أكرمهم اللهُ بعبادتِه .
Allah onlara Kendisine ibadet etme şerefini bahşederek ikramda bulunmuştur .
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادَة، وحدثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبد الرزاق، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قَتادَة: {وَقَالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمَنُ وَلَدًا}: قالتِ اليهودُ وطوائف من الناسِ: إن الله ﵎ خاتَن إلى الجِنَّ؛ فالملائكةُ من الجنِّ. قال اللهُ ﵎: {سُبْحَانَهُ بَلْ عِبَادٌ مُكْرَمُونَ} [حتى بلَغ: {وَهُمْ مِنْ خَشْيَتِهِ مُشْفِقُونَ}] .
Bize Muhammed b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den nakletti; bize Hasan da anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den nakletti: {وَقَالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمَنُ وَلَدًا} “'Rahmân çocuk edindi' dediler” [buyruğu hakkında]: Yahudiler ve insanlardan bazı fırkalar: “Allah azze ve celle cinlerle sıhriyet bağı kurdu; melekler de cinlerdendir” dediler. Allah azze ve celle de: {سُبْحَانَهُ بَلْ عِبَادٌ مُكْرَمُونَ} “Hâşâ, O bundan münezzehtir! Bilakis onlar ikram olunmuş kullardır” buyurdu [{وَهُمْ مِنْ خَشْيَتِهِ مُشْفِقُونَ} “ve onlar O'nun korkusundan titrerler” buyruğuna kadar okudu] .
[قال أبو جعفرٍ: ورفعَ قولَه: {عِبَادٌ مُكْرَمُونَ}] .
[Ebû Ca'fer dedi ki: O'nun {عِبَادٌ مُكْرَمُونَ} “ikram olunmuş kullardır” buyruğunu merfû kılmıştır] .
وقوله: {لَا يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ}. يقولُ جلَّ ثناؤُه: لا يتكَلَّمون إلا بما يأمرُهم به ربُّهم، ولا يعْمَلون عملًا إلا به
O'nun: {لَا يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ} “O'ndan önce söz söylemezler” buyruğu hakkında O'nun övgüsü yüce olan [Allah] şöyle buyurur: Rablerinin kendilerine emrettiğinden başkasını konuşmazlar ve sadece O'nun [emri] doğrultusunda amel ederler,
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادَة، قال: قال اللهُ: {لَا يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ}: يُثْنى عليهم، {وَهُمْ بِأَمْرِهِ يَعْمَلُونَ} (١).
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; o şöyle dedi: Allah: {لَا يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ} “O'ndan önce söz söylemezler” buyurarak onları övmektedir; {وَهُمْ بِأَمْرِهِ يَعْمَلُونَ} “ve onlar O'nun emriyle iş görürler” (١).
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ وَلَا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضَى وَهُمْ مِنْ خَشْيَتِهِ مُشْفِقُونَ (٢٨)}.
Yüce Allah'ın: {يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ وَلَا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضَى وَهُمْ مِنْ خَشْيَتِهِ مُشْفِقُونَ} “[Allah] onların önlerindekini de arkalarındakini de bilir. Onlar, O'nun razı olduğu kimseden başkasına şefaat edemezler ve O'nun korkusundan titrerler” buyruğunun teviline dair açıklama:
يقولُ تعالى ذِكرُه: يعلمُ ما بينَ أيدى ملائكتِه ما لم يَبْلُغوه، ما هو، وما هم فيه قائلُون وعاملُون، {وَمَا خَلْفَهُمْ}. يقولُ: وما مضَى من قبلِ اليومِ مما خَلَّفوه وراءَهم من الأزمانِ والدُّهورِ ما عمِلوا فيه. قالوا: ذلك كلُّه مُحْصًى لهم وعليهم، لا يَخْفَى عليه من ذلك شيءٌ.
Yüce Allah'ın zikri şöyle der: Meleklerinin önünde bulunan ve henüz ulaşmadıkları şeylerin ne olduğunu, o hususta ne söyleyeceklerini ve ne yapacaklarını bilir; {وَمَا خَلْفَهُمْ} “ve arkalarındakini de [bilir]”; yani bugünden önce geride bıraktıkları geçmiş zamanlar ve çağlarda ne yaptıklarını da bilir. Dediler ki: Bütün bunlar lehlerine ve aleyhlerine tastamam kaydedilmiştir, O'na bunlardan hiçbir şey gizli kalmaz.
وبنحوِ الذي قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قوله: {يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ}. يقولُ: يعلمُ ما قدَّموا وما أضَاعوا من أعْمالِهم .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan nakletti; o, {يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ} “O, onların önlerindekini de arkalarındakini de bilir” buyruğu hakkında şöyle demiştir: Amellerinden önden gönderdiklerini ve zayi ettiklerini bilir .
{وَلَا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضَى}. يقولُ: ولا تَشْفَعُ الملائكةُ إِلَّا لَمَن ﵁
{وَلَا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضَى} “Onlar, O'nun razı olduğu kimseden başkasına şefaat etmezler” [buyruğu] şöyle demektir: Melekler ancak Allah celle celâluhu'nun razı olduğu kimseye şefaat ederler.
وبنحوِ الذي قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قوله: {وَلَا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضَى}. يقولُ: الذين ارْتَضَى لهم شهادةَ أَلَّا إِلَهَ إلَّا اللهُ .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; o, {وَلَا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضَى} “Onlar, O'nun razı olduğu kimseden başkasına şefaat etmezler” buyruğu hakkında şöyle demiştir: Allah'ın kendileri için 'Lâ ilâhe illallâh' şehadetinden razı olduğu kimselerdir .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana anlattı:
الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قوله: {إِلَّا لِمَنِ ارْتَضَى}. قال: لَمَن رضِي عنه .
Hâris anlattı, dedi ki: Bize Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti; o, {إِلَّا لِمَنِ ارْتَضَى} “O'nun razı olduğu kimseden başkasına” buyruğu hakkında: Allah'ın kendisinden razı olduğu kimsedir , dedi.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bize Kâsım anlattı, dedi ki: Bize Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den benzerini nakletti.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادَةَ قولَه: {وَلَا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضَى}: يومَ القيامةِ. {وَهُمْ مِنْ خَشْيَتِهِ مُشْفِقُونَ}.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {وَلَا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضَى} “Onlar, O'nun razı olduğu kimseden başkasına şefaat etmezler” buyruğu hakkında: Kıyamet gününde [şefaat etmezler], dediğini; {وَهُمْ مِنْ خَشْيَتِهِ مُشْفِقُونَ} “ve onlar O'nun korkusundan titrerler” buyruğunu nakletti.
حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادَة يقولُ: {وَلَا يَشْفَعُونَ}: يومَ القيامةِ .
Bize Hasan anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'nin: {وَلَا يَشْفَعُونَ} “Şefaat etmezler” buyruğu hakkında: Kıyamet gününde [şefaat etmezler] , dediğini nakletti.
حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثور، عن معمرٍ، عن قتادَة مثله
Bize İbn Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den benzerini nakletti.
وقولُه: {وَهُمْ مِنْ خَشْيَتِهِ مُشْفِقُونَ}. يقولُ: وهم من خوفِ اللهِ وحذارِ عقابِه أن يحُلَّ بهم {مُشْفِقُونَ}. يقولُ: حَذِرُون أَن يَعْصوه ويُخالفوا أمْرَه ونهيَه.
O'nun: {وَهُمْ مِنْ خَشْيَتِهِ مُشْفِقُونَ} “Ve onlar O'nun korkusundan titrerler” buyruğu şöyle demektir: Onlar Allah korkusundan ve azabının başlarına inmesinden sakınarak {مُشْفِقُونَ} “titrerler”; yani O'na isyan etmekten, emir ve yasağına muhalefet etmekten sakınırlar.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَمَنْ يَقُلْ مِنْهُمْ إِنِّي إِلَهٌ مِنْ دُونِهِ فَذَلِكَ نَجْزِيهِ جَهَنَّمَ كَذَلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ (٢٩)}.
Yüce Allah'ın: {وَمَنْ يَقُلْ مِنْهُمْ إِنِّي إِلَهٌ مِنْ دُونِهِ فَذَلِكَ نَجْزِيهِ جَهَنَّمَ كَذَلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ (٢٩)} “Onlardan her kim: 'Ben de O'ndan başka bir ilahım' derse, işte onu cehennemle cezalandırırız. Biz zalimleri böyle cezalandırırız” buyruğunun tefsiri.
يقولُ تعالى ذِكرُه: ومَن يقل من الملائكة: إنِّي إِلهٌ من دونِ اللَّهِ؛ {فَذَلِكَ} الذي يقولُ ذلك مِنهم {نَجْزِيهِ جَهَنَّمَ}. يقولُ: نُثيبُه على قِيلِه ذلك جَهَنَّمَ، {كَذَلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ}. يقولُ: كما نَجْزِى مَن قَالَ مِنَ الملائكةِ: إِنِّي إِلهٌ مِن دونِ اللَّهِ. جَهَنَّمَ، كذلك نَجْزِى ذلك كلَّ مَن ظلَم نفسَه، فكَفر باللهِ وعبَد غيرَه.
Yüce Allah'ın zikri şöyle der: Meleklerden her kim: “Ben de Allah'tan başka bir ilahım” derse, {فَذَلِكَ} “işte onu”, yani onlardan bunu söyleyen kimseyi {نَجْزِيهِ جَهَنَّمَ} “cehennemle cezalandırırız”; yani bu sözünün karşılığı olarak ona cehennemi veririz. {كَذَلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ} “Biz zalimleri böyle cezalandırırız”; yani meleklerden: “Ben de Allah'tan başka bir ilahım” diyeni cehennemle cezalandırdığımız gibi, nefsine zulmedip Allah'ı inkâr eden ve O'ndan başkasına ibadet eden herkesi de böyle cezalandırırız.
وقيل: عُنِى بهذه الآيةِ إبليسُ. وقال قائلو ذلك: إنَّما قُلنا ذلك لأنَّه لا أحدَ مِن
Şöyle de denilmiştir: Bu ayetle İblis kastedilmiştir. Bunu söyleyenler şöyle demiştir: Biz bunu sadece, çünkü meleklerden hiç kimse
الملائكةِ قال: إنِّي إلهٌ مِن دونِ اللهِ. سواه.
meleklerden hiç kimse ondan başka “Ben de Allah'tan başka bir ilahım” demediği için söyledik.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ: {وَمَنْ يَقُلْ مِنْهُمْ إِنِّي إِلَهٌ}. قال: قال ابن جُرَيج: مَن يَقُلْ مِن الملائكة: إنِّي إلهٌ من دونِه. فلم يَقُلْه إلا إبليسُ دعا إلى عبادةِ نفسِه، فنَزلت هذه في إبليسَ .
Bize Kâsım anlattı, dedi ki: Bize Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti: {وَمَنْ يَقُلْ مِنْهُمْ إِنِّي إِلَهٌ} “Onlardan her kim: 'Ben de bir ilahım' derse” [buyruğu hakkında]. İbn Cüreyc dedi ki: Meleklerden her kim: “Ben de O'ndan başka bir ilahım” derse; bunu sadece İblis söylemiş ve kendisine ibadet edilmesine çağırmıştır. İşte bu ayet İblis hakkında indi .
حدَّثنا بِشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادَة: {وَمَنْ يَقُلْ مِنْهُمْ إِنِّي إِلَهٌ مِنْ دُونِهِ فَذَلِكَ نَجْزِيهِ جَهَنَّمَ كَذَلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ}: وإنَّما كانت هذه الآيةُ خاصةً لعدوِّ اللهِ إبليسِ لمَّا قال ما قال، لعَنه اللهُ وجعَله رجيمًا، فقال: {فَذَلِكَ نَجْزِيهِ جَهَنَّمَ كَذَلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ} .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {وَمَنْ يَقُلْ مِنْهُمْ إِنِّي إِلَهٌ مِنْ دُونِهِ فَذَلِكَ نَجْزِيهِ جَهَنَّمَ كَذَلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ} “Onlardan her kim: 'Ben de O'ndan başka bir ilahım' derse, işte onu cehennemle cezalandırırız. Biz zalimleri böyle cezalandırırız” [buyruğu hakkında şöyle dedi]: Bu ayet sadece Allah'ın düşmanı İblis'e özeldi; zira o söylediği sözü söyleyince Allah ona lanet etti ve onu kovulmuş (racîm) kıldı. Bunun üzerine şöyle buyurdu: {فَذَلِكَ نَجْزِيهِ جَهَنَّمَ كَذَلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ} “İşte onu cehennemle cezalandırırız. Biz zalimleri böyle cezalandırırız” .
حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادَةَ: {وَمَنْ يَقُلْ مِنْهُمْ إِنِّي إِلَهٌ مِنْ دُونِهِ فَذَلِكَ نَجْزِيهِ جَهَنَّمَ}. قال: هي خاصةٌ لإبليسَ .
Bize İbn Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den nakletti: {وَمَنْ يَقُلْ مِنْهُمْ إِنِّي إِلَهٌ مِنْ دُونِهِ فَذَلِكَ نَجْزِيهِ جَهَنَّمَ} “Onlardan her kim: 'Ben de O'ndan başka bir ilahım' derse, işte onu cehennemle cezalandırırız” [buyruğu hakkında] şöyle dedi: Bu, İblis'e özeldir .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {أَوَلَمْ يَرَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ كَانَتَا رَتْقًا فَفَتَقْنَاهُمَا وَجَعَلْنَا مِنَ الْمَاءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ أَفَلَا يُؤْمِنُونَ (٣٠)}.
Yüce Allah'ın: {أَوَلَمْ يَرَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ كَانَتَا رَتْقًا فَفَتَقْنَاهُمَا وَجَعَلْنَا مِنَ الْمَاءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ أَفَلَا يُؤْمِنُونَ (٣٠)} “İnkâr edenler görmediler mi ki göklerle yer bitişik idi de Biz onları ayırdık ve her canlı şeyi sudan yarattık? Hâlâ inanmıyorlar mı?” buyruğunun tefsiri.
يقولُ تعالى ذِكرُه: أو لم ينظُرْ هؤلاءِ الذين كفَروا باللَّهِ بِأَبْصَارِ قلوبِهم، فيَرَوْا بها، ويعْلَموا {أَنَّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ كَانَتَا رَتْقًا}. يقولُ: ليس فيهما ثَقْبٌ، بل كانتا مُلْتَصِفَتَين. يقال منه: رَتَق فلانٌ الفَتْقَ، إذا شَدَّه، فهو يَرْتُقُه رَتْقًا ورُتُوقًا. ومن ذلك قيل للمرأةِ التي فرجُها مُلْتَحِمٌ: رَتْقَاءُ، ووَحَّد "الَّرتقَ"،
Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Allah'ı inkâr eden şu kimseler, kalp gözleriyle bakıp {أَنَّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ كَانَتَا رَتْقًا} “göklerle yerin bitişik olduğunu” görüp bilmediler mi? [Yüce Allah] şöyle buyurur: Onlarda hiçbir delik/açıklık yoktu, bilakis birbirine bitişik idiler. [Arapçada] bir kimse yarığı kapatıp diktiğinde 'Falan kimse yarığı dikip kapattı' manasında 'rateka fulânuni'l-fatk' (رَتَق فلانٌ الفَتْقَ) denir; [fiilin muzari ve mastar kullanımı] 'yartukuhû ratkan ve rutûkan' (يَرْتُقُه رَتْقًا ورُتُوقًا) şeklindedir. Bundan dolayı ferci kapalı/bitişik olan kadına 'ratkâ' (رَتْقَاءُ) denilmiştir. [Ayet-i kerimede] 'ratk' (الَّرتقَ) kelimesi tekil getirilmiştir,
وهو مِن صِفةِ السماءِ والأرضِ، وقد جاء بعدَ قولِه: {كَانَتَا}؛ لأنَّه مصدرٌ مثلُ الزورِ والصومِ والفطرِ.
Oysa o hem göğün hem de yerin sıfatıdır ve {كَانَتَا} “ikisi idi” buyruğundan sonra [tesniye değil de tekil olarak] gelmiştir; çünkü o, zûr (yalan), savm (oruç) ve fıtr (orucu açma) gibi bir mastardır .
وقولُه: {فَفَتَقْنَاهُمَا}. يقولُ: فصَدَعْناهما وفرَجْناهما.
O'nun: {فَفَتَقْنَاهُمَا} “Biz onları ayırdık” buyruğu şöyle demektir: Biz onları yardık ve aralarını açtık.
ثم اختلَف أهلُ التأويلِ في معنَى وصْفِ اللهِ السماواتِ والأرضِ بالرَّتْقِ، وكيف كان الرَّتقُ؟ وبأيِّ معنَى فُتِق؛ فقال بعضُهم: عُنى بذلك أن السماواتِ والأرضَ كانت مُلتَصِقَتَين، ففصل اللهُ بينَهما بالهواءِ.
Daha sonra tefsir ehli, Allah'ın gökleri ve yeri bitişik (ratk) olarak nitelemesinin anlamı, bu bitişikliğin nasıl olduğu ve hangi anlamda yarıldığı (fetk) konusunda ihtilaf etmiştir. Bazıları şöyle demiştir: Bununla göklerin ve yerin birbirine yapışık olduğu, ardından Allah'ın hava ile ikisinin arasını ayırdığı kastedilmiştir.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قوله: {أَوَلَمْ يَرَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ كَانَتَا رَتْقًا}. يقولُ: مُلتَصِقَتَين .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; o, {أَوَلَمْ يَرَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ كَانَتَا رَتْقًا} “İnkâr edenler görmediler mi ki göklerle yer bitişik idi” buyruğu hakkında: Birbirine yapışık idi , dedi.
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قوله: {أَوَلَمْ يَرَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ كَانَتَا رَتْقًا فَفَتَقْنَاهُمَا} الآية. يقولُ: كانتا مُلتَصِقَتَين، فرفَع السماءَ ووضع الأرضَ .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan nakletti; o, {أَوَلَمْ يَرَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ كَانَتَا رَتْقًا فَفَتَقْنَاهُمَا} “İnkâr edenler görmediler mi ki göklerle yer bitişik idi de Biz onları ayırdık” ayeti hakkında şöyle demiştir: İkisi birbirine yapışık idi; sonra göğü yükseltti ve yeri aşağı koydu .
حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ بنُ سليمانَ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {أَنَّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ كَانَتَا رَتْقًا فَفَتَقْنَاهُمَا}. كان ابن عباسٍ يقولُ: كانتا مُلْتَزِقتين، ففَتَقَهما اللهُ.
Bana Hüseyin'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd b. Süleyman haber verdi, dedi ki: Dahhâk'ın, {أَنَّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ كَانَتَا رَتْقًا فَفَتَقْنَاهُمَا} “Göklerle yer bitişik idi de Biz onları ayırdık” buyruğu hakkında şöyle dediğini işittim: İbn Abbâs şöyle derdi: İkisi birbirine yapışık idi, Allah da onları birbirinden ayırdı.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادَةَ قولَه: {أَنَّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ كَانَتَا رَتْقًا فَفَتَقْنَاهُمَا}. قال: كان الحسنُ وقَتادةُ يقولان: كانتا جميعًا، ففصَل الله بينَهما بهذا الهواءِ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {أَنَّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ كَانَتَا رَتْقًا فَفَتَقْنَاهُمَا} “Göklerle yer bitişik idi de Biz onları ayırdık” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: Hasan ve Katâde şöyle derlerdi: İkisi bir aradaydı; Allah bu hava ile ikisinin arasını ayırdı .
وقال آخرون: بل معنَى ذلك أن السماواتِ كانت مُرتَتِقَةٌ طبقةً، ففَتَقَها اللهُ، فجعَلها سبعَ سماواتٍ، وكذلك الأرضُ كانت كذلك مُرْتَتِقَةً، فَفَتَقَها، فجعَلها سبعَ أَرَضِين.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun anlamı; göklerin tek bir tabaka hâlinde bitişik olduğu, sonra Allah'ın onları ayırıp yedi kat gök kıldığıdır. Yer de aynı şekilde bitişikti, onu da ayırıp yedi kat yer yaptı.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قول الله ﵎: {رَتْقًا فَفَتَقْنَاهُمَا}: مِن الأرضِ ستَّ أَرَضِين معها، فتلك سبعُ أرَضِين معها، ومن السماءِ سِتَّ سماواتٍ معها، فتلك سبعُ سماواتٍ معها. قال: ولم تكنِ الأرضُ والسماءُ مُتماسَّتَين .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana Hâris de anlattı, dedi ki: Bize Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti; o, Allah azze ve celle'nin: {رَتْقًا فَفَتَقْنَاهُمَا} “Bitişik idi de Biz onları ayırdık” buyruğu hakkında şöyle demiştir: Yerden onunla birlikte altı yer daha [ayırdı] ki onunla birlikte yedi yer oldu; gökten de onunla birlikte altı gök daha [ayırdı] ki onunla birlikte yedi gök oldu. Mücâhid dedi ki: Yer ile gök birbirine temas eder hâlde değildi .
حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {رَتْقًا فَفَتَقْنَاهُمَا}. قال: فتَقَهُنَّ سبعَ سماواتٍ، بعضُهنَّ فوقَ بعضٍ، وسبعَ أَرَضِين، بعضُهنَّ تحتَ بعضٍ.
Bize İbn Abdila‘lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma‘mer'den, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti; o: {رَتْقًا فَفَتَقْنَاهُمَا} “Bitişik idi de Biz onları ayırdık” [ayeti hakkında] şöyle demiştir: Onları birbiri üstünde yedi kat gök ve birbiri altında yedi kat yer olarak yarıp ayırdı.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ نحوَ حديثِ محمدُ بنُ عمرٍو، عن أبي عاصمٍ.
Bize Kâsım anlattı, dedi ki: Bize Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den, Muhammed b. Amr'ın Ebû Âsım'dan naklettiği hadisin benzerini nakletti.
حدَّثنا عبدُ الحميدِ بنُ بيانٍ، قال: أخبَرنا محمدُ بنُ يزيدَ، عن إسماعيلَ، قال: سألتُ أبا صالحٍ عن قوله: {رَتْقًا فَفَتَقْنَاهُمَا}. قال: كانت الأرضُ رَتْقًا والسماءُ رَتْقًا، ففَتَق من السماءِ سبعَ سماواتٍ، ومِن الأَرضِ سبعَ أَرَضِين .
Bize Abdülhamîd b. Beyân anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Yezîd, İsmâil'den haber verdi; o şöyle dedi: Ebû Sâlih'e O'nun: {رَتْقًا فَفَتَقْنَاهُمَا} “Bitişik idi de Biz onları ayırdık” buyruğunu sordum. O şöyle dedi: Yer tek bir bitişik tabaka, gök de tek bir bitişik tabaka idi; sonra gökten yedi kat gök, yerden de yedi kat yer yararak çıkardı .
حدَّثنا موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ، قال: كانت سماءً واحدةً ثم فتَقها، فجعَلها سبعَ سماواتٍ في يومين؛ في الخميس والجُمُعَةِ، وإنَّما سُمِّيَ يومَ الجُمُعَةِ لأنَّه جُمِع فيه خلقُ السماواتِ والأرضِ، فذلك حينَ يقولُ: {خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ} [الأعراف: ٥٤، يونسُ: ٣، هود: ٧، الحديد: ٤]. يقولُ: {كَانَتَا رَتْقًا فَفَتَقْنَاهُمَا} .
Bize Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, Süddî'den nakletti; o şöyle dedi: [Önce] tek bir gök idi, sonra onu yarıp iki günde (perşembe ve cuma günlerinde) yedi kat gök yaptı. Cuma gününe bu ismin verilmesi, göklerin ve yerin yaratılışının onda bir araya getirilip tamamlanmasındandır. İşte bu husus: {خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ} “Gökleri ve yeri altı günde yarattı” [A'râf: 54, Yûnus: 3, Hûd: 7, Hadîd: 4] buyurduğu zamandır. Şöyle buyurmaktadır: {كَانَتَا رَتْقًا فَفَتَقْنَاهُمَا} “İkisi bitişik idi de Biz onları ayırdık” .
وقال آخرون: بل عُنى بذلك أن السماواتِ كانت رَتْقًا لا تُمْطِرُ، والأرضَ كذلك رَتْقًا لا تُنْبِتُ، ففَتَقَ السماءَ بالمطرِ، والأرضِ بالنباتِ.
Başkaları ise şöyle dedi: Bilakis bununla, göklerin yağmur yağdırmayan bitişik/kapalı bir tabaka olduğu, yerin de aynı şekilde bitki bitirmeyen bitişik/kapalı bir tabaka olduğu kastedilmiştir; böylece göğü yağmurla, yeri de bitkiyle açıp yardı.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا هنادٌ، قال: ثنا أبو الأحوصِ، عن سماكٍ، عن عكرِمةَ: {أَوَلَمْ يَرَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ كَانَتَا رَتْقًا فَفَتَقْنَاهُمَا}. قال: كانتا رَتْقًا لا يخرُجُ منهما شيءٌ، ففَتَق السماءَ للمطرِ، وفَتَق الأرضَ للنباتِ. قال: وهو قولُه:
Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize Ebu’l-Ahvas, Simâk’tan, o da İkrime’den rivayet etti; O'nun: {أَوَلَمْ يَرَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ كَانَتَا رَتْقًا فَفَتَقْنَاهُمَا} “İnkâr edenler görmediler mi ki göklerle yer bitişik idi de Biz onları ayırdık” buyruğu hakkında şöyle dedi: İkisi de kendilerinden hiçbir şeyin çıkmadığı kapalı/bitişik idiler; [Allah] göğü yağmur için açtı/yardı, yeri de bitki için açtı/yardı. [İkrime] dedi ki: Bu O'nun şu buyruğudur:
{وَالسَّمَاءِ ذَاتِ الرَّجْعِ (١١) وَالْأَرْضِ ذَاتِ الصَّدْعِ} [الطارق: ١١، ١٢].
{وَالسَّمَاءِ ذَاتِ الرَّجْعِ (١١) وَالْأَرْضِ ذَاتِ الصَّدْعِ} “Dönüşlü/yağmurlu olan göğe ve yarılan yere andolsun” [Târık: 11-12].
حدَّثني الحسين بن علي الصدائي، قال: ثنا أبي، عن الفُضَيلِ بن مَرْزُوقٍ، عن عطيةَ في قولِه: {أَوَلَمْ يَرَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ كَانَتَا رَتْقًا فَفَتَقْنَاهُمَا}. قال: كانت السماءُ رَتْقًا لا تُمطرُ، والأرضُ رَتْقًا لا تُنْبِتُ، ففَتَق السماءَ بالمطرِ، وفَتَق الأرضَ بالنباتِ، وجعَل من الماءِ كلَّ شيءٍ حيٍّ، أفلا يؤمنون ؟
Bana Hüseyin b. Alî es-Sadâî anlattı, dedi ki: Bize babam, Fudayl b. Merzûk'tan, o da Atıyye'den O'nun: {أَوَلَمْ يَرَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ كَانَتَا رَتْقًا فَفَتَقْنَاهُمَا} “İnkâr edenler görmediler mi ki göklerle yer bitişik idi de Biz onları ayırdık” buyruğu hakkında nakletti; şöyle dedi: Gök yağmur yağdırmayan bitişik/kapalı bir tabaka, yer de bitki bitirmeyen bitişik/kapalı bir tabaka idi. Göğü yağmurla yardı, yeri de bitkiyle yardı ve canlı olan her şeyi sudan yaptı; hâlâ inanmazlar mı ?
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {أَوَلَمْ يَرَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ كَانَتَا رَتْقًا فَفَتَقْنَاهُمَا}. قال: كانت السماءُ رَتْقًا لا يَنزِلُ منها مطرٌ، وكانت الأرضُ رَتْقًا لا يخرج منها نباتٌ، ففَتَقَهما اللهُ، فأَنزَلَ مطرَ السماءِ، وشَقَّ الأرضَ فأَخْرَج نباتَها. وقرأ: {فَفَتَقْنَاهُمَا وَجَعَلْنَا مِنَ الْمَاءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ أَفَلَا يُؤْمِنُونَ} .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {أَوَلَمْ يَرَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ كَانَتَا رَتْقًا فَفَتَقْنَاهُمَا} “İnkâr edenler görmediler mi ki göklerle yer bitişik idi de Biz onları ayırdık” buyruğu hakkında şöyle dedi: Gök kendisinden yağmur inmeyen bitişik/kapalı bir tabaka idi, yer de kendisinden bitki çıkmayan bitişik/kapalı bir tabaka idi. Allah onları açıp yardı; böylece göğün yağmurunu indirdi ve yeri yarıp bitkisini çıkardı. Ve şu ayeti okudu: {فَفَتَقْنَاهُمَا وَجَعَلْنَا مِنَ الْمَاءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ أَفَلَا يُؤْمِنُونَ} “Biz onları ayırdık ve canlı olan her şeyi sudan yaptık; hâlâ inanmazlar mı?” .
وقال آخرون: إنما قيل: {فَفَتَقْنَاهُمَا} لأنَّ الليلَ كان قبلَ النَّهارِ، ففَتَق النهارَ.
Başkaları ise şöyle dedi: {فَفَتَقْنَاهُمَا} “Biz onları ayırdık” denilmesinin sebebi şudur: Çünkü gece gündüzden önceydi, böylece [Allah] gündüzü yarıp çıkardı.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبد الرزاق، قال: أخبَرنا الثوريُّ، عن أبيه، عر عكرمةَ، عن ابن عباسٍ، قال: خَلَق الليلَ قبلَ النهارِ، ثم قال: {كَانَتَا رَتْقًا فَفَتَقْنَاهُمَا}.
Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize es-Sevrî, babasından, İkrime'den, İbn Abbâs'ın [radıyallâhu anhümâ] şöyle dediğini haber verdi: [Allah] geceyi gündüzden önce yarattı, sonra: {كَانَتَا رَتْقًا فَفَتَقْنَاهُمَا} “İkisi birbirine bitişik iken Biz onları ayırdık” buyurdu.
قال أبو جعفرٍ: وأولى الأقوالِ في ذلك بالصوابِ قولُ مَن قال: معنى ذلك: أو لم يرَ الذين كفَروا أن السماواتِ والأرضَ كانتا رَتْقًا من المطرِ والنباتِ، فَفَتَقْنَا السماءَ بالغَيْثِ، والأرضَ بالنباتِ.
Ebû Ca'fer der ki: Bu konuda doğruluğa en yakın görüş, şöyle diyenin görüşüdür: Bunun anlamı; inkâr edenler, göklerin ve yerin yağmur ve bitkiden yana bitişik/kapalı olduğunu, Bizim de göğü yağmurla, yeri ise bitkiyle açıp yardığımızı görmediler mi? demektir.
وإنما قُلنا: ذلك أولى بالصوابِ في ذلك؛ لدلالةِ قولِه: {وَجَعَلْنَا مِنَ الْمَاءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ} على ذلك، وأنَّه جلَّ ثناؤُه لم يُعْقِبْ ذلك بوصْفِ الماءِ بهذه الصِّفَةِ إلَّا والذي تَقَدَّمه مِن ذكرِ أسبابِه.
Bu konuda bunun doğruya en yakın olduğunu söylememizin sebebi; O'nun: {وَجَعَلْنَا مِنَ الْمَاءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ} “ve canlı olan her şeyi sudan yaptık” buyruğunun buna delalet etmesi ve O'nun -övgüsü yücedir- sudan bu nitelikle hemen sonra bahsetmesinin, ancak öncesinde geçen suyun sebeplerinin zikriyle irtibatlı olmasından ötürüdür.
فإن قال قائلٌ: فإن كان ذلك كذلك، فكيفَ قيل: {أَوَلَمْ يَرَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ كَانَتَا رَتْقًا}. والغيثُ إنَّما ينزلُ من السماءِ الدُّنيا؟
Eğer birisi: "Şayet durum böyle ise yağmur sadece dünya semasından indiği hâlde nasıl: {أَوَلَمْ يَرَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ كَانَتَا رَتْقًا} “İnkâr edenler görmediler mi ki göklerle yer bitişik idi” denilmiştir?" diyecek olursa,
قيل: إن ذلك مُخْتَلَفٌ فيه، قد قال قومٌ: إنَّما ينزلُ مِن السماءِ السابعةِ. وقال آخرون: من السماءِ الرابعةِ. ولو كان ذلك أيضًا كما ذكَرتَ مِن أنَّه ينزلُ من السماءِ الدُّنيا، لم يكنْ في قولِه: {أَنَّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ} دليل على خلافِ ما قُلنا؛ لأنَّه لا يمتَنِعُ أن يُقالَ: السماواتُ. والمراد منها واحدةٌ، فتُجْمعَ؛ لأن كلَّ قطعةٍ منها سماءٌ، كما يُقالُ: ثوبٌ أخْلاقٌ، وقميصٌ أسمالٌ.
Şöyle denilir: Bu konuda ihtilaf edilmiştir; bir topluluk: "O ancak yedinci semadan iner." demiştir. Başkaları ise: "Dördüncü semadan [iner]." demiştir. Eğer durum senin zikrettiğin gibi dünya semasından iniyor olsa bile O'nun: {أَنَّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ} “göklerle yer” buyruğunda bizim söylediğimizin aksine bir delil olmazdı; zira semavât (gökler) denilip de bununla tek bir göğün kastedilmesi ve her bir parçasının bir sema olması sebebiyle çoğul yapılması caizdir; nitekim [Arapçada tek bir elbise için]: Sevbun ahlâk (eski püskü elbise) ve Kamîsun esmâl (parça pinçik gömlek) denilmesi gibidir.
فإن قال قائلٌ: وكيفَ قيل: {أَنَّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ كَانَتَا رَتْقًا}. فالسماواتُ جمعٌ، وحكمُ جمعِ الإناثِ أن يُقالَ في قليلِه: كُنَّ، وفى كثيرِه: كانت؟
Eğer birisi: "Gökler çoğuldur ve dişil çoğulun kuralı azlık bildirdiğinde künne (كُنَّ), çokluk bildirdiğinde kânet (كَانَتْ) denilmesidir; o hâlde nasıl: {أَنَّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ كَانَتَا رَتْقًا} [ikil zamirle 'kânetâ'] denilmiştir?" diyecek olursa,
قيل: إنَّما قيل ذلك كذلك؛ لأنَّهما صنفان، فالسماواتُ نوعٌ، والأرضُ آخرُ، وذلك نظيرٌ قولِ الأسودِ بن يَعْفُرَ :
Şöyle denilir: Böyle denilmesinin sebebi ikisinin iki sınıf olmasıdır; gökler bir tür, yer ise başka bir türdür. Bu da el-Esved b. Ya'fur'un şu sözünün benzeridir :
إن المَنِيَّةَ والحُتُوفَ كِلاهما … تُوفِى المخَارِمَ يَرْقُبانِ سَوَادِي
"Şüphesiz ölüm ve ecellerin ikisi de dağ yollarını aşıp karaltımı gözetlemektedir."
فقال: كِلاهما. وقد ذكَر المنيةَ والحتُوفَ؛ لِما وصَفْتُ من أَنَّهُ عنَى النَّوعين.
Böylece [şair], 'ölüm' ve 'eceller' kelimelerini zikrettiği hâlde, açıkladığım üzere iki türü kastettiğinden ötürü 'ikisi de' [demiştir].
وقد أُخْبِرتُ عن أبي عبيدةَ معمرِ بن المثنى ، قال: أنشَدني غالبٌ النُّفَيْليُّ للقُطامِيِّ :
Bana Ebû Ubeyde Ma'mer b. el-Müsennâ'dan haber verildiğine göre o şöyle demiştir: Gâlib en-Nufeylî bana el-Kutâmî'nin şu beytini okudu :
أَلَمْ يَحْزُنُكِ أن حِبالَ قَيْسٍ … وتَغْلِبَ قد تَبايَنتا انْقِطاعَا
"Kays'ın ve Tağlib'in iplerinin kopup ayrılması seni üzmedi mi?"
فجعَل حبالَ قيسٍ وهى جمعٌ، وحبالَ تَغْلِبَ وهى جمعٌ، اثْنَيْن.
Şair, her ikisi de çoğul olan Kays'ın ipleri ile Tağlib'in iplerini iki şey (ikil) kılmıştır.
وقولُه: {وَجَعَلْنَا مِنَ الْمَاءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ}. يقولُ تعالى ذِكرُه: وأَحْيَيْنا بالماءِ الذي نُنَزِّلُه مِن السماءِ كلَّ شيءٍ.
O'nun: {وَجَعَلْنَا مِنَ الْمَاءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ} “ve canlı olan her şeyi sudan yaptık” buyruğuna gelince; Allah -zikri yücedir- şöyle buyurmaktadır: Gökten indirdiğimiz su ile her şeye hayat verdik.
كما حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {وَجَعَلْنَا مِنَ الْمَاءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ}. قال: كلُّ شيءٍ حَيٍّ خُلِقَ مِنَ الماءِ .
Nitekim bize İbn Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den nakletti: {وَجَعَلْنَا مِنَ الْمَاءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ} “ve canlı olan her şeyi sudan yaptık” [buyruğu hakkında] şöyle dedi: Canlı olan her şey sudan yaratılmıştır .
فإن قال قائلٌ: وكيف خُصَّ كلُّ شيءٍ حيٍّ بأنَّه يجعل مِن الماءِ دونَ سائرِ الأشياءِ غيرِه، فقد عَلِمتَ أنَّه يَحْيا بالماءِ الزروعُ والنباتُ والأشجارُ، وغيرُ ذلك ممَّا لا حياةَ له، ولا يُقالُ له: حيٌّ ولا مَيِّتٌ؟
Eğer birisi: "Ekinlerin, bitkilerin, ağaçların ve bunların dışında hayatı olmayan, kendisine canlı veya ölü denilmeyen şeylerin de su ile hayat bulduğunu bildiğin hâlde diğer şeylerin haricinde canlı olan her şeyin sudan yapılması nasıl tahsis edilmiştir?" diyecek olursa,
قيل: إنه لا شيءَ من ذلك إلَّا وله حياةٌ وموتٌ، وإن خَالفَ معناه في ذلك معنَى ذواتِ الأرواحِ في أنَّه لا أرواحَ فيهنَّ، وأن في ذواتِ الأرواحِ أرواحًا، فلذلك قيل: {وَجَعَلْنَا مِنَ الْمَاءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ}.
Şöyle denilir: Bu sayılanların her birinin mutlaka bir hayatı ve ölümü vardır; her ne kadar bunlarda ruh bulunmaması ve ruh sahiplerinde ise ruhların bulunması bakımından anlamı ruh sahiplerinin anlamından farklı olsa da böyledir. İşte bundan dolayı: {وَجَعَلْنَا مِنَ الْمَاءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ} “ve canlı olan her şeyi sudan yaptık” buyrulmuştur.
وقولُه: {أَفَلَا يُؤْمِنُونَ}. يقولُ: أفلا يُصَدِّقون بذلك، ويُقِرُّونَ بِأُلُوهةِ مَن فعَل ذلك ويُفْرِدُونه بالعبادة!
Allah Teâlâ'nın: {أَفَلَا يُؤْمِنُونَ} “Hâlâ inanmazlar mı?” buyruğuna gelince; [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Onlar bunu tasdik etmezler, bunu yapanın ilahlığını kabul ve ikrar edip yalnızca O'na ibadet etmezler mi!
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَجَعَلْنَا فِي الْأَرْضِ رَوَاسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِهِمْ وَجَعَلْنَا فِيهَا فِجَاجًا سُبُلًا لَعَلَّهُمْ يَهْتَدُونَ (٣١)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَجَعَلْنَا فِي الْأَرْضِ رَوَاسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِهِمْ وَجَعَلْنَا فِيهَا فِجَاجًا سُبُلًا لَعَلَّهُمْ يَهْتَدُونَ (٣١)} “Onları sarsmasın diye yeryüzünde sabit dağlar yaptık ve yollarını bulabilsinler diye orada geniş yollar açtık” buyruğunun tefsiri.
يقولُ تعالى ذِكرُه: أو لم يرَ هؤلاءِ الكفارُ أيضًا من حُجَجنا عليهم وعلى جميعِ خَلْقِنا، أنَّا جعَلْنا في الأرضِ [جبالًا راسيةً] . والرَّواسِي جمعُ راسيةٍ، وهى الثَّابتةُ.
Allah -zikri yücedir- şöyle buyurmaktadır: Bu kâfirler, kendilerine ve bütün mahlûkatımıza karşı sunduğumuz delillerimizden biri olarak, yeryüzünde [sabit dağlar] kıldığımızı da görmediler mi? er-Revâsî (الرَّواسِي), rasiye'nin (sabit dağın) çoğuludur ve o da sabit olan demektir.
كما حدَّثنا بِشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتَادةَ قولَه: {وَجَعَلْنَا فِي الْأَرْضِ رَوَاسِيَ}. أي: جبالًا .
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَجَعَلْنَا فِي الْأَرْضِ رَوَاسِيَ} “Onları sarsmasın diye yeryüzünde sabit dağlar yaptık” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: Yani dağlar .
وقولُه: {أَنْ تَمِيدَ بِهِمْ}. يقولُ: ألَّا تَتَكفَّأَ بهم. يقولُ جلَّ ثناؤُه: فجعَلْنا في هذه الأرضِ هذه الرَّواسِىَ من الجبالِ، فثَبتَّناها لئلَّا تَتَكفَّأَ بالناسِ، وليقْدِرُوا على الثباتِ على ظهرِها.
O'nun: {أَنْ تَمِيدَ بِهِمْ} “Onları sarsmasın diye” buyruğuna gelince; onları eğip bükmesin / çalkalamasın demektir. O -övgüsü yücedir- şöyle buyurmaktadır: İnsanları çalkalayıp sarsmasın ve yeryüzünün sırtında sabit durabilsinler diye bu yeryüzünde dağlardan ibaret olan bu sabit dağları var edip sağlamlaştırdık.
كما حدَّثنا بِشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: كانوا على الأرضِ تَمورُ بهم، لا تَسْتقِرُّ، فأصبَحُوا صبحًا ، وقد جعل الله الجبالَ، وهى الرَّواسي، أوتادًا للأرضِ .
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; o şöyle dedi: İnsanlar yeryüzünde idiler; yer onları çalkalıyor, bir türlü durulmuyordu. Derken bir sabah uyandılar ki Allah dağları -ki onlar revâsîdir- yeryüzü için kazıklar kılmıştı .
{وَجَعَلْنَا فِيهَا فِجَاجًا سُبُلًا}. [يقولُ: وسهَّلْنا في الأرضِ التي أسكناهم فيها {فِجَاجًا}]. يعني: مسالِكَ، واحِدُها فَجٌّ.
{وَجَعَلْنَا فِيهَا فِجَاجًا سُبُلًا} “Ve orada geniş geniş yollar açtık”. [Şöyle buyurmaktadır: Kendilerini yerleştirdiğimiz yeryüzünde {فِجَاجًا} "geniş yollar"ı kolaylaştırdık/açtık]. Yani geçitler [kıldık]; tekili "fecc"dir.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قوله: {وَجَعَلْنَا فِيهَا فِجَاجًا}. أي: أَعْلامًا، وقولُه: {سُبُلًا}. أي: طُرُقًا، وهى جمعُ السَّبيلِ .
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَجَعَلْنَا فِيهَا فِجَاجًا} “orada geniş yollar...” buyruğu hakkında: "Yani işaretler/yol gösteren geçitler", {سُبُلًا} “yollar [açtık]” buyruğu hakkında da: "Yani yollar; bu da sebîl kelimesinin çoğuludur." dediğini nakletti .
وكان ابن عباسٍ فيما ذُكِر عنه يقولُ: إنما عنَى بقولِه: {وَجَعَلْنَا فِيهَا فِجَاجًا}: وجعلنا في الرَّواسِي، فالهاءُ والألفُ في قولِه: {وَجَعَلْنَا فِيهَا} من ذِكْرِ الرَّواسي.
Kendisinden nakledildiğine göre İbn Abbâs şöyle diyordu: O'nun: {وَجَعَلْنَا فِيهَا فِجَاجًا} “ve orada geniş yollar açtık” buyruğu ile kastettiği; "sabit dağlarda yaptık" demektir; dolayısıyla {وَجَعَلْنَا فِيهَا} ifadesindeki "hâ" zamiri revâsîye (sabit dağlara) racidir.
حدَّثنا بذلك القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، قال: قال ابن عباسٍ قولَه: {وَجَعَلْنَا فِيهَا فِجَاجًا}. قال: بينَ الجبال .
Bize bunu Kâsım anlattı, dedi ki: Bize Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti; o dedi ki: İbn Abbâs: {وَجَعَلْنَا فِيهَا فِجَاجًا} “ve orada geniş yollar açtık” buyruğu hakkında: "Dağların arasında [yollar yaptık]" dedi .
وإنما اخْتَرنا القولَ الآخر في ذلك، وجعَلنا الهاءَ والألفَ من ذِكْرِ "الأرضِ"؛ لأنَّها إذا كانت من ذِكْرِها دخَل في ذلك السهلُ والجبلُ، وذلك أن ذلك كلَّه من الأرضِ، وقد جعَل اللهُ لخلْقِه في ذلك كلِّه فجاجا سُبُلًا، ولا دلالةَ تدلُّ على أنَّه عنَى بذلك فِجاجَ بعضِ الأرضِ التي جعَلها لهم سُبُلًا دونَ بعضٍ، فالعمومُ بها أَوْلَى.
Bu konuda diğer görüşü tercih edip "hâ" zamirini "yer/yeryüzü"ne raci kılmamızın sebebi şudur: Çünkü bu zamir yeryüzüne ait olduğunda ova da dağ da buna dâhil olur; zira bunların hepsi yeryüzündendir ve Allah mahlûkatı için bütün bunlarda geniş yollar kılmıştır. Yeryüzünün diğer kısımları hariç sadece bir kısmında onlar için yollar kıldığı geniş geçitleri kastettiğine dair bir delil yoktur; binaenaleyh genel anlam verilmesi daha uygundur.
وقولُه: {لَعَلَّهُمْ يَهْتَدُونَ}. يقولُ تعالى ذكره: جعَلْنا هذه الفجاجَ في الأرضِ ليَهْتَدوا إلى السيرِ فيها.
O'nun: {لَعَلَّهُمْ يَهْتَدُونَ} “yollarını bulabilsinler diye” buyruğuna gelince; Allah -zikri yücedir- şöyle buyurmaktadır: Yeryüzünde yolculuk ederken yollarını bulabilsinler diye bu geniş yolları yeryüzünde var ettik.
القولَ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَجَعَلْنَا السَّمَاءَ سَقْفًا مَحْفُوظًا وَهُمْ عَنْ آيَاتِهَا مُعْرِضُونَ (٣٢) وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ (٣٣)}.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun tefsirine dair açıklama: {وَجَعَلْنَا السَّمَاءَ سَقْفًا مَحْفُوظًا وَهُمْ عَنْ آيَاتِهَا مُعْرِضُونَ (٣٢) وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ (٣٣)} “Biz gökyüzünü korunmuş bir tavan yaptık; onlar ise onun delillerinden yüz çevirmektedirler. Geceyi ve gündüzü, güneşi ve ayı yaratan O'dur; her biri bir yörüngede yüzmektedir.”
يقولُ تعالى ذِكرُه: وجعَلْنا السماءَ سقفًا للأرضِ مَسْمُوكًا.
Allah -zikri yücedir- şöyle buyurmaktadır: Göğü yeryüzü için yükseltilmiş bir tavan kıldık.
وقولُه: {مَحْفُوظًا}. يقولُ: حفِظناها مِن كلِّ شيطانٍ رجيمٍ.
O'nun: {مَحْفُوظًا} “korunmuş” buyruğuna gelince; şöyle buyurmaktadır: Onu kovulmuş her şeytandan koruduk.
وبنحوِ الذي قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer şekilde tefsir ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {سَقْفًا مَحْفُوظًا}. قال: مرفوعًا .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana Hâris de anlattı, dedi ki: Bize Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {سَقْفًا مَحْفُوظًا} “korunmuş bir tavan” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: Yükseltilmiş [tavan] .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bize Kâsım anlattı, dedi ki: Bize Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den aynısını nakletti.
حدثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَجَعَلْنَا السَّمَاءَ سَقْفًا مَحْفُوظًا}. الآية: سَقْفًا مرفوعًا، ومَوْجًا مَكْفُوفًا .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَجَعَلْنَا السَّمَاءَ سَقْفًا مَحْفُوظًا} “Göğü de korunmuş bir tavan yaptık” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: Yükseltilmiş bir tavan ve [dökülmesi] engellenmiş bir dalga .
وقوله: {وَهُمْ عَنْ آيَاتِهَا مُعْرِضُونَ}. يقول: وهؤلاء المشركون عن آيات السماءِ - ويعنى بـ {آيَاتِهَا} شمسَها وقمرَها ونجومَها - {مُعْرِضُونَ}. يقولُ: يُعرِضُون عن التَّفَكُّرِ فيها، وتَدبُّرِ ما فيها من حُججِ اللهِ عليهم، ودلالتِها على وَحْدَانيَّة خالِقِها، وأنَّه لا ينبَغى أن تكونَ العبادةُ إلَّا لَمَن دَبَّرَها وسَوَّاها، ولا تَصْلُحُ إِلَّا له.
Allah Teâlâ'nın: {وَهُمْ عَنْ آيَاتِهَا مُعْرِضُونَ} “Onlar ise onun delillerinden yüz çevirmektedirler” ayeti hakkında [Ebû Ca‘fer et-Taberî] şöyle der: Bu müşrikler göğün delillerinden —ki {آيَاتِهَا} “onun delilleri” ifadesiyle güneşi, ayı ve yıldızları kastedilmektedir— {مُعْرِضُونَ} “yüz çevirmektedirler”. Şöyle demektedir: Onlar bu deliller üzerinde tefekkür etmekten, içlerinde Allah'ın kendileri aleyhine getirdiği hüccetleri ve yaratıcısının birliğine olan delaletini düşünmekten; ibadetin ancak onu çekip çeviren ve nizama koyana layık olup yalnız O'na yapılabileceğini anlamaktan yüz çevirirler.
وبنحوِ الذي قُلنا في تأويلِ ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bunun tefsiri hakkında bizim söylediğimize benzer şekilde tefsir ehli de söylemiştir.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَهُمْ عَنْ آيَاتِهَا مُعْرِضُونَ}. قال: الشمسُ والقمرُ والنجومُ آياتُ السماءِ .
Bize Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana Hâris de anlattı, dedi ki: Bize Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {وَهُمْ عَنْ آيَاتِهَا مُعْرِضُونَ} “Onlar ise oradaki ayetlerden yüz çevirmektedirler” [buyruğu hakkında] şöyle dedi: Güneş, ay ve yıldızlar göğün ayetleridir .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ مثله.
Bize Kâsım anlattı, dedi ki: Bize Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den aynısını nakletti.
وقولُه: {وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ}. يقولُ تعالى ذِكرُه: واللُه الذي خلَق لكم أيُّها الناسُ الليلَ والنهارَ، نعمةً منه علَيكم وحُجَّةً، ودلالةً على عظيمِ سُلطانِه، وأن الأُلوهةَ له دونَ كلِّ ما سِواه، فهما يختَلِفان عليكم لصلاحِ معايشِكم وأُمورِ دُنْياكم وآخرتِكم، وخلَق الشمسَ والقمرَ أيضًا، {كُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ}. يقولُ: كلُّ ذلك في فلكٍ يَسْبَحون.
O'nun: {وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ} “Geceyi ve gündüzü, güneşi ve ayı yaratan O'dur. Her biri bir yörüngede yüzmektedir” buyruğuna gelince; zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Geceyi ve gündüzü size bir nimet, bir delil ve O'nun mutlak hükümranlığının büyüklüğüne, uluhiyetin O'ndan başkasına değil yalnızca O'na ait olduğuna bir işaret olsun diye yaratan Allah'tır. Geçiminizin, dünya ve ahiret işlerinizin ıslahı için gece ile gündüz ardı ardına gelip değişmektedir. Güneşi ve ayı da yaratmıştır; {كُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ} “Her biri bir yörüngede yüzmektedir” buyurmaktadır; yani bütün bunlar bir felek (yörünge) içinde yüzüp akmaktadır.
واختَلَف أهلُ التأويلِ في معنى "الفَلَكِ" الذي ذكَره اللهُ في هذه الآيةِ؛ فقال بعضُهم: هو كهيئةِ حديدةِ الرَّحَى.
Tefsir ehli, Allah'ın bu ayette zikrettiği “felek” kelimesinin anlamı konusunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: “O, değirmen demiri (mili) gibidir” demiştir.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; [ayrıca] bana Hâris anlattı, dedi ki: Bize Hasen anlattı, dedi ki: Bize Verka anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti:
قوله: {كُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ}. قال: فَلَكٌ كهيئةِ حديدةِ الرَّحَى .
O'nun: {كُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ} “Her biri bir yörüngede yüzmektedir” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: Değirmen demiri (mili) gibi olan bir felektir .