra yaşama imkânı kalmaz.
وقولُه: {فَإِذَا هُوَ زَاهِقٌ}. يقولُ: فإذا هو هالِكٌ مُضْمَحِلٌ.
O'nun: {فَإِذَا هُوَ زَاهِقٌ} “bir de bakarsın ki o yok olup gitmiştir” buyruğu ise: Bir de bakarsın ki o helak olmuş, eriyip gitmiştir, demektir.
كما حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثَورٍ، عن معمرٍ، عن قتادَة: {فَإِذَا هُوَ زَاهِقٌ}. قال: هالكٌ .
Nitekim bize Muhammed b. Abdil'a'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'nin: {فَإِذَا هُوَ زَاهِقٌ} “bir de bakarsın ki o yok olup gitmiştir” buyruğu hakkında: Helak olmuştur dediğini nakletti .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادَة: {فَإِذَا هُوَ زَاهِقٌ}. قال: ذاهب.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {فَإِذَا هُوَ زَاهِقٌ} “bir de bakarsın ki o yok olup gitmiştir” buyruğu hakkında: Çekip gidicidir (yok olandır) dediğini nakletti.
وبنحوِ الذي قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادَةَ قولَه: {بَلْ نَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَى الْبَاطِلِ فَيَدْمَغُهُ فَإِذَا هُوَ زَاهِقٌ} [والحقُّ: كتابُ اللَّهِ القرآنُ، والباطلُ إبليسُ، {فَيَدْمَغُهُ فَإِذَا هُوَ زَاهِقٌ}] . أي: ذاهبٌ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {بَلْ نَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَى الْبَاطِلِ فَيَدْمَغُهُ فَإِذَا هُوَ زَاهِقٌ} “Bilakis biz hakkı batılın tepesine fırlatırız da o onun beynini parçalar, bir de bakarsın ki o yok olup gitmiştir” [Hak: Allah'ın Kitabı Kur'an'dır; batıl ise İblis'tir; {فَيَدْمَغُهُ فَإِذَا هُوَ زَاهِقٌ} “o onun beynini parçalar, bir de bakarsın ki o yok olup gitmiştir”] buyruğu hakkında: Yani yok olup gidicidir dediğini nakletti .
وقوله: {وَلَكُمُ الْوَيْلُ مِمَّا تَصِفُونَ}. يقولُ: ولكم الويلُ مِن وَصْفكم ربَّكم بغيرِ صفَتِه، وقِيلِكم: إنَّه اتَّخَذ زوجةً وولدًا. وفِريتِكم عليه.
O'nun: {وَلَكُمُ الْوَيْلُ مِمَّا تَصِفُونَ} “[Allah'a] yakıştırdığınız niteliklerden ötürü yazıklar olsun size!” buyruğu ise şöyle demektir: Rabbinizi O'nun sıfatı olmayan şeylerle nitelemenizden, O'nun bir eş ve çocuk edindiğini söylemenizden ve O'na iftira etmenizden ötürü yazıklar olsun size!
وبنحوِ الذي قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ، إلا أنَّ بعضَهم قال: معنَى {تَصِفُونَ}: تَكْذِبون. وقال آخرون: معنَى ذلك: تُشرِكون.
Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir; ancak bazısı: {تَصِفُونَ} “yakıştırdığınız nitelikler” ifadesinin anlamı: Yalan uyduruyorsunuz [demektir] demiştir. Başkaları ise: Bunun anlamı: Şirk koşuyorsunuz [demektir] demiştir.
وذلك وإن اختَلفت به الألفاظُ فمتَّفِقَةٌ معانيه؛ لأنَّ من وصَف الله بأنَّ له صاحبةً فقد كذَب في وصفه إيَّاه بذلك، وأَشْرَك به، ووصَفه بغيرِ صفَتِه، غيرَ أن أوْلى العباراتِ أن يُعَبَّرَ بها عن معاني القرآنِ أقربُها إِلى فَهْمِ سامِعيهِ.
Bu ifadeler lafız bakımından farklı olsa da anlam bakımından birdir; çünkü Allah'ı bir eşi olmakla niteleyen kimse, O'nu bununla nitelemekle yalan söylemiş, O'na ortak koşmuş ve O'nu sıfatı olmayan şeyle nitelemiştir. Bununla birlikte Kur'an'ın anlamlarını ifade etmede en uygun lafızlar, onu dinleyenlerin anlayışına en yakın olanıdır.
ذكرُ مَن قال ما قُلنا في ذلك
Bu konuda bizim söylediğimizi söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادَةَ قولَه: {وَلَكُمُ الْوَيْلُ مِمَّا تَصِفُونَ}. أي: تكذبون.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {وَلَكُمُ الْوَيْلُ مِمَّا تَصِفُونَ} “[Allah'a] yakıştırdığınız niteliklerden ötürü yazıklar olsun size!” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: Yani yalan söylüyorsunuz.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ: {وَلَكُمُ الْوَيْلُ مِمَّا تَصِفُونَ}. قال: تُشْرِكون. وقولُه: {عَمَّا تَصِفُونَ} [الأنعام: ١٠٠، الأنبياء: ٢٢، المؤمنون: ٩١، الصافات: ١٥٩، ١٨٠، الزخرف:٨٢]. قال: يُشركون. قال: وقال مجاهدٌ: {سَيَجْزِيهِمْ وَصْفَهُمْ} [الأنعام:١٣٩]. قال: قولَهْم الكَذِبَ في ذلك .
Bize Kâsım anlattı, dedi ki: Bize Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti: {وَلَكُمُ الْوَيْلُ مِمَّا تَصِفُونَ} “[Allah'a] yakıştırdığınız niteliklerden ötürü yazıklar olsun size!” [buyruğu hakkında]: Şirk koşuyorsunuz, dedi. O'nun: {عَمَّا تَصِفُونَ} [En'âm: 100, Enbiyâ: 22, Mü'minûn: 91, Sâffât: 159, 180, Zuhruf: 82] buyruğu hakkında: Şirk koşuyorlar, dedi. Dedi ki: Mücâhid de: {سَيَجْزِيهِمْ وَصْفَهُمْ} [En'âm: 139] buyruğu hakkında: Bu konudaki yalan sözlerinin [cezasını verecektir] dedi .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَلَهُ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَنْ عِنْدَهُ لَا يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِهِ وَلَا يَسْتَحْسِرُونَ (١٩)}.
Yüce Allah'ın: {وَلَهُ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَنْ عِنْدَهُ لَا يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِهِ وَلَا يَسْتَحْسِرُونَ (١٩)} “Göklerde ve yerde kim varsa O'nundur. O'nun katındakiler ise O'na ibadet etmekten büyüklenmezler ve yorulup usanmazlar” buyruğunun tefsiri.
يقولُ تعالى ذِكرُه: وكيف يجوزُ أن يتَّخِذَ اللَّهُ لهوًا وله مُلْكُ جميعِ مَن في السماواتِ والأرضِ، والذين عِندَه مِن خَلْقِه لا يَستَنْكِفُون عن عبادتِهم إيَّاه، ولا يَعْيَون من طولِ خِدْمتِهم له، وقد عَلِمتُم أنَّه لا يستَعْبِدُ والدٌ ولدَه ولا صاحبتَه، وكلُّ مَن في السماواتِ والأرضِ عبيدُه، فأنَّى يكونُ له صاحبةٌ وولدٌ؟ يقولُ: أفلا تَتفَكَّرون فيما تَفْتَرون مِن الكذبِ على ربِّكم.
Yüce Allah'ın zikri şöyle der: Göklerde ve yerde bulunan herkesin mülkiyeti O'na aitken ve O'nun katındaki yaratıkları O'na ibadet etmekten çekinmeyip O'na uzun süre hizmet etmekten yorulmazlarken, Allah'ın bir eğlence (çocuk/eş) edinmesi nasıl mümkün olabilir? Nitekim siz de bilirsiniz ki hiçbir baba çocuğunu veya eşini köle edinmez; oysa göklerde ve yerde olan herkes O'nun kuludur/kölesidir. Şu hâlde O'nun nasıl eşi ve çocuğu olabilir? [Allah Teâlâ] şöyle buyurur: Rabbinize karşı uydurduğunuz bu yalanlar hakkında hiç düşünmüyor musunuz?
وبنحوِ الذي قُلنا في تأويلِ قولِه: {يَسْتَحْسِرُونَ} قال أهلُ التأويلِ.
Tefsir ehli de O'nun: {يَسْتَحْسِرُونَ} “yorulup usanmazlar” buyruğunun tefsirinde bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا عليٌّ، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قوله: {وَلَا يَسْتَحْسِرُونَ}. يقولُ: لا يَرجِعُون .
Bize Ali anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {وَلَا يَسْتَحْسِرُونَ} “yorulup usanmazlar” buyruğu hakkında: Geri dönmezler (vazgeçmezler) dediğini nakletti.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris [de] anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verka anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti:
قوله: {وَلَا يَسْتَحْسِرُونَ}: لا يحسُرون
O'nun: {وَلَا يَسْتَحْسِرُونَ} “ve yorulup usanmazlar” buyruğu hakkında: Yorulup bıkmazlar dedi.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bize Kâsım anlattı, dedi ki: Bize Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den aynısını nakletti.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادَةَ قولَه: {وَلَا يَسْتَحْسِرُونَ}. يقولُ: لا يَفْتُرون .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {وَلَا يَسْتَحْسِرُونَ} “ve yorulup usanmazlar” buyruğu hakkında: Yani gevşeklik göstermezler dediğini nakletti.
حدَّثنا الحسنُ بن يحيى، قال: أخبَرنا عبد الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتَادةَ قولَه: {وَلَا يَسْتَحْسِرُونَ}. قال: لا يُعْيون .
Bize Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'nin: {وَلَا يَسْتَحْسِرُونَ} “ve yorulup usanmazlar” buyruğu hakkında: Yorulup takatsiz kalmazlar dediğini nakletti.
حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ مثلَه.
Bize İbn Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den aynısını nakletti.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {لَا يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِهِ وَلَا يَسْتَحْسِرُونَ}. قال: {وَلَا يَسْتَحْسِرُونَ}: لا يملُّون. وذلك الاسْتِحْسارُ. قال: {لَا يَفْتُرُونَ}، و {لَا يَسْأَمُونَ} [فصلت: ٣٨]. هذا كلُّه واحدٌ معناه، والكلامُ فيه مُخْتَلِفٌ، وهو من قولِهم: بعيرٌ حَسِيرٌ، إذا أعْيَا وقام ، ومنه قولُ علقمةَ بن عبدةَ :
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {لَا يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِهِ وَلَا يَسْتَحْسِرُونَ} “O'na ibadet etmekten büyüklenmezler ve yorulup usanmazlar” buyruğu hakkında şöyle dedi: {وَلَا يَسْتَحْسِرُونَ} “ve yorulup usanmazlar”: Bıkıp usanmazlar demektir; istihsâr budur. Dedi ki: {لَا يَفْتُرُونَ} “gevşeklik göstermezler” ve [Fussilet: 38'deki] {لَا يَسْأَمُونَ} “usanmazlar” ifadelerinin tümünün anlamı birdir, ancak lafızları farklıdır. Bu da Arapların, deve yorulup ayakta kalakaldığında (ilerleyemediğinde) söyledikleri "بعيرٌ حَسِيرٌ" (yorgunluktan bitkin düşmüş deve) sözünden gelmektedir. Alkame b. Abede'nin şu sözü de bu kabildendir:
بها جِيَفُ الحَسْرَى فأمَّا عِظامُها … فَبِيضٌ وأمَّا جِلْدُها فصلِيبُ
Orada [yorgunluktan telef olmuş bineklerin] leşleri vardır; kemikleri bembeyaz, derileri ise kaskatıdır.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {يُسَبِّحُونَ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ لَا يَفْتُرُونَ (٢٠) أَمِ اتَّخَذُوا آلِهَةً مِنَ الْأَرْضِ هُمْ يُنْشِرُونَ (٢١)}
Yüce Allah'ın: {يُسَبِّحُونَ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ لَا يَفْتُرُونَ (٢٠) أَمِ اتَّخَذُوا آلِهَةً مِنَ الْأَرْضِ هُمْ يُنْشِرُونَ (٢١)} “Gece gündüz hiç durmaksızın tesbih ederler. Yoksa onlar yerden, ölüleri diriltecek birtakım ilahlar mı edindiler?” buyruğunun tefsiri.
يقولُ تعالى ذِكرُه: يُسَبِّحُ هؤلاء الذين عندَه من ملائكتِه ربَّهم الليل والنَّهارَ لا يفْتُرون من تَسْبيحِهم إيَّاه.
Yüce Allah'ın zikri şöyle der: O'nun katındaki bu melekler, Rablerini gece gündüz tesbih ederler ve O'nu tesbih etmekten asla gevşeklik göstermezler (durup dinlenmezler).
كما حدَّثني يعقوب، قال: ثنا ابن عُلَيةَ، قال: أخبَرنا حميدٌ، عن إسحاقَ بن عبدِ اللهِ بن الحارثِ، عن أبيه، أن أن ابنَ عباسٍ سأل كعبًا عن قولِه: {يُسَبِّحُونَ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ لَا يَفْتُرُونَ} و {يُسَبِّحُونَ لَهُ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَهُمْ لَا يَسْأَمُونَ} [فصلت: ٣٨]. فقال: هل يَئودُكَ طَرْفُك؟ هل يَئودُك نَفَسُك؟ قال: لا. قال: فإنَّهم أُلهِموا التسبيحَ كما أُلْهِمتمُ الطَّرْفَ والنَّفَسَ .
Nitekim bana Ya'kūb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye anlattı, dedi ki: Bize Humeyd, İshak b. Abdillâh b. el-Hâris'ten, o da babasından nakletti ki: İbn Abbâs, Kâ'b'a: {يُسَبِّحُونَ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ لَا يَفْتُرُونَ} “Gece gündüz hiç durmaksızın tesbih ederler” ve [Fussilet: 38'deki] {يُسَبِّحُونَ لَهُ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَهُمْ لَا يَسْأَمُونَ} “Gece gündüz O'nu tesbih ederler ve onlar hiç usanmazlar” buyrukları hakkında sordu. [Kâ'b da]: "Göz kırpman sana güç gelir mi? Nefes alıp vermen sana güç gelir mi?" dedi. O da: "Hayır" dedi. Bunun üzerine [Kâ'b]: "İşte size göz kırpma ve nefes alma ilham edildiği gibi onlara da tesbih ilham edilmiştir" dedi .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني أبو معاويةَ، عن أبي إسحاقَ الشَّيبانيِّ، عن حسانَ بن مُخارقٍ، عن عبدِ اللَّهِ بن الحارثِ، قال: قلتُ لكَعْبِ الأحبارِ: {يُسَبِّحُونَ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ لَا يَفْتُرُونَ}. أما يشْغَلُهم رسالةٌ أو عملٌ؟ قال: يا بنَ أخى، إنَّه جُعِل لهم التسبيحُ كما جُعِل لكم النَّفَسُ، ألستَ تأكلُ وتشْرَبُ، وتقومُ وتَقْعُدُ، وتجيءُ وتذهَبُ، وأنت تَتَنفس؟ قلتُ: بلى. قال: فكذلك جُعِل لهم التسبيحُ .
Bize Kâsım anlattı, dedi ki: Bize Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Ebû Muâviye, Ebû İshak eş-Şeybânî'den, o Hassân b. Muhârık'tan, o da Abdullah b. el-Hâris'ten nakletti; dedi ki: Kâ'bü'l-Ahbâr'a: {يُسَبِّحُونَ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ لَا يَفْتُرُونَ} “Gece gündüz hiç durmaksızın tesbih ederler” [buyruğu hakkında]: Bir elçilik (vahiy getirme) veya herhangi bir iş onları [tesbihten] alıkoymaz mı? dedim. Şöyle dedi: "Ey kardeşimin oğlu! Size nefes alma [yeteneği ve ihtiyacı] verildiği gibi, onlara da tesbih verilmiştir . Sen nefes alıp verirken aynı zamanda yiyip içmiyor, kalkıp oturmuyor, gelip gitmiyor musun?" "Evet" dedim. O da: "İşte onlara da tesbih öyle verilmiştir" dedi .
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ وأبو داودَ، قالا: ثنا عِمْرانُ القطَّانُ، عن قتادَة، عن سالم بن أبي الجَعْدِ، عن مَعْدانَ بن أبي طلحةَ، عن عمرٍو البِكَاليِّ،
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman ve Ebû Dâvûd anlattı, dediler ki: Bize İmrân el-Kattân, Katâde'den, o Sâlim b. Ebi'l-Ca'd'dan, o Ma'dân b. Ebî Talha'dan, o da Amr el-Bikâlî'den anlattı:
عن عبدِ اللهِ بن عمرٍو ، قال: إن الله [جزَّأ الخَلَقَ] عَشَرَةَ أجزاءٍ، فجعل تسعةَ أجزاءٍ الملائكةَ، وجزءًا سائرَ الخَلْقِ، وجزَّأ الملائكةَ عَشَرة أجزاءٍ، فجعل تسعةَ أجزاءٍ يُسَبِّحون الليل والنهار لا يفترون، وجزءًا لرسالته، وجزَّأ الخلقَ عَشَرةَ أجزاءٍ، فجعَل تسعةَ أجزاءٍ الجنَّ، وجُزْءًا سائرَ بني آدمَ، وجَزَّأ بنى آدمَ عَشَرَةَ أجزاءٍ، فجعَل يأجوجَ ومأجوجَ تسعةَ أجزاءٍ، وجُزْءًا سائرَ بنى آدم آدمَ .
Abdullah b. Amr'dan rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: Allah [yaratıkları] on kısma ayırdı; dokuz kısmını melekler, bir kısmını ise diğer mahlûkat yaptı. Melekleri de on kısma ayırdı; dokuz kısmını gece gündüz hiç durmaksızın tesbih edenler, bir kısmını da elçiliği (vahiy ve emirlerini ulaştırmak) için kıldı. [Diğer] mahlûkatı da on kısma ayırdı; dokuz kısmını cinler, bir kısmını ise diğer Âdemoğulları yaptı. Âdemoğullarını da on kısma ayırdı; dokuz kısmını Ye'cûc ve Me'cûc, bir kısmını ise diğer Âdemoğulları kıldı .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادَةَ قولَه: {يُسَبِّحُونَ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ لَا يَفْتُرُونَ}. يقولُ: إنَّ الملائكة الذين هم عندَ الرحمنِ لا يَسْتَكْبِرُون عن عبادَتِه ولا يَسأمُون فيها. وذُكِر لنا أن نبيَّ اللهِ ﷺ بينَما هو جالسٌ مع أصحابِه إذ قال: "تَسْمَعون ما أسْمَعُ؟ " قالوا: ما نَسمَعُ من شيءٍ يا نبيَّ اللهِ. قال: "إنى لأسمَعُ أطِيطَ السماءِ، وما تُلامُ أن تَئِطَّ وليس فيها مَوْضِعُ راحةٍ إِلَّا وفيه مَلَكٌ سَاجِدٌ أو قائمٌ" .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {يُسَبِّحُونَ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ لَا يَفْتُرُونَ} “Gece gündüz hiç durmaksızın tesbih ederler” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: Rahmân'ın katında olan melekler O'na ibadet etmekten büyüklenmezler ve bunda hiçbir bıkkınlık duymazlar. Bize anlatıldığına göre Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem ashabı ile birlikte otururken şöyle buyurmuştur: "Benim duyduğumu siz de duyuyor musunuz?" Onlar: "Biz bir şey duymuyoruz ey Allah'ın Peygamberi!" dediler. Bunun üzerine: "Şüphesiz ben göğün gıcırtısını duyuyorum; gıcırdamasından dolayı da kınanamaz. Çünkü orada secdeye kapanmış veya ayakta [ibadete durmuş] bir meleğin bulunmadığı bir el ayası kadar dahi boş yer yoktur" buyurdu .
وقولُه: {أَمِ اتَّخَذُوا آلِهَةً مِنَ الْأَرْضِ هُمْ يُنْشِرُونَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: أَتَّخَذ هؤلاء المشرِكُون آلهةً مِن الأرضِ هم يُنشرون؟ يعنى بقولِه: {هُمْ}. الآلهةَ. يقولُ: أهذه الآلهةُ التي اتَّخَذوها تُنشِرُ الأمواتَ. يقولُ: يُحيون الأمواتَ، ويُنشئون الخَلْقَ، فإن الله هو الذي يُحيى ويُميتُ.
O'nun: {أَمِ اتَّخَذُوا آلِهَةً مِنَ الْأَرْضِ هُمْ يُنْشِرُونَ} “Yoksa onlar yerden, ölüleri diriltecek birtakım ilahlar mı edindiler?” buyruğu hakkında Yüce Allah'ın zikri şöyle der: Yoksa bu müşrikler yeryüzünden, ölüleri diriltecek ilahlar mı edindiler? {هُمْ} “onlar” sözüyle o ilahları kastetmektedir. Şöyle buyurmaktadır: Yoksa onların edindikleri bu ilahlar ölüleri mi diriltiyor? Yani ölüleri diriltip mahlûkatı yeniden mi yaratıyorlar? Oysa dirilten ve öldüren yalnızca Allah'tır!
كما حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني
Nitekim bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana [şu kişi de] anlattı:
الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ جميعًا، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قوله: {يُنْشِرُونَ}. قال: يُحيُون .
Hâris de anlattı, dedi ki: Bize Hasen anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in: {يُنْشِرُونَ} “diriltirler” buyruğu hakkında: Diriltirler dediğini nakletti.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {أَمِ اتَّخَذُوا آلِهَةً مِنَ الْأَرْضِ هُمْ يُنْشِرُونَ}. يقولُ: أفى آلهتِهم أحدٌ يُحيى ذلك؛ يُنشرون. وقرَأ قولَ اللهِ: {قُلْ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ} إلى قوله: {فَمَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ} [يونسُ: ٣١ - ٣٥].
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {أَمِ اتَّخَذُوا آلِهَةً مِنَ الْأَرْضِ هُمْ يُنْشِرُونَ} “Yoksa onlar yerden, ölüleri diriltecek birtakım ilahlar mı edindiler?” buyruğu hakkında şöyle demiştir: Yani onların ilahları arasında bunu diriltecek (ölüleri diriltecek) biri mi var? [Sonra da] Allah'ın: {قُلْ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ} “De ki: Gökten ve yerden size rızık veren kimdir?” buyruğundan {فَمَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ} [Yûnus: 31-35] “Öyleyse size ne oluyor, nasıl hükmediyorsunuz?” buyruğuna kadar olan ayetleri okudu.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {لَوْ كَانَ فِيهِمَا آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتَا فَسُبْحَانَ اللَّهِ رَبِّ الْعَرْشِ عَمَّا يَصِفُونَ (٢٢)}.
Yüce Allah'ın: {لَوْ كَانَ فِيهِمَا آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتَا فَسُبْحَانَ اللَّهِ رَبِّ الْعَرْشِ عَمَّا يَصِفُونَ (٢٢)} “Eğer yerde ve gökte Allah'tan başka ilahlar olsaydı, ikisi de kesinlikle bozulup gitmişti. Arş'ın Rabbi olan Allah, onların nitelemelerinden münezzehtir” buyruğunun tefsiri.
يقولُ تعالى ذِكرُه: لو كان في السماواتِ والأرضِ آلهةٌ تصلُحُ لهم العبادةُ سوى اللهِ الذي هو خالقُ الأشياءِ، وله العبادةُ والأُلوهةُ التي لا تصلُحُ إلَّا له {لَفَسَدَتَا}. يقولُ: لفسَد أهلُ السماواتِ والأرضِ، {فَسُبْحَانَ اللَّهِ رَبِّ الْعَرْشِ عَمَّا يَصِفُونَ}. يقولُ جلَّ ثناؤُه: فتَنزِيهٌ اللهِ وتَبْرِئَةٌ له مما يَفْتَرى به عليه هؤلاءِ المشرِكُون به مِن الكذبِ.
Yüce Allah'ın zikri şöyle der: Şayet göklerde ve yerde, her şeyin yaratıcısı olan ve yalnızca Kendisine yaraşan ibadet ve ilahlığın sahibi Allah'tan başka, ibadet edilmeye elverişli ilahlar bulunsaydı {لَفَسَدَتَا} “ikisi de kesinlikle bozulup gitmişti”; yani göklerin ve yerin ehli helak olup fesada uğrardı. {فَسُبْحَانَ اللَّهِ رَبِّ الْعَرْشِ عَمَّا يَصِفُونَ} “Arş'ın Rabbi olan Allah, onların nitelemelerinden münezzehtir”; Yüce Allah'ın övgüsü yüce olan buyruğu şöyle der: Kendisine ortak koşan bu müşriklerin O'na iftira ettikleri yalanlardan Allah'ı tenzih ve tebrie ederiz.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادَةَ قولَه: {لَوْ كَانَ فِيهِمَا آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتَا فَسُبْحَانَ اللَّهِ رَبِّ الْعَرْشِ عَمَّا يَصِفُونَ}: يُسَبِّحُ نفسَه إذ قيل عليه البُهتانُ .
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {لَوْ كَانَ فِيهِمَا آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتَا فَسُبْحَانَ اللَّهِ رَبِّ الْعَرْشِ عَمَّا يَصِفُونَ} “Eğer yerde ve gökte Allah'tan başka ilahlar olsaydı, ikisi de kesinlikle bozulup gitmişti. Arş'ın Rabbi olan Allah, onların nitelemelerinden münezzehtir” buyruğu hakkında: Kendisine karşı bühtanda bulunulduğunda O, Zâtını tesbih/tenzih etmektedir dediğini nakletti.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {لَا يُسْأَلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَهُمْ يُسْأَلُونَ (٢٣)}.
Yüce Allah'ın: {لَا يُسْأَلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَهُمْ يُسْأَلُونَ} “O, yaptığından sorumlu tutulamaz; oysa onlar sorguya çekileceklerdir” buyruğunun teviline dair açıklama.
يقولُ تعالى ذِكْرُه: لا سائل يسألُ ربَّ العرشِ عن الذي يَفعَلُ بخْلقِه من تَصْريفِهم فيما شاء من حياةٍ وموتٍ وإعْزازٍ وإذْلالٍ وغيرِ ذلك من حُكْمِه فيهم؛ لأنَّهم خَلْقُه وعبيدُه، وجميعُهم في مُلكه وسلطانِه، والحكمُ حُكْمُه، والقضاءُ قضاؤُه، لا شيءَ فوقَه يسألُه عمَّا يَفعَلُ، فيقولُ له: لِمَ فَعَلْتَ؟ ولِمَ لم تَفْعَلْ {وَهُمْ يُسْأَلُونَ}. يقولُ جلَّ ثناؤُه: وجميعُ مَن في السماواتِ والأرضِ من عبادِه مَسْئولُون عن أفْعالِهم، ومحاسَبون على أعمالِهم، وهو الذي يسألُهم عن ذلك، ويُحاسبُهم عليه؛ لأنّه فوقَهم ومالِكُهم، وهم في سُلطانه.
Yüce Allah'ın zikri şöyle der: Arş'ın Rabbini, mahlûkatı hakkında dilediği gibi hayat verme, öldürme, yüceltme, alçaltma ve onlar hakkındaki diğer hükümleri hususunda sorgulayacak hiçbir kimse yoktur; zira onlar O'nun yarattıkları ve kullarıdır, hepsi O'nun mülkünde ve hâkimiyetindedir. Hüküm O'nun hükmü, kaza O'nun kazasıdır; O'nun üstünde O'na yaptıklarını sorup "Bunu niçin yaptın?" veya "Bunu niçin yapmadın?" diyecek hiçbir varlık yoktur. {وَهُمْ يُسْأَلُونَ} “onlar ise sorguya çekileceklerdir”; O'nun övgüsü yüce olan buyruğu şöyle der: Göklerde ve yerde olan kullarının tamamı ise yaptıklarından sorgulanacak ve amellerinden hesaba çekileceklerdir. Onlara bunu soracak ve onları hesaba çekecek olan da O'dur; çünkü O, onların üstünde olan mâlikleridir, onlar da O'nun hâkimiyeti altındadırlar.
وبنحوِ الذي قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادَةَ قولَه: {لَا يُسْأَلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَهُمْ يُسْأَلُونَ}. يقولُ: لا يُسألُ عما يفعل بعبادِه، وهم يُسألون عن أعمالِهم .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {لَا يُسْأَلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَهُمْ يُسْأَلُونَ} “O, yaptığından sorguya çekilmez; onlar ise sorguya çekileceklerdir” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: O, kullarına ne yaptığından sorgulanmaz; onlar ise amellerinden sorguya çekilirler .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، قال قوله: {لَا يُسْأَلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَهُمْ يُسْأَلُونَ}. قال: لا يُسألُ الخالقُ عن قَضائِه في خَلْقِه، وهو يَسْأَلُ الخلقَ عن عمَلِهم .
Bize Kâsım anlattı, dedi ki: Bize Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti; dedi ki: O'nun: {لَا يُسْأَلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَهُمْ يُسْأَلُونَ} “O, yaptığından sorguya çekilmez; onlar ise sorguya çekileceklerdir” buyruğu hakkında: Yaratıcı, mahlûkatı hakkındaki hükmünden sorgulanmaz; mahlûkatı ise amellerinden O sorguya çeker, dedi .
حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {لَا يُسْأَلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَهُمْ يُسْأَلُونَ}. قال: لا يُسأَلُ
Bana Hüseyin'den nakledildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: Dahhâk'ın, O'nun: {لَا يُسْأَلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَهُمْ يُسْأَلُونَ} “O, yaptığından sorguya çekilmez; onlar ise sorguya çekileceklerdir” buyruğu hakkında şöyle dediğini işittim: Dedi ki: [Yaratıcı] sorgulanmaz...
الخالقُ عما يَقْضِى في خلقِه، والخلقُ مسئولون عن أعمَالهم .
Yaratıcı, mahlûkatı hakkında takdir ettiği şeylerden sorgulanmaz; mahlûkat ise amellerinden sorguya çekilirler .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ آلِهَةً قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ هَذَا ذِكْرُ مَنْ مَعِيَ وَذِكْرُ مَنْ قَبْلِي بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ الْحَقَّ فَهُمْ مُعْرِضُونَ (٢٤)}.
Yüce Allah'ın: {أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ آلِهَةً قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ هَذَا ذِكْرُ مَنْ مَعِيَ وَذِكْرُ مَنْ قَبْلِي بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ الْحَقَّ فَهُمْ مُعْرِضُونَ (٢٤)} “Yoksa O'ndan başka ilahlar mı edindiler? De ki: 'Delilinizi getirin! İşte benimle beraber olanların zikri (kitabı) ve benden öncekilerin zikri.' Hayır, onların çoğu hakkı bilmezler, bu yüzden de yüz çevirirler” buyruğunun tefsiri.
يقولُ تعالى ذِكرُه: أَتَّخَذ هؤلاءِ المشرِكُون من دونِ اللَّهِ آلِهَةٌ تنفَعُ وتضُرُّ، وتَخلقُ وتُحيى وتُميتُ {قُلْ} يا محمدُ لهم: {هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ}. يعنى: حُجَّتكم. يقولُ: هاتوا، إن كُنتم تزعُمون أنَّكم مُحِقُّون في قِبلكم ذلك، حُجَّةٌ ودليلًا على صِدْقِكم.
Yüce Allah'ın zikri şöyle der: Yoksa bu müşrikler, Allah'tan başka fayda ve zarar veren, yaratan, dirilten ve öldüren birtakım ilahlar mı edindiler? Ey Muhammed! Onlara {قُلْ} “de ki”: {هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ} “Delilinizi getirin!” Yani delilinizi [getirin]. Şöyle buyurur: Eğer bu iddianızda haklı olduğunuzu ileri sürüyorsanız, doğruluğunuza dair bir delil ve kanıt getirin!
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادَةَ قولَه: {قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ}. يقولُ: هاتوا بيِّنتكم على ما تَقُولون .
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ} “De ki: Delilinizi getirin!” buyruğu hakkında: Söylediğiniz şeye dair kesin delilinizi getirin dediğini nakletti.
وقولُه: {هَذَا ذِكْرُ مَنْ مَعِيَ}. يقولُ: هذا الذي جِئتُكم بهِ مِن عندِ اللهِ من القرآنِ والتَّنزيل {ذِكْرُ مَنْ مَعِيَ}. يقولُ: خَبرُ مَن معى بما لهم مِن ثوابِ اللَّهِ على إيمانِهم به، وطاعتِهم إيَّاه، وما عليهم مِن عقابِ اللهِ على معصيتِهم إيَّاه وكفرِهم به، {ذِكْرُ مَنْ مَعِيَ}. يقولُ: وخَيرُ مَن قَبْلى من الأممِ التي سلَفت قَبْلى، وما فعَل اللَّهُ بهم في الدُّنيا وما هو فاعلٌ بهم في الآخرةِ.
O'nun: {هَذَا ذِكْرُ مَنْ مَعِيَ} “İşte benimle beraber olanların zikri” buyruğu şöyle demektir: Allah katından size getirdiğim bu Kur'an ve vahiy {ذِكْرُ مَنْ مَعِيَ} “benimle beraber olanların zikri”dir; yani benimle beraber olanların Allah'a iman edip O'na itaat etmelerine karşılık alacakları sevap ve O'na isyan edip küfre düşmelerine karşılık görecekleri azap haberidir. [{وَذِكْرُ مَنْ قَبْلِي}] [buyruğu da] benden önce gelip geçmiş ümmetlerin haberi, Allah'ın dünyada onlara ne yaptığı ve ahirette de ne yapacağı demektir.
وبنحوِ الذي قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادَةَ قولَه: {هَذَا ذِكْرُ مَنْ مَعِيَ}. يقولُ: هذا القرآنُ فيه ذكرُ الحلالِ والحرامِ، {وَذِكْرُ مَنْ قَبْلِي}. يقولُ: ذكرُ أعمالِ الأممِ السالفةِ وما صنَع اللهُ بهم، وإلى ما صارُوا.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin şöyle dediğini nakletti: {هَذَا ذِكْرُ مَنْ مَعِيَ} “İşte benimle beraber olanların zikri” [buyruğu hakkında şöyle] der: Bu Kur'an'dır; onda helal ve haramın zikri vardır. {وَذِكْرُ مَنْ قَبْلِي} “ve benden öncekilerin zikri” [buyruğu hakkında ise şöyle] der: Geçmiş ümmetlerin amellerinin zikri, Allah'ın onlara ne yaptığı ve akıbetlerinin neye vardığıdır.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ: {هَذَا ذِكْرُ مَنْ مَعِيَ}. قال: حديثُ مَن معى، وحديثُ مَن قَبْلى.
Bize Kâsım anlattı, dedi ki: Bize Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti: {هَذَا ذِكْرُ مَنْ مَعِيَ} “İşte benimle beraber olanların zikri” [buyruğu hakkında]: Benimle beraber olanların haberi ve benden öncekilerin haberidir, dedi.
وقوله: {بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ الْحَقَّ}. يقولُ: بل أكثر هؤلاء المُشركين لا يَعلَمُون الصوابَ فيما يقولون، ولا فيما يأْتُون ويَذَرون، {فَهُمْ مُعْرِضُونَ} عن الحقِّ جَهْلًا منهم به، وقِلَّةَ فَهْمٍ.
O'nun: {بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ الْحَقَّ} “Hayır, onların çoğu hakkı bilmezler” buyruğu şöyle demektir: Bilakis bu müşriklerin çoğu söyledikleri sözlerde, yapıp ettikleri ve terk ettikleri şeylerde doğru olanı bilmezler; {فَهُمْ مُعْرِضُونَ} “bu yüzden de yüz çevirirler”; yani hakkı bilmediklerinden ve anlayış kıtlıklarından dolayı ondan yüz çevirirler.
وكان قتادة يقولُ في ذلك ما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا، سعيدٌ عن قتادَة: {بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ الْحَقَّ فَهُمْ مُعْرِضُونَ}: عن كتابِ اللهِ .
Katâde de bu hususta şöyle derdi: Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ الْحَقَّ فَهُمْ مُعْرِضُونَ} “Hayır, onların çoğu hakkı bilmezler, bu yüzden de yüz çevirirler” buyruğu hakkında: Allah'ın Kitabı'ndan [yüz çevirirler] dediğini nakletti.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ إِلَّا نُوحِي إِلَيْهِ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنَا فَاعْبُدُونِ (٢٥)}.
Yüce Allah'ın: {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ إِلَّا نُوحِي إِلَيْهِ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنَا فَاعْبُدُونِ (٢٥)} “Senden önce gönderdiğimiz hiçbir elçi yoktur ki ona: 'Benden başka hiçbir ilah yoktur, şu hâlde yalnız Bana ibadet edin!' diye vahyetmiş olmayalım” buyruğunun tefsiri.
يقولُ تعالى ذِكرُه: وما أرسلنا يا محمدُ من قبلك من رسولٍ إلى أمةٍ من الأممِ إلَّا نُوحى إليه أنَّه لا معبودَ في السماواتِ والأرضِ تَصْلُحُ له العبادةُ سِواى {فَاعْبُدُونِ}. يقولُ: فأخْلِصوا لى العبادةَ، وأفْرِدوا لى الأُلوهةَ.
Yüce Allah'ın zikri şöyle der: Ey Muhammed! Senden önce ümmetlerden herhangi bir ümmete gönderdiğimiz hiçbir elçi yoktur ki ona, göklerde ve yerde Benden başka ibadet edilmeye layık hiçbir mabut olmadığını vahyetmiş olmayalım. {فَاعْبُدُونِ} “şu hâlde yalnız Bana ibadet edin!”; yani kulluğu sırf Bana yapın ve ilahlığı yalnız Bana tahsis edin!
وبنحوِ الذي قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimizin bir benzerini tefsir ehli de söylemiştir.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادَةَ قولَه: {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ إِلَّا نُوحِي إِلَيْهِ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنَا فَاعْبُدُونِ}: به أرسَلتُ الرسلَ؛ بالإخلاصِ والتوحيدِ، لا يُقبلُ منهم - قال أبو جعفرٍ: أَظُنُّه أنا قال - عَمَلٌ حتى يقولوه ويُقِرُّوا به، والشرائعُ مختلفةٌ؛ في التوراةِ شريعةٌ، وفي الإنجيلِ شريعةٌ، وفي القرآنِ شريعةٌ، حلالٌ وحرامٌ، وهذا كلُّه في إخلاصٍ للهِ وتوحيدٍ له .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ إِلَّا نُوحِي إِلَيْهِ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنَا فَاعْبُدُونِ} “Senden önce gönderdiğimiz hiçbir elçi yoktur ki ona: 'Benden başka hiçbir ilah yoktur, şu hâlde yalnız Bana ibadet edin!' diye vahyetmiş olmayalım” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: Elçileri bununla , yani ihlas ve tevhid ile gönderdim. Onlardan -Ebû Ca'fer dedi ki: Bana göre o şöyle dedi- bunu söyleyip ikrar etmedikçe hiçbir amel kabul edilmez. Şeriatlar ise farklıdır; Tevrat'ta bir şeriat, İncil'de bir şeriat, Kur'an'da bir şeriat vardır: helal ve haram. Bütün bunlar Allah'a ihlas ve O'nu birleme (tevhid) temelindedir .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَقَالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمَنُ وَلَدًا سُبْحَانَهُ بَلْ عِبَادٌ مُكْرَمُونَ (٢٦) لَا يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَهُمْ بِأَمْرِهِ يَعْمَلُونَ (٢٧)}.
Yüce Allah'ın: {وَقَالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمَنُ وَلَدًا سُبْحَانَهُ بَلْ عِبَادٌ مُكْرَمُونَ (٢٦) لَا يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَهُمْ بِأَمْرِهِ يَعْمَلُونَ (٢٧)} “'Rahmân çocuk edindi' dediler. Hâşâ, O bundan münezzehtir! Bilakis onlar ikram olunmuş kullardır. O'ndan önce söz söylemezler ve onlar O'nun emriyle iş görürler” buyruğunun tefsiri.
يقولُ تعالى ذِكرُه: وقال هؤلا الكافرون بربِّهم: اتَّخَذَ الرحمنُ ولدًا من ملائكتِه. فقال جلَّ ثناؤُه، استعظامًا لما قالوا، وتَبرِّيًا مما وصَفوه به سبحانَه، يقولُ: تَنْزِيها له عن ذلك، ما ذلك من صِفَتِه {بَلْ عِبَادٌ مُكْرَمُونَ}. يقولُ: ما الملائكةُ كما وصَفهم به هؤلاء الكافرون من بنى آدمَ، ولكنَّهم {عِبَادٌ مُكْرَمُونَ}. يقولُ: أَكْرَمهم الله.
Yüce Allah'ın zikri şöyle der: Rablerini inkâr eden bu kâfirler: “Rahmân, meleklerinden çocuk edindi” dediler. Bunun üzerine O'nun övgüsü yüce olan [Allah], onların söyledikleri sözün vehametini belirtmek ve O'nu niteledikleri şeyden tenzih etmek üzere {سُبْحَانَهُ} “Hâşâ, O bundan münezzehtir!” buyurdu. Yani O'nu bundan tenzih ederiz; bu O'nun sıfatı değildir. {بَلْ عِبَادٌ مُكْرَمُونَ} “Bilakis onlar ikram olunmuş kullardır”; yani melekler, Âdemoğlundan olan bu kâfirlerin niteledikleri gibi değildir, aksine onlar {عِبَادٌ مُكْرَمُونَ} “ikram olunmuş kullardır”; yani Allah onlara ikramda bulunmuştur.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادَةَ قولَه: {وَقَالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمَنُ وَلَدًا سُبْحَانَهُ بَلْ عِبَادٌ مُكْرَمُونَ}. قال: قالت اليهودُ: إن الله ﵎ صاهَر الجنَّ، فكانت مِنهم الملائكةُ، قال اللهُ ﵎ تكذيبًا لهم وردًّا عليهم: {بَلْ عِبَادٌ مُكْرَمُونَ} وإن الملائكةَ ليس كما قالوا، إنَّما هم عبادٌ
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den [naklen] O'nun: {وَقَالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمَنُ وَلَدًا سُبْحَانَهُ بَلْ عِبَادٌ مُكْرَمُونَ} “'Rahmân çocuk edindi' dediler. Hâşâ, O bundan münezzehtir! Bilakis onlar ikram olunmuş kullardır” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Yahudiler: “Allah azze ve celle cinlerle hısımlık kurdu da onlardan melekler dünyaya geldi” dediler. Allah azze ve celle de onları yalanlamak ve kendilerine bir reddiye olmak üzere: {بَلْ عِبَادٌ مُكْرَمُونَ} “Bilakis onlar ikram olunmuş kullardır” buyurdu. Melekler onların iddia ettikleri gibi değildir; onlar sadece kullardır