حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، قال: قال ابن جريجٍ: {كُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ}. قال: كنعتِ حديدةِ الرَّحَى.
Bize Kâsım anlattı, dedi ki: Bize Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc anlattı, dedi ki: İbn Cüreyc, {كُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ} “Her biri bir yörüngede yüzmektedir” [buyruğu hakkında] şöyle dedi: Değirmen demirinin niteliği gibidir.
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثني جريرٌ، عن قابوسَ بن أبي ظَبْيان، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {كُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ}. قال: فَلَكُ السماءِ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bana Cerîr, Kâbûs b. Ebî Zabyân'dan, o babasından, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {كُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ} “Her biri bir yörüngede yüzmektedir” [buyruğu hakkında] şöyle dedi: Göğün feleğidir .
وقال آخرون: بل الفَلَكُ الذي ذكَره اللهُ في هذا الموضعِ سرعةُ جريِ الشمسِ والقمرِ والنجومِ وغيرِها.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis Allah'ın bu yerde zikrettiği felek; güneşin, ayın, yıldızların ve diğerlerinin akış süratidir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ، قال: أخبَرنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {كُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ}: الفَلَكُ المَجْرى والسُّرعةُ .
Hüseyin'den nakledildiğine göre o şöyle demiştir: Ebû Muâz'ı işittim, dedi ki: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: Dahhâk'ın O'nun: {كُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ} “Her biri bir yörüngede yüzmektedir” buyruğu hakkında şöyle dediğini işittim: Felek, yörüngedeki akış ve sürattir .
[وقال آخرون: الفَلَكُ مَوْجٌ مكْفوفٌ تجْرى الشمسُ والقمرُ والنجومُ فيه] .
[Başkaları da şöyle demiştir: Felek, içinde güneşin, ayın ve yıldızların akıp gittiği, [dökülmesi] engellenmiş bir dalgadır] .
وقال آخرون: بل هو القطبُ الذي تدورُ به النُّجومُ. وَاسْتَشْهَد قائلُ هذا القولِ لقولِه هذا بقول الراجزِ :
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis o, yıldızların etrafında döndüğü kutuptur. Bu görüşü savunan kişi, şu recez şairinin sözünü delil getirmiştir :
باتَتْ تُناصِي الفَلَكَ الدَّوَّارَا
Dönen felekle boy ölçüşerek geceledi,
حتى الصَّباحِ تُعمِلُ الأقْتارَا
Sabaha dek yürütür dört bir yanı.
وقال آخرون في ذلك ما حدَّثنا به بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولهَ: {كُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ}. أي: في فَلَكِ السماءِ.
Bu konuda diğer bazılarının görüşü ise Bişr'in bize anlattığı şu rivayettir: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {كُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ} “Her biri bir yörüngede yüzmektedir” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: Yani göğün feleğinde.
حدَّثنا ابن عبد الأعلى، قال: ثنا محمدُ بن ثور، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {كُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ}. قال: يَجْرى في فَلَكِ السماءِ كما رأيتَ .
Bize İbn Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den nakletti: {كُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ} “Her biri bir yörüngede yüzmektedir” [buyruğu hakkında] şöyle dedi: Gördüğün gibi göğün feleğinde akıp gider .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {كُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ}. قال: الفَلَكُ الذي بينَ السماءِ والأرضِ مِن مجارى النُّجومِ والشَّمسِ والقَمرِ. وقرأ: {تَبَارَكَ الَّذِي جَعَلَ فِي السَّمَاءِ بُرُوجًا وَجَعَلَ فِيهَا سِرَاجًا وَقَمَرًا مُنِيرًا (٦١)} [الفرقان: ٦١]. وقال: تلك البروجُ بينَ السماءِ والأرضِ، وليست في الأرضِ، {كُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ}. قال: فيما بينَ السماءِ والأرضِ؛ النجومُ والشمسُ والقمرُ .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {كُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ} “Her biri bir yörüngede yüzmektedir” buyruğu hakkında şöyle dedi: Felek; yer ile gök arasında yıldızların, güneşin ve ayın akıp gittiği yollardır. Ve: {تَبَارَكَ الَّذِي جَعَلَ فِي السَّمَاءِ بُرُوجًا وَجَعَلَ فِيهَا سِرَاجًا وَقَمَرًا مُنِيرًا (٦١)} [el-Furkân: 61] “Gökte burçlar kılan, orada bir kandil ve aydınlatıcı bir ay var eden [Allah] ne yücedir!” ayetini okudu ve şöyle dedi: Bu burçlar yer ile gök arasındadır, yerde değildir. {كُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ} “Her biri bir yörüngede yüzmektedir” [buyruğu hakkında] şöyle dedi: Yer ile gök arasında; yıldızlar, güneş ve ay [yüzmektedir] .
وذُكِر عن الحسنِ أنَّه كان يقولُ: الفَلَكُ طاحونةٌ كهيئةِ فَلَكَةِ المِغْزَلِ .
Hasan[-ı Basrî]'den de şöyle dediği rivayet edilmiştir: Felek, kirmen ağırşağı biçiminde bir değirmendir (dönen bir çarktır) .
والصوابُ من القولِ في ذلك أن يُقالَ كما قال اللهُ ﷿: {كُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ}. وجائزٌ أن يكونَ ذلك الفَلَكُ كما قال مجاهدٌ كحديدةِ الرَّحَى، وكما ذُكِر عن الحسنِ كطاحُونَةِ الرَّحَى، وجائزٌ أن يكونَ موجًا مَكْفُوفًا، وأن يكونَ قُطْبَ السماءِ، وذلك أن الفَلَكَ في كلامِ العربِ هو كلُّ شيءٍ دائرٍ، فَجَمْعُه أَفْلَاكٌ. وقد ذكَرتُ قولَ الراجزِ:
Bu hususta doğru olan görüş, Azîz ve Celîl olan Allah'ın buyurduğu gibi: {كُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ} “Her biri bir yörüngede yüzmektedir” denilmesidir. Bu feleğin Mücâhid'in dediği gibi değirmen mili gibi olması caiz olduğu gibi, Hasan[-ı Basrî]'den aktarıldığı üzere değirmen çarkı gibi olması da, tutulup durdurulmuş bir dalga olması da veya göğün kutbu olması da mümkündür. Zira felek (فلك), Arap kelamında dönen her şeydir; çoğulu ise eflâk (أفلاك) gelir. Nitekim recez şairinin şu sözünü zikretmiştim:
باتَتْ تُناصِى الفَلَكَ الدَّوَّارَا
Geceledi çekişerek dönen felekle,
وإذا كان كلُّ ما دار في كلامِها فلكًا ، ولم يكنْ في كتابِ اللهِ، ولا في خبرٍ عن رسول اللهِ ﷺ، ولا عمَّن يَقْطَعُ قولُه العُذْرَ، دليل يدلُّ على أيِّ ذلك هو مِن أيِّ، كان الواجبُ أن نقولَ فيه ما قال، ونَسْكُتَ عمَّا لا علمَ لنا بهِ.
Arapların kelamında dönen her şeye felek dendiğine göre ve Allah'ın Kitabı'nda, Resûlullah ﷺ'den gelen bir haberde veya sözü kesin hüccet olan bir kimseden, bunlardan hangisinin kastedildiğini belirten bir delil bulunmadığına göre; vacip olan, O'nun söylediğini söylememiz ve bilgimiz olmayan hususlarda susmamızdır.
فإذ كان الصوابُ في ذلك مِن القولِ ما ذكَرْنا، فتأويلُ الكلامِ: والشمسُ والقمرُ، كلُّ ذلك في دائرٍ يَسْبَحون.
Bu konuda doğru görüş zikrettiğimiz şekilde olunca, sözün tefsiri: “Güneş ve ay; bütün bunlar dönen bir şey içinde akıp yüzmektedirler” şeklinde olur.
وأما قولُه: {يَسْبَحُونَ}. فإن معناه: يَجْرون.
O'nun: {يَسْبَحُونَ} “yüzmektedirler” buyruğuna gelince; bunun manası: “akıp gitmektedirler” demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قوله: {كُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ}. قال: يَجْرون .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana Hâris de anlattı, dedi ki: Bize Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {كُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ} “Her biri bir yörüngede yüzmektedir” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: Akıp giderler .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bize Kâsım anlattı, dedi ki: Bize Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den aynısını nakletti.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {يَسْبَحُونَ}. قال: يَجْرون .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {يَسْبَحُونَ} “yüzmektedirler” buyruğu hakkında: “Akıp giderler” dedi .
وقيل: {كُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ}. فأخرَج الخبرَ عن الشمسِ والقمرِ مُخرَجَ
Şöyle de denilmiştir: {كُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ} “Her biri bir yörüngede yüzmektedir”. [Cenâb-ı Hak], güneş ve aydan bahseden haberi,
الخبرِ عن بني آدمَ بالواوِ والنونِ، ولم يقلْ: يَسْبَحْنَ، أو: تَسْبَحُ. كما قيل: {وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ رَأَيْتُهُمْ لِي سَاجِدِينَ} [يوسف: ٤]. لأنَّ السجودَ من أفعالِ بني آدمَ، فلمَّا وُصِفتِ الشَّمسُ والقمرُ بمثلِ أفعالِهم، أُجْرِيَ الخبرُ عنهما مُجْرَى الخبرِ عنهم.
Âdemoğulları hakkındaki haber kalıbında vâv ve nûn ile getirilmiş; “yesbehne” veya “tesbehu” denilmemiştir. Tıpkı: {وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ رَأَيْتُهُمْ لِي سَاجِدِينَ} [Yûsuf: 4] “Güneşi ve ayı da bana secde ederlerken gördüm” buyrulduğu gibi. Zira secde etmek Âdemoğullarının fiillerindendir; güneş ve ay onların fiilleri gibi bir fiille nitelenince, onlar hakkındaki haber de Âdemoğulları hakkındaki haber kalıbında yürütülmüştür.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَمَا جَعَلْنَا لِبَشَرٍ مِنْ قَبْلِكَ الْخُلْدَ أَفَإِنْ مِتَّ فَهُمُ الْخَالِدُونَ (٣٤) كُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ وَنَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَالْخَيْرِ فِتْنَةً وَإِلَيْنَا تُرْجَعُونَ (٣٥)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri hakkındaki söz: {وَمَا جَعَلْنَا لِبَشَرٍ مِنْ قَبْلِكَ الْخُلْدَ أَفَإِنْ مِتَّ فَهُمُ الْخَالِدُونَ (٣٤) كُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ وَنَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَالْخَيْرِ فِتْنَةً وَإِلَيْنَا تُرْجَعُونَ (٣٥)} “Senden önce de hiçbir beşere ebedilik vermedik. Şimdi sen ölürsen onlar ebedi mi kalacaklar? Her can ölümü tadacaktır. Sizi bir imtihan olarak şer ile de hayır ile de deneriz. Ve bize döndürüleceksiniz.”
يقولُ تعالى ذِكْرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: وما خَلَّدْنا أحدًا من بنى آدمَ يا محمدٌ قبلَك في الدُّنيا فنُخَلِّدَك فيها، ولا بُدَّ لك من أن تموتَ كما مات مِن قَبْلِكَ رُسُلُنا، {أَفَإِنْ مِتَّ فَهُمُ الْخَالِدُونَ}. يقولُ: فهؤلاء المُشرِكون بربِّهم هم الخالِدُون في الدُّنيا بعدَك؟ لا، ما ذلك كذلك، بل هم مَيِّتون بكلِّ حالٍ، عِشْتَ أو مِتَّ. فأُدخِلتِ الفاءُ في "إن" وهى جزاءٌ، وفى جوابِه؛ لأنَّ الجزاءَ مُتَّصِلٌ بكلامٍ قَبْلَه، ودخلت أيضًا في قولِه: {فَهُمُ}؛ لأنَّه جوابٌ للجزاءِ، ولو لم يكُنْ في قولِه: {فَهُمُ} الفاءُ، جاز على وجْهَين؛ أحدُهما، أن تكونَ محذوفةً وهى مرادةٌ، والآخرُ، أن يكونَ مرادًا تقديمُها إلى الجزاءِ، فكَأَنَّه قال: أَفَهُمُ الخالدون إن مِتَّ؟
Zikri yüce olan Allah peygamberi Muhammed ﷺ'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Senden önce Âdemoğullarından hiçbir kimseyi dünyada ebedi kılmadık ki seni de orada ebedi kılalım. Senden önceki elçilerimiz nasıl öldüyse senin de ölmen kaçınılmazdır. {أَفَإِنْ مِتَّ فَهُمُ الْخَالِدُونَ} “Şimdi sen ölürsen onlar ebedi mi kalacaklar?” buyurmaktadır; yani Rablerini inkâr eden bu müşrikler, senden sonra dünyada ebedi mi kalacaklar? Hayır, durum öyle değildir; bilakis sen yaşasan da ölsen de onlar her halükarda ölümlüdürler. Şart edatı olan “in” (إِنْ) edatına ve onun cevabına “fâ” (فَ) harfi dahil edilmiştir; zira şart cümlesi kendisinden önceki söze bağlıdır. Aynı şekilde şartın cevabı olduğu için {فَهُمُ} sözüne de “fâ” dahil edilmiştir. Şayet {فَهُمُ} sözünde “fâ” olmasaydı iki vecih üzere caiz olurdu: Birincisi, kastedildiği halde hazfedilmiş olması; diğeri ise onun şartın önüne takdim edilmesinin kastedilmiş olmasıdır. Bu durumda sanki şöyle demiş gibi olur: “Şayet sen ölürsen ebedi kalacak olanlar onlar mıdır?”
وقولُه: {كُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ}. يقولُ تعالى ذِكرُه: كلُّ نَفْسٍ مَنْفوسةٍ من خَلْقِه، معالِجَةٌ غُصَصَ الموتِ، ومتجرّعةٌ كأسَها.
O'nun: {كُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ} “Her can ölümü tadacaktır” buyruğuna gelince; zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: O'nun yarattığı nefes alan her can, ölüm acılarını çekecek ve onun kadehini yudumlayacaktır.
وقولُه: {وَنَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَالْخَيْرِ فِتْنَةً}. يقولُ تعالى ذِكرُه: ونَخْتَبِرُكم أيُّها الناسُ {بِالشَّرِّ}. وهو الشِّدَّةُ، نَبْتَلِيكم بها، وبـ {وَالْخَيْرِ}. وهو الرخاءُ والسَّعةُ والعافيةُ، فنَفْتِنُكم به.
O'nun: {وَنَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَالْخَيْرِ فِتْنَةً} “Sizi bir imtihan olarak şer ile de hayır ile de deneriz” buyruğuna gelince; zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Sizi sınamak üzere darlık olan {بِالشَّرِّ} “şer ile” imtihan ederiz ve sizi sınamak üzere bolluk, genişlik ve afiyet olan {وَالْخَيْرِ} “hayır ile” de imtihana tabi tutarız.
وبنحوِ الذي قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer şekilde tefsir ehli de söylemiştir.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، قال: قال ابن عباسٍ قولَه: {وَنَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَالْخَيْرِ فِتْنَةً}. قال: بِالرَّخَاءِ وَالشِّدَّةِ، وكلاهما بلاءٌ .
Bize Kâsım anlattı, dedi ki: Bize Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti, dedi ki: İbn Abbâs, O'nun: {وَنَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَالْخَيْرِ فِتْنَةً} “Sizi bir imtihan olarak şer ile de hayır ile de deneriz” buyruğu hakkında şöyle dedi: Bollukla ve darlıkla [deneriz]; her ikisi de bir imtihandır .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَنَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَالْخَيْرِ فِتْنَةً}. يقولُ: نَبْلُوكم بالشَّرِّ بلاءً، وبالخيرِ فتنةً، {وَإِلَيْنَا تُرْجَعُونَ}.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَنَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَالْخَيْرِ فِتْنَةً} “Sizi bir imtihan olarak şer ile de hayır ile de deneriz” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: [Allah] şöyle buyurmaktadır: Şer ile sizi bir ibtila olarak, hayır ile de bir imtihan olarak deneriz; {وَإِلَيْنَا تُرْجَعُونَ} “Ve bize döndürüleceksiniz.”
حدَّثنا يونسُ، قال: أخبرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَنَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَالْخَيْرِ فِتْنَةً وَإِلَيْنَا تُرْجَعُونَ}. قال: [نَبْلُوهم بما يُحبُّون وبما يَكْرَهون؛ نَخْتَبِرُهم] بذلك لنَنظرَ كيف شُكرُهم فيما يُحبُّون، وكيف صبرُهم فيما يَكْرَهون (١).
Bize Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَنَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَالْخَيْرِ فِتْنَةً وَإِلَيْنَا تُرْجَعُونَ} “Sizi bir imtihan olarak şer ile de hayır ile de deneriz. Ve bize döndürüleceksiniz” buyruğu hakkında şöyle dedi: [Onları sevdikleri şeylerle de hoşlanmadıkları şeylerle de deneriz; onları bununla imtihan ederiz ki] sevdikleri şeylerde şükürlerinin nasıl olduğuna, hoşlanmadıkları şeylerde ise sabırlarının nasıl olduğuna bakalım (١).
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالح، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَنَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَالْخَيْرِ}. يقولُ: نَبْتَلِيكم بالشَّدةِ والرَّخاءِ، [والصِّحةِ] . والسَّقَمِ، والغِنَى والفَقْرِ، والحلالِ والحرامِ، والطاعةِ والمعصيةِ، والهُدَى والضَّلالةِ .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَنَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَالْخَيْرِ} “Sizi şer ile de hayır ile de deneriz” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: Şöyle buyurmaktadır: Sizi darlık ve bollukla, [sağlık] ve hastalıkla, zenginlik ve fakirlikle, helal ve haramla, itaat ve isyanla, hidayet ve dalaletle imtihan ederiz .
وقولَه: {وَإِلَيْنَا تُرْجَعُونَ}. يقولُ: وإلينا [تُردُّون فتُجازَوْن] بأعمالِكم؛
O'nun: {وَإِلَيْنَا تُرْجَعُونَ} “Ve ancak bize döndürüleceksiniz” buyruğu[na gelince]; şöyle buyurmaktadır: Yalnızca bize [döndürülecek ve cezasını/mükafatını göreceksiniz] amellerinizle;
حسنِها وسيِّئِها.
İyisiyle de kötüsüyle de.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَإِذَا رَآكَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَتَّخِذُونَكَ إِلَّا هُزُوًا أَهَذَا الَّذِي يَذْكُرُ آلِهَتَكُمْ وَهُمْ بِذِكْرِ الرَّحْمَنِ هُمْ كَافِرُونَ (٣٦)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri hakkındaki söz: {وَإِذَا رَآكَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَتَّخِذُونَكَ إِلَّا هُزُوًا أَهَذَا الَّذِي يَذْكُرُ آلِهَتَكُمْ وَهُمْ بِذِكْرِ الرَّحْمَنِ هُمْ كَافِرُونَ (٣٦)} “İnkâr edenler seni gördükleri zaman, 'İlahlarınızı diline dolayan bu mu?' diyerek seni sadece alaya alırlar. Oysa onlar Rahman'ın kitabını inkâr edenlerin ta kendileridir.”
يقولُ تعالى ذِكْرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: وإذا رآك يا محمدُ الذين كَفَروا باللهِ {إِنْ يَتَّخِذُونَكَ إِلَّا هُزُوًا}. يقولُ: ما يَتَّخِذُونك إِلَّا سِخْرِيًّا يقولُ بعضُهم لبعضٍ: {أَهَذَا الَّذِي يَذْكُرُ آلِهَتَكُمْ}. يعنى بقولِه: {يَذْكُرُ آلِهَتَكُمْ}: يذكرُ آلهتَكم بسوءٍ ويُعيبُها؛ تعجُّبًا مِنهم مِن ذلك، يقولُ اللَّهُ تعالى ذِكرُه: فيَعجَبون مِن ذِكْرِك يا محمدُ آلهتَهم التي لا تضرُّ ولا تَنفَعُ بسوءٍ، وهم يذكْرِ الرحمنِ الذي خلَقهم وأنعَم عليهم، ومنه نَفْعُهم، وبيدِه ضرُّهم، وإليه مَرْجِعُهم، بما هو أهلُه مِنهم أن يَذكُروه به - كافرون.
Zikri yüce olan Allah peygamberi Muhammed ﷺ'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Allah'ı inkâr edenler seni gördükleri vakit; {إِنْ يَتَّخِذُونَكَ إِلَّا هُزُوًا} “seni sadece alaya alırlar”; yani birbirlerine: {أَهَذَا الَّذِي يَذْكُرُ آلِهَتَكُمْ} “İlahlarınızı diline dolayan bu mu?” diyerek seni yalnızca bir alay konusu edinirler. {يَذْكُرُ آلِهَتَكُمْ} “İlahlarınızı diline dolayan” sözüyle; buna şaşırarak ilahlarınızı kötülükle anan ve onları ayıplayan [kişi bu mu?] demek istemektedirler. Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Ey Muhammed! Onlar senin, ne zarar ne de fayda verebilen ilahlarını kötülükle anmana şaşarlar da; kendilerini yaratan, kendilerine nimet veren, faydaları kendisinden olan, zararları O'nun elinde bulunan ve dönüşleri O'na olacak olan Rahman'ı, kendilerine yaraşır şekilde O'nu anmaları gerekirken, O'nun zikrini inkâr ederler.
والعربُ تضَعُ الذِّكرَ موضِعَ المدحِ والذمِّ، فيقولون: سمِعْنا فلانًا يَذْكُرُ فلانًا. وهم يُريدُونَ: سَمِعْناه يَذْكُرُه بقبيحٍ ويَعيبُه - ومِن ذلك قولُ عنترةَ :
Araplar Zikr (ذِكْر) kelimesini hem övgü hem de yergi makamında kullanırlar; nitekim: “Filanın filanı andığını (zikrettiğini) işittik” derler ve bununla: “Onu çirkin bir şekilde andığını ve ayıpladığını işittik” manasını kastederler. Antere'nin şu sözü de bu kabildendir :
لا تَذكُرِى مُهْرِى وما أَطْعَمْتُه … فيكونَ جلدُكِ مِثلَ جِلدِ الأَجْرَبِ
Sakın tayımı ve ona yedirdiklerimi diline dolama… Yoksa cildin uyuz birinin cildine döner.
يعنى بذلك: لا تَعِيبى مُهْرِى - وسَمِعْناه يَذْكُرُه بخيرٍ.
Bununla: “Tayımı ayıplama” demek istemiştir. [Buna karşılık bazen de]: “Onu hayırla andığını işittik” derler.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {خُلِقَ الْإِنْسَانُ مِنْ عَجَلٍ سَأُرِيكُمْ آيَاتِي فَلَا تَسْتَعْجِلُونِ (٣٧) وَيَقُولُونَ مَتَى هَذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٣٨)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri hakkındaki söz: {خُلِقَ الْإِنْسَانُ مِنْ عَجَلٍ سَأُرِيكُمْ آيَاتِي فَلَا تَسْتَعْجِلُونِ (٣٧) وَيَقُولُونَ مَتَى هَذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٣٨)} “İnsan aceleci olarak yaratılmıştır. Size ayetlerimi göstereceğim, benden acele istemeyin! Ve: 'Eğer doğru söylüyorsanız bu vaad ne zaman?' derler.”
يقولُ تعالى ذِكْرُه: {خُلِقَ الْإِنْسَانُ}. يعني آدمَ، {مِنْ عَجَلٍ}.
Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: {خُلِقَ الْإِنْسَانُ} “İnsan yaratılmıştır” yani Âdem; {مِنْ عَجَلٍ} “aceleden”.
واختَلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِه؛ فقال بعضُهم: معناه: مِن عَجَلٍ في بِنْيَتِه
Te’vil ehli (müfessirler) bunun yorumunda ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazısı şöyle demiştir: Bunun anlamı; bünyesinde acelecilikten...
وخَلْقِه ، كان مِن العَجَلَةِ ، وعلى العجَلَةِ.
dolayıdır ; acelecilikten ve acele üzere olmuştur (aceleci bir tabiatta var edilmiştir) .
ذِكْرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا ابن يمانٍ، عن أشعثَ، عن جعفرٍ، عن سعيدٍ في قولِه: {خُلِقَ الْإِنْسَانُ مِنْ عَجَلٍ}. قال: لمَّا نُفِخ في آدمَ الروحُ في رُكبتَيْهِ ذَهَب لِينهضَ، فقال اللهُ: {خُلِقَ الْإِنْسَانُ مِنْ عَجَلٍ} .
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize İbn Yemân, Eş‘as'tan, o Ca‘fer'den, o da Saîd'den Allah'ın: {خُلِقَ الْإِنْسَانُ مِنْ عَجَلٍ} “İnsan aceleden yaratılmıştır” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Âdem'e ruh dizlerine kadar üflendiğinde hemen kalkmaya davrandı; bunun üzerine Allah: {خُلِقَ الْإِنْسَانُ مِنْ عَجَلٍ} buyurdu.”
حدَّثنا موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ، قال: لما نُفِخ فيه، يعني في آدمَ، الروحُ، فدخَل في رأسِه عطَس ، فقالت الملائكةُ: قُلْ: الحمدُ للهِ. فقال: الحمدُ للهِ. فقال اللهُ له: رحِمكَ ربُّك. فلمَّا دخَل الروحُ في عَيْنَيْه نظَر إلى ثمارِ الجَنَّةِ، فلمَّا دخَل في جوفِه اشْتَهى الطعامَ، فوثَب قبلَ أن تبلغَ الروحُ رجُلَيه عَجْلَانَ إلى ثمارِ الجنةِ، فذلك حينَ يقولُ اللَّهُ: {خُلِقَ الْإِنْسَانُ مِنْ عَجَلٍ}. يقولُ: خُلِق الإنسانُ عَجُولًا .
Bize Mûsâ rivayet edip dedi ki: Bize Amr rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti, o şöyle demiştir: “Ona, yani Âdem'e ruh üflenip başına girdiğinde hapşırdı . Melekler: 'Elhamdülillâh de!' dediler. O da: 'Elhamdülillâh' dedi. Bunun üzerine Allah ona: 'Rabbin sana merhamet etsin' buyurdu. Ruh gözlerine girdiğinde cennet meyvelerine baktı. Karnına girdiğinde ise canı yemek istedi ve ruh henüz ayaklarına ulaşmadan aceleyle cennet meyvelerine doğru fırladı. İşte Allah'ın: {خُلِقَ الْإِنْسَانُ مِنْ عَجَلٍ} “İnsan aceleden yaratılmıştır” buyurduğu an bu andır. Yani: İnsan aceleci olarak yaratılmıştır [demektedir].”
حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {خُلِقَ الْإِنْسَانُ مِنْ عَجَلٍ}. قال: خُلِق عَجُولًا .
Bize İbn Abdila‘lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr , Ma‘mer'den, o da Katâde'den: {خُلِقَ الْإِنْسَانُ مِنْ عَجَلٍ} “İnsan aceleden yaratılmıştır” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Aceleci olarak yaratıldı .”
وقال آخرون: معناه {خُلِقَ الْإِنْسَانُ مِنْ عَجَلٍ}. أي: من تَعْجِيلٍ فِي خَلْقِ اللَّهِ
Başkaları ise şöyle dedi: {خُلِقَ الْإِنْسَانُ مِنْ عَجَلٍ} “İnsan aceleden yaratılmıştır” [ayetinin] anlamı; Allah'ın yaratmasındaki bir aceleden,
إيَّاه ومِن سُرعةٍ فيه وعلى عَجَلٍ. وقالوا: خلَقه اللهُ في آخِرِ النَّهَارِ يومَ الجُمُعةِ قبلَ غُروبِ الشمسِ على عجلٍ في خَلْقِهِ إِيَّاه قبلَ مَغيبِها.
ondaki bir süratten ve acele üzere [yaratılmasından] demektir. Şöyle dediler: Allah onu cuma gününün son vaktinde, güneş batmadan önce, batışından önce yaratılmasında acele edilerek yarattı.
ذِكْرُ مِن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ: {خُلِقَ الْإِنْسَانُ مِنْ عَجَلٍ}. قال: قولُ آدمَ حينَ خُلِق بعدَ كلِّ شيءٍ آخرَ النهارِ مِن يومِ خُلِق الخَلْقُ، فلمَّا أَحْيا الروحُ عَينَيْه ولسانَه ورأسَه، ولم يَبلُغْ أسْفَلَه، قال: يا ربِّ اسْتَعْجِلْ بخَلْقِى قبلَ غروبِ الشمسِ .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; ve bana el-Hâris rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Verkâ rivayet etti, hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {خُلِقَ الْإِنْسَانُ مِنْ عَجَلٍ} “İnsan aceleden yaratılmıştır” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet ettiler: “Bu, yaratılanların yaratıldığı günün son vaktinde, her şeyden sonra yaratıldığı sırada Âdem'in söylediği sözdür. Ruh onun gözlerini, dilini ve başını diriltip henüz alt kısmına ulaşmadığında: 'Ey Rabbim! Güneş batmadan önce yaratılışımı acele bitir' dedi .”
[حدَّثنا الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، عن ابن أبي نجيح، عن مجاهدٍ مثلَه] .
[Bize el-Hâris rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Verkâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den benzerini rivayet etti] .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، قال: قال مجاهدٌ: {خُلِقَ الْإِنْسَانُ مِنْ عَجَلٍ}. قال: آدمُ حينَ خُلِق بعدَ كلِّ شيءٍ. ثم ذكَر نحوَه، غيرَ أنَّه قال في حديثِه: اسْتَعْجِلْ بخَلْقِي فقد غَرَبتِ الشمسُ.
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyn rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den rivayet etti, o dedi ki: Mücâhid: {خُلِقَ الْإِنْسَانُ مِنْ عَجَلٍ} “İnsan aceleden yaratılmıştır” ayeti hakkında şöyle dedi: “Her şeyden sonra yaratıldığı sırada Âdem'dir.” Sonra benzerini zikretti; şu kadar var ki rivayetinde: “Yaratılışımı acele bitir, zira güneş battı” dediğini aktardı.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولهِ: {خُلِقَ الْإِنْسَانُ مِنْ عَجَلٍ}. قال: على عَجَلٍ خُلِق آدمُ آخِرَ ذلك اليومِ من [ذلك اليومِ]، يريدُ يومَ الجُمُعةِ، وخَلَقه على عجلٍ، وجعَلَه عَجُولًا.
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, {خُلِقَ الْإِنْسَانُ مِنْ عَجَلٍ} “İnsan aceleden yaratılmıştır” ayeti hakkında şöyle dedi: “Âdem, o günün -cuma gününü kastediyor- son vaktinde [o günden] bir acele ile yaratıldı; [Allah] onu aceleyle yarattı ve onu aceleci kıldı.”
وقال بعضُ أهلِ العربيةِ من أهلِ البصرةِ ممَّن قال نحوَ هذه المقالةِ: إنَّما قال: {خُلِقَ الْإِنْسَانُ مِنْ عَجَلٍ} وهو يعنى أنه خلَقَه مِن تعجيلٍ من الأمرِ؛ لأنَّه قال: {إِنَّمَا قَوْلُنَا لِشَيْءٍ إِذَا أَرَدْنَاهُ أَنْ نَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ} [النحل: ٤٠]. قال: فهذا العَجَلُ، وقولُه: {فَلَا تَسْتَعْجِلُونِ} [إنِّي {سَأُرِيكُمْ آيَاتِي}] .
Basra ehlinden Arap dili alimlerinden bu söze yakın bir görüş belirten bazıları şöyle demiştir: [Allah], {خُلِقَ الْإِنْسَانُ مِنْ عَجَلٍ} “İnsan aceleden yaratılmıştır” buyururken, onu emirden kaynaklanan bir çabuklukla yarattığını kastetmektedir; zira O: {إِنَّمَا قَوْلُنَا لِشَيْءٍ إِذَا أَرَدْنَاهُ أَنْ نَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ} “Biz bir şeyin olmasını istediğimiz zaman, ona söyleyeceğimiz söz sadece 'Ol' dememizdir ve o hemen oluverir” [en-Nahl, 40] buyurmuştur. Dedi ki: İşte acele (çabukluk) budur. O'nun: {فَلَا تَسْتَعْجِلُونِ} [إنِّي {سَأُرِيكُمْ آيَاتِي}] buyruğu da böyledir.
وعلى قولِ صاحبِ هذه المقالةِ يجبُ أن يكونَ كلُّ خَلْقِ اللهِ خُلِق على عَجَلٍ؛ لأن كلَّ ذلك خُلقِ بأنْ قِيل له: كُنْ. فكان. فإن كان ذلك كذلك، فما وَجْهُ خصوصِ الإنسان إذن بذكرِ أَنَّه خُلِق من عَجَلٍ دونَ الأشياءِ كلِّها، وكُلُّها مخلوقٌ منِ عَجَلٍ، وفي خصوصِ اللهِ تعالى ذِكرُه الإنسانَ بذلك، الدليلُ الواضحُ على أن القولَ في ذلك غيرُ الذي قاله صاحبُ هذه المقالةِ.
Bu söz sahibinin görüşüne göre, Allah'ın yarattığı her şeyin aceleyle (çabucak) yaratılmış olması gerekir; çünkü bütün bunlar kendisine 'Ol' denilmesiyle var olmuştur ve o da hemen oluvermiştir. Şayet durum böyle olsaydı, her şey aceleden (çabucak) yaratılmışken, diğer bütün varlıklar arasından yalnızca insanın aceleden yaratıldığının zikredilmesiyle tahsis edilmesinin anlamı ne olurdu? Zikri yüce olan Allah'ın bu hususta yalnızca insanı tahsis etmesi; bu konudaki doğru sözün, bu söz sahibinin söylediğinden başka olduğuna açık bir delildir.
وقال آخرون مِنهم: هذا من المَقْلوبِ، وإِنَّما هو: خُلِق [العجَلُ مِنْ] الإنسانِ وخُلِقتِ العَجَلَةُ من الإنسانِ. وقالوا: ذلك مثلُ قولِه: {مَا إِنَّ مَفَاتِحَهُ لَتَنُوءُ بِالْعُصْبَةِ أُولِي الْقُوَّةِ} [القصص: ٧٦] إنَّما هو: لَتَنوءُ العصبةُ بها مُتثاقِلةً. وقالوا: هذا وما أشْبَههُ في كلامِ العربِ كثيرٌ مشهورٌ. قالوا: وإنَّما كُلِّم القومُ بما يَعقلون. قالوا: وذلك مثلُ قولِهم: عرَضْتُ الناقةَ [على الحوضِ. يُريدون: عرضتُ الحوضَ على الناقةِ]. وكقولِهم: إذا طلعتِ الشِّعرَى واستوى العودُ على الحِرْباءِ. أي: اسْتَوتِ الحِرْباءُ على العودِ. كقولِ الشاعرِ:
Onlardan diğer bazıları ise şöyle demiştir: Bu, maklûb (kelimelerin yer değiştirmesi kabilinden) bir ifadedir; aslı şöyledir: "[Acele] insandan yaratıldı ve acelecilik insandan yaratıldı." Onlar şöyle demiştir: Bu, [Allah Teâlâ'nın]: {مَا إِنَّ مَفَاتِحَهُ لَتَنُوءُ بِالْعُصْبَةِ أُولِي الْقُوَّةِ} “Gerçekten onun hazinelerinin anahtarları, güçlü kuvvetli bir topluluğa bile ağır gelirdi” buyruğu gibidir; aslı "Topluluk onları zorlanıp ağır bularak taşırdı" şeklindedir. Yine şöyle demişlerdir: Bu ve benzeri kullanımlar Arapların kelamında pek çok ve pek meşhurdur. Onlar şöyle demiştir: Topluluğa ancak anlayabilecekleri dilden hitap edilmiştir. Yine şöyle demişlerdir: Bu tıpkı onların: "Deveyi [havuza sundum. 'Havuzu deveye sundum' demek isterler]" demeleri gibidir. Tıpkı: "Şi'râ yıldızı doğup da dal bukalemunun üzerinde dikleştiğinde" yani "Bukalemun dalın üzerinde dikleştiğinde" demeleri ve şairin şu sözünde olduğu gibidir:
وتَركَبُ خَيلًا لا هَوَادَةَ بينَها … وتَشْقَى الرِّماحُ بالضياطِرَةِ الحُمْرِ
Aralarında hiç gevşeklik olmayan atlara binersin… Mızraklar ise iri yarı, kızıl adamların elinde helak olur gider.
وكقولِ ابن مُقْبلٍ :
İbn Mukbil'in şu sözünde olduğu gibi :
حَسَرْتُ كَفِّى عن السِّربالِ آخُذُه … فَردًا يُجَرُّ علَى أَيْدِى المُفَدِّينا
Onu almak için elimi gömlekten çektim… Tek başına, canlarını feda edenlerin elleri üstünde sürüklenirken.
يريدُ: حسَرتُ السِّربالَ عن كَفِّى. ونحوُ ذلك مِن المقلوبِ.
[Şair]: “Gömleği elimden çektim” demek istemektedir. Maklûb kabilinden olan benzer kullanımlar böyledir.
وفي إجماعِ أهلِ التأويلِ على خلافِ هذا القولِ الكفايةُ المغنيةُ عن الاستشهادِ على فسادِه بغيرِه.
Tefsir ehlinin bu görüşün aksine icmâ etmiş olmaları, bu görüşün bozukluğuna başka bir delil getirmeye hacet bırakmayacak derecede kâfidir.
قال أبو جعفرٍ ﵀: والصوابُ من القولِ في تأويلِ ذلك عِندَنا القولُ الذي ذكَرْناه عمَّن قال: معناه: خُلِق الإنسانُ من عَجَلٍ فِي خَلْقِهِ. أَيْ: على عَجَلٍ وسُرعةٍ في ذلك. وإنما قِيل: ذلك كذلك لأنَّه بُودِر بخلْقِه مغيبُ الشمسِ في آخِرِ ساعةٍ مِن نهارِ يومِ الجُمُعةِ، وفي ذلك الوقتِ نُفِخ فيه الروحُ.
Ebû Ca‘fer [et-Taberî] rahimehullâh der ki: Bu ayetin tefsirinde bize göre doğru olan görüş; manasının: “İnsan yaratılışında bir aceleden yaratılmıştır”, yani bu hususta bir acele ve sürat üzere [yaratılmıştır] diyenlerin görüşüdür. Bunun böyle söylenmesinin sebebi; cuma gününün gündüzünün son vaktinde, güneş batmadan önce yaratılışının tamamlanmasına acele edilmiş olması ve ruhun da o vakitte ona üflenmiş bulunmasıdır.
وإنما قلنا: ذلك أولى الأقوال التي ذكرْناها في ذلك بالصواب؛ لدلالةِ قولِه تعالى ذِكرُه: {سَأُرِيكُمْ آيَاتِي فَلَا تَسْتَعْجِلُونِ}. على ذلك.
Bu konuda zikrettiğimiz görüşler arasında bunun doğruya en yakın olanı olduğunu söylememizin sebebi; zikri yüce olan Allah'ın: {سَأُرِيكُمْ آيَاتِي فَلَا تَسْتَعْجِلُونِ} “Size ayetlerimi göstereceğim, benden acele istemeyin!” buyruğunun buna delalet etmesidir.
وأن أبا كريبٍ حدَّثنا قال: ثنا ابن إدريسَ، قال: أخبَرنا محمدُ بنُ عمرٍو، عن أبي سلمةَ، عن أبي هريرةَ، قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ: "إِن في الجُمُعَةِ لَسَاعَةً - يُقَلِّلُها - فقال: لا يُوافِقُها عَبْدٌ مسلِمٌ يَسأَلُ الله فيها خيرًا إِلَّا آتاه اللهُ إيَّاه". فقال عبدُ اللهِ بنُ سلَامٍ: قد علِمتُ أيَّ ساعةٍ هِي؛ هي آخِرُ ساعاتِ النهارِ من يومِ الجُمُعةِ، قال اللهُ: {خُلِقَ الْإِنْسَانُ مِنْ عَجَلٍ سَأُرِيكُمْ آيَاتِي فَلَا تَسْتَعْجِلُونِ}.
Ve bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize İbn İdrîs rivayet etti, dedi ki: Bize Muhammed b. Amr, Ebû Seleme'den, o da Ebû Hüreyre'den [naklen] haber verdi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Şüphesiz cuma gününde öyle bir vakit vardır ki -[eliyle] onun kısalığını/azlığını işaret ederek- müslüman bir kul o vakte denk gelip Allah'tan bir hayır dilerse, Allah onu kendisine mutlaka verir.» Bunun üzerine Abdullah b. Selâm: “Onun hangi vakit olduğunu kesinlikle bildim; o, cuma gününün gündüzünün son vaktidir. Nitekim Allah Teâlâ: {خُلِقَ الْإِنْسَانُ مِنْ عَجَلٍ سَأُرِيكُمْ آيَاتِي فَلَا تَسْتَعْجِلُونِ} “İnsan aceleden yaratılmıştır. Size ayetlerimi göstereceğim, benden acele istemeyin!” buyurmuştur” dedi.
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا المُحاربيُّ وعَبْدةُ بنُ سليمانَ وأسدُ بنُ عمرو، عن محمدِ بن عمرٍو، قال: ثنا أبو سلمةَ، عن أبي هريرةَ، عن النبيِّ ﷺ بنحوِه. وذكَر كلامَ عبدِ اللهِ بن سلامٍ بنحوِه.
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize el-Muhâribî, Abde b. Süleymân ve Esed b. Amr, Muhammed b. Amr'dan rivayet ettiler, o dedi ki: Bize Ebû Seleme, Ebû Hüreyre'den, o da Peygamber ﷺ'den benzerini rivayet etti ve Abdullah b. Selâm'ın sözünü de benzer şekilde zikretti.
فتأويلُ الكلامِ إذ كان الصوابُ في تأويلِ ذلك ما قُلنا بما بهِ اسْتَشْهَدْنا: خُلِقَ الإنسان مِن تعجيلٍ ؛ ولذلك يَسْتَعجِلُ ربَّه بالعذابِ، {سَأُرِيكُمْ} أيُّها المُستَعجِلون ربَّهم بالآياتِ القائِلُون لنبيِّهم محمدٍ ﷺ: {بَلْ هُوَ شَاعِرٌ فَلْيَأْتِنَا بِآيَةٍ كَمَا أُرْسِلَ الْأَوَّلُونَ} [الأنبياء: ٥] - {آيَاتِي}، كما أَرَيْتُها مَن قَبْلَكم من الأممِ التي أهْلَكْتُها بتكذيبِها الرُّسلَ، إذ أَتَتْهَا الآياتُ، {فَلَا تَسْتَعْجِلُونِ}. يقولُ: فلا تَستَعجِلوا ربَّكم، [فإنَّا سنأتِيكُم] بها ونُرِيكُمُوها.
Bu husustaki tefsirin doğrusu delil getirdiğimiz rivayetlerle ortaya koyduğumuz şekilde olduğuna göre, sözün anlamı şöyledir: İnsan bir çabukluktan (aceleden) yaratılmıştır ; bu yüzden de Rabbinden azabın çabucak gelmesini istemektedir. Ey Rablerinden ayetlerin çabucak gelmesini isteyen, peygamberleri Muhammed ﷺ'e: {بَلْ هُوَ شَاعِرٌ فَلْيَأْتِنَا بِآيَةٍ كَمَا أُرْسِلَ الْأَوَّلُونَ} “Hayır, o bir şairdir; öyleyse önceki peygamberlerin gönderildiği gibi o da bize bir mucize getirsin!” [el-Enbiyâ, 5] diyenler! Kendilerine ayetler geldiği vakit peygamberleri yalanlamaları sebebiyle helak ettiğim sizden önceki ümmetlere gösterdiğim gibi, {سَأُرِيكُمْ} {آيَاتِي} “Size ayetlerimi göstereceğim”, {فَلَا تَسْتَعْجِلُونِ} “benden acele istemeyin!” Buyuruyor ki: Rabbinizden [azabı] acele istemeyin; [çünkü biz onu size getireceğiz] ve size göstereceğiz.
واختَلَفتِ القرأةُ في قراءةِ قولِه: {خُلِقَ الْإِنْسَانُ مِنْ عَجَلٍ}. فقرَأَتُه عَامَّةُ قرَأةِ الأمصارِ: {خُلِقَ الْإِنْسَانُ مِنْ عَجَلٍ} بضمِّ الخاءِ على مذهبِ ما لم يسمَّ فاعلُه. وقرَأه حُميدٌ الأعرجُ: (خَلَقَ) بفَتحِها . بمعنى: خَلَقَ اللَّهُ الإنسانَ.
Kıraat alimleri: {خُلِقَ الْإِنْسَانُ مِنْ عَجَلٍ} ayetinin okunuşunda ihtilaf etmişlerdir. Şehirlerin kurrâsının geneli bunu, faili adlandırılmamış fiil (edilgen/meçhul çatı) kuralına göre hı harfinin ötresiyle: {خُلِقَ الْإِنْسَانُ مِنْ عَجَلٍ} şeklinde okumuştur. Humeyd el-A‘rec ise üstün ile (خَلَقَ) şeklinde , yani: “Allah insanı yarattı” anlamında okumuştur.
والقراءةُ التي عليها قرَأةُ الأمصارِ هي القراءةُ التي لا أسْتَجيزُ خِلافَها.
Şehirlerin kurrâsının benimsediği kıraat, aksini caiz görmediğim kıraattir.
وقولُه: {وَيَقُولُونَ مَتَى هَذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ}. يقولُ تعالى ذِكرُه: ويقولُ هؤلاءِ المُستَعِجلون ربَّهم بالآياتِ والعذابِ، لمحمدٍ ﷺ: {مَتَى هَذَا الْوَعْدُ}؟ يقولُ: متى يجِيئُنا هذا الذي تَعِدُنا من العذابِ، إن كُنتُم صادقين فيما تَعِدُونَنا به من ذلك؟
O'nun: {وَيَقُولُونَ مَتَى هَذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} buyruğu hakkında zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Rablerinden ayetleri ve azabı acelece isteyen bu kimseler Muhammed ﷺ'e: {مَتَى هَذَا الْوَعْدُ} “Bu vaad ne zaman?” derler. Yani: Eğer bu hususta bize vadettiğiniz şeylerde doğru söylüyorsanız, bizi tehdit ettiğin bu azap bize ne zaman gelecek?
وقيل: {هَذَا الْوَعْدُ} . والمعنَى: الموعودُ. لمعرِفةِ السامِعين معناه. وقيل: {إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ}. كأنَّهم كانوا قالوا ذلك لرسول اللهِ ﷺ وللمؤمنين بهِ.
Şöyle de denilmiştir: {هَذَا الْوَعْدُ} “Bu vaad” ifadesinde mana; dinleyenlerin kastı bilmesinden ötürü 'vaadolunan şey (el-mev‘ûd)' demektir. {إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} “Eğer doğru söylüyorsanız” ifadesi hakkında ise: Sanki onlar bu sözü Resûlullah ﷺ'e ve ona iman edenlere söylemişler gibidir, denilmiştir.
و {مَتَى} في موضعِ نصبٍ؛ لأنَّ معناه: أيَّ وقتٍ هذا الوعدُ؟ وأيَّ يومٍ هو؟ فهو نصبٌ على الظرف؛ لأنَّه وقتٌ.
{مَتَى} kelimesi nasb mahallindedir; çünkü manası: “Bu vaad hangi vakittedir ve o hangi gündür?” demektir. Dolayısıyla bir zaman bildirdiği için zarf olarak mansubdur.
القولٌ في تأويلِ قولِه تعالى: {لَوْ يَعْلَمُ الَّذِينَ كَفَرُوا حِينَ لَا يَكُفُّونَ عَنْ وُجُوهِهِمُ النَّارَ وَلَا عَنْ ظُهُورِهِمْ وَلَا هُمْ يُنْصَرُونَ (٣٩)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri hakkındaki söz: {لَوْ يَعْلَمُ الَّذِينَ كَفَرُوا حِينَ لَا يَكُفُّونَ عَنْ وُجُوهِهِمُ النَّارَ وَلَا عَنْ ظُهُورِهِمْ وَلَا هُمْ يُنْصَرُونَ (٣٩)} “İnkâr edenler; yüzlerinden ve sırtlarından ateşi savamayacakları ve kendilerine yardım da edilmeyeceği zamanı bir bilselerdi!”
يقولُ تعالى ذِكرُه: لو يعلمُ هؤلاءِ الكفارُ المُستَعجِلون عذابَ ربِّهم ماذا لهم من البلاءِ حينَ تَلفَحُ وجُوهَهم النارُ، وهم فيها كالِحُون، فلا يَكفُّون عن وجوهِهم النارَ التي تَلفَحُها، ولا عن ظُهورِهم فيَدفَعونها عنها بأنفسِهم، {وَلَا هُمْ يُنْصَرُونَ}. يقولُ: ولا لهم ناصرٌ ينصُرُهم، فيَسْتَنقِذُهم حينئذٍ من عذاب اللهِ - لَمَا أقامُوا على ما هُم عليه مُقيمون من الكفرِ باللهِ، ولَسارَعوا إلى التوبةِ منه والإيمانِ باللهِ، ولَما اسْتَعجَلوا لأنفسِهم البلاءَ.
Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Rablerinin azabının acele gelmesini isteyen bu kâfirler; yüzlerini ateş yalayıp kavuracağı ve kendileri de onun içinde yüzleri çarpılmış/buruşmuş haldeyken, yüzlerini kavuran o ateşi ne yüzlerinden ne de bizzat kendileri sırtlarından savamayacakları vakit kendilerini nasıl bir belanın beklediğini bir bilselerdi! {وَلَا هُمْ يُنْصَرُونَ} “ve kendilerine yardım da edilmeyecektir”; yani kendilerine yardım edip de onları o anda Allah'ın azabından kurtaracak hiçbir yardımcıları da olmayacaktır; [bunu bilselerdi] Allah'ı inkâr etmek üzere sürdürdükleri bu hal üzere asla kalmazlar, inkârdan tevbe etmeye ve Allah'a iman etmeye hemen koşarlardı ve kendi aleyhlerine belanın çabuk gelmesini asla istemezlerdi.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {بَلْ تَأْتِيهِمْ بَغْتَةً فَتَبْهَتُهُمْ فَلَا يَسْتَطِيعُونَ رَدَّهَا وَلَا هُمْ يُنْظَرُونَ (٤٠)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri hakkındaki söz: {بَلْ تَأْتِيهِمْ بَغْتَةً فَتَبْهَتُهُمْ فَلَا يَسْتَطِيعُونَ رَدَّهَا وَلَا هُمْ يُنْظَرُونَ (٤٠)} “Bilakis o (ateş), onlara ansızın gelecek de kendilerini şaşkına çevirecektir. Artık ne onu geri çevirmeye güçleri yetecek ne de kendilerine mühlet verilecektir.”
يقولُ تعالى ذِكرُه: لا تأتى هذه النارُ التي تَلْفَحُ وجوهَ هؤلاءِ الكفارِ الذين
Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Yüzlerini kavuracak olan bu ateş, o kâfirlere—
وُصِف أمرُهم في هذه السُّورةِ حينَ تأتِيهم - عن علمٍ مِنهم بوْقُتِها؛ ولكنَّها تأتِيهم مفاجأةً لا يَشْعُرون بمجيئِها، {فَتَبْهَتُهُمْ}. يقولُ: فتَغْشاهم فجأةً، وتلْفحُ وجوهَهم معايَنةً، كالرَّجل يَبْهَتُ الرجلَ في وَجْهِهِ بالشيءِ حتى يَبْقَى المبهوتُ كالحيرانِ منه، {فَلَا يَسْتَطِيعُونَ رَدَّهَا}. يقولُ: فلا يُطيقون حينَ تَبْغَتُهم فتَبهَتُهم، دفْعَها عن أنفسِهم، {وَلَا هُمْ يُنْظَرُونَ}. يقولُ: ولا هم وإن لم يُطيقوا دَفْعَها عن أنفسِهم يُؤَخَّرون بالعذابِ بها لتوبةٍ يُحدِثونها، وإنابةٍ يُنيبون؛ لأنَّها لَيْست حينَ عملٍ وساعةً توبةٍ وإنابةٍ، بل هي ساعةُ مُجازاةٍ وإثَابَةٍ.
bilakis onlara geldiğini hiç hissetmedikleri bir anda ansızın gelecektir. {فَتَبْهَتُهُمْ} “kendilerini şaşkına çevirecektir”; yani birdenbire onları bürür ve göz göre göre yüzlerini kavurur; tıpkı bir adamın bir başkasının yüzüne aniden bir şey söyleyip de şaşkına dönen adamın ondan ötürü donakalması gibi. {فَلَا يَسْتَطِيعُونَ رَدَّهَا} “Artık ne onu geri çevirmeye güçleri yetecek”; yani o ateş kendilerini ansızın bastırıp şaşkına çevirdiği zaman, onu kendilerinden savmaya güç yetiremeyeceklerdir. {وَلَا هُمْ يُنْظَرُونَ} “ne de kendilerine mühlet verilecektir”; yani ateşi kendilerinden savmaya güç yetiremedikleri gibi, yeni bir tevbe etsinler ve hakka dönsünler diye kendilerine azap geciktirilmeyecektir. Çünkü o an amel vakti, tevbe ve dönüş saati değildir; aksine ceza ve karşılık saatidir.
القولُ في تأويل قولِه تعالى: {وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ فَحَاقَ بِالَّذِينَ سَخِرُوا مِنْهُمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ (٤١)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri hakkındaki söz: {وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ فَحَاقَ بِالَّذِينَ سَخِرُوا مِنْهُمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ (٤١)} “Andolsun, senden önceki peygamberlerle de alay edildi; fakat onlardan alay edenleri, alaya aldıkları şey çepeçevre kuşattı.”
يقولُ تعالى ذِكره لنبيِّه محمدٍ ﷺ: إن يَتَّخِذْكَ يا محمدُ هؤلاءِ القائلُون لك: {هَلْ هَذَا إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ} [الأنبياء: ٣]. إذا رَأَوْكَ هُزُوًا، ويَقُولُون: هذا الذي يَذْكُرُ آلهتَكم! كفرًا مِنهم باللهِ، واجْتراءً عليه - فلقد استهُزِئَ بِرُسُلٍ مِن رُسُلِنا الذين أرْسَلْناهم من قبلك إلى أُمِمهم. يقولُ: فوجَب ونزَل بالذين اسْتَهْزءوا بِهم، وسَخِروا مِنهم من أُمَمِهم ما كانوا به يستهزئون ، من البلاءِ والعذابِ الذي كانت رُسُلُهم تخُوِّفُهم تُزولَه بهم.
Zikri yüce olan Allah peygamberi Muhammed ﷺ'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Seni gördükleri vakit: {هَلْ هَذَا إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ} “Bu da sizin gibi bir insandan başkası mıdır?” [el-Enbiyâ, 3] diyen, Allah'ı inkâr ederek ve O'na karşı cüretkârlık göstererek: “İlahlarınızı diline dolayan bu mu!” diyerek seninle alay eden bu kimseler böyle yapıyorsa, andolsun senden önce ümmetlerine gönderdiğimiz peygamberlerimizle de alay edilmişti. Buyuruyor ki: Onların ümmetlerinden kendileriyle alay edip onları eğlenceye alanların başına, peygamberlerinin kendilerini tehdit ettiği o bela ve azaptan ibaret olan alay ettikleri o şey inip kuşattı.
{يَسْتَهْزِئُونَ}. يقولُ جلَّ ثناؤُه: فلن يَعْدُوَ هؤلاءِ المُسْتَهْزِئُون بكَ من هؤلاءِ الكَفَرةِ أن يَكُونوا كأَسْلافهم من الأممِ المُكَذِّبةِ رُسُلَها، فينزلَ بهم من عذابِ اللَّهِ وسَخَطِه باسْتِهْزائِهم بكَ، نظيرُ الذي نزَل بِهم.
{يَسْتَهْزِئُونَ}. Şanı yüce olan Allah buyuruyor ki: Bu kâfirlerden seninle alay edenler, peygamberlerini yalanlayan önceki ümmetlerin akıbetinden kurtulamayacaklardır; dolayısıyla seninle alay etmeleri sebebiyle, Allah'ın azabından ve gazabından öncekilerin başına gelenin bir benzeri onların da başına inecektir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قُلْ مَنْ يَكْلَؤُكُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ مِنَ الرَّحْمَنِ بَلْ هُمْ عَنْ ذِكْرِ رَبِّهِمْ مُعْرِضُونَ (٤٢)}.
Yüce Allah'ın: {قُلْ مَنْ يَكْلَؤُكُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ مِنَ الرَّحْمَنِ بَلْ هُمْ عَنْ ذِكْرِ رَبِّهِمْ مُعْرِضُونَ (٤٢)} “De ki: Gece ve gündüz sizi Rahmân'dan kim koruyabilir? Hayır, onlar Rablerinin zikrinden yüz çevirmektedirler.” kavlinin tevili hakkındaki görüş:
يقولُ تعالى ذِكْرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: قُلْ يا محمدُ لهؤلاءِ المُسْتَعجِليكَ بالعذابِ، القائلين: {مَتَى هَذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ}: {مَنْ يَكْلَؤُكُمْ} أيُّها القومُ. يقولُ: مَن يَحْفَظُكم ويَحرُسُكم بالليلِ إذا نِمْتُم، وبالنهارِ إذا انصرَفتم {مِنَ الرَّحْمَنِ}؟ يقولُ: من أمرِ الرحمنِ إن نزل بكم، و من عذابِه إن حلّ بكم.
Zikri yüce olan Allah peygamberi Muhammed ﷺ'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Senden azabın acele gelmesini isteyen ve: {مَتَى هَذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} “Eğer doğru söylüyorsanız bu vaad ne zaman?” diyen bu kimselere de ki: Ey kavim! {مَنْ يَكْلَؤُكُمْ} Gece uyuduğunuzda ve gündüz işlerinize yöneldiğinizde {مِنَ الرَّحْمَنِ} sizi kim muhafaza edip koruyabilir? Yani: Başınıza indiğinde Rahmân'ın emrinden ve üzerinize çöktüğünde O'nun azabından [sizi kim koruyabilir]?
وترَك ذِكْرَ "الأمْرِ"، وقيل: {مِنَ الرَّحْمَنِ}؛ اجْتِزاءً بمعرفةِ السامِعين لمعناه من ذِكْرِه.
“Emir” kelimesinin zikri terk edilerek: {مِنَ الرَّحْمَنِ} “Rahmân'dan” denilmiştir; zira dinleyenlerin manayı anlamasından ötürü onu ayrıca zikretmeye gerek duyulmamıştır.
وبنحوِ الذي قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، قال: قال ابن عباسٍ في قوله: {قُلْ مَنْ يَكْلَؤُكُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ مِنَ الرَّحْمَنِ}. قال: يَحرُسُكُم .
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyn rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den rivayet etti, o dedi ki: İbn Abbâs Allah'ın: {قُلْ مَنْ يَكْلَؤُكُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ مِنَ الرَّحْمَنِ} buyruğu hakkında şöyle demiştir: “Sizi korur .”
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {قُلْ مَنْ يَكْلَؤُكُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ مِنَ الرَّحْمَنِ}. قال : يَحفَظُكم بالليلِ والنهارِ مِن الرحمنِ.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {قُلْ مَنْ يَكْلَؤُكُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ مِنَ الرَّحْمَنِ} buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Gece ve gündüz sizi Rahmân'dan kim muhafaza eder [demektir].”
يُقال منه: كلأتُ القومَ، إذا حَرَسْتَهم، أكْلَؤهم. كما قال ابن هَرْمةَ :
Bu kökten hareketle bir topluluğu koruyup gözettiğin zaman Arapçada: (كلأت القوم أكْلَؤهم) denir. Tıpkı İbn Herme'nin dediği gibi :
إِنَّ سُلَيْمَى واللَّهُ يَكْلَؤُها … ضَنَّتْ بشَيءٍ ما كان يَرْزَؤُها
“Süleymâ -ki Allah onu korusun- kendisine hiçbir zarar vermeyecek bir şey hususunda cimrilik etti.”
وقوله: {بَلْ هُمْ عَنْ ذِكْرِ رَبِّهِمْ مُعْرِضُونَ}. وقولُه: {بَلْ} تحقيقٌ لجَحْدٍ قد عرَفه المُخاطَبون بهذا الكلامِ، وإن لم يكُنْ مذكورًا في هذا الموضِعِ ظاهرًا، ومعنَى الكلامِ: وما لهم ألَّا يعلَموا أنَّه لا كَالِئَ لهم [مِن أَمرِ] اللَّهِ إِذا هو حَلَّ بهم ليلًا أو نهارًا! بل هم عن ذكرِ مواعظٍ ربِّهم وحُجَجِه التي احْتَجَّ بها علَيهم مُعْرِضُون، لا يتَدَبَّرون ذلك، ولا يَعْتَبِرُون بهِ؛ جَهْلًا مِنهم وسَفَهًا.
O'nun: {بَلْ هُمْ عَنْ ذِكْرِ رَبِّهِمْ مُعْرِضُونَ} “Hayır, onlar Rablerinin zikrinden yüz çevirmektedirler” buyruğuna gelince: Ayetteki {بَلْ} “Hayır/Bilakis” edatı, bu hitabın muhatapları tarafından bilinen bir inkârı pekiştirmektedir; her ne kadar bu makamda açıkça zikredilmemiş olsa da sözün manası şöyledir: Gece veya gündüz başlarına indiğinde Allah'ın [emrinden] kendilerini koruyacak hiç kimsenin olmadığını bilmemek onlara ne oluyor! Bilakis onlar, cehaletleri ve beyinsizlikleri yüzünden Rablerinin öğütlerini ve kendilerine karşı delil getirdiği hüccetlerini anmaktan yüz çevirmekte, bunu etraflıca düşünmemekte ve bundan ibret almamaktadırlar.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {أَمْ لَهُمْ آلِهَةٌ تَمْنَعُهُمْ مِنْ دُونِنَا لَا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَ أَنْفُسِهِمْ وَلَا هُمْ مِنَّا يُصْحَبُونَ (٤٣)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri hakkındaki söz: {أَمْ لَهُمْ آلِهَةٌ تَمْنَعُهُمْ مِنْ دُونِنَا لَا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَ أَنْفُسِهِمْ وَلَا هُمْ مِنَّا يُصْحَبُونَ (٤٣)} “Yoksa onların, kendilerini bize karşı koruyacak ilahları mı var? O ilahlar ne kendilerine yardım edebilirler ne de tarafımızdan korunurlar.”
يقولُ تعالى ذِكرُه: ألِهؤلاء المُسْتَعْجِلى ربِّهم بالعذابِ آلهةٌ تَمنَعُهم - إن نحنُ أحْلَلْنا بهم عذابَنا، وأَنْزَلْنا بهم بأسَنا - من دونِنا. ومعناه: أم لهم آلهةٌ من دونِنا تَمنَعُهم مِنَّا. ثم وصَف جلَّ ثناؤه الآلهةَ بالضَّعْفِ والمَهانَةِ، وما هي بهِ مِن صِفَتِها، فقال: وكيف تَسْتَطيعُ آلهتهم التي يَدْعُونها من دونِنا أن تَمنَعُهم مِنَّا وهي لا تستَطيعُ نَصْرَ أَنفُسِها؟
Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Rablerinden azabın acele gelmesini isteyen bu kimselerin -şayet azabımızı başlarına indirir ve şiddetli cezamızı üzerlerine yağdırırsak- kendilerini bizden başka koruyacak ilahları mı var? Manası şudur: Yoksa onların, bizim dışımızda kendilerini bizden koruyacak ilahları mı var? Sonra şanı yüce olan Allah o ilahları acizlik ve zilletle, sahip oldukları niteliklerle niteleyerek şöyle buyurmuştur: Bizim dışımızda yalvardıkları ilahları, bizzat kendilerine bile yardım etmeye güç yetiremezken kendilerini bizden korumaya nasıl güç yetirebilirler?
وقولُه: {وَلَا هُمْ مِنَّا يُصْحَبُونَ}. اختَلَف أهلُ التأويلِ في المعنيِّ بذلك، وفى معنَى {يُصْحَبُونَ}؛ فقال بعضُهم: عنَى بذلك الآلهةَ، وأنَّها لا تُصْحَبُ مِن اللهِ بخيرٍ.
O'nun: {وَلَا هُمْ مِنَّا يُصْحَبُونَ} “ne de tarafımızdan korunurlar” buyruğuna gelince: Tevil ehli, bununla kimin kastedildiği ve {يُصْحَبُونَ} kelimesinin anlamı hakkında ihtilaf etmiştir. Bazıları: Bununla ilahların kastedildiğini ve onların Allah tarafından hiçbir hayırla arkadaşlık/himaye görmeyeceklerini [yani hayra erdirilmeyeceklerini] kastettiğini söylemiştir.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {أَمْ لَهُمْ آلِهَةٌ تَمْنَعُهُمْ مِنْ دُونِنَا لَا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَ أَنْفُسِهِمْ}: [يعنى الآلهة]،
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den [naklen] O'nun: {أَمْ لَهُمْ آلِهَةٌ تَمْنَعُهُمْ مِنْ دُونِنَا لَا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَ أَنْفُسِهِمْ} “Yoksa kendilerini bize karşı koruyacak ilahları mı var? Onlar kendilerine bile yardım edemezler” buyruğu hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: [Yani ilahları kastediyor],
{وَلَا هُمْ مِنَّا يُصْحَبُونَ}. يقولُ: لا يُصْحَبون مِن اللَّهِ بخيرٍ .
{وَلَا هُمْ مِنَّا يُصْحَبُونَ} “Ne de tarafımızdan korunurlar” [ifadesi hakkında ise] şöyle dediğini rivayet etti: “Onlar Allah'tan hiçbir hayra erdirilmezler .”
وقال آخرون: بل معنَى ذلك: ولا هم مِنَّا يُنصَرُون.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun anlamı: “Onlara tarafımızdan yardım da edilmez” demektir.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri: